1. ธรรมภาคปฏิบัติ ๑ รหัสธรรมภาคปฏิบัติ ๑ รหัส
๐๐๐ ๑๕๑๐๐๐ ๑๕๑
บรรยายโดยบรรยายโดย
พระมหาธานินทร์ อาทิตวโรพระมหาธานินทร์ อาทิตวโร
นน..ธธ..เอกเอก,, ปป..ธธ..๘๘,, พธพธ..บบ. (. (อังกฤษอังกฤษ),), พธพธ..มม..
((บาลีบาลี),), พธพธ..ดด. (. (พระพุทธศาสนาพระพุทธศาสนา))

2. กรรมฐานสมัยก่อนพุทธกาลกรรมฐานสมัยก่อนพุทธกาล
 สมถกรรมฐานสมถกรรมฐาน
 ผลของสมถกรรมฐาน สมาบัติ ๘ รูปผลของสมถกรรมฐาน สมาบัติ ๘ รูป
ฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ฌาน ๔ อรูปฌาน ๔
 ผู้มีชื่อเสียง อุทกดาบส อาฬารดาบสผู้มีชื่อเสียง อุทกดาบส อาฬารดาบส
((อาจารย์ของเจ้าชายสิทธัตถะอาจารย์ของเจ้าชายสิทธัตถะ ))

3.  สมถกรรมฐาน ไม่ใช่ทางนำาให้พ้นสมถกรรมฐาน ไม่ใช่ทางนำาให้พ้น
ทุกข์ แต่เป็นฐานให้ไปสู่ความพ้นทุกข์ แต่เป็นฐานให้ไปสู่ความพ้น
ทุกข์ได้ คืออยู่ครึ่งทางของพระทุกข์ได้ คืออยู่ครึ่งทางของพระ
นิพพาน เพราะได้สิกขา ๒ ข้อ คือนิพพาน เพราะได้สิกขา ๒ ข้อ คือ
ศีล สมาธิ ยังไม่ถึงปัญญาศีล สมาธิ ยังไม่ถึงปัญญา

4. กรรมฐานสมัยพุทธกาลกรรมฐานสมัยพุทธกาล
 เริ่มเป็นแรงบันดาลใจแก่เจ้าชายสิทธัเริ่มเป็นแรงบันดาลใจแก่เจ้าชายสิทธั
ตถะ ตอนพิธีแรกนาตถะ ตอนพิธีแรกนา
 ใต้ต้นไม้หว้าใต้ต้นไม้หว้า
 ได้บรรลุปฐมฌานได้บรรลุปฐมฌาน
 ยึดเอาเหตุมาเป็นอารมณ์ จึงเปลี่ยนยึดเอาเหตุมาเป็นอารมณ์ จึงเปลี่ยน
วิธีวิธี
ที่มา มที่มา ม..มม. (. (ไทยไทย))
๑๓๑๓//๓๓๕๓๓๕//๔๐๕๔๐๕.).)

5. วิปัสสนากรรมฐานวิปัสสนากรรมฐาน
 ทรงค้นพบทางสายกลาง มัชฌิมาปฏิปทา คือทรงค้นพบทางสายกลาง มัชฌิมาปฏิปทา คือ
อริยมรรคมีองค์ ๘ ประกอบด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ ประกอบด้วย
 สัมมาทิฏฐิสัมมาทิฏฐิ ((เห็นชอบเห็นชอบ))
 สัมมาสังกัปปะสัมมาสังกัปปะ ((ดำาริชอบดำาริชอบ))
 สัมมาวาจาสัมมาวาจา ((วาจาชอบวาจาชอบ))
 สัมมากัมมันตะสัมมากัมมันตะ ((การงานชอบการงานชอบ))
 สัมมาอาชีวะสัมมาอาชีวะ ((เลี้ยงชีพชอบเลี้ยงชีพชอบ))
 สัมมาวายามะสัมมาวายามะ ((ความเพียรชอบความเพียรชอบ))
 สัมมาสติสัมมาสติ ((ระลึกชอบระลึกชอบ))
 สัมมาสมาธิสัมมาสมาธิ ((ตั้งใจมั่นชอบตั้งใจมั่นชอบ))

