Зардлын бүртгэл Лекц 15, 16

Лекц 15-16
Стандарт өртгийн бүртгэл, хяналт
Хичээлийн индекс: BA 352
Хичээлийн кредит: 3
Олон Улсын Улаанбаатарын Их Сургууль
Бизнес менежментийн тэнхим

Сэдвийн агуулга
 Стандарт өртөг тооцох болон түүний ач холбогдол
 Материалын стандарт ба хэлбэлзэл
 Хөдөлмөрийн стандарт ба хэлбэлзэл
 Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын стандарт ба.
хэлбэлзэл


Стандарт өртөг тооцох болон
түүний ач холбогдол
 Стандарт зардал гэдэг нь төсөвлөсөн
хугацаанд төсөвлөсөн хэмжээний
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд гарах төсөвлөсөн
зардал юм.
 Нэгжийн стандарт өртөг гэдэг нь нэгж
бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд гарах
төсөвлөсөн зардлын нийлбэр юм.

Стандарт зардал нь 2 бүрэлдэхүүн хэсэгтэй.
 Биет стандарт. Гарцын нэг нэгжид ноогдох
орцын стандарт хэмжээ юм.
 Үнийн стандарт. Орцын нэг нэгжийн
стандарт зардал юм.

 Нэгж бүтээгдэхүүнд ногдох стандарт зардал нь
биет стандартыг үнийн стандартаар үржүүлсэнтэй
тэнцүү байдаг.
 Стандарт зардлыг ҮҮШӨТС, ЗАӨТС хэрэглэдэг
ямар ч байгууллага хэрэглэж болдог. Стандарт
зардлыг удирдлага нь өртөг, зардал, ашгийн талаар
шийдвэр гаргах болон үйл ажиллагаагаа
төлөвлөх,хянахад ашигладаг

Стандарт өртгийг
Төсөв бэлтгэх
Үр дүнг хянах замаар ажилчдыг урамшуулах
Зардлыг хянах
Материал, дуусаагүй үйлдвэрлэл, бэлэн
бүтээгдэхүүний өртгийг тооцох
Янз бүрийн гэрээ байгуулах болон борлуулах
үнийг тодорхойлох гэх мэтийн зүйлд ашигладаг.

 Ерөнхийдөө стандарт зардлыг төсөв бэлтгэх болон
гүйцэтгэлийг үнэлэхэд ашигладаг.
 Стандарт зардал нь үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний
нэгжийн өртгийг тооцохтой холбоотой байдаг бол
харин төсөвлөсөн зардал нь нийт зардалтай
холбоотой юм. Байгууллага нь бүтээгдэхүүн тус
бүрийнхээ стандарт өртгийг тооцохдоо шууд
материал, шууд хөдөлмөр, үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл
зардлын стандартуудыг нэмдэг. Ирэх тайлант
хугацааны төсөвлөсөн нийт стандарт зардлыг
хүлээгдэж буй үйл ажиллагааны түвшингээр
үржүүлнэ.

 Байгууллага нь хүлээгдэж буй үйл
ажиллагааны түвшинг:
 А.Хүлээгдэж буй бодит хүчин чадал
 Б.Хэвийн хүчин чадал
 В.Онолын хүчин чадал 3-ын аль нэг
дээр суурилан тооцдог.

 Бүтээгдэхүүний стандарт зардлыг үнэн зөв, бодитой тооцох
хэрэгтэй бөгөөд учир нь гүйцэтгэлээр гарсан бодит зардлыг
үнэлэхдээ стандарт зардлыг үндэслэдэг.
 Стандарт зардлыг тооцохдоо материал ба хөдөлмөрийн
үнийн өөрчлөлт, технологийн өөрчлөлт зэргийг харгалзан
үздэг боловч байгууллага өмнөх үеийн үйл ажиллагааны
дундаж үзүүлэлтэд суурилдаг.
 Байгууллага нь тайлант хугацаа бүрд стандарт зардлыг
тооцож түүнийгээ тайлагнадаг. Үнийн стандартыг стандарт
зардал тооцож байх үеийн зах зээлийн үнээр авна.



