ธรรมภาคปฏิบัติ ๕
บรรยายโดย
พระมหาธานินทร์ อาทิตวโร,ดร.
บทที่ ๑ ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน
๑. ความหมายและความสำาคัญของ
ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน
๑) ความหมายของธัมมานุปัสสนา
สติปัฏฐาน
ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน แยกตาม
รูปศัพท์ได้ดังนี้ คือ ธรรม + อนุปัส
สนา + สติปัฏฐาน
ธรรม คือ สภาวธรรมทั้งหลาย อนุ
ปัสสนา คือ การพิจารณา การตาม
เห็นด้วยปัญญา และสติปัฏฐาน คือ
ฐานอันเป็นที่ตั้งแห่งสติ เมื่อรวมเป็น
ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน จึงมีความ
หมายโดยรวมว่า การต้ัังสติ
พิจารณาธรรมการใช้สติตั้งมั่น
ในการพิจารณาธรรมหรือการ
พิจารณาธรรมภายใน พิจารณา
ธรรมภายนอก หรือพิจารณาธรรม
ทั้งภายในและภายนอก
ที.ม.(ไทย) ๑๐/๒๐๕/๑๖๕.
๒) ความสำาคัญของธัมมานุปัสสนา
สติปัฏฐาน
ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน มีความ
สำาคัญอย่างยิ่งในการปฏิบัติธรรม
ปรากฏอย่างน้อย ๔ ประการ คือ
(๑) ความสำาคัญในฐานะเป็นเครื่อง
มือปฏิบัติ
(๒) ความสำาคัญในฐานะเป็นแก่น
พุทธศาสน์
(๓) ความสำาคัญในฐานะเป็น
ทางเอก
“ภิกษุทั้งหลายหนทางนี้เป็นที่ไปอัน
เอกเพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์
เพื่อล่วงความโศกและปริเทวะเพื่อ
เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และ
โทมนัสเพื่อบรรลุธรรมที่ถูกต้องเพื่อ
ทำาให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน หนทางนี้
คือสติปัฏฐาน ๔”
ม.มู.(ไทย) ๑๒/๓๕๓_๓๖๐/๒๖๔_๒๗๐.
(๔) ความสำาคัญในฐานะเกี่ยวข้อง
กับธรรมนิยาม
นิยาม ๕
๑) อุุุตุนิยาม กฏของธรรมชาติของ
สรรพสุ่ิง
๒) พีชนิยาม กฏธรรมชาติของการ
ทำางานทางกาย ชีวภาพของสุ่ิงมี
ชีวิต
๓) จิตนิยาม กฏการทำางานของจิต
๔) กรรมนิยาม กฏการแสดงเหตุ​
และผลตามมาจากเหตุ
๕) ธรรมนิยาม กฏของธรรมชาติ
การพิจารณานิยาม ๕ ด้วยธรรมคือ
ไตรลักษณ์ ธรรมนิยาม ๕ ก็จะ
ปรากฏเป็นหลักธรรมในนิมิตของ
ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน
๓. หลักการและวิธีการปฏิบัติธัมมานุปัสสนาสติ
ปัฏฐาน
๑) หลักการปฏิบัติธัมมานุปัสสนาสติ
ปัฏฐาน
(๑) หลักการพิจารณาธรรม
ภายนอกกับธรรมภายในเชื่อมโยง
กัน
สาระ ขันธ์ ๕ คนอื่นกับขันธ์ ๕ ตัว
เอง
(๒) การเห็นไตรลักษณ์
หลักไตรลักษณ์ ได้แก่
ก. สังขารทั้งหลายทั้งปวง ไม่เที่ยง
ข. สังขารทั้งหลายทั้งปวง เป็นทุกข์
ค. ธรรมทั้งหลายทั้งปวง เป็น
อนัตตา
ธรรมมีความหมายกว้างกว่าสังขาร
ธรรมแยกออกเป็น ๒ ประเภท คือ
สังขตธรรมและอสังขตธรรม
สังขตธรรม คือสรรพสิ่งที่ถูกปรุง
แต่ง
อสังขตธรรม คือสุ่ิงที่ไม่มีปัจจัย
ปรุงแต่ง
(๓) การเกิดวิราคะ
ก. วิราคานุปัสสี พิจารณาเห็นขันธ์
๕ เปลี่ยนแปลงไปตามกฏ
ไตรลักษณ์
ข. ปฏินิสสัคคานุปัสสี
พิจารณาเห็นความเกิดดับแม้แต่
ความพิจารณาเห็นก็เกิดดับ ก็จะ
สละคืนความยึดมั่นถือมั่น
๒) วิธีการปฏิบัติธัมมานุปัสสนาสติ
ปัฏฐาน
(๑) วิธีการพิจารณาหลักธรรม
ภายนอกเข้าสู่ภายใน
ก. พิจารณาขันธ์ ๕
ข. พิจารณาอุปาทานขันธ์ ๕
ค. พิจารณาอายตนะภายใน ๖ และ
อายตนะภายนอก ๖
ง.
