Καλλίστρατος Ηλίας 
Καθηγητής 
Ph.D in Medicine (Experimental Physiology-Ergophysiology) 
Γνωστικό Αντικείμενο: Κλινική Άσκηση στη Φυσικοθεραπεία 
Τμήμα Φυσικοθεραπείας 
Αλεξάνδρειο ΤΕΙ Θεσσαλονίκης 
«Φυσιοθεραπευτική 
Αξιολόγηση 
Της 
Σπονδυλικής Στήλης»
ΓΕΝΙΚΑ 
•Η διατήρηση του σώματος και ιδιαίτερα της σπονδυλικής στήλης (ΣΣ) στην ορθή στάση είναι σημαντική για την πρόληψη δυσλειτουργιών, δυσμορφιών και παθήσεών της. 
•Η καθιστική ζωή, η έλλειψη σωματικής άσκησης, η παχυσαρκία, η παιδική σκολίωση, η διάδοση και η πολύωρη χρήση των ηλεκτρονικών υπολογιστών, δημιουργούν συνθήκες στρεβλών θέσεων για τη ΣΣ.
ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΣ 
· Πρόπτωση (κήλη) μεσοσπονδυλίου δίσκου (δισκοπάθεια) · Στένωση σπονδυλικού σωλήνα (διαλείπουσα χωλότητα νευρογενούς αιτιολογίας) · Αστάθεια ΣΣ (σπονδυλολίσθηση, σπονδυλόλυση) · Κατάγματα · Συγγενείς και επίκτητες παραμορφώσεις- δυσμορφίες · Διαταραχές της ανάπτυξης της ΣΣ · Φλεγμονώδεις παθήσεις · Παραμορφώσεις λόγω ρευματικών νοσημάτων · Όγκοι
Γαληνός(131-201 μ. χ.):εισάγει τους όρους σκολίωση-κύφωση- λόρδωση(σκολιός= στρεβλός) 
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
Ιπποκράτης(460-375 π.χ):περιέγραψε παραμόρφωση της Σ.Σ. 
Ambrose Pare(1510-1590 μ. χ.): χρησιμοποιεί κηδεμόνα
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ Σ.Σ 
Είναι σημαντικό να εξετάζεται η Σ.Σ σε: 
•Α) Στατικό επίπεδο: Όρθια στάση–κάμψη- έκταση-πλάγια δεξιά κάμψη-πλάγια αριστερή κάμψη, «ανισομετρίες» 
•Β) Κινητικό επίπεδο: διαφορές μεταξύ κάμψης-έκτασης & πλάγιων κάμψεων 
•Γ) Δυναμικό επίπεδο: Κατάσταση μυών (δυναμόμετρο, EMG, BFB) 
•Δ) Κλινικό επίπεδο: πόνος, λειτουργικότητα, αισθητική, ψυχολογία
ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΗΣ Σ.Σ 
•Διαγνωστικές απεικονίσεις (Ακτινογραφία, Μαγνητική Τομογραφία, υπέρηχοι) 
•Μακροσκοπικός έλεγχος 
–Διάφορα test 
–Νήμα της στάθμης 
–Πίνακας με τετραγωνικές υποδιαιρέσεις 
•Εμβιομηχανική ανάλυση 
–2D, 3D ανάλυση 
–Spinal mouse 
–NexGen 
•Ερωτηματολόγια
ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ 
Οι κλινικές μετρήσεις γίνονται με: 
•αντικειμενικά μέσα (εργαλεία μέτρησης εύρους κίνησης και μυϊκής δύναμης, ιατρικές και εργαστηριακές μετρήσεις) 
•την υποκειμενική προσέγγιση του προβλήματος από τον ίδιο τον ασθενή μέσα από ερωτηματολόγια (είναι πολύ σημαντικά για οποιαδήποτε μυοσκελετική θεραπεία (Anagnostis C, Gatchel JR, Mayer TG. The pain disability questionnaire: a new psychometrically sound measure for chronic musculoskeletal disorders. Spine 2004;29(20):2290- 2302)
ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ
ROLAND O. MEISENBACH. SPINAL LATERAL CURVATURE. A 
SCOLIOMETER 
A PELVI-THORACIC TRIANGLE AS A MEANS OF RECORDING. J 
Bone Joint Surg Am. 1912;s2-9:690-702.
ΤΕΣΤ ΕΠΙΚΥΨΗΣ 
ΑΡΝΗΤΙΚΟ 
ΘΕΤΙΚΟ 
Scoliometer Bunell 
Spine Scan
OrthoScan Spine Scan Device 
Μοιάζει με το κλασσικό σκολιώμετρο αλλά το Spine scan μετράει με μεγαλύτερη ακρίβεια την γωνίωση των ύβων όσον αφορά την σκολίωση και τον κυφωτικό ύβο όσον αφορά την κύφωση. Εκτός όμως από αυτά το Spine scan μπορεί να μετρήσει τις γωνίες των πλάγιων κλίσεων και στροφών του κορμού καθώς και τις κλίσεις των ώμων και της λεκάνης.
Sammons Preston Scoliometer Model 5055 
•Μετρά 6 περιοχές για να εντοπίσει σκολίωση και παρέχει τρεις μετρήσεις για να ανιχνεύσει αφύσικες προσθιοπίσθια κυρτώματα. Βαθμονομημένο σε χιλιοστά εκατοστά και βαθμούς.
