ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ЗАРДЛЫГ БҮРТГЭЖ БҮТЭЭГДЭХҮҮНИЙ ӨРТӨГ ТООЦОХ АРГА ЗҮЙ

1. ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ЗАРДЛЫГ БҮРТГЭЖ БҮТЭЭГДЭХҮҮНИЙ
ӨРТӨГ ТООЦОХ АРГА ЗҮЙ:
Зардал гэдэг нь аливаа үйл ажиллагааг явуулахтай холбогдон гарч байгаа материаллаг нөөц,
үндсэн хөрөнгө болон хөдөлмөр зарцуулалтыг мөнгөөр илэрхийлсэн дүн юм.
Зардлыг үйл ажиллагааны тодорхой объекттой холбон, тодорхой хугацаагаар зааглан
хуримтлуулсныг өртөг гэнэ.
Санхүүгийн тайлан бэлтгэж, удирдлагын шийдвэр гаргах, төлөвлөх, хяналтын үйл ажиллагаанд
шаардагдах зардал, өртгийн мэдээллийг бэлтгэх зэрэг зорилгуудаас үндэслэн зардлыг дараах
байдлаар ангилан үздэг. Үүнд:
1. Бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлтэй холбоотойгоор:
 Үйлдвэрлэлийн зардал /үндсэн болон үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал гэж ангилна/
 Үйл ажиллагааны зардал /борлуулалт болон удирдлагын зардал гэж ангилна./
2. Санхүүгийн тайланд тусгагдах байдлаар:
 Капиталжуулах зардал /ирээдүйд үр ашиг авчрах, хөрөнгийн анхны өртөгт ордог
зардлууд. Уг зардлыг балансад хөрөнгөөр бүртгэж харуулна/
 Орлого олох зардал /тухайн тайлант хугацаанд үр ашиг авчрах, тайлант хугацааны
орлогын тайланд тусгагддаг зардлууд/
3. Үйлдвэрлэлийн хэмжээтэй хамааралтайгаар:
 Тогтмол зардал /холбогдлын нэг хүрээнд бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн хэмжээ
өсч, буурахад дагаж өөрчлөгддөггүй, тогтвортой байдаг зардлууд/
 Хувьсах зардал /үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн, гүйцэтгэсэн ажил, үйлчилгээний
хэмжээ өөрчлөгдөхөд нийт хэмжээ нь өөрчлөгддөг зардлууд /
 Хагас хувьсах зардал /хувьсах болон тогтмол зардлын аль алиных нь шинжийг
агуулсан зардал/
4. Зардлын төвтэй уялдаатайгаар:
 Үйлдвэрлэлийн зардал
 Үйлчилгээний зардал
5. Өртгийн объектод хамрагдах байдлаар нь:
 Шууд зардал
 Шууд бус зардал
Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн зардал нь ирээдүйд ашиг бий болгоход чиглэгдсэн зардал байдаг
учраас борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгийг бүрдүүлдэг. Үйлдвэрлэлийн зардлын бүртгэл нь
түүхий эд материалаа бэлтгэхээс эхлээд борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг тодорхойлох үйл
ажиллагааг хамарна. Үйлдвэрлэлийн зардлуудыг бүтээгдэхүүн үйлчилгээний өртөгт оруулж,

