Downloaded 23 times
More Related Content
บทที่ 8
- 1. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 120 Using and producing media for instruction
- 2. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 121 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน
- 3. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 122 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน บทที่ 8 โครงร่างเนื้อหาของบท คาสาคัญ 1. กราฟิกเพื่อการเรียนการสอน กราฟิก 2. รูปภาพกับการเรียนการสอน สื่อสิ่งพิมพ์ 3. การออกแบบและผลิตสื่อกราฟิก แผนภูมิ แผนภาพ วัตถุประสงค์การเรียนรู้ Visual literacy 1. อธิบายความหมาย หลักการ และประโยชน์ของกราฟิกเพื่อ ภาพโฆษณา การเรียนการสอนได้ 2. เลือกสื่อวัสดุกราฟิกที่เหมาะสมการลักษณะเนื้อหาวิชาและ ป้ายนิเทศ วัตถุประสงค์ของการสอนได้ 3. ออกแบบและผลิตสื่อวัสดุกราฟิกและสื่อสิ่งพิมพ์ที่ สอดคล้องกับเนื้อหาวิชาในสาระการเรียนรู้ที่ตนเอง รับผิดชอบได้ กิจกรรมการเรียนรู้ 1. ผู้สอนให้มโนทัศน์เชิงทฤษฎี หลักการ เรื่อง การผลิตสื่อ พื้นฐาน 2. นักศึกษาแบ่งเป็นกลุ่มย่อย กลุ่มละ 3 คน ศึกษา สถานการณ์ปัญหา วิเคราะห์ทาความเข้าใจค้นหาคาตอบ จากเอกสารประกอบการสอนและแหล่งเรียนรู้บนเครือข่าย และร่วมกันสรุปคาตอบ 3. นักศึกษาร่วมกันวางแผนการออกแบบสื่อวัสดุกราฟิก ที่ สอดคล้องกับเนื้อหาวิชาในสาระการเรียนรู้ที่ตนเอง รับผิดชอบ 4. นักศึกษานาเสนอผลงาน ร่วมกันสรุปองค์ความรู้และ แลกเปลียนความคิดเห็น โดยผู้สอนตั้งประเด็น และอธิบาย ่ เพิ่มเติม สถานการณ์ปัญหา(Problem-based learning) ในคาบเรียนนี้นักศึกษาได้รับหน้าที่ในการเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบวัสดุกราฟิก ซึ่งปฏิบัติหน้าที่ประจาอยู่ที่คลินิก รับปรึกษาปัญหาการผลิตสื่อ ซึ่งในวันนี้ก็มีคุณครู 5 คน เข้ามา ปรึกษากับคุณ ซึ่งประกอบด้วย
- 4. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 123 คุณครูแดน ต้องการนาเสนอเนื้อหาที่มีความสัมพันธ์ตั้งแต่ 2 สิ่งขึ้นไป และเนื้อหามีความ เป็นนามธรรม ซึ่งครูแดนต้องการให้นักเรียนได้ ความคิดรวบยอด (Concept) ของเรื่องที่สอน และ ช่วยในการสรุปเนื้อหาที่สอน คุณครูรุท เป็น ครูสอนวิชาคอมพิวเตอร์และในการสอนวันนี้ต้องการให้นักเรียนเข้าใจถึง ระบบการทางานของระบบการทางานของคอมพิวเตอร์ และส่วนประกอบของคอมพิวเตอร์ คุณครูอั้ม เป็นครูฝ่ายวิชาการของโรงเรียน ซึ่งจะต้องทาหน้าที่การสรุปสถิติจานวน นักเรียนทุกระดับชั้น(ม.1 - ม.6) และผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนของนักเรียนทุกภาคการศึกษา เพื่อ แสดงให้บุคลากรในโรงเรียนและบุคคลทั่วไปทราบ คุณครูพอลล่า เป็นครูที่สอนในระดับอนุบาล ซึ่งต้องการเร้าความสนใจของนักเรียนให้ นักเรียนเกิดความสนุกสนานและเกิดจินตนาการ คุณครูศรราม เป็นครูฝ่ายปกครอง ซึ่งต้องการประชาสัมพันธ์เชิญชวนให้นักเรียนหันมา เล่นกีฬา และให้นักเรียนห่างไกลยาเสพย์ติด ภารกิจ 1. เลือกสื่อวัสดุกราฟิกที่เหมาะสมการลักษณะความต้องการของคุณครูแต่ละคน พร้อม อธิบายเหตุผลในการเลือกและคุณลักษณะของวัสดุกราฟิกที่สาคัญที่เลือกใช้ 2. ออกแบบการนาเสนอข้อมูล โดยใช้คุณลักษณะของวัส ดุกราฟิกที่สอดคล้องกับ เนื้อหาวิชาในสาระการเรียนรู้วิชาเอกของคุณ กราฟิกเพื่อการเรียนการสอน รูปภาพกับการเรียนการสอน สาระสาคัญ ในบทที่ 8