Стандарт өртгийн карт
Хугацаа 20…10.01 Бүтээгдэхүүний нэр: SXL
Шууд материалын зардал Цех тасаг
Өртгийндүн
Материалын
нэр,төрөлба
код
Тоохэмжээ
Стандарт
нэгжийн
үнэлгээ
I II III
1-235
3-672
3-563
4-489
40
24
8
200
375
245
8000
9000
1960 1500 20460

Шууд хөдөлмөрийн зардал Цех тасаг
Ажлын
дугаар
Стандарт
зарцуулсан
цаг
Нэгж
цагийн
стандарт
үнэлгээ
I II III
1-11 1/4 1100 275
8-10 3/4 1000 750
3-14 1/2 1000 500
4-25 1/3 1200 400 1925

ҮНЗ Цех тасаг
Ажлын
дугаар
Хуваарилах
суурь
Стандарт
зарцуулсан
цаг
Үнэлгээ
I II III
1-11 Машин
цаг
1/2 2150 1075
8-10 ШХөд
цаг
3/4 2480 1860
3-14 Бүт
тоо
1/2 1850 925
4-25 ШХөд
цаг
1/3 2700 900 4760
Үйлдвэрлэлийн нийт нэгжийн өртөг 27145

Үйлдвэрлэлийн стандарт өртгийн тодорхойлолт
 Өртгийн бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр стандарт
тогтоохдоо бүтээгдэхүүний нэгжийн стандарт өртгийг
тайлангийн үеийн туршид үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний
эквивалент тоо хэмжээгээр үржүүлнэ.
 Үүнийг дуусаагүй үйлдвэрлэл дэх материал түүхий эдийг
бэлэн болгох үе шатанд заавал харгалзан үзэх ёстой юм.
Энд дуусаагүй үйлдвэрлэл дэх иж бүрдлийн хувийг бас
тооцоолно. Учир нь стандарт өртгийн хэлбэлзлийн
шинжилгээ хийхэд стандарт үйлдвэрлэлийг тооцоолж,
зөвхөн тэрхүү хугацааны үйлдвэрлэлийн хэлбэлзлийг
тодорхойлно.

 ДҮС1 (мат 100%, ХЗ-20%) 100 нэгж
 Үйлдвэрлэж эхэлсэн 1300 нэгж
 ДҮС2 (мат 100%, ХЗ-50%) 110 нэгж
байсан.
 ДҮ-ийн эхний үлдэгдлийн стандарт өртгийг тооцъё.

Тайлангийн хугацааны стандарт өртгийг тооцохын
тулд зардлын элемент бүрээр тайлангийн хугацаан
дахь бүтээгдэхүүний эквивалент нэгжийг тооцно.

Тайлант хугацааны зардал

Дуусаагүй үйлдвэрлэлийн дансны эцсийн
үлдэгдлийг тооцъё.

 Тайлангийн хугацааны стандарт өртөг нь тайлант
хугацаанд үйлдвэрлэж эхэлсэн болон дуусгасан
бүтээгдэхүүний өртөг дээр ДҮ – ийн эцсийн
үлдэгдлийн өртгийг нэмсэнтэй тэнцүү байна.

2.Материалын стандарт ба хэлбэлзлийн
шинжилгээ
 Стандарт зардал гэдэг нь төсөвлөсөн хугацаанд
төсөвлөсөн хэмжээний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд
гарах төсөвлөсөн зардлын нийлбэр юм. Стандарт
зардал нь 2 бүрэлдэхүүн хэсэгтэй.
 1.Биет стандарт. Гарцын нэгжид ногдох орцын
стандарт хэмжээ юм.
 2.Үнийн стандарт. Орцын нэг нэгжийн стандарт
зардал юм.

 Байгууллага нь ихэвчлэн үнийн стандартаа хянаж
чаддаггүй. Хэрэв материалыг худалдаж авсан үнэ нь
стандарт үнээсээ өөр байх үед үнийн хэлбэлзэл гардаг.
 Материалыг худалдаж авах үед гарсан хэлбэлзлийг
“Худалдан авсан материалын хэлбэлзэл” гэнэ.
 Материалыг үйлдвэрлэлд тавьж олгох үед
“Ашигласан материалын үнийн хэлбэлзэл”-ийг
тооцож бүртгэлд тусгана.
 Худалдан авсан материалын үнийн хэлбэлзлийг
тооцохдоо материалын нэгжийн бодит үнээс
материалын нэгжийн стандарт үнийг хасаад зөрүүг нь
гүйцэтгэлээр худалдан авсан материалын тоо
хэмжээгээр үржүүлнэ.

 Тоо хэмжээний хэлбэлзэл: Нэгж бүтээгдэхүүнд орох
материалын стандарт тоо хэмжээ буюу орцын нормыг
томоохон байгууллагуудад инженерүүд, жижиг
байгууллагын хувьд цехийн мастер нь тогтоодог.
Стандарт тоо хэмжээнд хэвийн хорогдол болон
ууршилтыг оруулж тооцдог.
 Материалын тоо хэмжээний хэлбэлзлийг тооцохдоо
гүйцэтгэлээр ашигласан тоо хэмжээнээс стандарт тоо
хэмжээг хасч зөрүүг нь нэгжийн стандарт үнээр
үржүүлнэ.

