Нягтлан бодох бүртгэл

1. Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс Б.Бүжидмаа
Лекц № 14
Худалдааны байгууллагын бîðëóóëàëòûí îðëîãî áà
áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã
Õóäàëäààíû áàéãóóëëàãûí îðëîãûí òàéëàíãèéí ýõíèé õýñýã áîëîõ
áîðëóóëàëòûí îðëîãûã дàðààх хүсíэãòэíд хàðóóëàâ. Ýíэ хэсэãò íèéò áîðëóóëàëòààс
áîðëóóëàëòûí хºíãºëºëò, áóöààëòûã õàññàíòàé òýíö¿¿ öýâýð áîðëóóëàëòûí õýìæýýã
òîîöîõ íü íýí ÷óõàë áîëîõûã àâ÷ ¿çíý. Áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààã àìæèëòàíä
õ¿ðãýõèéí òóëä öýâýð áîðëóóëàëò íü áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã áîëîí ¿éë
àæèëëàãààíû çàðäëààñàà èõ áàéæ ÷àäñàíû ¿íäñýí äýýð öýâýð àøãèéã îëäîã.
“Îðõîí” êîìïàíè
Îðëîãûí òàéëàí /1-ð õýñýã/
2010 îíû 12 ð сàðûí 31
Áîðëóóëàëòûí îðëîãî:
Íèéò áîðëóóëàëò 306200
Õàñàõ íü: Áîðëóóëàëòûí áóöààëò 1900
Áîðëóóëàëòûí õºíãºëºëò 4300 6200
Öýâýð áîðëóóëàëò 300000
Óäèðäëàãà, õºðºí㺠îðóóëàã÷èä áîëîí áóñàä ñîíèðõîã÷èä áîðëóóëàëòûí
õýìæýý, ò¿¿íèé ÷èãëýë õàíäëàãûã èõýýõýí ÷óõàëä ¿çäýã. Áîðëóóëàëòûí ºñºëò íü
áàéãóóëëàãûí òîãòâîðòîé áàéдëûã èëýðõèéëäýã áºãººä óíàëò íü èðýýä¿éä áèé áîëæ
ìàãàäã¿é ñàíõ¿¿ãèéí õ¿íäðýë áîëîí àøãèéã áóóðóóëæ áîëíî.
Íèéò áîðëóóëàëò /gross sales/. Á¿ðòãýëèéí çàð÷èì ¸ñîîð áîðëóóëàëòûí îðëîãûã
òîäîðõîéëîõäîî õóäàëäàí àâàã÷ íü áàðàà ìàòåðèàëûã ýçýìøèõ ýðõòýé áîëñíîîð
òîîöäîã. Íèéò áîðëóóëàëò íü òóõàéí òàéëàíãèéí õóãàöààíä áýëíýýð áîëîí çýýëýýð
õèéãäñýí áîðëóóëàëòûí ä¿íãýýñ á¿ðääýã. ̺í ò¿¿í÷ëýí õóäàëäàãäñàí áàðàà
á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºëáºð äàðààãèéí òàéëàíãèéí õóãàöààíä îðæ èðýõýýñ õàìààðàõã¿éãýýð
áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íýãýíò õóäàëäàí àâàã÷èä øèëæ¿¿ëñýí áîëîõîîð ýíý ¿åä
áîðëóóëàëòûã îðëîãî ãýæ òîîöäîã. “Áîðëóóëàëòûí îðëîãî” äàíñûã áàðàà
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áýëíýýð áîëîí çýýëýýð õóäàëäñàíààñ хàìààðàхã¿éãээð áîðëóóëàëòûã
á¿ðòãэхэд хэðэãëэдэã. Áàðàà á¿òээãдэх¿¿íèé áîðëóóëàëòûí жóðíàëûí áè÷èëòèéã
жèшээãээð ¿ç¿¿ëье..
1. Áàðàà áүòээãëэхүүíèéã áэëíээð áîðëóóëсàí ¿ед: “Оðхîí” ХХК 9-ð ñàðûí 16 íä
128600 òºãðºãèéí áîðëóóëàëò áýëíýýð õèéñýí.
ДТ: ̺íãºí хºðºí㺠128600
КТ: Áîðëóóëàëòûí îðëîãî 128600
2. Çýýëýýð áîðëóóëàëò õèéñýí ¿åä: 9-ð ñàðûí 16 íä 74600 òºãðºãèéí áîðëóóëàëò
çýýëýýð õèéñýí.
ДТ: Àâëàãûí дàíс 74600
КТ: Áîðëóóëàëòûí îðëîãî 74600
Áîðëóóëàëòûí áóöààëò áà ¿íèéí áóóðàëò /sales returns allowance/: Õýðâýý
áîðëóóëàã÷ íü ñîãîã ãýìòýëòýé áàðàà áîëîí õóäàëäàí àâàã÷èéí øààðäëàãàä
õ¿ðýõýýðã¿é áàðàà áîðëóóëñàí òîõèîëäîëä õóäàëäàí àâàã÷ ò¿¿íèéã áóöààõ õýðýã
ãàðдàã. Кîìпàíè íь эíэ ¿ед ò¿¿íèéã áóöààí àâ÷ ìºíãèéã эðã¿¿ëж ºãºх эсâэë òîîöîîã
áàðàãäóóëæ, ìºí äàõèí ¿íýëæ ¿íèé íü áóóðóóëæ áîëíî. Á¿ðòãýëèéí ñèñòåì íü
óäèðäëàãàä áîðëóóëàëòûí áóöààëòûí øàëòãààíûã ìýäýõýä òóñàëæ áàéäàã.