- 5. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 124 การออกแบบผลิตสื่อกราฟิก ในการจัดการเรียนการสอนให้มีประสิทธิภาพนั้นสื่อการเรียนรู้เป็นสิ่งสาคัญที่ช่วยให้ ผู้เรียนเข้าใจเนื้อหาได้ง่ายและเกิดการเรียนรู้ที่ดี ผู้สอนจึงจาเป็นที่จะต้องสามารถออกแบบสื่ออย่าง ง่ายได้ สื่อกราฟิกเป็นสื่อที่ผลิตได้ง่าย ค่าใช้จ่ายในการผลิตค่อนข้างต่า จึงเหมาะต่อการส่งเสริมและ เผยแพร่ให้เกิดการใช้อย่างกว้างขวาง ตลอดจนมนุษย์มีการรับรู้สิ่งต่างๆ ได้มาก จากการสัมผัสด้วย การมองเห็น สื่อกราฟิกจึงมีความสาคัญ และเป็นทางเลือกทางหนึ่งที่สามารถส่งเสริมให้เกิดการรับรู้ และเรียนรู้ได้ อย่างไรก็ตามสื่อกราฟิก ที่ใช้ในการเรียนการสอนปัจจุบันมีความแตกต่างกันหลาย รูปแบบ จึงเป็นทางเลือกที่ผู้สอนสามารถยืดหยุ่นได้ สามารถนามาใช้ประกอบการเรียนการสอนได้ ตามศักยภาพของสื่อนั้นๆ ดังนั้นในบทนีจะนาเสนอถึงความหมาย ความสาคัญ และประเภทของสื่อ ้ กราฟิกชนิดต่างๆ รวมทั้งวิธีการออกแบบสื่อกราฟิกที่สอดคล้องกับลักษณะการนาเสนอเนื้อหาวิชา เพื่อให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ที่ดี
- 6. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 125 กราฟิกเพื่อการเรียนการสอน ความหมายของวัสดุกราฟิก กราฟิก (Graphic) เป็นคามาจากภาษากรีกว่า Graphikos หมายถึง การเขียนภาพด้วยสี และเขียนภาพขาวดา และคาว่า "Graphein" มีความหมายทั้งการเขียนด้วยตัวหนังสือและการสื่อ ความหมายโดยการใช้เส้นเมื่อรวมทั้งคา Graphikos และ Graphein เข้าด้วยกันวัสดุกราฟิกจะ หมายถึงวัสดุใดๆ ซึ่งแสดงความจริง แสดงความคิ ดอย่างชัดเจน โดยใช้ภาพวาด ภาพเขียนและ อักษรข้อความรวมกัน ภาพวาดอาจจะเป็น แผนภาพ (Diagram) ภาพสเก็ต (Sketch) หรือแผน สถิติ (Graph) หรืออาจเป็นคาที่ใช้เป็นหัวเรื่อง (Title) คาอธิบายเพิ่มเติมของแผนภูมิ แผนภาพ แผนสถิติ และภาพโฆษณาอาจวาดเป็นการ์ตูนในรูปแบบหรือประเภทต่างๆ ภาพสเก็ต สัญลักษณ์ และภาพถ่ายสามารถใช้เป็นวัสดุกราฟิกเพื่อสื่อความหมายในเรื่องราวที่แสดงข้อเท็จจริงต่าง ๆได้ จากการศึกษาพบว่าได้มีนักการศึกษาให้ความหมายของกราฟิกที่แตกต่างกันดังนี้ ชม ภูมิภาค (2524) ให้ความหมายว่า การสื่อความหมายด้วยการใช้ภาพวาด ภาพสเกต แผนภาพ การถ่ายภาพ และอื่นๆที่ต้องอาศัยศิลปะและศาสตร์ เข้ามาช่วยเพื่อทาให้ผู้ดูเกิดความคิด และการตีความหมายได้ตรงตามที่ผู้ส่งสารต้องการ วรพงศ์ วรชาติอุดมพงศ์ (2535) ให้ความหมายว่า เป็นงานออกแบบในสิ่งต่างๆที่เป็นวัสดุ 2 มิติ ที่อาศัยภาพลายเส้นหรือภาพที่เกิดจากการจัด การขีดเขียนที่แสดงด้วยตารางหรือแผนภาพ การวาด การระบายสี จัน ทรา มาศสุ พงศ์ (2540) ให้ ความหมายว่า งานศิล ปะบนพื้ นระนาบที่เ กี่ย วกั บเส้ น ตาราง แผนภาพ แผนภูมิ ตัวอักษร ภาพสเกตซ์ ตาราง แผนที่ ฯลฯ โดยอาศัยองค์ประกอบทาง ศิลปะและการจัดวางตามหลักการออกแบบ เพื่อผลิตเป็นวัสดุที่ใช้ประโยชน์ในการสื่อความหมาย ตามวัตถุประสงค์ สุมาลี ชัยเจริญ (2545) ให้ความหมายว่า ทัศนวัสดุที่ใช้สื่อความหมายหรือแนวคิดต่างๆ โดยอาศัยการผสมผสานของลายเส้น ภาพ และตัวอักษรหรือ คา จะช่วยแสดงสิ่งที่เป็นนามธรรมให้ เป็นรูปธรรมยิ่งขึ้น อันจะทาให้เกิดการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ Walter A. and other (1973) ให้ความหมายว่า กราฟิกเป็นวัสดุเทคโนโลยีทาง การศึกษาที่ย่อเรื่องราวและแนวคิดโดยใช้ภาพวาด คา สัญลักษณ์ และรูปถ่าย จากความหมายของนักการศึกษาข้างต้นสามารถสรุปความหมายของกราฟิกได้ว่า เป็น นาเสนอสารในการสื่อความหมายเพื่อให้ผู้รับเกิดความเข้าใจและการเรียนรู้ที่ดี โดยอาศัยการ ผสมผสานของลายเส้น ภาพ และตัวอักษรหรือคา ที่มีออกแบบตามหลักทางศิลปะและการจัดวาง อย่างเป็นระบบ อย่างไรก็ตามในปัจจุบันนี้ความเจริญก้าวทางวิทยาการคอมพิวเตอร์และเทคโนโลยี สารสนเทศทาให้คาว่ากราฟิกมีความหมายไปในทางของคอมพิวเตอร์กราฟิกที่อาศัยศักยภาพของ โปรแกรมคอมพิวเตอร์ในการสร้าง การจัดการ ข้อมูลในรูปแบบต่างนาเมนอมาในรูปแบบของกราฟ แผนภูมิ หรืออาจนามาจากสื่อดิจิตอลต่างๆ เช่น กล้องถ่ายภาพ ภาพยนตร์ มาทาการตัดต่อให้ เป็นไปตามต้องการหรือตกแต่งภาพให้ดีขึ้นและสามารถพิมพ์ออกมาได้ (สสวท., 2548)