1.Материал хүлээн авах үед үнийн
хэлбэлзэлийг бүртгэх
 Энэ үед худалдаж авсан материалаа нэгжийн
стандарт үнээр үржүүлж “Материал” дансаа
дебетэд, гүйцэтгэлээрх дүнгээр нь “Өглөгийн
данс”-ны кредитэд, зөрүүг нь “Худалдан авсан
материалын үнийн хэлбэлзэл” дансанд бүртгэнэ.

 Ашигласан материалыг бүртгэхдээ стандарт тоо
хэмжээг стандарт үнээр үржүүлж “Дуусаагүй
үйлдвэрлэл” дансны дебетэд, бодит тоо хэмжээг
стандарт үнээр үржүүлж “Материал” дансны
кредитэд, зөрүүгээр нь “Материалын тоо
хэмжээний хэлбэлзэл” дансанд бүртгэнэ.

2.Материалыг хүлээн авах үед бодит дүнгээр,харин
үйлдвэрлэлд тавьж олгох үедээ үнийн хэлбэлзэлийг
бүртгэнэ.
 Материал худалдаж авах үед ямар нэг
хэлбэлзлийг тооцохгүйгээр худалдаж авсан
тоо хэмжээг бодит үнээр үржүүлэн
“Материал” дансны дебет, ”Өглөгийн
данс”_ны кредитэд бүртгэнэ.


 Харин материалыг үйлдвэрлэлд тавьж олгох үед
стандарт тоо хэмжээг стандарт үнээр үржүүлэн
“Дуусаагүй үйлдвэрлэл”дансны дебет,стандарт үнийг
тоо хэмжээний хэлбэлзлээр үржүүлэн “Материалын
тоо хэмжээний хэлбэлзэл дансанд зөрүүгээр нь бичнэ.
 Ашигласан бодит тоо хэмжээг бодит үнээр үржүүлэн
“Материал”дансны кредитэд бичнэ.Ашигласан бодит
тоо хэмжээг нэгжийн үнийн хэлбэлзлээр үржүүлэн
“Ашигласан материалын үнийн хэлбэлзэл” дансанд
бүртгэнэ. Хэрэв үнийн хэлбэлзэл нь зохистой бол
кредит, зохисгүй бол дебетэд бичнэ.Эдгээрийг нэгтгэн
дараах нэг бичилтийг хийнэ.

3.Энэ нь 1 ба 2 аргын хослол юм.

Материалыг үйлдвэрлэлд тавьж олгох үед 2
журналын бичилт хийдэг
 Эхний бичилт нь 1,2-той адил байна.
 2-р бичилт нь ашигласан материалын бодит тоо
хэмжээг нэгжийн стандарт үнийн хэлбэлзэлээр
үржүүлсэн дүнгээр “Худалдан авсан материалын
үнийн хэлбэлзэл”данснаас “Ашигласан материалын
үнийн хэлбэлзэл”дансанд бичдэг.

3.Хөдөлмөрийн стандарт ба хэлбэлзэл
 Шууд хөдөлмөрийн стандарт нь дараах 2
стандартаас бүрддэг.
 1.Үнэлгээний стандарт
 2.Бүтээмжийн стандарт

 Ихэнх байгууллагууд үнэлгээний стандартаа
хөдөлмөрийн гэрээнд тусгагдсан нэг цагийн хөлс
буюу ажлын тарифт цалингаар тогтоодог.
 Байгууллага нь хөдөлмөрийн гэрээнд тусгагдсан
хөлсөөр үнэлгээг тогтоосон үед үнэлгээний хэлбэлзэл
гардаггүй.
 Харин үйлдвэрлэл дээр богино хугацааны ердийн бус
нөхцөл гарах үед хэлбэлзэл бий болдог. Ажилчдын нэг
цагийн буюу нэгж ажлын үнэлгээ өөрчлөгдөх үед
үнэлгээний хэлбэлзэл үүсдэг.

Хөдөлмөрийн үнэлгээний хэлбэлзэлийг дараах
байдлаар тооцно.

