1. TUMOR MARKER

2. Tumor marker คือ เซลล์ร่างกายมีความผิดปกติ เปลี่ยนแปลงเป็นมะเร็ง ↓ กลไกควบคุมการแบ่งตัว การเพิ่มจำนวนเซลล์เสียไป ↓ เซลล์แบ่งตัวอย่างควบคุมไม่ได้ ↓ เกิดการเปลี่ยนแปลงของสารพันธุกรรมในเซลล์ ↓ สร้างสาร Antigen / Macromolecule อื่นๆ เช่นฮอร์โมน เอ็นไซด์ที่ไม่เหมือนเซลล์ปกติ

3. สาร Antigen อยู่ที่ไหน ?? ภายในเซลล์ * * * * บนผิวเซลล์ * * * กระแสเลือด * * * * สารคัดหลั่ง ( Biological fluid ) * * * เช่น Ascitic fluid ,Pleural fluid * * * * * * * Cell * * * * * *

4. สารต่าง ๆ ที่เกิดจากเซลล์เหล่านี้ รวมกันเรียกว่า “ Tumor marker หรือสารบ่งชี้มะเร็ง ”

5. แอนติเจนหรือสารที่สร้างโดยเซลล์มะเร็งนี้ อาจแบ่งออกได้เป็น 2 กลุ่มใหญ่ๆ คือ Tumor-specific antigen (TSA): แอนติเจนเฉพาะกับมะเร็ง พบเฉพาะในเซลล์มะเร็งเท่านั้น ไม่พบในเซลล์ปกติ แต่มักเป็นสารที่มีคุณสมบัติในการตอบสนองและกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันต่ำ ทำให้ตรวจหาทางห้องปฏิบัติการได้ยากมาก Tumor-associated antigen (TAA): แอนติเจนที่เกี่ยวกับมะเร็ง อาจพบได้ทั้งในเซลล์มะเร็งและเซลล์ปกติ ** ทางคลินิกในปัจจุบัน เป็นสารในกลุ่ม TAA ทั้งสิ้น

6. ใช้ในทางคลินิกเพื่อ Early Diagnosis วินิจฉัย Pt. ที่สงสัยว่าเป็นมะเร็งตั้งแต่ระยะต้น Screening คัดกรอง : หามะเร็งระยะเริ่มแรกตั้งแต่ยังไม่มีอาการแสดง Prognosis & Staging ใช้ใน การพยากรณ์โรค Monitoring treatment ใช้ในการติดตามผลการรักษา ** Detecting relapse ติดตามการเป็นซ้ำของโรค **

7. Tumor marker ไม่มีความจำเพาะต่อมะเร็ง Not CA : ระดับ tumor marker ในปริมาณต่ำๆ ได้ในคนปกติ และ / หรือ ผู้ป่วยที่มีการอักเสบ และ / หรือ มีพยาธิสภาพอื่นๆ ที่ไม่ใช่มะเร็ง ( benign disease) ของอวัยวะที่เป็นแหล่งสร้าง tumor marker CA : Tumor marker 1 ชนิดสามารถสร้างได้จาก มะเร็งหลายชนิด ** Tumor markers ช่วยในการตรวจวินิจฉัยร่วม ยังมิได้ตัดสินว่าถ้าพบว่าค่าสารนี้สูง จะเป็น มะเร็งของอวัยวะนั้น ๆ ต้องตรวจร่วมกับการตรวจวิธีอื่นๆ เพื่อยืนยันต่อว่าเป็นเนื้องอกมะเร็งหรือไม่ และเป็นมะเร็งของอวัยวะใด

8. TUMOR MARKER ที่ตรวจกันบ่อยๆ Carcinoembryonic Antigen (CEA) Alpha Feto Protein (AFP) Prostate - Specific Antigen (PSA) Carbohydrate antigen 125 ( CA 125 ) Carbohydrate antigen 19-9 ( CA 19-9 ) Cancer Antigen 15-3 ( CA 15-3 ) ß- HCG Neuron-specific enolase ( NSE )

9. หน้าที่ของ Tumor marker ฮอร์โมน : HCG เอนไซม์ : LDH ,PSA Adhesion molecule : CEA Transport protein : AFP U nknown : CA 125, CA 19-9