- 7. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 126 ประเภทของวัสดุกราฟิก การจัดแบ่งประเภทของวัสดุกราฟิก นักวิชาการหลายท่านได้แบ่งไว้คล้ายคลึงกัน ซึ่งแบ่ง ออกเป็น 6 ประเภท ประกอบด้วย แผนภูมิ แผนสถิติ แผนภาพ ภาพโฆษณา และการ์ตูน 1. แผนภูมิ เป็นทัศนวัสดุที่ประกอบด้วยรูปภาพ ลายเส้น สัญลักษณ์ ตัวเลข และข้อความ เพื่อแสดงความ เกี่ยวข้องของนามธรรม เช่น จานวน ระยะเวลา ลาดับขั้น ความต่อเนื่อง โดยแสดงความสัมพันธ์ เหล่านั้นให้เข้าใจได้ง่ายขึ้น มีประโยชน์ในการนามาใช้ในการเรียนการสอนที่ช่วยประกอบการ อธิบายของครูให้เป็นรูปธรรมมากขึ้น ทั้งยังช่วยกระตุ้นให้ผู้เรียนต้องการที่จะค้นคว้าหาความรู้ เพิ่มขึ้น และช่วยสร้างปัญหาและกระตุ้นให้ผู้เรียนได้ใช้ความคิด นอกจากนี้ผู้สอนสามารถใช้แผนภูมิ ในการสรุปหรือทบทวนบทเรียน ในปัจจุบันมีการการออกแบบแผนภูมิเพื่อใช้ในการเรียนการสอน ในหลายรูปแบบดังนี้ 1.1 แผนภูมิแบบตาราง ใช้แสดงความสัมพันธ์ระหว่างเวลากับเหตุการณ์ ที่เกิดขึ้นในลักษณะ ตาราง เพื่อให้ดูแล้วเข้าใจได้ง่าย ส่วนมากจะเป็นความสัมพันธ์ระหว่างข้อมูล เช่น ตารางสอน ตารางเวลาเข้าออกของรถไฟ เป็นต้น ภาพที่ 8-1 แสดงตัวอย่างแผนภูมแบบตารางแสดงตารางเรียนของนักเรียน ิ ระดับชั้น 9.00-10.00 10.00-11.00 11.00-12.00 13.00-14.00 14.00-15.00 ประถมศึกษาปีที่ 1 คณิต วิทย์ ภาษาอังกฤษ ภาษาไทย พลศึกษา ประถมศึกษาปีที่ 2 คณิต วิทย์ ภาษาอังกฤษ ภาษาไทย พลศึกษา ประถมศึกษาปีที่ 3 คณิต วิทย์ ภาษาไทย ภาษาอังกฤษ พลศึกษา ประถมศึกษาปีที่ 4 วิทย์ คณิต ภาษาไทย ภาษาอังกฤษ พลศึกษา ประถมศึกษาปีที่ 5 คณิต วิทย์ ภาษาอังกฤษ ภาษาไทย พลศึกษา ประถมศึกษาปีที่ 6 วิทย์ คณิต ภาษาไทย ภาษาอังกฤษ พลศึกษา 1.2 แผนภูมิแบบองค์การ และแบบกระบวนการ เป็นแผนภูมิที่เหมาะกับเนื้อหาที่แสดงขั้นตอน หรือลาดับในการปฏิบัติงาน กระบวนการปฏิบัติขององค์กร กระบวนการจัดกิจกรรม กระบวนการ ผลิต การแบ่งสายงานในองค์การ เป็นต้น ภาพที่ 8-2 แสดงตัวอย่างแผนภูมแบบองค์การ ิ
- 8. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 127 1.3 แผนภูมิแบบต้นไม้และลาธาร เป็นแผนภูมิที่นาเสนอเรื่องราวที่เป็นภาพรวมหรือความคิด รวบยอด หรือต้นกาเนิดที่สามารถแยกย่อยออกไปหรือแตกสาขาออกไปเหมือนต้นไม้ ส่วนแบบลา ธารเป็นการแสดงเนื้อหาที่ให้เห็นส่วนย่อยหลายสาขาที่แยกออกจากต้นกาเนิดเดียวกัน ดังตัวอย่าง 1.4 แผนภูมิแบบวิวัฒนาการและแบบต่อเนื่อง เป็นการนาเสนอเรื่องราวในอดีตต่อเนื่องมา จนถึ งปั จ จุ บั น ซึ่ ง แสดงได้ ทั้ ง ภาพและตั ว อั ก ษร โดยเน้ น ส่ ว นที่ มี ก ารเปลี่ ย นแปลงไปจากเดิ ม ตามลาดับ แผนภูมิแบบต่อเนื่องจะแสดงสาระที่มีความต่อเนื่องกันเป็นทอดๆตามลาดับ แล้ววนไป ในลักษณะที่เป็นวัฏจักร 1.5 แผนภูมิแบบอธิบายภาพ เป็นแผนภูมิที่ใช้สาหรับอธิบายส่วนต่างๆของภาพที่ต้องการโดย เขียนเส้นโยงกับคาอธิบายสั้นๆ 2. แผนสถิติ เป็นแผนภูมิที่เหมาะกับเนื้อหาที่แสดง การเปรียบเทียบระหว่างจานวน ตัวเลขของ สิ่ ง ต่ า งๆ เช่ น จ านวนนั ก เรี ย นในแต่ ล ะปี การศึ ก ษา ผลสั ม ฤทธิ์ ท างการเรี ย นของ ผู้เ รี ย นในแต่ ล ะระดั บ ชั้ น เป็ นต้ น ซึ่ งมี รูปแบบที่ใช้ในการเรียนการสอนดังนี้ 2.1 แผนสถิติแบบเส้น สามารถแสดง ข้อมูล ข้อเท็จ จริงได้ถูกต้อ งกว่าแบบอื่น ๆ เหมาะส าหรั บ ใช้ แ สดงข้ อ มู ล ที่ มี ความสัม พัน ธ์ กัน 2 มาตรา โดยเฉพาะ ระหว่างมาตราจานวน หรือปริมาณกับเวลาที่เดียวกับปริมาณนั้นๆ โดยที่แกนนอนแสดงเวลา แกน ตั้งแสดงจานวน เมื่อลากเส้นระหว่างจุดเหล่านั้นแล้ว ทาให้รู้ถึงแนวโน้มของข้อมูลใหม่ ตัวอย่างแผนสถิติแบบเส้น 2.2 แผนสถิติแบบแท่ง เป็นแผนสถิติที่ทาง่ายและ อ่านเข้าใจง่ายกว่าแบบอื่น เหมาะสาหรับ เปรียบเทียบ ข้อมูลหลายชนิด มีลักษณะความยาวของแท่งปริมาณข้อมูล ถ้าข้อมูลน้อย แท่งจะสั้น