 Нэгж бүтээгдэхүүнд хэдий хэмжээний хөдөлмөр цаг
зарцууулах ёстойг хүлээн зөвшөөрөгдсөн практикийн
дагуу үндэслэлтэйгээр маш зөв тооцох хэрэгтэй.
Зарим үед ажилчдын бодитоор гүйцэтгэсэн цаг юмуу
эсвэл хэд хэдэн ажилчдын дундаж цагаар тодорхойлж
болдог.

 Цалингийн зардлыг үйлдвэрлэлийн хэлтэс, тасгуудад
хуваарилах үед “Дуусаагүй үйлдвэрлэл”дансны
дебетэд стандарт цагийг 1 цагийн стандарт
үнэлгээгээр үржүүлсэн дүнгээр, ”Цалингийн тооцоо”
дансны кредитэд бодит ажлын цагийг 1 цагийн бодит
үнэлгээгээр үржүүлсэн дүнгээр бичих бөгөөд
“Хөдөлмөрийн үнэлгээний хэлбэлзэл”, ”Хөдөлмөрийн
бүтээмжийн хэлбэлзэл”-ийг бүртгэнэ.
 Эдгээр хэлбэлзэл нь зохистой үед кредитэд, зохисгүй
бол дебетэд бичнэ.

Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын стандарт ба
хэлбэлзэл
 Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын стандартыг
тодорхойлохын тулд эхлээд уян хатан төсвийг
бэлтгэж,хүлээгдэж буй хүчин чадлын түвшин бүр дээр
гарах зардлыг үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын нэр төрөл
тус бүрийн хувьд тодорхойлно.Дараа нь үйлчилгээний
хэлтсийн төсөвлөсөн зардлуудыг үзүүлэх үйлчилгээний
хувь дээр суурилан үйлдвэрлэлийн хэлтсийн нийт
төсөвлөсөн үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлыг тухайн
хэлтсийн төсөвлөсөн үйл ажиллагааны түвшинд хуваах
замаар хэлтэс тус бүрийн үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын
түвшинг тодорхойлно.Жишээ нь:”Д” компаний
үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын уян хатан төсөв нь
дараах байдалтай байсан.

Уян хатан төсөв
 Хүчин чадал 80 % 90% 100%
 Төсөвлөсөн үйлдвэрлэл
 (бүтээгдэхүүний тоо) 7680 8640 9600
 Шууд хөдөлмөр цаг 1920 2160 2400
 Хувьсах ҮНЗ:
 Шууд хөдөлмөр 1152000 1296000 1440000
 Хангамжийн зардал 1651000 1857000 2064000
 НДШ-ийн зардал 230400 159200 288000
 Засварын зардал 844800 950400 1056000
 Ашиглалтын зардал 1075200 1209600 1344000
 Нийт хувьсах ҮНЗ 4953600 5572000 6192000
 Тогтмол ҮНЗ:
 Шууд бус хөдөлмөр 8600000 8600000 8600000
 НДШ-ийн зардал 1720000 1720000 1720000
 Тоног төхөөрөмжийн
 Элэгдэл 5069000 5069000 5069000
 Барилгын түрээс 1200000 1200000 1200000
 Засварын зардал 870000 870000 870000
 Ашиглалтын зардал 1160000 1160000 1160000
 Нийт тогмол ҮНЗ 18619200 18619200 18619200
 Нийт ҮНЗ 23572600 24191800 24811000

1.Хос хэлбэлзэлийн арга.
 Энэ арга нь хялбар учраас практикт өргөн
хэрэглэдэг бөгөөд дараах 2 хэлбэлзлийг тооцдог.
 1.Хянагдахуйц хэлбэлзэл
 2.Тоо хэмжээний хэлбэлзэл

 1.Хянагдахуйц хэлбэлзэлийг дараах байдлаар тооцно.
 Бодит үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал 23000000
 Стандарт цагт ноогдох төсөв:
 Хувьсах ҮНЗ (2000*2580) 5160000
 Тогтмол ҮНЗ 18619200
23779200
 Хянагдахуйц хэлбэлзэл (779200)

 зохистой

2.Тоо хэмжээний хэлбэлзлийг
дараах байдлаар тооцно.
 Стандарт цагт ноогдох төсөв: 23779200
 Стандарт ҮНЗ 22400000
 Тоо хэмжээний хэлбэлзэл 1379200


 Хянагдахуйц хэлбэлзэл (779200)
 Нийт хэлбэлзэл 600000


Журналын бичилт:
 Хянагдахуйц хэлбэлзэл 1379200
 ҮНЗ-ын хяналт 600000

2.Гурван хэлбэлзлийн “А” арга
 Энэ аргын үед дараах хэлбэлзлүүдийг
тооцдог.
 1.Зарцуулалтын хэлбэлзэл
 2.Ашиглагдаагүй хүчин чадлын хэлбэлзэл
 3.Үр ашгийн хэлбэлзэл