6. มหาสติปัฏฐานสูตรมหาสติปัฏฐานสูตร
 ว่าด้วยการตั้งสติกำาหนดรู้สภาวธรรมว่าด้วยการตั้งสติกำาหนดรู้สภาวธรรม
๔ ประการ คือ กาย เวทนา จิต๔ ประการ คือ กาย เวทนา จิต
ธรรมธรรม
 กาย กำาหนดรู้อิริยาบถ ๔ ประการกาย กำาหนดรู้อิริยาบถ ๔ ประการ
เป็นหลัก คือ ยืน เดิน นั่ง นอน เรียกเป็นหลัก คือ ยืน เดิน นั่ง นอน เรียก
ว่า กายานุปัสสนาว่า กายานุปัสสนา
 เวทนา กำาหนดรู้ความรู้สึก สุข ทุกข์เวทนา กำาหนดรู้ความรู้สึก สุข ทุกข์
ไม่สุขไม่ทุกข์ไม่สุขไม่ทุกข์ ((เฉยเฉย)) เรียกว่า เวทนาเรียกว่า เวทนา
นุปัสสนานุปัสสนา

7.  จิต กำาหนดรู้จิต อาการของจิต เช่นจิต กำาหนดรู้จิต อาการของจิต เช่น
ชอบใจ ไม่ชอบใจ จิตมีราคะ จิตชอบใจ ไม่ชอบใจ จิตมีราคะ จิต
ปราศจากราคะ เป็นต้น เรียกว่า จิตปราศจากราคะ เป็นต้น เรียกว่า จิต
ตานุปัสสนาตานุปัสสนา
 ธรรม กำาหนดรู้สภาวธรรมต่างๆ มีธรรม กำาหนดรู้สภาวธรรมต่างๆ มี
ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ นิวรณ์ ๕ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ นิวรณ์ ๕
เป็นต้น เรียกว่า ธัมมานุปัสสนาเป็นต้น เรียกว่า ธัมมานุปัสสนา
 ที่มา ทีที่มา ที..มม. (. (ไทยไทย)) ๑๐๑๐//๓๗๒๓๗๒--๔๐๕๔๐๕//๓๐๑๓๐๑--๓๔๐๓๔๐,,

8. อานาปานสติอานาปานสติ
การกำาหนดดูลมหายใจเข้า ออกการกำาหนดดูลมหายใจเข้า ออก
 เป็นส่วนหนึ่งของสติปัฏฐาน การเป็นส่วนหนึ่งของสติปัฏฐาน การ
ปฏิบัติตามอานาปานสติสมบูรณ์ จะปฏิบัติตามอานาปานสติสมบูรณ์ จะ
ทำาให้สติปัฏฐาน ๔ บริบูรณ์ทำาให้สติปัฏฐาน ๔ บริบูรณ์
 ที่มา มที่มา ม..อุอุ. (. (ไทยไทย)) ๑๔๑๔//๑๔๘๑๔๘--๑๔๙๑๔๙//๑๘๗๑๘๗--๑๘๘๑๘๘..

9. กรรมฐานสมัยหลังพุทธกาลกรรมฐานสมัยหลังพุทธกาล
 พระมหาเถระที่มีชื่อเสียงและมีพระมหาเถระที่มีชื่อเสียงและมี
อุปการะต่อการเผยแผ่การปฏิบัติอุปการะต่อการเผยแผ่การปฏิบัติ
 พระอานนทเถระพระอานนทเถระ
 พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ
 พระมหินทเถระพระมหินทเถระ
 พระโสณเถระพระโสณเถระ
 พระอุตตรเถระพระอุตตรเถระ

10. การปฏิบัติกรรมฐานในการปฏิบัติกรรมฐานใน
ประเทศไทยปัจจุบันประเทศไทยปัจจุบัน
 การปฏิบัติตามแนวการบริกรรมว่าการปฏิบัติตามแนวการบริกรรมว่า
พุทโธพุทโธ
 –การปฏิบัติสาย พอง ยุบ–การปฏิบัติสาย พอง ยุบ
 การปฏิบัติตามแนวการเคลื่อนไหวการปฏิบัติตามแนวการเคลื่อนไหว
 การปฏิบัติตามแนววิชชาธรรมกายการปฏิบัติตามแนววิชชาธรรมกาย
 การปฏิบัติตามแนวอานาปานสติการปฏิบัติตามแนวอานาปานสติ

11. การปฏิบัติตามแนวการบริกรรมการปฏิบัติตามแนวการบริกรรม
ว่า พุทโธว่า พุทโธ
 ปรมาจารย์ที่มีชื่อเสียง ได้แก่ปรมาจารย์ที่มีชื่อเสียง ได้แก่
 หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโตหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต
 หลวงปู่เสาร์ กนฺตสีโลหลวงปู่เสาร์ กนฺตสีโล