- 9. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 128 ถ้าข้อมูลมากแท่งจะยาว ความกว้างมีขนาดเท่ากัน แกนตั้งและแกนนอน จะเปรียบเทียบข้อมูล 2 ประเภทที่เกิดขึ้นในเวลาเดียวกัน ตัวอย่างแผนสถิติแบบแท่ง 2.3 แผนสถิติแบบวงกลม เป็นแผนสถิติที่แสดงให้เห็นปริมาณ หรือจานวนข้อมูลส่วนรวมทั้งหมด กับส่วนย่อย โดยแบ่งมุมที่จุด ศูนย์กลางของวงกลมออกเป็นองศาตามสัดส่วนของจานวน ข้ อ มู ล ที่ แ สดง เช่ น การแสดงรายจ่ า ยของนั ก ศึ ก ษา ประจาเดือน เป็นต้น ตัวอย่างแผนสถิติแบบวงกลม 2.4 แผนสถิ ติ แ บบรู ป ภาพ เป็ น แผนสถิ ติ แ บบแท่ งอี ก ประเภทหนึ่ง แต่ใช้รูปภาพแทนแท่งในการแสดงจานวนหรือปริมาณ ของ ข้อมูล โดยกาหนดสัดส่วนปริมาณของข้อมูล: รูปภาพ 1 รูป 3. แผนภาพ แผนภาพเป็นภาพลายเส้นหรือทัศนสัญลักษณ์ที่แสดงเค้าโรงของวัตถุ โครงสร้างที่สาคัญ ของสิ่งที่เราจะอธิบายให้ง่ายขึ้น แผนภาพสื่อความหมายได้ดี การใช้แผนภาพถ้าใช้คู่กับของจริง จะ ทาให้เข้าใจได้ง่ายขึ้น เช่น การอธิบายส่วนประกอบของคอมพิวเตอร์เราใช้แผนภาพโครงร่างของ คอมพิวเตอร์ พร้อมกับแสดงของจริงเปรียบเทียบให้ดูด้วย ประโยชน์ของแผนภาพ 3.1 อธิบายเรื่องราวที่ยากแก่การเข้าใจ 3.2 แสดงให้เห็นความสาคัญของส่วนประกอบต่างๆในเรื่องที่อธิบาย 3.3 แสดงให้เห็นกระบวนการของสิ่งใดสิ่งหนึ่งให้เข้าใจง่ายขึ้น 4. ภาพโฆษณา ภาพโฆษณา เป็นการออกแบบซึ่งประกอบด้วย ภาพ ข้อความ หรือเรื่องราว จุดมุ่งหมาย ของภาพโฆษณา คือเพื่อกระตุ้นให้ ผู้เปลี่ยนแปลงพฤติกรรม ตามจุดประสงค์ของภาพโฆษณา นั้นๆ อาจจะเกิดขึ้นช้าหรือเร็วก็ตาม เช่น การรณรงค์การทิ้งขยะมูลฝอย การรักษาความสะอาด หรือการ งดสูบบุหรี่ รณรงค์ต่อต้านยาเสพติด และการวางแผนครอบครัว เป็นต้น วัตถุประสงค์ในการผลิตภาพโฆษณา 4.1 ให้คาแนะนาเกี่ยวกับเรื่องใดเรื่องหนึ่ง 4.2 เชิญชวนให้บุคคลร่วมกิจกรรมที่หน่วยงานจัดขึ้น 4.3 เพื่อสร้างความทรงจาให้เกิดขึ้นกับกลุ่มเป้าหมาย 4.4 เพื่อเสนอเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นหรือสรุปเหตุการณ์ที่ผ่านมา 4.5 เพื่อให้ข้อมูลข่าวสาร แก่บุคคลที่เกี่ยวข้องกับหน่วยงาน 4.6 เพื่อรณรงค์ให้บุคคลร่วมมือและสนับสนุนกิจกรรมต่างๆที่หน่วยงานจัดขึ้นซึ่งจะเป็น ประโยชน์ต่อผู้ที่เข้าร่วมกิจกรรมและสังคม ลักษณะภาพโฆษณา (สุมาลี ชัยเจริญ, 2545) 4.1 มีแนวคิดเดียว มีลักษณะที่เข้าใจง่าย สามารถสื่อความหมายได้ทัน ที ไม่ต้องเสียเวลา ในการพิจารณา ทาความเข้าใจเลย จะเป็นการสูญเปล่า
- 10. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 129 4.2 สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ในการจัดทา มีการจัดองค์ประกอบ เหมาะสมทั้งขนาด และรูปภาพประกอบตัวอักษร สัญลักษณ์ มีความสอดคล้องกัน คือ รูปภาพ ข้อความสั้น ที่กะทัดรัด ชัดเจน เพื่อช่วยให้เข้าใจได้ง่าย 4.3 ดึงดูดความสนใจของผู้ดู มีความแปลกใหม่น่าสนใจ มีการโน้มน้าว เชิญชวนที่พึง กระทาตามเช่น หญิงก็ได้ ชายก็ดี มีแค่สอง 5. การ์ตูน การ์ตูน เป็นภาพลายเส้น ซึ่งแสดงสัญ ลักษณ์ของเรื่องราวต่างๆตลอดจน สามารถ ถ่ายทอดความรู้สึกนึกคิด