Áîðëóóëàëòûí áóöààëòûí ¿åä “Áîðëóóëàëòûí áóöààëò” äàíñíû äåáåò òàëä áè÷èëò
õèéæ ºãíº. Жèшээ íь 9-ð ñàðûí 17 íä íýãýí õóäàëäàí àâàã÷ 9-ð ñàðûí 16 íä õóäàëäàí
àâñàí áàðààíààñàà 7600 òºãðºãèéí áàðààã áóöààñàí.

2. Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс Б.Бүжидмаа
ДТ: Áîðëóóëàëòûí áóöààëò 7600
КТ: Àâëàãûí дàíс /̺íãºí хºðºíãº/ 7600
Áîðëóóëàëòûí áóöààëò дàíс íь деáеò ¿ëдэãдэëòэé áà “Áîðëóóëàëòûí îðëîãî”
äàíсíû сºðºã дàíс ó÷èð áîðëóóëàòûí хэìжээã áóóðóóëдàã. Т¿¿íèé ã¿éëãээã îðëîãûí
òàéëàíãààð äàìæóóëàí íèéò áîðëóóëàëòààñ õàñ÷ ºãäºã.
Áîðëóóëàëòûí õºíãºëºëò /sales discounts/: Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í íü çýýëýýð
õóäàëäàãäñàí ¿åä 2 òàë òºëáºðèéí ä¿í, òºëºãäºõ õóãàöààã íàðèéí òîäîðõîéëñîí áàéõ
¸сòîé. Ýíэ íºхöºë íь èхэâ÷ëэí áàðààíû дàãàëдàх хóóдсàíд áóþó áîðëóóëàëòûí
íэхэìжëэë дээð òóсãàãдсàí áàéдàã. Нөхöөë íь èхэâ÷ëэí n/30 ãэж òэìдэãëэãддэã áà эíэ
íь òºëáºð 30 хîíîãèéí хóãàöààòàé ãэсэí ¿ã. Çàðèì êîìпàíèóд íь хóдàëдàí àâàã÷
òºëáºðºº õóãàöààíààñ íü ºìíº õèéñýí òîõèîëäîëä õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëäýã áà ¿¿íèéã
áîðëóóëàëòûí õºíãºëºëò ãýíý. Èíãýæ õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëñýíýýð áîðëóóëàëòûí ýðãýëò
ñàéæèð÷, àâëàãûí ä¿í áàãàñãàíà. Ýíý íºõöºëèéã äàãàëäàõ õóóäàñ áóþó áîðëóóëàëòûí
íýõýìæëýë äýýð äàðààõ áàéäëààð òóñãàíà. Æèøýý íü: 2/10, n/30 ãýñýí íü òºëáºðèéã 30
õîíîãèéí äîòîð õèéæ áîëîõ áºãººä 10 õîíîãèéí äîòîð õèéâýë 2% õºíãºëíº ãýñýí
óòãàòàé. Ãýõäýý áîðëóóëàëò õèéõ ¿åä õóäàëäàí àâàã÷ íü õºíãºëºëòèéã àøèãëàõ ýñýõ íü,
òºëáºð ÿã çààñàí õóãàöààíä îðæ èðýõ ýñýõ íü ìýäýãääýã¿é ó÷ðààñ õºíãºëºëòèéã òºëáºð
хèéãдсэíèé дàðàà ¿ç¿¿ëдэã. Жèшээ: “Îðõîí” êîìïàíè íü 9-ð ñàðûí 20 íä 30000
òºãðºãèéí áàðààã 2/10, n/60 íºõöºëòýéãýýð áîðëóóëæýý ãýæ áîäú¸. Áîðëóóëàëò
õèéãäñýí ºäºð äàðààõ áè÷èëòèéã õèéíý.
ДТ: Àâëàãûí дàíс 30000
КТ: Áîðëóóëàëòûí îðëîãî 30000
Õóäàëäàí àâàã÷ íü áîðëóóëàòûí õºíãºëºëòèéã áîðëóóëàëòûí íýõýìæëýë áè÷ñýí
ºäðººñ õîéøõè 10 õîíîãèéí äîòîð ýäýëíý. Õóäàëäàí àâàã÷ íü òºëáºðèéã 9-ð ñàðûí 29
íä õèéñýí áîë äîîðõ æóðíàëûí áè÷èëòèéã õèéíý.
ДТ: ̺íãºí хºðºí㺠29400
ДТ: Áîðëóóëàëòûí хºíãºëºëò 600
КТ: Àâëàãûí дàíñ 30000
Òàéëàíãèéí õóãàöààíû ýöýñò “Áîðëóóëàòûí õºíãºëºëò” ãýñýí äàíñíû äåáåò òàëä
óðüä÷èëæ òºëºãäñºí òºëáºðèéí óëìààñ ¿¿ññýí çàðäëóóä õóðèìòëàãäñàí áàéäàã. Ýíý
õºíãºëºëò íü áîðëóóëàëòûí îðëîãûã áàãàñãàäàã áºãººä “Îðëîãûí òàéëàí”-ãààð
äàìæóóëàí áîðëóóëàëòààñ õàñ÷ õààæ ºãäºã.
Áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã: Õóäàëäààíû êîìïàíè á¿ð íü
õóäàëäàõàä çîðèóëñàí áàðàà ìàòåðèàëòàé áàéäàã. Òîäîðõîé ¿å äýõ êîìïàíèé ìýäýëä
áàéãàà õóäàëäàõàä çîðèóëñàí ç¿éëñèéã áàðàà ìàòåðèàë ãýæ íýðëýäýã. Òàéëàíãèéí
õóãàöààí äàõü áîðëóóëáàë çîõèõ áàðàà ìàòåðèàë íü
a) Òàéëàíãèéí õóãàöààíû ýõýí äýõ áàðàà ìàòåðèàëûí ¿ëäýãäýë
b) Òàéëàíãèéí õóãàöààíû òóðøèä öýâýð õóäàëäàí àâñàí áàðàà ìàòåðèàë õî¸ðîîñ
á¿ðääýã.
Õýðâýý êîìïàíè íü òàéëàíãèéí õóãàöààíû òóðøèä áîðëóóëáàë çîõèõ áàðàà
ìàòåðèàëàà á¿ãäèéã íü áîðëóóëñàí ãýæ ¿çâýë áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã íü
ò¿¿íòýé òýíö¿¿ áàéõ ¸ñòîé. Èõýíõ òîõèîëäîëä òàéëàíãèéí õóãàöààíû ýöýñò
áîðëîãäîîã¿é áàðàà ìàòåðèàëòàé áàéäàã. Èéìýýñ áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã
òîäîðõîéëîõûí òóëä òàéëàíãèéí õóãàöààíû ýöýñò ¿ëäñýí áàðàà ìàòåðèàëûí ºðòãèéã
íèéò áîðëóóëáàë çîõèõ áàðàà ìàòåðèàëààñ õàñ÷ ºãºõ õýðýãòýé.
Äîîðõ îðëîãûí òàéëàíä êîìïàíèéí áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéí
òîîöîîã õàðóóëàâ. Оðëîãûí òàéëàíãààс хàðàхàд áîðëóóëáàë çîхèх áàðàà ìàòеðèàë íь
251000 òºãðºã áîëæýý. ªººðººð õýëáýë òýäãýýð íü òàéëàíãèéí õóãàöààíû òóðøèä áýëýí

3. Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс Б.Бүжидмаа
áàéñàí áºãººä õóäàëäàõàä çîðèóëàãäñàí þì. Êîìïàíè íü îíû ýõýíä 19000 òºãðºãèéí
áýëýí áàðàà ìàòåðèàëòàé áàéñàí áºãººä íèéò 235800 òºãðºãèéí áàðàà ìàòåðèàë
¿ëäæýý. Áîðëóóëáàë çîõèõ áàðàà ìàòåðèàëààñ ¿ëäýãäýë áàðàà ìàòåðèàëûã õàñàõ çàìààð
áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã òîîöîîëæýý.
Áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîîëîõûí òóëä áàðàà
ìàòåðèàë, öýâýð õóäàëäàí àâàëò ãýñýí îéëãîëòóóäûã ìýäýõ íü ÷óõàë.
“Îðõîí” êîìïàíè
Îðëîãûí òàéëàí /2-ð õýñýã/
2010 îíû 12-ð ñàðûí 31
Áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã:
Áàðàà ìàòåðèàëûí ýõíèé ¿ëäýãäýë /01.01.2010/ 19000
Íèéò õóäàëäàí àâàëò 235800
Õàñàõ íü: Õóäàëäàí àâàëòûí áóöààëò 1200
Õóäàëäàí àâàëòûí õºíãºëºëò 4100 5300
Öýâýð õóäàëäàí àâàëò 230500
Òýýâðèéí çàðäàë 1500
Öýâýð õóäàëäàí àâàëòûí ºðòºã 232000
Áîðëóóëáàë çîõèõ áàðàà ìàòåðèàë 251000
Õàñàõ íü: Áàðàà ìàòåðèàëûí ýöñèéí ¿ëäýãäýë /12.31.2010/ 21000
Áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã 230000
Öýâýð õóäàëäàí àâàëò /net purchases/ ãýäýã íü íèéò õóäàëäàí àâàëòààñ õóäàëäàí
àâàëòûí õºíãºëºë, áóöààëòûã õàñàæ õóäàëäàí àâàëòòàé õîëáîîòîé òýýâðèéí çàðäëûã
íýìñýí ä¿íòýé òýíö¿¿.
Áàðàà ìàòåðèàëûí õóäàëäàí àâàëò /purchases/ Áàðàà õóäàëäàí àâàõ ¿åä äîîðõ
æóðíàëûí áè÷èëòèéã õèéíý. 11-ð ñàðûí 12 íä 15000 òºãðºãèéí áàðàà ìàòåðèàëûã 2/10,
n/30 íºõöºëòýéãýýð õóäàëäàí àâñàí.
ДТ: Áàðàà ìàòеðèàëûí хóдàëдàí àâàëò 15000
КТ: ªãëºãèéí äàíñ 15000
“Áàðàà ìàòåðèàëûí õóäàëäàí àâàëò” äàíñûã çºâõºí õóäàëäàõûí òóëä àâñàí
ç¿éëñèéã á¿ðòãýõýä õýðýãëýäýã. Ò¿¿íèé ãîë çîðèëãî íü òóõàéí òàéëàíãèéí õóãàöààíû
òóðøèä õóäàëäàí àâñàí áàðàà ìàòåðèàëûã õóðèìòëóóëàõàä îðøäîã. Äàíñíû ã¿éëãýý íü
áàðàà ìàòåðèàë íü õóäàëäàãäñàí óó ýñâýë áýëýí áàéãàà þó ãýäýã ìýäýýëëèéã ºã÷
÷àддàãã¿é. Áóсàд òîíîã òºхººðºìж ãэх ìэòèéí ¿íэ á¿хèé ç¿éëсèéã хóдàëдàí àâàхдàà
õîëáîãäîõ äàíñàíä íü òóñãàõààñ áèø ýíý äàíñàíä òóñãàõã¿é.