Universal Inclinometer 
•Συνδυασμός 2 απλών ινκλινόμετρων
Brom II 
Back Range-Of-Motion instrument 
Μετρά κάμψη και την έκταση, την περιστροφή, πλάγια κάμψη και της πυελικής κλίσης χωρίς την τοποθέτηση, το μηδενισμό και την παρακολούθηση σφαλμάτων που είναι κοινές στα μέσα αυτά (Reliability and Concurrent Validity of the BROM II for Measuring Lumbar Mobility, Breum J, Wiberg J, Bolton JE, Journal of Manipulative and Physiological Therapeutics, October 1995 )
CROM Deluxe - Cervical Range of Motion Instrument 
•Μετράει την υπο-ινιακή κάμψη και έκταση, την αυχενική κάμψη και έκταση, την αυχενική περιστροφή και τη πλάγια κλίση (James P. Fletcher, William D. Bandy. Intrarater Reliability of CROM Measurement of Cervical Spine Active Range of Motion in Persons With and Without Neck Pain. J Orthop Sports Phys Ther. 2008;38(10):640-645, 2008).
Dualer IQ Inclinometer
Orthoimager 
Χρησιμοποιεί ψηφιακές φωτογραφίες για να αξιολογήσει το εύρος της κίνησης, τη στάση του σώματος και της εμβιομηχανικής
Posture Evaluation Kit 
Αποτελείται από ένα πλαστικό πλέγμα 25 "x 48" που μπορεί να αναρτηθεί από στήριγμα οροφής ή τοίχου. Περιλαμβάνει φύλλα εργασίας εκτίμησης σκορ στάσης, προτεινόμενα πρωτόκολλα, νήμα της στάθμης.
Polhemus 3Space FastSCAN 
Ο φορητός σαρωτής λέιζερ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ψηφιοποιήσει ένα ανθρώπινο σχήμα για βιοϊατρική έρευνα, για κινούμενα σχέδια, πολυμέσα, σχεδιασμό ενδυμάτων, εγκληματολογία, κλπ
Ψηφιακές εξετάσεις ανάλυση στάσης σε λιγότερο από 30 δευτερόλεπτα με τη webcam. σας 
•Scoliosis Test 
•Secure Patient Records 
•Travel Card/ID Card Support 
•Improved Interface Design 
•Digital Posture Analysis 
•Range of Motion Analysis 
•Exercise Prescription 
•Digital Stress Survey 
•Office Ergonomic Exam 
PostureSoft Suite v3.0
Zebris WinSpine - Cervical/Lumbar ROM 
ROM system 
Συλλαμβάνει 3-διαστάσεων ROM και γωνιακή ταχύτητα. Εκτιμά τη κινητικότητα της αυχενικής και οσφυϊκής μοίρας της Σπονδυλικής Στήλης
Galaxy Spine Analyzer 
Βοηθά στην απεικόνιση και στη μέτρηση στρεβλώσεων της ΣΣ. Έχει ακρίβεια βαθμονόμησης και εκτιμά την οπίσθια, πλευρική και εσωτερική όψη του ασθενούς
The 3D/4D measurement system formetric 
Στατική και δυναμική μέτρηση της πίσω επιφάνειας και της ΣΣ. Αντικειμενικοί κλινικοί παράμετροι περιγράφουν σκολίωση, κύφωση, λόρδωση, νωτιαία περιστροφή με πολύ υψηλό βαθμό ακρίβειας, χωρίς χρήσης δεικτών (markers) στους σπονδύλους.
Πρόγραμμα επεξεργασίας ψηφιακής φωτογραφίας
SpineForce Kallis 
The development of a novel biofeedback system for the evaluation, recording, control and correction of the spinal posture. 
Elias Kallistratos1, Vassilis Mahairas3, Maria Papadopoulou3 and Themistoklis Parintas2. Scoliosis 2009, 4(Suppl 1):O25 
•1 Clinical Practice Laboratory, Physiotherapy Department, Alexander Technological Educational Institute of Thessaloniki, Greece 
2 Training Department, Power Public Corporation S.A., Greece 
3 R & D Dept. Microforce Electronic, Greece
SPINAL MOUSE® 
ΣΥΣΤΗΜΑ
What it measures: 
• Posture - Kyphotic / Lordotic relations - Scoliosis / non symmetric alignment - Hip 
• Motion (ROM) - Flexion / Extension - Lateral flexion - Hip tilt 
• Functional Assessment - Loaded Test (Matthiass) 
•Free Mode: - Cervical Spine - Other joints
What the SpinalMouse measures
Spinal Mouse Αξιολόγηση
5 ° 
Kyphotic Relation: 
Positive numbers 
Lordotic Relation: Negative numbers 
- 4 °
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΛΑΓΙΑΣ ΜΕΤΡΗΣΗΣ 
(Results of a Lateral Measurement)
Upright measure in frontal plane: Example showing clear scoliotic patterns in the alignement of spinal segments. 