จินตนาการของผู้วาดซึ่งเป็นการล้อเลี ยนแสดงอารมณ์ขัน โดยทั่วไป การ์ตูนอาจทาให้ผิดเพี้ยนไปจากธรรมชาติของความเป็นของสิ่งนั้นๆ มากบ้างน้อยบ้าง เพื่อให้ดูแล้ว เกิดความสนใจ และความสนุกสนาน ภาพการ์ตูนส่วนใหญ่จึงเป็นภาพที่เขียนง่ายๆ ปัจจุบันการ์ตูนเป็นที่นิยมใช้กันมากในการสื่อความหมาย เพราะการ์ตูนเป็นสื่อที่เหมาะ สาหรับถ่ายทอดความคิด ทั้งในด้านการเมือง การศึกษา ศาสนา การประชาสัมพันธ์ เป็นต้น การ์ตู นเป็น สิ่งที่มี ประโยชน์ต่ อการเรี ยนการสอนทุก ระดับ ทั้ งอนุบ าล ประถมศึก ษา มัธยมศึกษาตลอดจนอุดมศึกษา ซึ่งสามารถนาไปใช้ได้หลายลักษณะดังนี้ 5.1 ใช้นาเข้าสู่บทเรียน เพราะการ์ตูนจะช่วยเร้าความสนใจและดึงดูดให้ผู้เรียน สนใจใน กิจกรรมการเรียนนั้น 5.2 ใช้ในการอธิบายเรื่องราวต่างๆ ซึ่งจะช่วยให้ผู้เรียนไม่เกิดความเบื่อหน่าย ในการ เรียน และเกิดการเรียนรูได้ดีเพราะมีภาพประกอบ ทาให้สิ่งที่เป็นนามธรรม เป็นรูปธรรมที่น่าสนใจ 5.3 ใช้สรุปบทเรียน จะช่วยให้ผู้เรียนสามารถจดจาในเนื้อหาบทเรียนได้ดียิ่งขึ้น 5.4 ใช้การ์ตูนกับการเรียนเป็นรายบุคคล ช่วยเด็กที่มีความสามารถทางการเรียนต่า เพราะการ์ตูนจะช่วยกระตุ้นให้ผู้เรียนสนใจและมีความต้องการที่จะศึกษาเพิ่มขึ้น 5.5 การ์ตูนประกอบการศึกษา เป็นการ์ตูนที่ใช้ประกอบกิจกรรมการเรียนการสอน และ การศึกษา เพื่อช่วยให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ได้ดียิ่งขึ้น ภาพที่ 8-3 แสดงตัวอย่างการ์ตูน ที่มา : www.budpage.com
- 11. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 130 รูปภาพกับการเรียนการสอน รูปภาพเป็นทัศนวัสดุซึ่งอาจจะเป็น ภาพวาด ภาพถ่าย ภาพเขียน หรือภาพประกอบตารา รูปภาพมีบทบาทต่อการประกอบการเรียนการสอน ช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจเรื่องราวได้ถูกต้องและ รวดเร็วกว่าการใช้คาพูดในการอธิบายเพียงอย่างเดียว รูปภาพที่จะนามาใช้เป็นสื่อการสอนนั้น อาจ หาได้จากแหล่งต่างๆ เช่น หนังสือพิมพ์ ปฏิทิน ภาพโฆษณา นิตยสารต่างๆ โดเลือกภาพที่มีความ สอดคล้องกับวัตถุประสงค์และเนื้อหาที่จะสอน คุณค่าของรูปภาพต่อการเรียนการสอน 1. ช่วยแสดงคาพูดซึ่งเป็นนามธรรมให้เป็นรูปอธรรมมากขึ้น 2. จาลองสิ่งที่เป็นจริงมาศึกษารายละเอียดได้ 3. นาสิ่งที่อยู่ไกลหรือสิ่งที่ไม่สามารถนามาใช้ในชั้นเรียนมาศึกษาได้ 4. สิ่งเร้าความสนใจและเปลี่ยนเจตคติของผู้ดูได้ 5. เปิดโอกาสให้ผู้เรียนศึกษาในช่วงเวลาที่แต่ละคนต้องการ ดังนั้นก่อนที่ผู้สอนจะออกแบบและผลิตสื่อกราฟิกควรมีความเข้าใจถึงหลักการเรียนรู้ด้วย ภาพหรือการรู้ด้วยการมองเห็น (Visual literacy) ซึ่งจะมีความสาคัญอย่างยิ่งต่อการรับรูปภาพ และตีความ เพื่อสร้างเป็นความเข้าใจ ความหมายของ Visual literacy Visual literacy เป็นความสามารถในการเรียนรู้ที่จะแปลความหมาย ตีความ ข้อมูล ข่า วสารจากภาพได้ อ ย่ า งถู ก ต้ องตลอดจนสามารถสร้ า งภาพ หรื อ เขี ย นภาพนั้ น ขึ้น ได้ เองด้ ว ย (Heinich and Other, 1982) สาระสาคัญในการสื่อความหมายหรือสื่อสารนั้น เป็นการส่งสาร ถ่ายทอด หรือแสดง สัญญาณ ต่างๆจากผู้ที่จะต้องการจะส่งข่าวสารไปยังผู้รับสาร แต่การสื่อสารโดยการใช้ภาษานั้น ขึ้นอยู่กับผู้รับสารและผู้ส่งสารจะมีพื้นฐาน ประสบการณ์เดิม ความเข้าใจ หรือ มโนคติ ตรงกัน หรือไม่ และการสื่อสารที่ใช้ภาษานั้นจะไม่ประสบความสาเร็จเลยถ้ามีความแตกต่างกันทางด้าน ต่างๆ เช่น ภาษา ช่วงอายุ ประสบการณ์ วัฒนธรรมและความแตกต่างทางด้านสังคม ฯลฯ องค์ประกอบสาคัญประการแรก ที่จะเป็นเครื่องมือที่ช่วยในการสื่อสาร ได้แก่ “รูปภาพ " เพราะว่ารูปภาพสามารถช่วยทาให้ความหมายของ ภาษาเขียน หรือภาษาพูด