Õóäàëäàí àâàëòûí áóöààëò /purchases returns and allowances/: ßíç á¿ðèéí
шàëòãààíû óëìààс êîìпàíè íь хóдàëдàí àâсàí áàðàà ìàòеðèàëàà áóöààж áîëдîã.
Áýëòãýõ íèéë¿¿ëýã÷ íü áàðàà ìàòåðèàëûã áóöààæ àâàõ þì óó ýñâýë òýäãýýðèéã äàõèí
¿íýëæ ¿íèéã íü õºíãºëäºã. Ýíý òîõèîëäîëä “Õóäàëäàí àâàëòûí áóöààëò áîëîí ¿íèéí
áóóðàëò” äàíñûã íýýæ ºãºõ áºãººä ò¿¿íèé áè÷èëòèéã жèшээãээð хàðóóëья. 11-ð ñàðûí
12 íä õóäàëäàí àâñàí áàðàà ìàòåðèàëààñàà 2000 òºãðºãèéí áàðàà ìàòåðèàëûã 11-ð
ñàðûí 14 íä áóöààæýý.
ДТ: ªãëºãèéí дàíс 2000
КТ: Хóдàëдàí àâàëòûí áóöààëò 2000
Õóäàëäàí àâàëòûí áóöààëò äàíñ íü “Áàðàà ìàòåðèàëûí õóäàëäàí àâàëò ” äàíñíû
ñºðºã óòãàòàé äàíñ áºãººä “Îðëîãûí òàéëàí”-ààð äàìæóóëàí ò¿¿íèé êðåäèò ã¿éëãýýã

4. Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс Б.Бүжидмаа
íèéò õóäàëäàí àâàëòààñ õàñ÷ ºãäºã. Èíãýñíýýð óäèðäëàãàä õóäàëäàí àâàëòûí áóöààëò
áîëîí ¿íèéí áóóðàëòûã ìýäýõýä òóñ áîëäîã. Áàðàà ìàòåðèàëûã áóöààõ íü èõýýõýí
çàðäëûã ãàðãàæ áàéäàã. Æèøýý íü: Çàõèàëûãí çàðäàë, á¿ðòãýëèéí çàðäàë, òýýâðèéí
çàðäàë, õ¿¿ãèéí çàðäàë ãýõ ìýò îëîí çàðäàë ãàðäàã áºãººä òýð á¿ãäèéã ÿã òîîöîæ
÷àääàãã¿é. Çàðèì ¿åä èéì áàðàà àâñíààð àëäàãäàëä îðäîã òóë òóõàéí êîìïàíè øèíý
áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷èéã õàéäàã.
Õóäàëäàí àâàëòûí õºíãºëºëò /purchases discounts/: Áàðàà ìàòåðèàëûã çýýëýýð
õóäàëäàí àâàõ ¿åä çààñàí õóãàöààíààñ íü ºìíº òºëáºðºº õèéñýí òîõèîëäîëä õºíãºëºëò
ýäýëäýã. Õºíãºëºëòèéã ýäëýõ êîìпàíèé õóâüä àøèãòàé áàéäàã. Æèøýý íü: 2/10, n/30
ãýñýí íөхöөë íü çààñàí õóãàöààíààñ 10 õîíîãèéí ºìíº òºëáºð õèéãäâýë 2%-ûí
õºíãºëºëòèéã ýäýëæ áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà. Èõýâ÷ëýí êîìпàíèóд àëü áîëîõ áàãà
ìºí㺠çàðëàãàäàõûã áîäîæ áàéäàã áºãººä óäèðäëàãà íü àøèãëàæ áàéãàà
õºíãºëºëòèéí õýìæýýã ìýäýõèéã õ¿ñäýã. Жèшээ: 11-ð ñàðûí 22-íä 11-ð ñàðûí 12-íä
õóäàëäàæ àâñàí áàðàà ìàòåðèàëûíõàà ¿íèéã òºëñºí. Òºëáºðºº õºíãºëºëòèéí
õóãàöààíä ã¿éöýòãýæ áàéãàà ó÷ðààñ 2%-èéí õºíãºëºëòèéã ýäýëæ äàðààõ жóðíàëûí
áè÷èëòèéã õèéíý.
ДТ: ªãëºãèéí дàíс 13000
КТ: Хóдàëдàí àâàëòûí хºíãºëºëò 260
КТ: ̺íãºí хºðºí㺠12740
Áóöààëò, хөíãөëөëòèéí жèшээã íэãòãэí хàðâàë:
11-ð ñàðûí 12-íû õóäàëäàí àâàëò 15000
Õàñàõ íü: Áóöààëò 2000
Öýâýð õóäàëäàí àâàëò 13000
2%-ûí õºíãºëºëò 260
Нèéò òºëáºðèéí д¿í 12740 áîëíî.