12. วิธีปฏิบัติวิธีปฏิบัติ
 ๑๑)) วิธีปฏิบัติขณะนั่งวิธีปฏิบัติขณะนั่ง
 กำาหนดดูลมหายใจเข้ากำาหนดดูลมหายใจเข้า -- ออก พร้อมออก พร้อม
กับบริกรรมว่า พุทโธกับบริกรรมว่า พุทโธ
 หายใจเข้า กำาหนดว่า พุทหายใจเข้า กำาหนดว่า พุท
 หายใจออก กำาหนดว่า โธหายใจออก กำาหนดว่า โธ
 ๒๒)) วิธีปฏิบัติขณะเดินวิธีปฏิบัติขณะเดิน
 การเดินจงกรม กำาหนดว่า พุทโธการเดินจงกรม กำาหนดว่า พุทโธ
 ก้าวเท้าขวา กำาหนดว่า พุทก้าวเท้าขวา กำาหนดว่า พุท

13. กรรมฐานสายพองกรรมฐานสายพอง -- ยุบยุบ
 กรรมฐานสายนี้มีศูนย์กลางอยู่ที่วัดกรรมฐานสายนี้มีศูนย์กลางอยู่ที่วัด
มหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ คณะ ๕ ท่าพระมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ คณะ ๕ ท่าพระ
จันทร์ กรุงเทพมหานคร การสอนจันทร์ กรุงเทพมหานคร การสอน
กรรมฐานสายนี้เป็นที่นิยมกันอย่างแพร่กรรมฐานสายนี้เป็นที่นิยมกันอย่างแพร่
หลายนับตั้งแต่ปี พหลายนับตั้งแต่ปี พ..ศศ.. ๒๔๙๖ พระ๒๔๙๖ พระ
อาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิปัสสนาธุระ คือ พระอาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิปัสสนาธุระ คือ พระ
ธรรมธีรราชมหามุนีธรรมธีรราชมหามุนี ((โชดก ญาณสิทฺธิโชดก ญาณสิทฺธิ
ปป..ธธ..๙๙))
 –แนวการปฏิบัติของกรรมฐานแบบพอง –แนวการปฏิบัติของกรรมฐานแบบพอง
ยุบ เกิดขึ้นจากความดำาริของสมเด็จพระยุบ เกิดขึ้นจากความดำาริของสมเด็จพระ

14.  ส่งพระมหาโชดก ญาณสิทฺธิ ไปศึกษาส่งพระมหาโชดก ญาณสิทฺธิ ไปศึกษา
แนววิธีปฏิบัติกรรมฐาน ณ นครย่างกุ้งแนววิธีปฏิบัติกรรมฐาน ณ นครย่างกุ้ง
ประเทศพม่า ณ สำานักสาสนยิตสา ซึ่งมีประเทศพม่า ณ สำานักสาสนยิตสา ซึ่งมี
พระโสภณมหาเถระพระโสภณมหาเถระ ((มหาสี สะยาดอมหาสี สะยาดอ))
เป็นเจ้าสำานัก ใช้เวลาศึกษา ๑ ปี เดินเป็นเจ้าสำานัก ใช้เวลาศึกษา ๑ ปี เดิน
ทางกลับปี พทางกลับปี พ..ศศ.. ๒๔๙๕ อาราธานาพระ๒๔๙๕ อาราธานาพระ
ภิกษุชาวพม่า ๒ รูปมาด้วย คือ พระภิกษุชาวพม่า ๒ รูปมาด้วย คือ พระ
อาสภะ กัมมัฏฐานาจริยะ และพระอินทวังอาสภะ กัมมัฏฐานาจริยะ และพระอินทวัง
สะ กัมมัฏฐานาจริยะสะ กัมมัฏฐานาจริยะ

15. วิธีการปฏิบัติวิธีการปฏิบัติ
 ๑๑)) การปฏิบัติในท่านั่งการปฏิบัติในท่านั่ง
 ให้ตั้งสติไว้ที่อาการพอง ยุบ ที่หน้าให้ตั้งสติไว้ที่อาการพอง ยุบ ที่หน้า
ท้องขณะหายใจเข้า หายใจออกท้องขณะหายใจเข้า หายใจออก
 หายใจเข้าบริกรรมว่า พองหนอหายใจเข้าบริกรรมว่า พองหนอ
 หายใจออก บริกรรมว่า ยุบหนอหายใจออก บริกรรมว่า ยุบหนอ