ซึ่งเป็นสิ่งที่เป็น นามธรรม เป็นรูปธรรม ภาษาเป็นสัญลักษณ์ที่ถูกกาหนดขึ้นมาใช้แทนสิ่งต่างๆ และภาพก็สิ่ง กาหนดให้ใช้แทนสิ่งของที่ต้องการแสดง หากใช้ภาษาเพียงอย่างเดียวอาจก่อให้เกิดความเข้าใจผิด ได้ รูปภาพจะช่วยให้ผู้ส่งสารสามารถสื่อความหมายได้ตรงกับวัตถุประสงค์ของผู้ส่ง ถ้าหากผู้รับ สามารถดูภาพประกอบไปด้วย (สุมาลี ชัยเจริญ, 2545) ผู้สอนควรจะทราบเกี่ยวกับมนุษย์เราว่ามีวิธีการดูรูปภาพและวัสดุกราฟิคอย่างไร และ อะไรบ้างที่มองเห็นเพราะเหตุว่าจากองค์ประกอบเหล่านี้จะเป็นข้อมูลในการพิจารณาและตัดสินว่า มนุษย์จะรับรู้อะไรจากการดูวัสดุต่าง ๆ ในเรื่องนี้ 2 องค์ประกอบที่ควรนามาพิจารณา คือ แต่ละ
- 12. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 131 บุคคลจะเรียนรู้สิ่งใดบ้างจากวัสดุที่เป็นรูปภาพ ซึ่งกลุ่มพฤติกรรมนิยมเชื่อว่า ผู้ที่มองภาพหรือบาง สิ่งบางอย่าง จะเกี่ยวข้องกับเรื่องของการพัฒนาการและความสนใจ นักจิตวิทยากลุ่มอื่นๆ เชื่อว่า คนที่ดูภาพจะช่วยให้สามารถสื่อสารได้อย่างมีประสิทธิภาพเพิ่มขึ้น ยิ่งกว่านั้นถ้าผู้ที่แปลความหมาย ของภาพได้รับการชี้แนะ หรือแนะนาวิธีการก่อน การดูภาพนั้นแล้ว จะช่วยให้การแปลความหรือ ตีความหมายจากภาพได้ดี ยิ่งขึ้น และผู้เรียนสามารถเรียนรู้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ เพราะว่า ผู้เรียนสามารถให้ความสนใจได้ตรงจุดสาคัญตรงตามเนื้อหานั้นๆ หรือสิ่งที่เกี่ยวข้องกับเนื้อหา โดยช่วยให้ไม่หลงทาง คาดังกล่าวที่ว่า " ถ้าผู้สอนสามารถทาความเข้าใจ เกี่ยวกับการรับรู้ของ ผู้เรียนได้ดียิ่งขึ้นแล้ว จะทาให้สามารถออกแบบรูปภาพที่สามารถสื่อความหมายได้อย่างชัดเจนและ ถูกต้อง ซึ่งจะช่วยทาให้อุปสรรคการเรียนรู้หมดไป " รูปแบบการเคลื่อนหรือกวาดสายตาในขณะที่ มองภาพ จากการวิจัยเกี่ยวกับการกวาดสายตามองภาพ พบว่า ผู้ที่มองภาพจะมีแนวโน้มว่าจะมอง มุมบนด้านซ้ายของภาพก่อน ถ้าด้านซ้ายบนและล่างซ้ายเชื่อมต่อกัน จากการสังเกตจะพบว่า ผู้ที่ มองมีแนวโน้มที่จะมองด้านซ้าย ในกรณีประเทศที่อ่านหนังสือโดยเริ่มกวาดสายตาจากซ้ายไปขวา แต่ถ้าบางประเทศจะอ่านหนังสือจากขวามาซ้ายก็จะเริ่มมองที่มุมบนด้านขวาก่อน จากข้อค้นพบเหล่านี้ ไม่เพียงแต่จะเกี่ยวข้องกับการออกแบบ ที่จะกาหนด หรือวาง เนื้อหาสาระสาคัญลงในพื้นที่มนุษย์มองดูก่อนเท่านั้น แต่ยังจะรวมถึงวิธีการตีความหมายหรือแปล ความหมายของภาพ จากรูป งานวิจัยในสหรัฐอเมริกา พบว่า แนวโน้มของการกวาดสายตามอง ภาพจะเริ่มจาก ด้านซ้ายโดยเฉพาะอย่างยิ่ งมุมซ้ายด้านบน จากข้อมูลดังกล่าว ในการออกแบบ ภาพ ผู้ออกแบบควรกาหนดตาแหน่งข้อมูล หรือส่วนที่สาคัญไว้ตรงที่บริเวณที่ตามองเห็น เป็นจุดแรก คือ มุมบนด้านซ้าย แต่มิได้ หมายความว่ า จะต้ อ งออกแบบวางส่ ว นที่ สาคัญทั้งหมดไว้ที่มุมบนด้านซ้าย หรือซีก ด้ า นซ้ า ยเท่ า นั้ น แต่ ถ้ า จ าเป็ น จะต้ อ ง ออกแบบโดยการกาหนดหรือวางสาระสาคัญ นั้นไว้ด้านขวาล่าง อาจใช้เครื่องนาสายตามา สู่จุดสาคัญของส่วนประกอบในภาพนั้น เช่น สี การจัดองค์ประกอบ พื้นผิว ฯลฯ การออกแบบการออกแบบและผลิตสื่อกราฟิก ภาพที่ผู้สอนออกแบบเพื่อนาไปใช้ในการเรียนการสอน ควรจะเป็นสิงทีเป็นแบบอย่างและ ่ ่ ยึดหลักการของ Visual Literacy เช่น ภาพที่ออกแบบเป็น ป้ายนิเทศ ภาพโฆษณา ไม่เพียงแต่ช่วย ให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ที่ดเี ท่านั้น แต่ยังเป็นแบบอย่างที่ดีในการจัดทา ออกแบบวัสดุการสอนของ ตนเอง เมื่อมีการออกแบบรูปภาพ สิ่งที่ควรนามาพิจารณาโดยทั่วไปคือ ควรจะเริ่มต้นจาก การ วางโครงร่างหยาบๆก่อน หรือเรียกว่า "Lay Out” ข้อควรพิจารณาเบื้องต้นที่ควรทราบเพื่อการ วางแผนในการ Lay Out มีดังนี้