SpinalMouse measurement 
left- curvature 
right- curvature
Περιστατικό με σκολίωση
Περιστατικό με κύφωση (αναλύεται εμβιομηχανικά παρακάτω)
Εικονική απεικόνιση της Σ.Σ
Όρθια στάση
Κάμψη κορμού
Κινητικότητα (ROM) Κάμψη-Έκταση
Γωνία (μοίρες) μεταξύ των σπονδύλων
ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΕΚΒΑΣΗΣ (OUTCOMES MEASUREMENTS) 
•Τα ερωτηματολόγια είναι περιεκτικά, σαφή και ακριβή όργανα για να υπολογίσουμε παράπονα ασθενών σε παθήσεις της οσφύος και του αυχένα και όχι μόνο. Είναι αποδεκτά από τους ασθενείς, κατανοητά και πολύ εύκολα στη χρήση τους (BenDebba M, Heller J, Ducker TB. Eisinger JM, Spine. 2002 0ct 1;27(19)2116-23; discussion 2124, Cervical spine outcomes questionnaire: its development and psychometric properties)
ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ ΣΚΟΠΟΣ ΤΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΩΝ (1) 
Ο σκοπός των ερωτηματολογίων είναι η παροχή πληροφοριών για την εκτίμηση καταστάσεων όπως: 
•συμπτώματα πόνου 
•τη ποιοτική & ποσοτική αντίληψη του πόνου 
•τη σοβαρότητα του πόνου 
•τη σωματική τοποθέτηση του πόνου 
•τις λειτουργικές ικανότητες των ασθενών
ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ ΣΚΟΠΟΣ ΤΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΩΝ 
Ο σκοπός των ερωτηματολογίων είναι η παροχή πληροφοριών για την εκτίμηση καταστάσεων όπως: 
•την προσωπική φροντίδα των ασθενών 
• τις σχέσεις των ασθενών με το γύρω περιβάλλον (σύντροφος, οικογένεια, φίλοι) 
•το κατά πόσο έχει επηρεαστεί η εργασία των ασθενών από την πάθηση που τους ταλαιπωρεί 
•την ψυχολογική κατάπτωση 
• την αγωνία ακόμη και την ικανοποίηση των ασθενών από την παροχή φυσικοθεραπευτικής φροντίδας
•Ένας γενικός και εμφανής διαχωρισμός των ερωτηματολογίων είναι η κατηγοριοποίησή τους σε γενικά και συγκεκριμένα διαφόρων παθήσεων (Patric DL, Deyo RA. Generic and disease specific measures in assessing health status and quality of life. Med care 1989;27:s217- 32) 
•Ο Bombardier αναφέρει 5 κατηγορίες ερωτηματολογίων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην αξιολόγηση της θεραπείας στην σπονδυλική στήλη. Αυτές είναι τα συγκεκριμένα ερωτηματολόγια (μέσης- αυχένα), τα γενικά ερωτηματολόγια της κατάστασης της υγείας, του πόνου, της ανικανότητας στη δουλειά και ικανοποίησης του ασθενή (Claire Bombardier. Outcome assessments in the evaluation of treatment of spinal disorders. Summary and general recommendations. Spine 2000;25(24):3100-3103)
ΓΕΝΙΚΑ 
Περιλαμβάνουν βαθμολόγηση της υγείας του ασθενή, καθώς και μέτρηση της ποιότητας της ζωής του. 
•Sickness impact profile(SIP) Bergner M, Bobbitt RA, Carter WB, et al. The sickness impact profile: development and final revision of a health status measure. Med care 1981;19:787-805 
•Sf-36 Health survey (Ware JE, Sherbourne CD. The MOS 36-item short form health survey(sf-36). Med care 1992;30:473-8332 
•Nottingham Health profile (Hunt SM, McEwen J, McKenna SP. Measuring health status: a new tool for clinicians and epidemiologists. J R Coll Gen Pract 1985;35:185-834) 
•άλλες πιο σύντομες κλίμακες (Kind P. The EuroQol instrument. An index of health related quality of life. In : Spilker B, ed. Quality of life and pharmacoeconomics in clinical trials. 2nd ed. Philadelphia: Lippincott- Raven Press, 1996:191-201 / Ware J Jr, Kosinski M, Keller SD. A 12 item short form health survey. Construction of scales and preliminary tests of reliability and validity. Med Care 1996;34:220-33)
ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 
•αφορούν παθήσεις σε συγκεκριμένες περιοχές του σώματος όπως π.χ. μυοσκελετικά προβλήματα της μέσης και του αυχένα.
ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΑΥΧΕΝΑ 
1.NECK DISABILITY INDEX (NDI) (και οι 2 μορφές του) 
2.NORTHWICK PARK NECK PAIN QUESTIONNAIRE (NPQ) 
3.COPENHAGEN FUNCTIONAL DISABILITY SCALE (CFDS) 
4.BOURNEMOUTH QUESTIONNAIRE (BQ) 
5. NECK PAIN AND DISABILITY SCALE (NPDS) 
6. HEADACHE DISABILITY INDEX (HDI) 
7. DIZZINESS HANDICAP INVENTORY (DHI)
ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΟΜΣΣ 
1.ABERDEEN PAIN SCALE (και η παραλλαγμένη του μορφή) (ΑPS) 
2.BACK PAIN FUNCTIONAL SCALE (BPFS) 
3.BOURNEMOUTH PAIN QUESTIONNAIRE (BPQ) 
4.DALLAS PAIN QUESTIONNAIRE (DPQ) 
5.LOW BACK OUTCOME SCORE (LBOS) 
6.MAINE-SEATTLE BACK PAIN QUESTIONNAIRE 
7.OSWESTRY DISABILITY INDEX (ODI) (και παραλλαγμένες του μορφές) 
8.QUEBEC BACK PAIN DISABILITY SCALE (QBPDS) 
9.ROLAND MORRIS DISABILITY QUESTIONNAIRE (RMDQ)
ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ 
1.MILLION VISUAL ANALOG SCALE (MVAS) 
2.PAIN DISABILITY QUESTIONNAIRE (PDQ) 
3.SHORT FORM MCGILL PAIN QUESTIONNAIRE (SF-MPQ)
THE QUEBEC BACK PAIN DISABILITY SCALE Παρακαλώ σημειώστε με X το κουτάκι που αντιπροσωπεύει την απάντησή σας. Σημειώστε μια απάντηση ανά ερώτηση. 
Λόγω των προβλημάτων στη μέση σας πόσο δύσκολο σας είναι να.. 