10. Carcinoembryonic Antigen (CEA) เป็น : Glycoprotein แอนติเจนในกลุ่ม oncofetal antigen ค่าปกติ : < 5 ng/ml ภาวะที่พบได้ Non CA ( ไม่ได้เป็นมะเร็งใดๆเลย ) ได้แก่ คนสูบบุหรี่ สตรีมีครรภ์ที่มีอายุครรภ์ไม่เกิน 6 เดือน CEA สูงได้ คนที่มีอาการอักเสบของระบบทางเดินอาหาร / ปอด / ตับ / ตับอ่อน / ม้าม * แต่ถ้าค่าสูงกว่า 20 ng/ml ให้คิดถึงมะเร็ง CA : พบได้ในมะเร็งของลำไส้ใหญ่ - ไส้ตรง / เต้านม / ปอด / ตับ / ตับอ่อน / มะเร็งไฝ / มะเร็งกระเพาะอาหาร * พบบ่อยและค่าสูงคือมะเร็งสำไส้ใหญ่

11. เป็น : G lycoprotein แอนติเจนในกลุ่ม oncofetal antigen ในซีรั่มของทารกในครรภ์ ค่าปกติ : < 20 ng/ml ภาวะที่พบได้ Non CA : ค่า AFP สูงได้คือตั้งครรภ์ตั้งแต่ 2 เดือนขึ้นไป / ทารกในครรภ์ / ทารกแรกคลอด / ตับแข็งหรือตับอักเสบ CA : มะเร็งตับ , รังไข่ / อัณฑะ / ปอด / ทางเดินอาหารและโรคตับอื่นๆ * ค่าขึ้นสูงมากและพบได้ บ่อยในมะเร็งของตับ ( HCC/hepatoma) AFP ในปัจจุบันใช้เป็น tumor markers ตรวจหาผู้ป่วยมะเร็งตับ ( hepatoma) ในผู้ที่มีอัตราเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งตับสูง เช่นผู้ที่เป็นพาหะของไวรัสตับอักเสบ บี / ตับอักเสบเรื้อรัง / ตับแข็ง Alpha Feto Protein (AFP)

12. Prostate - Specific Antigen (PSA) เป็น : เอ็นซัยม์ protease สร้างจากเซลล์เยื่อบุผิว ( epithelial cell) ของต่อมลูกหมากเป็นหลัก รวมทั้งสร้างได้ในเซลล์เยื่อบุท่อปัสสาวะ ( para-urethral gland) ค่าปกติ : < 10 ng/ml. ภาวะที่พบได้ Non CA : ต่อมลูกหมากโต / ต่อมลูกหมากอักเสบ / ผู้สูงอายุ CA : มะเร็งต่อมลูกหมาก * PSA ค่อนข้างมีความจำเพาะต่อมะเร็งต่อมลูกหมาก

13. Carbohydrate antigen 19-9 ( CA 19-9 ) เป็น : carcinoma cell surface antigen พบได้ใน fetal epithelium ของลำไส้ใหญ่ / ลำไส้เล็ก / กระเพาะอาหาร / ตับ / ตับอ่อน ค่าปกติ < 35 U/ml ภาวะที่พบได้ Non CA : ตับอ่อนอักเสบ ตับแข็ง นิ่วในถุงน้ำดี ถุงน้ำดีอักเสบ CA : มะเร็งตับอ่อน , กระเพาะอาหาร , ถุงน้ำดี , ระยะหลังของมะเร็งลำไส้ใหญ่ , มะเร็งตับ , มะเร็งปอด , มะเร็งเต้านม ฯลฯ มีประโยชน์ในการแยกมะเร็งตับอ่อน ออกจากโรคตับอ่อนอักเสบเรื้อรัง ** พบมีค่าสูงใน มะเร็งตับอ่อน

14. Carbohydrate antigen ( CA 125 ) เป็น : สารโปรตีน glycoprotein ซึ่งพบอยู่บนผิวของเซลล์ที่มีต้นกำเนิดมาจากเซลล์ตัวอ่อนทารกชนิด embryonic coelomic epithelium ค่าปกติ : 0-35 u/ml ภาวะที่พบ Non CA : พบได้ในเยื่อบุช่องท้องอักเสบ , ตับอ่อนอักเสบ , โรคตับและเยื่อหุ้มปอดอักเสบ , การตั้งครรภ์ , ผู้ป่วยที่มีการอักเสบของช่องท้อง ( peritonitis) และอวัยวะภายในช่องท้อง , ตับแข็ง , การอักเสบของอวัยวะภายในช่องเชิงกราน CA : พบได้สูงในมะเร็งรังไข่ มะเร็งมดลูก ปากมดลูก ตับอ่อน ลำไส้ใหญ่ เต้านมและปอด มะเร็งเยื่อบุมดลูก , มะเร็งของระบบทางเดินอาหาร * การมีระดับสูงในซีรั่มมักพบใน ผู้ป่วยมะเร็งรังไข ่ ประมาณ 75 %