“Õóäàëäàí àâàëòûí õºíãºëºëò” äàíñ íü “Áàðàà ìàòåðèàëûí õóäàëäàí àâàëò”
äàíñíû ñºðºã óòãàòàé äàíñ áºãººä ò¿¿íèé êðåäèò ã¿éëãýýã “Îðëîãûí òàéëàí”-ãààð
äàìæóóëàí íèéò õóäàëäàí àâàëòààñ õàñ÷ òóñãàäàã. Õýðýâ êîìпàíè íь òºëáºðèéí çàðèì
õýñãèéã õºíãºëºëòòýéãýýð õèéõ òîõèîëäîëä òîîöîîã õèéõäýý óã õýñýã íü íèéò
òºëáºðèéí õýäýí õóâèéã ýçëýõèéã òîîöñîíû ¿íäñýí äýýð õèéíý. Õºíãºëºëò íü òýýâðèéí
çàðäàë, øóóäàí õîëáîîíû áîëîí áóñàä çàðäëóóäûã àâ÷ ¿çäýãã¿é. ̺íãºí õºðºíãèéí
íººöèéã ñàéí çîõèîí áàéãóóëäàã óäèðäëàãà íü íýã òàëààñ õºíãºëºëò ýäëýõ, íºãºº
òàëààс íь àëь áîëîх с¿¿ëд òºëáºðºº хèéхèéã çîðèëãîî áîëãîдîã.
Òýýâðèéí çàðäàë /freight-in/: Çàðèì òîõèîëäîëä òýýâðèéí çàðäëûã áýëòãýí
íèéë¿¿ëýã÷ íü áàðàà ìàòåðèàëûí ºðòºãò øèíãýýõ çàìààð òºëäºã áºãººä çàðèìäàà
õóäàëäàí àâàã÷ íü ººðñ人 òºëäºã. Õóäàëäàí àâàã÷ òýýâðèéí çàðäëûã òºëñºí
òîõèîëäîëä äîîðõ æóðíàëûí áè÷èëòèéã õèéäýã.
ДТ: Тээâðèéí çàðдàë 1340
КТ: ̺íãºí хºðºí㺠/ªãëºãèéí дàíс/ 1340
Áàðàà ìàòåðèàëûã áýëòãýí íèéë¿¿ëýõäýý áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷, õóäàëäàí
àâàã÷èéí õýí íü òýýâðèéí çàðäëûã õýðõýí ÿàæ òºëºõºº ãýðýý áàéãóóëñàíû ¿íäñýí äýýð
øèéäâýðëýäýã. ÔÎÁ-à÷ààëàõ öýã /FOB shipping point/ íºõöºëèéí ¿åä áýëòãýí
íèéë¿¿ëýã÷ íü òàâààðûã ¿éëäâýðëýñýí öýã äîòîðõ òýýâðèéí çàðäëûã õàðèóöàõ áºãººä
õóäàëäàí àâàã÷ íü ¿¿íýýñ áóñàä òýýâðèéí çàðäëûã òºëºõ áîëíî. Ýíý ¿åýñ ýõëýí òàâààð
íü õóäàëäàí àâàã÷èéí ýðõ ìýäýëä î÷íî.
“ÔÎÁ-õ¿ðýõ ãàçàð” /FOB destination/ íºõöëèéí ¿åä áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷ íü õ¿ðýõ
ãàçàð х¿ðòëэх òээâðèéí çàðдëûã òºëºх áîëíî. Ýíэ òîхèîëдîëд áàðàà íь х¿ðэх ãàçðàà
х¿ðãэãдээã¿é ¿ед áàðàà эçэìшèã÷ íь áэëòãэí íèéë¿¿ëэã÷ áàéх áîëíî. Èхэâ÷ëэí

5. Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс Б.Бүжидмаа
òýýâðèéí çàðäëûã áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷ òºëäºã. Öººí òîõèîëäîëä ýäãýýð çàðäëûã
õóäàëäàí àâàã÷ òºëæ áàéäàã. Ýäãýýð íºõöºë¿¿äèéí ¿ð äàãàâðûã äîîð ¿ç¿¿ëýâ.
Òýýâðèéí íºõöºë Òàâààðûã ýçýìøèõ Òýýâðèéí çàðäëûã
Ýðõ òºëºã÷
ÔÎÁ-à÷ààëàõ öýã À÷ààëàõ öýã õ¿ðòýë Õóäàëäàí àâàã÷
ÔÎÁ-õ¿ðýõ öýã Õ¿ðýõ öýã õ¿ðòýë Áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷
Áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷ íü òýýâðèéí çàðäëûã õóäàëäàí àâàã÷ààð òºë¿¿ëýõ ¿åä
òýýâðèéí çàðäëûã äàãàëäàõ õóóäñàí äýýð òóñàä íü ¿ç¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé. Ýíý
òîõèîëäîëä õóäàëäàí àâàã÷ íü áàðàà ìàòåðèàëûã õóäàëäàí àâñàí ºðòºã, òýýâðèéí
çàðäëûã òóñ òóñàä íü ººð äàíñàíä òóñãàõ ¸ñòîé. Æèøýý íü äàãàëäàõ õóóäñàí äýýðõ 18900
òºãðºãèéí ä¿í íü áàðàà ìàòåðèàëûí ºðòºã 16000, òýýâðèéí çàðäàë 2900 òºãðºãèéã
àãóóëжээ. Хóдàëдàí àâàëòûí íºхöºë íь 2/10, n/10 áàéâ. ¯¿íèéã дîîðх áàéдëààð
á¿ðòãýëä òóñãàíà.
