1. สัทธราฉันท ๒๑
สัทธราฉันท (อานวา สัด-ทะ-ทะ-รา-ฉัน) เปนชื่อฉันทอยางหนึ่ง ไมมีความหมาย
ตามที่ระบุไวในพจนานุกรมไทย แตเรามาพินิจภาษาคํานี้ดูนะครับวา สัทธราฉันท มี
ความหมายวาอยางไร
สัทธราฉันท ไมมีความหมายในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน เมื่อพินิจ
ภาษาดูใหดีแลว จะพบวาคํานี้มาจากคําวา สัท รวมกับคําวา ธรา เปนคํามาจากภาษา
บาลีและสันสกฤต ซึ่ง สัท หมายถึง เสียง ธรา เปนคําโบราณ หมายถึง แผนดิน
สัทธรา จึงนามีความหมายวา “ฉันทที่มีลีลาประดุจเสียงรองจากแผนดิน (ดิน
พิโรธ)” ซึ่งฉันทประเภทนี้ใชสําหรับดําเนินเรื่องที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับความแตกแยก
โดยเฉพาะเรื่องสามัคคีเภทคําฉันท ซึ่งใชเปนบทดําเนินเรื่องตอนที่กษัตริยลิจฉวีแตก
สามัคคี
คณะและพยางค
สัทธราฉันท ๑ บท ประกอบดวยคณะและพยางค ดังนี้
มี ๒ บาท
บาทที่ ๑ มีจํานวน ๑๔ คํา/พยางค
บาทที่ ๒ มีจํานวน ๑๗ คํา/พยางค
หรือ
มี ๔ วรรค
วรรคที่ ๑ มีจํานวน ๗ คํา/พยางค
วรรคที่ ๒ มีจํานวน ๗ คํา/พยางค
วรรคที่ ๓ มีจํานวน ๔ คํา/พยางค
วรรคที่ ๔ มีจํานวน ๓ คํา/พยางค
๑ บท นับจํานวนคําได ๒๑ คํา/พยางค ดังนั้น จึงเขียนเลข ๒๑ หลังชื่อ
สัทธราฉันท นี่เองครับ แตนักเรียนตองสังเกตที่ครุ-ลหุ ในแตละบาทจะปรากฏคําครุ-
คําลหุ ดังนี้
วรรคที่ ๑ เปนครุในคําที่ ๑, ๒, ๓, ๔, ๖, ๗ เปนลหุในคําที่ ๕
วรรคที่ ๒ เปนครุในคําที่ ๗, เปนลหุในคําที่ ๑, ๒, ๓, ๔, ๕, ๖
วรรคที่ ๓ เปนครุในคําที่ ๑, ๓, ๔ เปนลหุในคําที่ ๒
วรรคที่ ๔ เปนครุในคําที่ ๒, ๓ เปนลหุในคําที่ ๑

2. สัมผัส
พบวา สัทธราฉันท มีสัมผัสนอก (ที่เปนสัมผัสภายในบท) จํานวน ๒ แหง ดังนี้
๑. คําสุดทายของวรรคที่ ๑ สงสัมผัสกับคําสุดทายที่ ๒
๒. คําสุดทายของวรรคที่ ๒ สงสัมผัสกับคําสุดทายของวรรคที่ ๓
สัมผัสระหวางบท พบวา คําสุดทายของบท สงสัมผัสกับคําสุดทายของวรรคที่
๒ ในบทตอไป
คําครุ ลหุ สัทธราฉันท ๑ บท มีคําครุทั้งหมด ๑๒ คํา/พยางค และมีคํา
ลหุทั้งหมด ๙ คํา/พยางค ใหนักเรียนสังเกตสัมผัสบังคับ (สัมผัสนอก) และบังคับครุ-
ลหุ สัทธราฉันท ๒๑ ตามผังภาพ
คําครุ สัญลักษณแทนดวย ั
คําลหุ สัญลักษณแทนดวย ุ ใหนักเรียนดูตัวอยางตามผังภาพ ครับ

3. ๏ แตกราวกราวรายก็ปายปาม ลุวรบิดรลาม
ทีละนอยตาม ณเหตุผล
๏ ฟนเฝอเชื่อนัยดนัยตน นฤวิเคราะหเสาะสน
สืบจะหมองมล เพราะหมายใด
(จาก สามัคคีเภทคําฉันท ของ ชิต บุรทัต)
ที่มา/อางอิง
กระทรวงศึกษาธิการ. สํานักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน. หนังสือเรียน
สาระการเรียนรูพื้นฐาน วรรณคดีวิจักษ ชั้นมัธยมศึกษาปที่ ๖ กลุมสาระ
การเรียนรูภาษาไทย หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช
๒๕๔๔. กรุงเทพฯ : โรงพิมพคุรุสภาลาดพราว, ๒๕๔๘.
กําชัย ทองหลอ. หลักภาษาไทย. กรุงเทพฯ : รวมสาสน, ๒๕๔๐.
แจมจันทร สุวรรณรงค. ลักษณะคําประพันธไทย. สกลนคร : วิทยาลัยครูสกลนคร,
๒๕๓๑.
ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒. กรุงเทพฯ :
นานมีบุคสพับลิเคชั่นส, ๒๕๔๖.
วิเชียร เกษประทุม. ลักษณะคําประพันธไทย. กรุงเทพฯ : พัฒนาศึกษา, ๒๕๔๖.
สิทธา พินิจภูวดล และประทีป วาทิกทินกร. รอยกรอง. กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัย
รามคําแหง, ๒๕๑๘.
โดย ครูปยะฤกษ บุญโกศล
โรงเรียนโพนทันเจริญวิทย เผยแพรเมื่อวันที่ ๑๘ พฤศจิกายน ๒๕๕๔