15. Cancer Antigen 15-3 ( CA 15-3 ) เป็นสารโปรตีน glycoprotein สารนี้เป็นตัวที่ติดตามโรคมะเร็งเต้านมได้ดีที่สุดโดยเฉพาะมะเร็งเต้านมที่แพร่กระจายแล้ว และการกลับเป็นใหม่ของโรคหลังการรักษา ไม่นิยมใช้ในการวินิจฉัยมะเร็งเต้านมระยะแรกเริ่มเพราะมะเร็งในระยะเริ่มแรกค่าสารนี้จะไม่สูง CA: มะเร็งเต้านม , มะเร็งของระบบทางเดินอาหาร , มะเร็งตับ , มะเร็งตับอ่อน , มะเร็งปอด , มะเร็งรังไข่ เป็นต้น

16. Human chorionic gonadotropin ( ß- HCG) เป็น : ฮอร์โมนที่พบว่าสัมพันธ์กับ tumor markers สร้างจากรก ค่าปกติ : ในผู้ชายและสตรีก่อนวัยหมดประจำเดือน มีค่า <5 IU/ml. สำหรับสตรีวัยหมดประจำเดีอนมีค่าปกติ <10 IU/ml. ภาวะที่พบ Non CA : การตั้งครรภ์แต่จะสูงมากในผู้ป่วยครรภ์ไข่ปลาอุก ( molar pregnancy), การสูบฝิ่น CA : มะเร็งที่ทำให้ค่าตัวนี้สูงได้แก่มะเร็งมดลูก แต่ก็อาจะพบสูงในมะเร็งตับ กระเพาะอาหาร ตับอ่อน ปอด

17. Neuron-specific enolase (NSE) เป็น : เอ็นซัยม์ glycolytic enzyme ชนิดหนึ่ง เป็น tumor marker ที่ดีที่สุดในการช่วยวินิจฉัยและติดตามผลการรักษา มะเร็งปอดชนิด small cell lung cancer ซึ่งเป็นมะเร็งปอดที่มีการพยากรณ์โรครุนแรง ค่าปกติ < 13 ng/ml CA : ค่าสูงกว่าปกติในมะเร็งที่มีกำเนิดมาจากเซลล์ใน กลุ่มระบบประสาทและต่อมไร้ท่อ (neuroendocrine) เช่น มะเร็งปอดชนิด small cell lung cancer, neuroblastoma และ pheochromocytoma ( เนื้องอกต่อมหมวกไต )

18. ภายหลังการผ่าตัด ควรตรวจวัด tumor markers ในช่วงระยะเวลาดังต่อไปนี้ ปีที่ 1 และ 2 ควรตรวจทุกเดือนในระยะต้น จนกระทั่งค่าลดลงมา มากแล้ว จึงเปลี่ยนมาตรวจทุก 3 เดือน ปีที่ 3 - 5 ควรตรวจปีละ 1 - 2 ครั้ง ตั้งแต่ปีที่ 6 ขึ้นไป ตรวจทุกปี ปีละครั้ง เวลาข้างต้นเป็นเพียงข้อแนะนำทั่วๆไป เนื่องจากระยะเวลาของการเกิดโรคมะเร็งแต่ละชนิดไม่เท่ากัน แต่การหมั่นตรวจเป็นระยะก็จะช่วยติดตามผลการรักษา และการตรวจพบการกลับมาเป็นใหม่ได้รวดเร็วช่วยให้การป้องกันรักษาได้ผลดียิ่งขึ้น

19. Chart showing tumor markers in association with cancers. * * * *** ** ** Liver * HGH * * *** ** *** Colorectal * * * CA15-3 * * ** CA125 *** * PSA *** * F-PSA * * Prostate * * * ** Esophagus * * ** ** Stomach * * ** ** *** Lung AFP HCG Ferritin CA242 CEA NSE CA19-9

20. * * *** ** *** Colorectal HGH * Bladder * * Testicle * * * * * * ** *** ** * * Pancreas ** *** * ** Ovary ** *** *** *** * Endometrium * * Thyroid *** CA15-3 ** CA125 PSA F-PSA * ** ** Breast AFP HCG Ferritin CA242 CEA NSE CA19-9 ต่อจากหน้าแรก