16.  ปี พปี พ..ศศ.. ๒๔๙๘ สมเด็จพระพุฒาจารย์๒๔๙๘ สมเด็จพระพุฒาจารย์
((สมณศักดิ์ที่พระพิมลธรรมสมณศักดิ์ที่พระพิมลธรรม)) ในฐานะในฐานะ
สังฆมนตรีว่าการองค์การปกครอง เสนอสังฆมนตรีว่าการองค์การปกครอง เสนอ
สังฆมนตรี จัดตั้งเป็นกองการวิปัสสนาธุระสังฆมนตรี จัดตั้งเป็นกองการวิปัสสนาธุระ
ขึ้นในคณะสงฆ์ไทย โดยมีสำานักงานกลางขึ้นในคณะสงฆ์ไทย โดยมีสำานักงานกลาง
อยู่ที่วัดมหาธาตุฯ คณะ ๕ โดยท่านเป็นผู้อยู่ที่วัดมหาธาตุฯ คณะ ๕ โดยท่านเป็นผู้
อำานวยการ พระอุดมวิชาญาณเถรอำานวยการ พระอุดมวิชาญาณเถร ((โชดกโชดก
ญาณสิทฺธิ สมณศักดิ์ในขณะนั้นญาณสิทฺธิ สมณศักดิ์ในขณะนั้น)) เป็นเป็น
อาจารย์ใหญ่อาจารย์ใหญ่
 ปี พปี พ..ศศ.. ๒๕๒๔ สมเด็จพระพุฒาจารย์ ใน๒๕๒๔ สมเด็จพระพุฒาจารย์ ใน

17. อารมณ์ของการปฏิบัติอารมณ์ของการปฏิบัติ
 อารมณ์ที่ผู้ปฏิบัติพึงทำาความเข้าใจอารมณ์ที่ผู้ปฏิบัติพึงทำาความเข้าใจ
เบื้องต้นมี ๒ อย่างคือ รูปกับ นามเบื้องต้นมี ๒ อย่างคือ รูปกับ นาม
 รูป คือ หน้าท้องที่พองรูป คือ หน้าท้องที่พอง--ยุบ ขณะยุบ ขณะ
หายใจเข้า ออกหายใจเข้า ออก
 นาม คือ ความรับรู้อาการพองและยุบนาม คือ ความรับรู้อาการพองและยุบ
ของหน้าท้องของหน้าท้อง

18.  ๒๒)) วิธีการปฏิบัติในท่าเดินวิธีการปฏิบัติในท่าเดิน
 เมื่อปฏิบัติในท่านั่งพอสมควรแล้ว ถ้าเมื่อปฏิบัติในท่านั่งพอสมควรแล้ว ถ้า
จะเปลี่ยนอิริยาบถเป็นการเดิน ให้จะเปลี่ยนอิริยาบถเป็นการเดิน ให้
กำาหนดที่ต้นจิตก่อนว่า “กำาหนดที่ต้นจิตก่อนว่า “อยากเปลี่ยนอยากเปลี่ยน
หนอหนอ”” แล้วจึงค่อยๆ ลุกขึ้น ขณะเดินแล้วจึงค่อยๆ ลุกขึ้น ขณะเดิน
จงกรมให้กำาหนดดังนี้จงกรมให้กำาหนดดังนี้
 ขณะก้าวเท้าขวา กำาหนดว่า ขวาย่างขณะก้าวเท้าขวา กำาหนดว่า ขวาย่าง
หนอหนอ
 ขณะก้าวเท้าซ้าย กำาหนดว่า ซ้ายขณะก้าวเท้าซ้าย กำาหนดว่า ซ้าย

19. เจริญกะระณียะเมตตะสูตรเจริญกะระณียะเมตตะสูตร
กะระณียะเมตตะกุสะเลนะกะระณียะเมตตะกุสะเลนะ
ยันตัง สันตัง ปะทัง อะภิสะยันตัง สันตัง ปะทัง อะภิสะ
เมจจะเมจจะ
สักโก อุชู จะ สุหุชู จะสักโก อุชู จะ สุหุชู จะ
สุวะโจ จัสสะ มุทุ อะนะติสุวะโจ จัสสะ มุทุ อะนะติ
มานีมานี