(๒) วิธีการพิจารณาหลักธรรม
ภายในออกสู่หลักธรรมภายนอก
สาระ : พิจารณาสภาวธรรมที่เกิด
ขึ้นขณะปฏิบัติเชื่อมโยงกับ กาย
เวทนา จิต ธรรม
(๓) การพิจารณาสภาวะที่เกิดขึ้น
ด้วยหลักไตรลักษณ์
หลักไตรลักษณ์ ได้แก่
ก. สังขารทั้งหลายทั้งปวง ไม่เที่ยง
ข. สังขารทั้งหลายทั้งปวง เป็นทุกข์
ค. ธรรมทั้งหลายทั้งปวง เป็น
อนัตตา
(๔) การพิจารณาเห็นความเบื่อ
หน่าย (นิพพิทา)
๔. อานิสงส์ของการปฏิบัติตามธัมมานุปัสสนา
อานิสงส์ ๒ ระดับ คือ
๑) ระดับโลกิยะ
๒) ระดับโลกุตตระ
๑)​ ระดับโลกิยะ แบ่งเป็น ๓ ประเภท
(๑) ได้พัฒนาตนเองและสังคม ๓
ด้าน คือ ศีล สมาธิ ปัญญา
(๒) การบรรลุวิชชา ๘
๑) วิปัสสนาวิชชา
๒) มโนมยิทธิ
๓) อิทธิวิธี
๔)​ ทิพพโสต
๕) เจโตปริยญาณ
๖) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ
๗) ทิพพจักขุ
๘) อาสวักขยญาณ
(๓) ได้รักษาแก่นพระพุทธศาสนา
๒)​ ระดับโลกุตตระ
(๑) สตฺตานํ วิสุทฺธิยา เพื่อความ
บริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย
(๒) โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย เพื่อ
ข้ามพ้นความโศก และความรํา่่ไร
(๓) ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย
เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และ
โทมนัส
(๔)​ ญายสฺส อธิคมาย เพื่อบรรลุ
ธรรมที่ควรรู้
(๕) นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิ่ิริยาย เพื่อ
ทํานิพพานให้แจ้ง
ระดับของพระอริยบุคคล ๔ ระดับ
(๑) พระโสดาบัน
(๒) พระสกทาคามี
(๓) พระอนาคามี
(๔) พระอรหันต์
๕. การนําหลักธรรมไปประยุกต์ใช้
๑)​ การนําหลักธรรมไปประยุกต์ใช้
ในชีวิตประจําวัน
(๑) การแก้ปัญหาชีวิตส่วนบุคคล
และสังคม ใน ๓ ระดับ คือ
ก. ระดับศีล
ข. ระดับสมาธิ
ค. ระดับปัญญา
(๒) การแก้ปัญหาสังคมในระดับ
โครงสร้าง
พุทธทาสภิกขุ
พระพรหมคุณาภรณ์
พระติช นัท ฮันท์
๒) การนําไปประยุกต์ในการเผยแผ่

ธรรมภาคปฏิบัติ ๕