Καθόλου 
Δύσκολο 
(=0 βαθμοί) 
Λίγο δύσκολο (=1 βαθμός) 
Κάπως δύσκολο 
(=2 βαθμοί) 
Αρκετά δύσκολο 
(=3 βαθμοί) 
Υπερβολικά 
Δύσκολο 
(=4 βαθμοί) 
Αδύνατον να γίνει 
(=5 βαθμοί) 
1.Σηκωθείτε από το κρεβάτι; 
2.Να κοιμάστε το βράδυ; 
3.Να γυρνάτε στο κρεβάτι; 
4.Να οδηγείτε αυτοκίνητο; 
5.Να στέκεστε όρθιος/α για 20-30 λεπτά;
ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ & ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ Σ.Σ
ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ 
•Γνώση του προβλήματος από το ίδιο το άτομο, συγγενείς, κοινωνία 
•Ψυχολογική υποστήριξη 
•Ειδική επιστημονική ομάδα 
•Τεχνογνωσία 
•Εξοπλισμός 
•Υπομονή 
•Διάθεση
THE NECK DISABILITY INDEX QUESTIONNAIRE (Νο2) 
ΌΝΟΜΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 
Πόσο καιρό έχεις αυτό τον πόνο στον αυχένα ; χρόνια 
μήνες ____ εβδομάδες 
Στο παρακάτω διάγραμμα, παρακαλώ δηλώστε που εμφανίζεται πόνος ή άλλα συμπτώματα με το γράμμα που το αντιπροσωπεύει. Παρακαλώ δηλώστε σε όλες τις πλευρές του σχήματος. 
Π=ΠΟΝΟΣ Σ = ΣΟΥΒΛΙΑ / ΧΤΥΠΗΜΑ 
Μ+Κ= ΜΥΡΜΗΓΚΙΑΣΜΑ & Μ = ΜΟΥΔΙΑΣΜΑ 
ΚΑΨΙΜΟ Α = ΆΛΛΟ 
Κ= ΚΑΨΙΜΟ
THE COPENHAGEN FUNCTIONAL DISABILITY SCALE 
Παρακαλώ επιλέξτε έναν αριθμό από το 0 ως το 10 που πιστεύετε ότι αντιπροσωπεύει τον πόνο που αισθάνεστε. 
Αυχενικός πόνος: 
Πόσο θα βαθμολογούσατε τον πόνο σας αυτή τη στιγμή; 
Καθόλου χειρότερος 
Πόνος______________________________________________ πόνος 
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 
Πόσο θα βαθμολογούσατε τον χειρότερο αυχενικό πόνο που αισθανθήκατε τις τελευταίες 14 μέρες; 
Καθόλου χειρότερος 
Πόνος______________________________________________ πόνος 
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 
Πόσο θα βαθμολογούσατε τον αυχενικό πόνο κατά μέσο όρο, τις τελευταίες 14 μέρες; 
Καθόλου χειρότερος 
Πόνος ______________________________________________πόνος 
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
NECK PAIN AND DISABILITY SCALE 
Παρακαλώ σημειώστε με ένα (x) πάνω στη γραμμή για να μας δείξετε αριθμητικά σε τι κατάσταση βρίσκεστε σε σχέση με τον πόνο που νιώθετε. 
Πόσο άσχημα είναι ο πόνος σας σήμερα; 
0_________________________________________________ 100 
καθόλου πόνος χειρότερος πόνος 
Πόσο άσχημα είναι κατά μέσο όρο ο πόνος σας; 
0_________________________________________________100 
καθόλου πόνος χειρότερος πόνος 
Πόσο είναι ο χειρότερος πόνος που αισθανθήκατε; 
0_________________________________________________100 
καθόλου πόνος χειρότερος πόνος 
Ο πόνος σας εμποδίζει να κοιμηθείτε; 
0_________________________________________________100 
δεν με ενοχλεί δε μπορώ να κοιμηθώ
THE MODIFIED ROLLAND MORRIS QUESTIONNAIRE 
(Η παραλλαγμένη μορφή του Rolland Morris) 
(Οι ερωτήσεις με τον έντονο χαρακτήρα αποτελούν τις ερωτήσεις του Maine-Seattle questionnaire) 
Ναι Όχι 
___ ____ 1.Μένω στο σπίτι τον περισσότερο καιρό λόγω του προβλήματος του πόνου στη μέση μου ή στο πόδι μου( ισχιαλγία). 
____ ____ 2.Αλλάζω θέση συχνά προσπαθώντας να βολέψω την μέση ή το πόδι μου. 
____ ____ 3.Περπατάω πιο αργά απ’ ότι συνήθως λόγω του πόνου στη μέση ή στο πόδι μου (ισχιαλγία). 
____ ____ 4.Λόγω του πόνου στη μέση μου δεν κάνω καμία από τις δουλειές του σπιτιού που έκανα συνήθως. 
____ ____ 5.Λόγω του πόνου στη μέση μου χρησιμοποιώ τα κάγκελα για να ανέβω τις σκάλες.
Μέρος 46ο: Σχετικά με το ντύσιμο (την περασμένη εβδομάδα) 
1)Μπορώ να ντύνομαι χωρίς πόνο. 
2)Μπορώ να ντύνομαι χωρίς να αυξάνω τον πόνο. 
3)Μπορώ να ντύνομαι αλλά αυξάνεται ο πόνος. 
4)Μπορώ να ντύνομαι αλλά αυξάνεται σημαντικά πόνος. 
5)Μπορώ να ντύνομαι αλλά αυξάνεται πάρα πολύ ο πόνος. 
6)Δεν μπορώ να ντυθώ μόνος μου. 
OSWESTRY DISABILITY INDEX (AAOS VERSION)
ΕΝΔΥΝΑΜΩΣΗ ΡΑΧΙΑΙΩΝ
KLAPP: ΠΕΡΠΑΤΗΜΑ ΣΤΑ ΤΕΣΣΕΡΑ
ΑΣΚΗΣΕΙΣ KLAPP: ΡΑΧΗ ΤΗΣ ΓΑΤΑΣ
ΑΣΚΗΣΕΙΣ KLAPP: ΔΙΑΤΑΣΗ Σ.Σ
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ 
Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - ΕΙΔΙΚΑ ΣΤΗΝ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΣΚΟΛΙΩΣΗ - ΕΓΚΕΙΤΑΙ 
•ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ 
•ΣΤΗΝ ΕΓΚΑΙΡΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 
•ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 
•ΣΤΗΝ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΥΪΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΕ ΚΑΛΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ
ΜΙΑ ΕΓΚΑΙΡΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ «ΚΕΡΔΙΣΜΕΝΗ ΖΩΗ»
αξιολόγηση παραμορφώσεων σς

αξιολόγηση παραμορφώσεων σς

  • 1.