1.Зарцуулалтын хэлбэлзэл:
 Бодит үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал 23000000
 Бодит цагт ноогдох төсөв:
 Хувьсах ҮНЗ(2106*2580) 5433480
 Тогтмол ҮНЗ 18619200 ( 24052680)
 Зарцуулалтын хэлбэлзэл ( 1052680 )
 зохистой

2.Ашиглагдаагүй хүчин чадлын хэлбэлзэл:
 Бодит цагт ноогдох төсөв: 24052680
 Тооцсон ҮНЗ (23587200)
 Ашиглагдаагүй хүчин чадлын хэлбэлзэл 5480
 зохисгүй

3.Үр ашгийн хэлбэлзэл:
 ТооцсонҮНЗ(2106*11200) 23587200
 Стандарт ҮНЗ(2000*11200) (22400000)
 Үр ашгийн хэлбэлзэл 1187200
зохисгүй

 Зарцуулалтын хэлбэлзэл (1052680)

600000

 АХЧХ 465480
 Зарцуулалтын хэлбэлзэл 1052680

3.Гурван хэлбэлзлийн “Б” арга.

 Хувьсах үр ашгийн хэлбэлзэл:
Бодит цагт ноогдох төсөв: 24052680
Стандарт цагт ноогдох төсөв: (23779200)
Зарцуулалтын хэлбэлзэл (1052680)
Тоо хэмжээний хэлбэлзэл 1379200
Хувьсах үр ашгийн хэлбэлзэл 273480
60000

 Хувьсах үр ашгийн хэлбэлзэл 273480

4.Дөрвөн хэлбэлзлийн арга:
 Энэ аргын үед дараах хэлбэлзлүүдийг тооцно.
 1.Зарцуулалтын хэлбэлзэл
 2.Ашиглагдаагүй хүчин чадлын хэлбэлзэл
 3.Хувьсах үр ашгийн хэлбэлзэл
 4.Тогтмол үр ашгийн хэлбэлзэл
 Эхний гурван хэлбэлзлийг өмнөх аргууд дээр
тооцсон.


 Бодит цаг*Тогтмол ҮНЗ-ын түвшин (2106*8620) 18153720
 Стандарт цаг*Тогтмол ҮНЗ-ын түвшин (2000*8620) (17240000)
 Тогтмол үр ашгийн хэлбэлзэл 913720
зохисгүй

 Зарцуулалтын хэлбэлзэл (1052680)
 600000

 Хэлбэлзлийг бүртгэхдээ хэлбэлзэл тус бүрийн хувьд данс
нээж өгөх бөгөөд хэлбэлзэл нь зохистой байвал кредит,
зохисгүй байвал дебет талд бичнэ.
 Хэлбэлзлүүдийн дүн материаллаг бус байвал хэлбэлзлийн
дансуудыг “Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг”данс уруу
хааж өгдөг. Зарим үед байгууллагууд нь хэлбэлзлийн
дансдаа шууд ОЗНД руу хаадаг. Энэ үед “Орлогын
тайлан”дах нийт ашгийн доор хэлбэлзлийн залруулга гэж
харуулна.
 Хэлбэлзэл нь материаллаг хэмжээтэй байвал “Дуусаагүй
үйлдвэрлэл”,”Бэлэн бүтээгдэхүүн”, ”Борлуулсан
бүтээгдэхүүний өртөг” гэсэн данс руу пропорционалаар
хуваарилан хааж бичнэ.

Ашигласан материал
 А. Еркеш, О.Нүржигмаа “Нягтлан бодох бүртгэл” УБ
хот 2008 он
 Ц. Баянмөнх “Зардал, удирдлагын нягтлан бодох
бүртгэл” (нэгдүгээр дэвтэр) УБ хот 2005 он
 Г. Алтанзаяа, Г. Мөнхзул “Зардлын бүртгэл” УБ хот
2001 он
 Н. Агваан “Нягтлан бодох бүртгэл” УБ хот 2004 он
 Асри Хаммер “Зардлын нягтлан бодох бүртгэл” УБ хот
2000 он
 Barfield Raiborn Kinney “Cost accounting” 1998 year

Зардлын бүртгэл Лекц 15, 16

More Related Content

What's hot

Similar to Зардлын бүртгэл Лекц 15, 16

More from Bbujee

Зардлын бүртгэл Лекц 15, 16