ДТ: Áàðàà ìàòеðèàëûí хóдàëдàí àâàëò 16000
ДТ: Òýýâðèéí çàðäàë 2900
КТ: ªãëºãèéí дàíс 18900
Õýðâýý ýíý ä¿íã 10 õîíîãèéí äîòîð òºëñºí ¿åä õóäàëäààíû õºíãºëºëò íü 320 áîëíî.
/16000õ2%/. Õóäàëäàí àâàëòûí òýýâðèéí çàðäëûã áîðëóóëàëòûí òýýâðèéí çàðäàëòàé
õóòãàæ áîëîõã¿éã ñàíàõ õýðýãòýé. Õýðâýý áîðëóóëàëò õèéæ áàéãàà ¿åäýý òýýâðèéí
çàðäëûã òºëæ áàéãàà áîë ýíý íü áîðëóóëàëòûí çàðäàë áîëíî. Áîðëóóëàëòûí çàðäàë íü
“Îðëîãû òàéëàí”-ä ¿éë àæèëëàãààíû çàðäàë áîëæ òóñãàãääàã.
Õóäàëäàí àâàëòûí õºíãºëºëòèéã õÿíàõ õÿíàëò: Äýýð ¿ç¿¿ëñíýýð õóäàëäàí
àâàëòûí íèéò ä¿íãýýð /äàãàëäàõ õóóäñàí äýýðõ ä¿í/ áàðàà ìàòåðèàëûã îðëîãîäîõûã
íèéò ä¿íãèéí àðãà ãýæ íýðëýäýã. Òýðýýð õóäàëäàí àâàëòûí õºíãºëºëòèéí ÿìàð õýñãèéã
õýðýãëýýã¿é âý ãýäãèéã ¿ç¿¿ëæ ÷àääàãã¿é. Öýâýð ä¿íãèéí àðãà õýìýýí íýðëýãäýõ áàðàà
ìàòåðèàëûã öýâýð ä¿íãýýð /õºíãºëºëòèéã íèéò ä¿íãýýñ õàñ÷ ¿ç¿¿ëýõ/ îðëîãîäîõ àðãûã
õºíãºëºëòèéã ýäëýõ áîëîìæòîé ¿åä õýðýãëýäýã. Õýðýâ ýíý ¿åä õºíãºëºëòèéã ýäëýýã¿é
òîõèîëäîëä ýäëýãýäýýã¿é õºíãºëºëòèéí ä¿íãýýð òóñãàé äàíñûã äåáåòëýíý. Æèøýý íü:
Кîìпàíè 15000 òºãðºãèéí áàðàà ìàòеðèàëûã 2/10, n/30 íºхöºëººð 11-ð ñàðûí 12 íä
õóäàëäàí àâñàí áºãººä 11-ð ñàðûí 14 íä 2000 òºãðºãèéí áàðàà ìàòåðèàëûã áóöààæýý.
12-ð ñàðûí 12 íä òºëáºðºº õèéæ àìæààã¿é ó÷ðààñ ýäëýõ ¸ñòîé 2 %-ûí õºíãºëºëòèéã
àëäæýý ãýæ ¿çüå. Ýäãýýð ¿éë àæèëëàãààíû áè÷èëòèéã äîîð ¿ç¿¿ëýâ.
ДТ: Áàðàà ìàòеðèàëûí хóдàëдàí àâàëò 14700
КТ: ªãëºãèéí дàíс 14700
2/10, n/30 íºõö뺺ð õóäàëäàí àâñàí 15000 òºãðºãèéí áàðàà ìàòåðèàëûí öýâýð ä¿í íü
14700 þì. (1500-(0.02*1500)=14700)
ДТ: ªãëºãèéí дàíс 1960
КТ: Хóдàëдàí àâàëòûí áóöààëò 1960
11-ð ñàðûí 12 íä õóäàëäàí àâñàí 2000 òºãðºãèéí áàðàà ìàòåðèàëûí öýâýð ä¿í íü 1960
þì. (200-(0.02*200)=1960)
ДТ: ªãëºãèéí дàíс 12740
ДТ: Ýдëэãдээã¿é хóдàëдàí àâàëòûí хºíãºëºëò 260
КТ: ̺íãºí хºðºí㺠13000
12-ð сàðûí 14 íд òºëáºð хèéãдэâ. Ýíэ òîхèîëдîëд:
11-ð ñàðûí 12 íû õóäàëäàí àâàëò 15000

6. Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс Б.Бүжидмаа
Õàñàõ íü: Áóöààëò 2000
Öýâýð õóäàëäàí àâàëò 13000
Ýäëýýã¿é õºíãºëºëò 0.02õ13000=260
Хэðâээ êîìпàíè òºëáºðºº 11-ð ñàðûí 22-íû äîòîð õèéâýë “Ýäëýãäýýã¿é õºíãºëºëò”
äàíñûã àøèãëàõã¿é.
ДТ: ªãëºãèéí дàíс 12740
КТ: ̺íãºí хºðºí㺠12740
Áàðàà ìàòåðèàë /Inventory/ Òàéëàíãèéí õóãàöààíû ýõýíä áýëýí áàéãàà áàðàà
ìàòåðèàëûã áàðàà ìàòåðèàëûí ýõíèé ¿ëäýãäýë /beginning inventory/, ýöýñò áýëýí
áàéãààã íь áàðàà ìàòеðèàëûí эöсèéí ¿ëдэãдэë /ending inventory/ ãэж íэðëэдэã. Áàðàà
ìàòåðèàëûí ýõíèé áîëîí ýöñèéí ¿ëäýãäëèéã áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã
òîîöîõîä õýðýãëýäýã. Ýöñèéí ¿ëäýãäýë íü áàëàíñûí õºðºí㺠òàëä òóñãàãäàíà.