- 13. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 132 การจัดภาพ (Arrangement) การเลือก ความสมดุลของภาพ (Balance) สี (Color) ความมีชีวิตชีวา (Dynamism) การเน้น (Emphasis) การเพิ่มเติม การตรงต่อความเป็นจริง (Fidelity) ความกลมกลืน (Graphic harmony) การจัดภาพ (Arrangement) ในขั้นการจัดภาพ หรือส่วนประกอบที่เป็นภาษาในการจัดแสดงต่างๆ ควรมีการจัดให้เป็น รูปแบบที่สามารถดึงดูดความสนใจของผู้ดูและเนื้อหาต่างๆต้องชัดเจน โดยใช้ เส้น ช่องไฟ และ เนื้อหา (Mass) ส่วนประกอบเบื้องต้นเหล่านี้ ควรมารวมเข้าด้วยกันโดยใช้รูปทรงเรขาคณิต เช่น ออกแบบวงรี ตัว U ตัว Z ตัว S ตัว T เป็นต้น แล้วพิจารณารูปแบบของตัวอักษรให้เหมาะสมกับ รูปร่างและเรื่องราว ความสมดุล (Balance) การเลือกรูปทรงหรือรูปแบบซึ่งจะเป็นภาพนั้น ก็ควรจะต้องคานึงถึงช่องว่างในภาพ หรือ การจั ดแสดงนั้ นด้ว ย ซึ่ งก็คื อ ความสมดุ ล (Balance) ของภาพนั่นเอง อาจจะเป็นการจั ด องค์ประกอบให้ความสมดุลตามแบบ ซึ่งจะให้ความรู้สึกมั่นคง หรือสมดุลไม่ตามแบบก็ได้ จะให้ ความรู้สึกที่มีการเคลื่อนไหว มีชีวิตชีวา แต่ถ้าเป็นการจัดองค์ประกอบที่ไม่มีความสมดุลเลย จะให้ ความรู้สึกที่อึดอัดไม่สบายตา ซึ่งเป็นสิ่งทีมีผู้ออกแบบควรหลีกเลี่ยง
- 14. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 133 สี (Color) สีเป็นองค์ประกอบหนึ่งในหลายองค์ประกอบที่สาคัญในการออกแบบภาพ 1. เพื่อที่จะให้ความเหมือนเป็นจริง 2. แยกแยะและชีให้เห็นความคล้ายคลึงและความแตกต่าง และเน้นสิ่งที่ต้องการ ้ 3. สร้างอารมณ์การตอบสนอง จากหลักการของมนุษย์ พบว่า โทนสีร้อน หรืออุ่นเป็นสีที่ดึงดูดและทาให้ความรู้สึกว่าเข้า มาหาผู้ดู ทาให้รู้สึกว่าสิ่งของนั้นอยู่ใกล้ แต่สีเย็น จะทาให้ความรู้สึกไกล ดังนั้นผู้ที่ออกแบบควรจะ นาหลักการดังกล่าวไปใช้ในการออกแบบ โดยสิ่งสาคัญ ควรใช้สีแดงและสีส้ม เพื่อดึงดูดความ สนใจของผู้ดู และจากการวิจัยยังค้นพบว่า นอกจากสีจะทาให้ความรู้สึกทางอารมณ์ การจูงใจแล้ว สีที่แตกต่างยังให้ความรู้สึกทางรส (Taste) เช่น สีน้าเงิน รสหวาน สีส้ม ให้ความรู้สึกรับประทานได้ นอกจากนี้สีที่ให้ความรู้สึกเหมือนมีกลิ่น ได้แก่ สีชมพู ลาเวนเดอร์ สีเหลือง สีเขียว ผู้ที่ออกแบบควร จะใช้สีที่จะทาให้เกิดอารมณ์ต่างๆ ในการสื่อความหมายในสิ่งที่ต้องการ และช่วยทาให้สามารถ บรรลุวัตถุประสงค์ แต่ถ้าใช้สีมากเกินไปในการจัดแสดง เช่น ป้ายนิเทศ นิทรรศการ จะทาให้ขาด ความกลมกลืน (Graphic Harmony) ตารางที่ 8.1 แสดงการเปรียบเทียบระหว่างสีโทนร้อนและสีโทนเย็น สีโทนร้อน สีโทนเย็น ส้ม น้าเงิน แดง เขียว ม่วง
- 15. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 134 ตารางที่ 8.2 แสดงตัวอย่างการใช้สีตัวอักษร และสีของพื้น เช่น สีพื้น สีของตัวอักษร สีขาว แดง ขาว น้าเงิน ฟ้า น้าตาล เขียว เหลือง แดง น้าเงิน ดา น้าตาล เขียว น้าเงินแก่ น้าตาล แดง ดา ฟ้าอ่อน เหลือง น้าตาล ม่วง ดา กรมท่า แดง เขียวอ่อน น้าตาล แดง ดา เขียวแก่ ดา ขาว เหลือง แดงอ่อน เขียว ดา ฟ้า แดงเข้ม เขียว ขาว เหลือง น้าตาลแก่ ดา ขาว เหลือง เขียวอ่อน น้าตาลอ่อน เขียว กรมท่า เลือดหมู ดา เทาอ่อน กรมท่า แดง ดา ดา ขาว แดง ฟ้าอ่อน เขียว การออกแบบป้ายนิเทศ ป้ายนิเทศ เป็นอุปกรณ์การจัดการแสดง เนื้อหาด้วยภาพ วัสดุ ตัวอักษร เพื่อให้ ความรู้ใหม่ๆ ข้ อ มู ล ใหม่ แ ก่ ผู้ ชม และกระตุ้ น ให้ ผู้ ช มเกิ ด ความ สนใจที่ จ ะศึ ก ษารายละเอี ย ดเพิ่ ม เติ ม ต่ อ ไป ป้ า ย นิเทศต่างกับป้ายประกาศทั่วไป ตรงที่ป้ายประกาศ มีแต่ข้อความเรื่องราวเป็นส่วนใหญ่ แต่ป้ายนิเทศ โดยทั่วไปประกอบด้วย ภาพ วัสดุหรือสิ่งที่ต้องการ แสดงให้เห็นอาจมีข้อความเป็นเพียงหัวเรื่อง และคา บรรยายสั้นๆเท่านั้น มีวัตถุประสงค์เพื่อแสดงผลงาน สรุปกิจกรรมต่างๆ ของสถาบัน นาเสนอ เรื่องราวเพื่อการประชาสัมพันธ์ ตลอดจนการให้ข้อมูลข่าวสารประกอบภาพและคาบรรยาย ป้ายนิเทศที่นิยมใช้อยู่ตามสถาบันต่างๆ มีแบบถาวร และแบบเคลื่อนที่ซึ่ งอาจเป็นแบบ แขวน แบบพับ แบบขาตั้ง หรือขาหยั่ง เป็นต้น ประโยชน์ของป้ายนิเทศ 1. ใช้ประกาศข่าวสาร ให้ข้อมูลเพื่อการประชาสัมพันธ์หน่วยงาน 2. ใช้เป็นแหล่งเผยแพร่ความรู้ ให้การศึกษาแก่บุคคลทั่วไป 3. ใช้เป็นที่ฝึกปฏิบัติกิจกรรมการเรียนการสอนของนักเรียน นักศึกษาทุกระดับ 4. เป็นองค์ประกอบที่สาคัญของการจัดนิทรรศการทุกประเภทและทุกขนาด
- 16. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 135 ขั้นตอนในการจัดป้ายนิเทศ การจัดป้ายนิเทศเพื่อให้สามารถสื่อสาร เสนอความรู้ไปยังผู้สนใจอย่างมีประสิทธิภาพต้อง คานึงถึงหลักการที่สาคัญดังนี้ 1. ตั้งจุดมุ่งหมายในการจัดป้ายนิเทศไว้ให้ชัดเจนว่า จะแสดงเรื่อ งอะไร เพื่ออะไร และ ต้องการให้ผู้เรียนได้รับประโยชน์อะไรจากการอ่านป้ายนิเทศ 2. ตั้งชื่อเรื่องให้เหมาะสม น่าสนใจและสอดคล้องกับเนื้อหา 3. ศึกษารายละเอียดของสารสนเทศที่จะนาเสนอให้เข้าใจ แล้วสรุปเป็นความคิดรวบ ยอด และสาระสาคัญเพื่อให้กระชับและครบถ้วนในเนื้อหา 4. พิจารณาเลือกภาพประกอบที่มีความสอดคล้องกับเรื่องราว และมีขนาดที่เหมาะสม สามารถมองเห็นรายละเอียดได้ชัดเจน 5. วางโครงร่างการติดภาพและข้อความในกระดาษก่อน ติดผลงานลงพื้นป้ายจริงเพื่อ เลือกรูปแบบที่มีความเหมาะสมที่สุด 6. ตกแต่งข้อความ รูปภาพ วัสดุตกแต่งให้สวยงามและพร้อมใช้งาน 7. ตรวจทานข้อมูลทั้งหมดว่าถูกต้องตามหลักการ ข้อเท็จหรือไม่ 8. ลงมือจัดป้ายนิเทศตามโครงร่างที่ได้กาหนดไว้ 9. ตรวจสอบความเรีย บร้ อยของผลงาน ตั้ งแต่ เนื้ อหา การวางตาแหน่ง ระยะห่ า ง ช่องไฟ การใช้สี การลาดับเรื่อง 10. ประเมินผลการจัดป้ายนิเทศจากผู้ดู คาถามสะท้อนความคิด ท่านคิดว่ากราฟิกช่วยพัฒนาความเข้าใจของผู้เรียนในการเรียนรู้ อย่างไร ท่านคิดว่าหลักการสาคัญในการออกแบบสื่อกราฟิกเพื่อส่งเสริม การเรียนรู้เป็นอย่างไรบ้าง ท่านคิดว่าสื่อกราฟิกที่สอดคล้องกับลักษณะเนื้อหาวิชาที่ท่านรับผิดชอบคือสื่อใด เพราะ เหตุใด กิจกรรมแนะนา ให้ท่านลองออกแบบสื่อกราฟิก เช่น ป้ายนิเทศ แผนภูมิ การ์ตูน ฯลฯ เพื่อ ใช้ในการจัดการเรียนรู้ในสาระวิชาเอกของท่านมา 1 เนื้อหา บรรณานุกรม
- 17. บทที่ 8 การผลิตสื่อกราฟิกเพื่อการเรียนการสอน 136 ชม ภูมิภาค (2524). เทคโนโลยีการสอนและการศึกษา. กรุงเทพฯ: ประสานมิตร. วรพงศ์ วรชาติอุดมพงศ์ .(2535). ออกแบบกราฟิก. กรุงเทพฯ: ศิลปะบรรณคาร จันทรา มาศสุพงศ์ .(2540). หลักการจัดนิทรรศการ. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์ สุมาลี ชัยเจริญ .(2545). เอกสารประกอบการสอนวิชาสื่อการสอน. ขอนแก่น. คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น (อัดสาเนา) สถาบั น ส่ งเสริ ม การสอนวิ ท ยาศาสตร์แ ละเทคโนโลยี .(2548). คู่ มื อ สาระการเรี ย นรู้ เพิ่ ม เติ ม เทคโนโลยีสารสนเทศ กราฟิกและเทคโนโลยีสื่อประสม. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์คุรุสภา ลาดพร้าว. Walter A., Wittich, & Charles F., Schuller . (1973). Introduction technology-Its nature and use. 5 th ed. New York: Harper&Row Publishers. Heinich, Molenda & Russell. (1982). Instructional media and the new technologies of instruction. New York: John Wiley & Sons, Inc.