20. สันตุสสะโก จะ สุภะโร จะสันตุสสะโก จะ สุภะโร จะ
อัปปะกิจโจ จะ สัลละหุกะวุอัปปะกิจโจ จะ สัลละหุกะวุ
ตติตติ
สันตินทริโย จะ นิปะโก จะสันตินทริโย จะ นิปะโก จะ
อัปปะคัพโภ กุเลสุ อะนะนุอัปปะคัพโภ กุเลสุ อะนะนุ
คิทโธคิทโธ

21. นะ จะ ขุททัง สะมาจะเรนะ จะ ขุททัง สะมาจะเร
กิญจิกิญจิ
เยนะ วิญญู ปะเร อุปะวะเยนะ วิญญู ปะเร อุปะวะ
เทยยุงเทยยุง
สุขิโน วา เขมิโน โหนตุสุขิโน วา เขมิโน โหนตุ
สัพเพ สัตตา ภะวันตุ สุขิตัตสัพเพ สัตตา ภะวันตุ สุขิตัต

22. เย เกจิ ปาณะภูตัตถิเย เกจิ ปาณะภูตัตถิ
ตะสา วา ถาวะรา วา อะนะตะสา วา ถาวะรา วา อะนะ
วะเสสาวะเสสา
ทีฆา วา เย มหันตา วาทีฆา วา เย มหันตา วา
มัชฌิมา รัสสะกา อะณุกะถูมัชฌิมา รัสสะกา อะณุกะถู
ลาลา

23. ทิฏฐา วา เย จะ อะทิฏฐาทิฏฐา วา เย จะ อะทิฏฐา
เย จะ ทูเร วะสันติ อะวิทูเรเย จะ ทูเร วะสันติ อะวิทูเร
ภูตา วา สัมภะเวสี วาภูตา วา สัมภะเวสี วา
สัพเพ สัตตา ภะวันตุ สุขิตัตสัพเพ สัตตา ภะวันตุ สุขิตัต
ตาตา

24. นะ ปะโร ปะรัง นิกุพเพถะนะ ปะโร ปะรัง นิกุพเพถะ
นาติมัญเญถะ กัตถะจิ นังนาติมัญเญถะ กัตถะจิ นัง
กิญจิกิญจิ
พฺยาโรสะนา ปะฏีฆะสัญญาพฺยาโรสะนา ปะฏีฆะสัญญา
นาญญะมัญญัสสะ ทุกขะมิจนาญญะมัญญัสสะ ทุกขะมิจ
เฉยยะเฉยยะ

25. มาตา ยะถา นิยัง ปุตตังมาตา ยะถา นิยัง ปุตตัง
อายุสา เอกะปุตตะมะนุรักอายุสา เอกะปุตตะมะนุรัก
เขเข
เอวัมปิ สัพพะภูเตสุเอวัมปิ สัพพะภูเตสุ
มานะสัมภาวะเย อะปะริมานะสัมภาวะเย อะปะริ
มาณังมาณัง

26. เมตตัญจะ สัพพะโลกัสมิงเมตตัญจะ สัพพะโลกัสมิง
มานะสัมภาวะเย อะปะริมานะสัมภาวะเย อะปะริ
มาณังมาณัง
อุทธัง อะโธ จะ ติริยัญจะอุทธัง อะโธ จะ ติริยัญจะ
อะสัมพาธัง อะเวรัง อะสะอะสัมพาธัง อะเวรัง อะสะ
ปัตตังปัตตัง

27. ติฏฐัญจะรัง นิสินโน วาติฏฐัญจะรัง นิสินโน วา
สะยาโน วา ยาวะ ตัสสะ วิสะยาโน วา ยาวะ ตัสสะ วิ
คะตะมิทโธคะตะมิทโธ
เอตัง สะติง อะธิฏเฐยยะเอตัง สะติง อะธิฏเฐยยะ
พรัหมะเมตัง วิหารัง อิทะพรัหมะเมตัง วิหารัง อิทะ
มาหุมาหุ

28. ทิฏฐิญจะ อะนุปะคัมมะ สีละทิฏฐิญจะ อะนุปะคัมมะ สีละ
วาวา
ทัสสะเนนะ สัมปันโนทัสสะเนนะ สัมปันโน
กาเมสุ วิเนยยะ เคทังกาเมสุ วิเนยยะ เคทัง
นะ หิ ชาตุ คัพภะเสยยัง ปุนะ หิ ชาตุ คัพภะเสยยัง ปุ
นะเรตีตินะเรตีติ..