Äàðààãèéí òàéëàíãèéí õóãàöààíä òýäãýýð íü áîðëîãäîõ þì áîë òóõàéí òàéëàíãèéí
õóãàöààíû áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéí íýã õýñýã áîëæ ºãäºã. Ýíý æèëèéí
ýõíèé ¿ëäýãäýë íü ºíãºðñºí æèëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë áîëíî.
Áàðàà ìàòåðèàëûí ¿íýëãýý Áàðàà ìàòåðèàëûí ìºíãºí ¿íýëãýý íü áîðëóóëñàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã òîäîðõîéëîõîä ãîë õ¿÷èí ç¿éëñ áîëæ ºãäºã. Áàðàà
ìàòåðèàëûí òîî øèðõýã, ºðòãèéã òîäîðõîéëîõ 2 àðãà áàéäàã.
1. Öàã õóãàöààíû ñèñòåì /periodic inventory system/
2. Áàéíãûí ñèñòåì /perpetual inventory system/
Öàã õóãàöààíû ñèñòåì íü áàðàà ìàòåðèàëûí õºäºë㺺íèé òàëààðõ ñèñòåì÷èëñýí
äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýëèéã õýðýãëýäýãã¿é. Áàéíãûí ñèñòåìèéí ¿åä íÿãòëàí áîäîã÷ íü
òóõàéí òàéëàíãèéí õóãàöààíû òóðøèä áàðàà ìàòåðèàëûí õºäºë㺺í áîëîí ºðòãèéã
òýìäýãëýæ áàéäàã. Öàã õóãàöààíû ñèñòåìèéí ¿åä áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã
òàéëàíãèéí õóãàöààíû ýöýñò òîäîðõîéëäîã. Ýíý ñèñòåìèéí ¿åä õýðýãëýäýã äàíñäûí
òàëààð äýýð àâ÷ ¿çñýí. Ýíý òîõèîëäîëä õóäàëäàí àâñàí áàðàà ìàòåðèàëûã “Áàðàà
ìàòåðèàëûí õóäàëäàí àâàëò” äàíñàíä õóðèìòëóóëæ, òàéëàíãèéí õóãàöààíû ýöýñò
áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã íèéò õóäàëäàí àâàëò, ýõíèé ¿ëäýãäëèéí
íèéëáýðýýñ ýöñèéí ¿ëäýãäýë ºðòãèéã õàñàõ çàð÷ìààð îëíî.
Áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã =/Áàðàà ìàòåðèàëûí ýõíèé ¿ëäýãäýë+Öýâýð
õóäàëäàí àâàëò/-Áàðàà ìàòåðèàëûí ýöñèéí ¿ëäýãäýë
Öýâýð õóäàëäàí àâàëò=Áàðàà ìàòåðèàëûí õóäàëäàí àâàëò-Õóäàëäàí àâàëòûí
áóöààëò-Õóäàëäàí àâàëòûí õºíãºëºëò
Áàéíãûí ñèñòåìèéí ¿åä õóäàëäàí àâñàí áàðàà ìàòåðèàëûí ºðòãèéí õýìæýýýãýýð
“Áàðàà ìàòåðèàë” äàíñûã äåáåòëýíý. Ò¿¿íèéã áîðëóóëàõ ¿åä “Áàðàà ìàòåðèàë” äàíñûã
êðåäèòëýæ, “Áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã” äàíñûã äåáåòëýíý. Ýíý òîõèîëäîëä
“Áàðàà ìàòåðèàë” äàíñíû äåáåò ¿ëäýãäýë íü ¿ëäýãäýë áàðàà ìàòåðèàëòàé òýíö¿¿ áàéõ
áºãººä õàðèí “Áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã” äàíñíû äåáåòèéí ã¿éëãýý íü
áîðëóóëñàí ç¿éëñèéí ºðòºãòýé òýíö¿¿ áàéíà. Ýíý ñèñòåìèéí ¿åä áîðëóóëàëò õèéõ
á¿ðòýý áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã òîäîðõîéëäîã.
Áàãà ¿íэòэé, èх хэìжээíèé áàðàà áîðëóóëдàã áàéãóóëëàãà íь èхэâ÷ëэí áàðàà
ìàòåðèàëûí äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýëèéí àæëûí õ¿íäðýëýýñ çàéëñõèéæ öàã õóãàöààíû
сèсòеìèéã хэðэãëэдэã. Èхэâ÷ëэí àпòеê, сэëáэã хэðэãсëèéí дэëã¿¿ð, хүíсíèé жèжèã
дэëã¿¿ð¿¿д, áè÷èã хэðэãèéí жèжèã дэëãүүð ¿ð òàðèàíû êîìпàíèóд хэðэãëэдэã.