    Καλλίστρατος Ηλίας Καθηγητής Ph.D in Medicine (Experimental Physiology-Ergophysiology) Γνωστικό Αντικείμενο: Κλινική Άσκηση στη Φυσικοθεραπεία Τμήμα Φυσικοθεραπείας Αλεξάνδρειο ΤΕΙ Θεσσαλονίκης «Φυσιοθεραπευτική Αξιολόγηση Της Σπονδυλικής Στήλης»
  • 2.
    ΓΕΝΙΚΑ •Η διατήρησητου σώματος και ιδιαίτερα της σπονδυλικής στήλης (ΣΣ) στην ορθή στάση είναι σημαντική για την πρόληψη δυσλειτουργιών, δυσμορφιών και παθήσεών της. •Η καθιστική ζωή, η έλλειψη σωματικής άσκησης, η παχυσαρκία, η παιδική σκολίωση, η διάδοση και η πολύωρη χρήση των ηλεκτρονικών υπολογιστών, δημιουργούν συνθήκες στρεβλών θέσεων για τη ΣΣ.
  • 3.
    ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΣ · Πρόπτωση (κήλη) μεσοσπονδυλίου δίσκου (δισκοπάθεια) · Στένωση σπονδυλικού σωλήνα (διαλείπουσα χωλότητα νευρογενούς αιτιολογίας) · Αστάθεια ΣΣ (σπονδυλολίσθηση, σπονδυλόλυση) · Κατάγματα · Συγγενείς και επίκτητες παραμορφώσεις- δυσμορφίες · Διαταραχές της ανάπτυξης της ΣΣ · Φλεγμονώδεις παθήσεις · Παραμορφώσεις λόγω ρευματικών νοσημάτων · Όγκοι
  • 4.
    Γαληνός(131-201 μ. χ.):εισάγειτους όρους σκολίωση-κύφωση- λόρδωση(σκολιός= στρεβλός) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ιπποκράτης(460-375 π.χ):περιέγραψε παραμόρφωση της Σ.Σ. Ambrose Pare(1510-1590 μ. χ.): χρησιμοποιεί κηδεμόνα
  • 5.
    ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ Σ.Σ Είναι σημαντικό να εξετάζεται η Σ.Σ σε: •Α) Στατικό επίπεδο: Όρθια στάση–κάμψη- έκταση-πλάγια δεξιά κάμψη-πλάγια αριστερή κάμψη, «ανισομετρίες» •Β) Κινητικό επίπεδο: διαφορές μεταξύ κάμψης-έκτασης & πλάγιων κάμψεων •Γ) Δυναμικό επίπεδο: Κατάσταση μυών (δυναμόμετρο, EMG, BFB) •Δ) Κλινικό επίπεδο: πόνος, λειτουργικότητα, αισθητική, ψυχολογία
  • 6.
    ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΗΣΣ.Σ •Διαγνωστικές απεικονίσεις (Ακτινογραφία, Μαγνητική Τομογραφία, υπέρηχοι) •Μακροσκοπικός έλεγχος –Διάφορα test –Νήμα της στάθμης –Πίνακας με τετραγωνικές υποδιαιρέσεις •Εμβιομηχανική ανάλυση –2D, 3D ανάλυση –Spinal mouse –NexGen •Ερωτηματολόγια
  • 7.
    ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ Οικλινικές μετρήσεις γίνονται με: •αντικειμενικά μέσα (εργαλεία μέτρησης εύρους κίνησης και μυϊκής δύναμης, ιατρικές και εργαστηριακές μετρήσεις) •την υποκειμενική προσέγγιση του προβλήματος από τον ίδιο τον ασθενή μέσα από ερωτηματολόγια (είναι πολύ σημαντικά για οποιαδήποτε μυοσκελετική θεραπεία (Anagnostis C, Gatchel JR, Mayer TG. The pain disability questionnaire: a new psychometrically sound measure for chronic musculoskeletal disorders. Spine 2004;29(20):2290- 2302)
  • 8.
  • 9.
    ROLAND O. MEISENBACH.SPINAL LATERAL CURVATURE. A SCOLIOMETER A PELVI-THORACIC TRIANGLE AS A MEANS OF RECORDING. J Bone Joint Surg Am. 1912;s2-9:690-702.
  • 10.
    ΤΕΣΤ ΕΠΙΚΥΨΗΣ ΑΡΝΗΤΙΚΟ ΘΕΤΙΚΟ Scoliometer Bunell Spine Scan
  • 11.
    OrthoScan Spine ScanDevice Μοιάζει με το κλασσικό σκολιώμετρο αλλά το Spine scan μετράει με μεγαλύτερη ακρίβεια την γωνίωση των ύβων όσον αφορά την σκολίωση και τον κυφωτικό ύβο όσον αφορά την κύφωση. Εκτός όμως από αυτά το Spine scan μπορεί να μετρήσει τις γωνίες των πλάγιων κλίσεων και στροφών του κορμού καθώς και τις κλίσεις των ώμων και της λεκάνης.
  • 12.
    Sammons Preston ScoliometerModel 5055 •Μετρά 6 περιοχές για να εντοπίσει σκολίωση και παρέχει τρεις μετρήσεις για να ανιχνεύσει αφύσικες προσθιοπίσθια κυρτώματα. Βαθμονομημένο σε χιλιοστά εκατοστά και βαθμούς.
  • 13.