Ýñðýãýýð ºðòºã ºíäºðòýé òàâààð õóäàëääàã ï¿¿ñ¿¿ä íü /öàõèëãààí áàðàà òàâààð,
àâòîìàшèí хóдàëдàх ...ãэх ìэò/ áàéíãûí сèсòеìèéã хэðэãëэдэã. Оð÷èí үед ãîëдóó
êîìпьþòеðèéí пðîãðàìì àшèãëàдàããүé àж àхóé íэãжүүд öàã хóãàöààíû сèсòеìèéã

7. Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс Б.Бүжидмаа
хэðэãëэж áàéíà. Няãòëàí áîдîх á¿ðòãэëд êîìпьþòеðèéã ºðãºí àшèãëàдàã áîëсíîîс
øàëòãààëж íэãж áàðààíû ºðòºã ºíдºð, áàãà áàéхààс шàëòãààëàхã¿éãээð хэдèé öàã
õóãàöààíû ñèñòåì íü ºðãºí òàðõñàí ÷ áàéíãûí ñèñòåìèéã àøèãëàõ ÿâäàë íü èõýññýí.
Цàã хóãàöààíû сèсòеìèéí үед òàéëàíãèéí хóãàöààíû эöэсò áàðàà ìàòеðèàëûí
òîîëëîãûã áèåòýýð ÿâóóëäàã. Ýíý ¿åä áàðàà ìàòåðèàëûã îðõèãäóóëàõ, äàõèí òîîëîõ
çэðэã àëдàà х¿íдðэë ãàð÷ áîëдîã.
Áàðàà ìàòåðèàë òýäíèé áàéãàà áàéðøëààñ øàëòãààëàõã¿éãýýð õóäàëäàæ áîëîõ
á¿х áàðààã îðóóëдàã. Т¿¿íд хóдàëдààíû çààëàíд áàéãàà, сêëàд àãóóëàхàд áàéãàà,
ýçýìøèõ ýðõòýé áîëñîí çàìä яâàà áàðàà ìàòеðèàë á¿ãд îðíî. Áàðàà ìàòеðèàëд
õóäàëäàãäñàí áîëîâ÷ à÷èãäààã¿é áàéãàà, ÷àíàðàà àëäñàíû óëìààñ õóäàëäàõ áîëîìæã¿é
áîëсîí áàðààã îðóóëàхã¿é. Хэðâээ òэдãээð áàðàà ìàòеðèàë íь áàãà ¿íээð çàðàãдсàí
òîõèîëäîëä òýäãýýðèéã òîîëëîãûí äàíñàíä òóñãàäàã.
Òîîëëîãûã èõýâ÷ëýí òàéëàíãèéí õóãàöààíû ýöñèéí ºäð¿¿äýä àæëûí áóñ öàãààð
яâóóëдàã. Èхэíх êîìпàíèóдûí òàéëàíãèéí хóãàöàà íь áîðëóóëàëò áàãàòàé ¿ед дóóсдàã
áºãººä èíãýñíýýð òîîëëîãûí ÿâöûã õºíãºâ÷èëæ áàéäàã. Áººíèé õóäàëäààíû
äýëã¿¿ð¿¿äèéí òàéëàíãèéí õóãàöàà íь èхэâ÷ëэí íэã þìóó хî¸ð сàðд дóóсдàã. Àжëûí
áóñ öàãààð àëáàí õààã÷ íü òîîëëîãûí øîøèãòîé á¿õ áàðàà ìàòåðèàëûã òîîëîõ áºãººä
ò¿¿íèéã íÿãòëàí áîäîã÷èä ºãäºã. Íÿãòëàí áîäîã÷ íü ò¿¿íèéã øàëãàõ áºãººä
òîîëîãäñîí áàðàà ìàòåðèàëûí íýãæèéã õîëáîãäîõ íýãæ ºðò㺺ð íü ¿ðæ¿¿ëæ ¿ëäýãäýë
áàðàà ìàòåðèàëûí ºðòãèéã òîäîðõîéëíî.
Áàéíãûí ñèñòåìèéí ¿åä õýðýãëýãääýã “Áàðàà ìàòåðèàë” äàíñíû îíöëîã íü òóõàéí
òàéëàíãèéí õóãàöààíû 3 ¿éë àæèëëàãààã àãóóëæ áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Ýõíèé
¿ëдэãдэë, íèéò хóдàëдàí àâàëò, эöсèéí ¿ëäýãäëèéã äåáåò òàëä òóñãàæ êðåäèò òàëä íü
áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéí õýìæýýãýýð áè÷èëò õèéäýã.
Áàðàà ìàòåðèàëûí àëäàãäàë /Inventory losses/ Èхэíх áàéãóóëëàãà íь áàðàà
ìàòеðèàë ìóóдàх, хóëãàéд àëдàх, àëãà áîëîх çэðãээс áîëж àëдàãдàëд îðж áîëдîã. Öàã
õóãàöààíû ñèñòåìèéí ¿åä ýäãýýð àëäàãäëûã áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºãò
øèíãýýæ ºãäºã. Òàéëàíãèéí õóãàöààíû òóðøèä 12500 òºãðºãèéí áàðàà ìàòåðèàë
ìóóäàæ, àëäàãäñàí áàéñàí ãýæ ¿çüå. Òîîëëîãî ÿâóóëñàíû ¿ð ä¿íä ýíý íü èëýðñýí áºãººä
áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã 12500-îîð ºñ÷ ¿íýí õýðýãòýý õóäàëäàãäñàíààñ èõ
áîëíî. Õýðâýý áàéíãûí ñèñòåìèéã õýðýãëýõ ¿åä àëäàãäàë èëýðâýë áàðàà ìàòåðèàëûí
òºðºë òóñ á¿ðèéí íàðèéí àëäàãäëûã ãàðãàõ çàìààð àëäàãäàë áîëãîí òóñãàíà.