    Universal Inclinometer •Συνδυασμός2 απλών ινκλινόμετρων
  • 14.
    Brom II BackRange-Of-Motion instrument Μετρά κάμψη και την έκταση, την περιστροφή, πλάγια κάμψη και της πυελικής κλίσης χωρίς την τοποθέτηση, το μηδενισμό και την παρακολούθηση σφαλμάτων που είναι κοινές στα μέσα αυτά (Reliability and Concurrent Validity of the BROM II for Measuring Lumbar Mobility, Breum J, Wiberg J, Bolton JE, Journal of Manipulative and Physiological Therapeutics, October 1995 )
  • 15.
    CROM Deluxe -Cervical Range of Motion Instrument •Μετράει την υπο-ινιακή κάμψη και έκταση, την αυχενική κάμψη και έκταση, την αυχενική περιστροφή και τη πλάγια κλίση (James P. Fletcher, William D. Bandy. Intrarater Reliability of CROM Measurement of Cervical Spine Active Range of Motion in Persons With and Without Neck Pain. J Orthop Sports Phys Ther. 2008;38(10):640-645, 2008).
  • 16.
  • 17.
    Orthoimager Χρησιμοποιεί ψηφιακέςφωτογραφίες για να αξιολογήσει το εύρος της κίνησης, τη στάση του σώματος και της εμβιομηχανικής
  • 18.
    Posture Evaluation Kit Αποτελείται από ένα πλαστικό πλέγμα 25 "x 48" που μπορεί να αναρτηθεί από στήριγμα οροφής ή τοίχου. Περιλαμβάνει φύλλα εργασίας εκτίμησης σκορ στάσης, προτεινόμενα πρωτόκολλα, νήμα της στάθμης.
  • 19.
    Polhemus 3Space FastSCAN Ο φορητός σαρωτής λέιζερ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ψηφιοποιήσει ένα ανθρώπινο σχήμα για βιοϊατρική έρευνα, για κινούμενα σχέδια, πολυμέσα, σχεδιασμό ενδυμάτων, εγκληματολογία, κλπ
  • 20.
    Ψηφιακές εξετάσεις ανάλυσηστάσης σε λιγότερο από 30 δευτερόλεπτα με τη webcam. σας •Scoliosis Test •Secure Patient Records •Travel Card/ID Card Support •Improved Interface Design •Digital Posture Analysis •Range of Motion Analysis •Exercise Prescription •Digital Stress Survey •Office Ergonomic Exam PostureSoft Suite v3.0
  • 21.
    Zebris WinSpine -Cervical/Lumbar ROM ROM system Συλλαμβάνει 3-διαστάσεων ROM και γωνιακή ταχύτητα. Εκτιμά τη κινητικότητα της αυχενικής και οσφυϊκής μοίρας της Σπονδυλικής Στήλης
  • 22.
    Galaxy Spine Analyzer Βοηθά στην απεικόνιση και στη μέτρηση στρεβλώσεων της ΣΣ. Έχει ακρίβεια βαθμονόμησης και εκτιμά την οπίσθια, πλευρική και εσωτερική όψη του ασθενούς
  • 23.
    The 3D/4D measurementsystem formetric Στατική και δυναμική μέτρηση της πίσω επιφάνειας και της ΣΣ. Αντικειμενικοί κλινικοί παράμετροι περιγράφουν σκολίωση, κύφωση, λόρδωση, νωτιαία περιστροφή με πολύ υψηλό βαθμό ακρίβειας, χωρίς χρήσης δεικτών (markers) στους σπονδύλους.
  • 24.
  • 25.
    SpineForce Kallis Thedevelopment of a novel biofeedback system for the evaluation, recording, control and correction of the spinal posture. Elias Kallistratos1, Vassilis Mahairas3, Maria Papadopoulou3 and Themistoklis Parintas2. Scoliosis 2009, 4(Suppl 1):O25 •1 Clinical Practice Laboratory, Physiotherapy Department, Alexander Technological Educational Institute of Thessaloniki, Greece 2 Training Department, Power Public Corporation S.A., Greece 3 R & D Dept. Microforce Electronic, Greece
  • 26.
  • 27.
    What it measures: • Posture - Kyphotic / Lordotic relations - Scoliosis / non symmetric alignment - Hip • Motion (ROM) - Flexion / Extension - Lateral flexion - Hip tilt • Functional Assessment - Loaded Test (Matthiass) •Free Mode: - Cervical Spine - Other joints
  • 28.
  • 29.
  • 30.
    5 ° KyphoticRelation: Positive numbers Lordotic Relation: Negative numbers - 4 °
  • 31.
  • 32.
    Upright measure infrontal plane: Example showing clear scoliotic patterns in the alignement of spinal segments. SpinalMouse measurement left- curvature right- curvature
  • 33.
  • 34.
    Περιστατικό με κύφωση(αναλύεται εμβιομηχανικά παρακάτω)
  • 35.
  • 36.
  • 37.
  • 38.
  • 39.
    Γωνία (μοίρες) μεταξύτων σπονδύλων
  • 40.
    ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΕΚΒΑΣΗΣ (OUTCOMESMEASUREMENTS) •Τα ερωτηματολόγια είναι περιεκτικά, σαφή και ακριβή όργανα για να υπολογίσουμε παράπονα ασθενών σε παθήσεις της οσφύος και του αυχένα και όχι μόνο. Είναι αποδεκτά από τους ασθενείς, κατανοητά και πολύ εύκολα στη χρήση τους (BenDebba M, Heller J, Ducker TB. Eisinger JM, Spine. 2002 0ct 1;27(19)2116-23; discussion 2124, Cervical spine outcomes questionnaire: its development and psychometric properties)
  • 41.
    ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ ΣΚΟΠΟΣ ΤΩΝΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΩΝ (1) Ο σκοπός των ερωτηματολογίων είναι η παροχή πληροφοριών για την εκτίμηση καταστάσεων όπως: •συμπτώματα πόνου •τη ποιοτική & ποσοτική αντίληψη του πόνου •τη σοβαρότητα του πόνου •τη σωματική τοποθέτηση του πόνου •τις λειτουργικές ικανότητες των ασθενών
  • 42.
    ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ ΣΚΟΠΟΣ ΤΩΝΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΩΝ Ο σκοπός των ερωτηματολογίων είναι η παροχή πληροφοριών για την εκτίμηση καταστάσεων όπως: •την προσωπική φροντίδα των ασθενών • τις σχέσεις των ασθενών με το γύρω περιβάλλον (σύντροφος, οικογένεια, φίλοι) •το κατά πόσο έχει επηρεαστεί η εργασία των ασθενών από την πάθηση που τους ταλαιπωρεί •την ψυχολογική κατάπτωση • την αγωνία ακόμη και την ικανοποίηση των ασθενών από την παροχή φυσικοθεραπευτικής φροντίδας
  • 43.
    •Ένας γενικός καιεμφανής διαχωρισμός των ερωτηματολογίων είναι η κατηγοριοποίησή τους σε γενικά και συγκεκριμένα διαφόρων παθήσεων (Patric DL, Deyo RA. Generic and disease specific measures in assessing health status and quality of life. Med care 1989;27:s217- 32) •Ο Bombardier αναφέρει 5 κατηγορίες ερωτηματολογίων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην αξιολόγηση της θεραπείας στην σπονδυλική στήλη. Αυτές είναι τα συγκεκριμένα ερωτηματολόγια (μέσης- αυχένα), τα γενικά ερωτηματολόγια της κατάστασης της υγείας, του πόνου, της ανικανότητας στη δουλειά και ικανοποίησης του ασθενή (Claire Bombardier. Outcome assessments in the evaluation of treatment of spinal disorders. Summary and general recommendations. Spine 2000;25(24):3100-3103)
  • 44.
    ΓΕΝΙΚΑ Περιλαμβάνουν βαθμολόγησητης υγείας του ασθενή, καθώς και μέτρηση της ποιότητας της ζωής του. •Sickness impact profile(SIP) Bergner M, Bobbitt RA, Carter WB, et al. The sickness impact profile: development and final revision of a health status measure. Med care 1981;19:787-805 •Sf-36 Health survey (Ware JE, Sherbourne CD. The MOS 36-item short form health survey(sf-36). Med care 1992;30:473-8332 •Nottingham Health profile (Hunt SM, McEwen J, McKenna SP. Measuring health status: a new tool for clinicians and epidemiologists. J R Coll Gen Pract 1985;35:185-834) •άλλες πιο σύντομες κλίμακες (Kind P. The EuroQol instrument. An index of health related quality of life. In : Spilker B, ed. Quality of life and pharmacoeconomics in clinical trials. 2nd ed. Philadelphia: Lippincott- Raven Press, 1996:191-201 / Ware J Jr, Kosinski M, Keller SD. A 12 item short form health survey. Construction of scales and preliminary tests of reliability and validity. Med Care 1996;34:220-33)
  • 45.
    ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ •αφορούνπαθήσεις σε συγκεκριμένες περιοχές του σώματος όπως π.χ. μυοσκελετικά προβλήματα της μέσης και του αυχένα.
  • 46.
    ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΑΥΧΕΝΑ 1.NECKDISABILITY INDEX (NDI) (και οι 2 μορφές του) 2.NORTHWICK PARK NECK PAIN QUESTIONNAIRE (NPQ) 3.COPENHAGEN FUNCTIONAL DISABILITY SCALE (CFDS) 4.BOURNEMOUTH QUESTIONNAIRE (BQ) 5. NECK PAIN AND DISABILITY SCALE (NPDS) 6. HEADACHE DISABILITY INDEX (HDI) 7. DIZZINESS HANDICAP INVENTORY (DHI)
  • 47.
    ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΟΜΣΣ 1.ABERDEENPAIN SCALE (και η παραλλαγμένη του μορφή) (ΑPS) 2.BACK PAIN FUNCTIONAL SCALE (BPFS) 3.BOURNEMOUTH PAIN QUESTIONNAIRE (BPQ) 4.DALLAS PAIN QUESTIONNAIRE (DPQ) 5.LOW BACK OUTCOME SCORE (LBOS) 6.MAINE-SEATTLE BACK PAIN QUESTIONNAIRE 7.OSWESTRY DISABILITY INDEX (ODI) (και παραλλαγμένες του μορφές) 8.QUEBEC BACK PAIN DISABILITY SCALE (QBPDS) 9.ROLAND MORRIS DISABILITY QUESTIONNAIRE (RMDQ)
  • 48.
    ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟΥΠΟΝΟΥ 1.MILLION VISUAL ANALOG SCALE (MVAS) 2.PAIN DISABILITY QUESTIONNAIRE (PDQ) 3.SHORT FORM MCGILL PAIN QUESTIONNAIRE (SF-MPQ)
  • 49.
    THE QUEBEC BACKPAIN DISABILITY SCALE Παρακαλώ σημειώστε με X το κουτάκι που αντιπροσωπεύει την απάντησή σας. Σημειώστε μια απάντηση ανά ερώτηση. Λόγω των προβλημάτων στη μέση σας πόσο δύσκολο σας είναι να.. Καθόλου Δύσκολο (=0 βαθμοί) Λίγο δύσκολο (=1 βαθμός) Κάπως δύσκολο (=2 βαθμοί) Αρκετά δύσκολο (=3 βαθμοί) Υπερβολικά Δύσκολο (=4 βαθμοί) Αδύνατον να γίνει (=5 βαθμοί) 1.Σηκωθείτε από το κρεβάτι; 2.Να κοιμάστε το βράδυ; 3.Να γυρνάτε στο κρεβάτι; 4.Να οδηγείτε αυτοκίνητο; 5.Να στέκεστε όρθιος/α για 20-30 λεπτά;
  • 50.
    ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ &ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ Σ.Σ
  • 51.
    ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ •Γνώσητου προβλήματος από το ίδιο το άτομο, συγγενείς, κοινωνία •Ψυχολογική υποστήριξη •Ειδική επιστημονική ομάδα •Τεχνογνωσία •Εξοπλισμός •Υπομονή •Διάθεση
  • 52.
    THE NECK DISABILITYINDEX QUESTIONNAIRE (Νο2) ΌΝΟΜΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ Πόσο καιρό έχεις αυτό τον πόνο στον αυχένα ; χρόνια μήνες ____ εβδομάδες Στο παρακάτω διάγραμμα, παρακαλώ δηλώστε που εμφανίζεται πόνος ή άλλα συμπτώματα με το γράμμα που το αντιπροσωπεύει. Παρακαλώ δηλώστε σε όλες τις πλευρές του σχήματος. Π=ΠΟΝΟΣ Σ = ΣΟΥΒΛΙΑ / ΧΤΥΠΗΜΑ Μ+Κ= ΜΥΡΜΗΓΚΙΑΣΜΑ & Μ = ΜΟΥΔΙΑΣΜΑ ΚΑΨΙΜΟ Α = ΆΛΛΟ Κ= ΚΑΨΙΜΟ
  • 53.
    THE COPENHAGEN FUNCTIONALDISABILITY SCALE Παρακαλώ επιλέξτε έναν αριθμό από το 0 ως το 10 που πιστεύετε ότι αντιπροσωπεύει τον πόνο που αισθάνεστε. Αυχενικός πόνος: Πόσο θα βαθμολογούσατε τον πόνο σας αυτή τη στιγμή; Καθόλου χειρότερος Πόνος______________________________________________ πόνος 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Πόσο θα βαθμολογούσατε τον χειρότερο αυχενικό πόνο που αισθανθήκατε τις τελευταίες 14 μέρες; Καθόλου χειρότερος Πόνος______________________________________________ πόνος 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Πόσο θα βαθμολογούσατε τον αυχενικό πόνο κατά μέσο όρο, τις τελευταίες 14 μέρες; Καθόλου χειρότερος Πόνος ______________________________________________πόνος 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
  • 54.
    NECK PAIN ANDDISABILITY SCALE Παρακαλώ σημειώστε με ένα (x) πάνω στη γραμμή για να μας δείξετε αριθμητικά σε τι κατάσταση βρίσκεστε σε σχέση με τον πόνο που νιώθετε. Πόσο άσχημα είναι ο πόνος σας σήμερα; 0_________________________________________________ 100 καθόλου πόνος χειρότερος πόνος Πόσο άσχημα είναι κατά μέσο όρο ο πόνος σας; 0_________________________________________________100 καθόλου πόνος χειρότερος πόνος Πόσο είναι ο χειρότερος πόνος που αισθανθήκατε; 0_________________________________________________100 καθόλου πόνος χειρότερος πόνος Ο πόνος σας εμποδίζει να κοιμηθείτε; 0_________________________________________________100 δεν με ενοχλεί δε μπορώ να κοιμηθώ
  • 55.
    THE MODIFIED ROLLANDMORRIS QUESTIONNAIRE (Η παραλλαγμένη μορφή του Rolland Morris) (Οι ερωτήσεις με τον έντονο χαρακτήρα αποτελούν τις ερωτήσεις του Maine-Seattle questionnaire) Ναι Όχι ___ ____ 1.Μένω στο σπίτι τον περισσότερο καιρό λόγω του προβλήματος του πόνου στη μέση μου ή στο πόδι μου( ισχιαλγία). ____ ____ 2.Αλλάζω θέση συχνά προσπαθώντας να βολέψω την μέση ή το πόδι μου. ____ ____ 3.Περπατάω πιο αργά απ’ ότι συνήθως λόγω του πόνου στη μέση ή στο πόδι μου (ισχιαλγία). ____ ____ 4.Λόγω του πόνου στη μέση μου δεν κάνω καμία από τις δουλειές του σπιτιού που έκανα συνήθως. ____ ____ 5.Λόγω του πόνου στη μέση μου χρησιμοποιώ τα κάγκελα για να ανέβω τις σκάλες.
  • 56.
    Μέρος 46ο: Σχετικάμε το ντύσιμο (την περασμένη εβδομάδα) 1)Μπορώ να ντύνομαι χωρίς πόνο. 2)Μπορώ να ντύνομαι χωρίς να αυξάνω τον πόνο. 3)Μπορώ να ντύνομαι αλλά αυξάνεται ο πόνος. 4)Μπορώ να ντύνομαι αλλά αυξάνεται σημαντικά πόνος. 5)Μπορώ να ντύνομαι αλλά αυξάνεται πάρα πολύ ο πόνος. 6)Δεν μπορώ να ντυθώ μόνος μου. OSWESTRY DISABILITY INDEX (AAOS VERSION)
  • 57.
  • 58.
  • 59.
  • 60.
  • 61.
    ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ Η ΜΕΓΑΛΗΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - ΕΙΔΙΚΑ ΣΤΗΝ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΣΚΟΛΙΩΣΗ - ΕΓΚΕΙΤΑΙ •ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ •ΣΤΗΝ ΕΓΚΑΙΡΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ •ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ •ΣΤΗΝ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΥΪΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΕ ΚΑΛΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ
  • 62.
    ΜΙΑ ΕΓΚΑΙΡΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗΕΙΝΑΙ ΜΙΑ «ΚΕΡΔΙΣΜΕΝΗ ΖΩΗ»