2. борлогдох хүртэл нь балансад хөрөнгө, борлогдсон үед орлогын тайланд борлуулсан
бүтээгдэхүүний өртөг болгож тайлагнадаг.
Үйлдвэрлэлийн зардлыг:
 Шууд материал
 Шууд хөдөлмөр
 Бусад шууд бус зардлууд гэж ангилна.
Шууд материал, шууд хөдөлмөрийн зардлуудад бүтээгдэхүүн ажил үйлчилгээний үндсэн хэсгийг
бүрдүүлдэг түүхий эд материал, хөдөлмөр зарцуулалтын зардал хамрагдах бөгөөд бүтээгдэхүүний
өртөгт шууд шингээгдэнэ.
Шууд материалын зардал нь бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлтэд ашиглагддаг үндсэн түүхий эд
материалын зардал юм. Жишээ нь: гурилын үйлдвэрт үр тариа, талх нарийн боовны үйлдвэрт
гурил, оёдлын үйлдвэрт даавуу,
Шууд хөдөлмөрийн зардал нь бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлтэд гардан оролцож байгаа ажилчдын
цалин хөлсний зардал юм. Жишээ нь: Талх нарийн боовны үйлдвэрт талхны үйлдвэрлэлийг гардан
хийж буй ажилчид, оёдлын үйлдвэрт оёдолчин, модон эдлэлийн үйлдвэрт мужаан гэх мэт.
Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал гэдэг нь үйлдвэрлэлд дам байдлаар оролцдог бүтээгдэхүүн
үйлчилгээг бий болгоход зарцуулсан гэдгийг нь шууд тодорхойлох боломжгүй байдаг тул
заримдаа үйлдвэрлэлийн шууд бус зардал гэж нэрлэдэг бөгөөд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхтэй
холбогдож гарсан шууд материалынзардал, шууд хөдөлмөрийн зардлаас бусад бүх зардлууд орно.
Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардалд шууд бус материал, шууд бус хөдөлмөр, бусад шууд бус
зардлууд орно.
 Шууд бус материалын зардал гэдэг нь бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд шаардлагатай
материалууд боловч, хэрэглээ нь бага, үйлдвэрлэлд туслах чанартай ашиглагддаг заавал
гарах тодорхой норм тогтоож болдоггүй материалын зардлууд. Жишээ нь: шатах тослох
материал, үйлдвэрлэлийн хангамжийн зүйлс.
 Шууд бус хөдөлмөрийн зардал гэдэг нь бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд гардан оролцоогүй
боловч үйлдвэрлэл явуулах нөхцөлийг бүрдүүлж байдаг ажилчдын цалин хөлсний зардал.
 Шууд бус бусад зардалд түрээсийн зардал, хөрөнгийн даатгалын зардал, хөрөнгийн
татварын зардал, үндсэн хөрөнгийн элэгдлийн зардал, засварын зардал, цахилгаан дулаан
уур усны зардал, засвар үйлчилгээний зардал ажилчдын цалингаас тооцож (борлуулалт,
удирдлагын ажилчдаас бусад) байгууллага хариуцан төлдөг НДШ, ЭМДШ-ийн зардал гэх
мэт зардлууд орно.Жишээ нь: цех, тасаг, бригадын удирдлагын цалин, технологичдын
цалин гэх мэт.
Дээрх зардлуудыг үйлдвэрлэлийн зардал буюу “Дуусаагүй үйлдвэрлэл” дансанд хуримтлуулан
бүртгэж үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртгийг тодорхойлон бэлэн бүтээгдэхүүнийг орлогод авна.
Бэлэн бүтээгдэхүүнээс борлуулсан хэмжээгээр борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгийг тодорхойлно.

3. Үйлдвэрлэл эрхэлсэн байгууллагын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн зардлыг дараах байдлаар
бүртгэлд тусгана.
Худалдан авсан түүхий эд материал болон түүний зарцуулалтыг бүртгэлд тусгана.
Мөн шууд бус материалыг хангамжийн материал дансанд бүртгэнэ.
Дт Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал ххх
Кт Хангамжийн материал ххх
Хөдөлмөр зарцуулалтыг бүртгэнэ. Ажиллагчдад олгох цалинг тооцоолж “Цалингийн өглөг”
дансны кредитээс дараах дансдын дебетэд тус тус бүртгэнэ.
 Үйлдвэрийн ажилчдын шууд хөдөлмөрийн зардлыг “Дуусаагүй үйлдвэрлэл” дансанд
 Шууд бус хөдөлмөрийн зардлыг “Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал” дансанд
 Удирдлага болон борлуулалтын албаны ажилчдын цалинг “Цалингийн зардал” дансны
дебетэд бүртгэнэ.
Дт Дуусаагүй үйлдвэрлэл ххх
Дт Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал ххх
Дт Цалингийн зардал ххх
Кт Цалингийн өглөг ххх
Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлтэй холбогдсон дээрх зардлуудаас бусад зардлуудыг
“Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал” дансны дебет талд дараах дансны кредитээс бичнэ.
 Үндсэн хөрөнгийн элэгдэл тооцож “Хуримтлагдсан элэгдэл” дансны кредитээс
 Үйлдвэрлэлд ашиглаж байгаа цахилгаан, ус, дулааны зардлыг “Мөнгө” эсвэл “Өглөг” дансны
кредитээс
 Түрээсийн төлбөр төлөхөөр тооцоолбол “Түрээсийн өглөг” дансны кредитээс
 Бусад шууд бус зардлуудыг “Мөнгө” эсвэл “Өглөг” дансны кредитээс
Дт Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал ххх
Кт Хуримтлагдсан элэгдэл ххх
Кт Мөнгө / өглөг ххх
Кт Түрээсийн өглөг ххх
Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал дансанд хуримтлагдсан зардлаас үйлдвэрлэсэн
бүтээгдэхүүний өртөгт ногдох хэсгийг хуваарилж уг дансны кредитээс “Дуусаагүй
үйлдвэрлэл”дансны дебетэд бичилт хийнэ.
Дт Дуусаагүй үйлдвэрлэл ххх
Кт Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал ххх
Үйлдвэрлэлээс бэлэн бүтээгдэхүүн хүлээн авч өртгөөр нь “Дуусаагүй үйлдвэрлэл” дансны
кредитээс бэлэн бүтээгдэхүүн дансны дебетэд бичнэ.
Дт Бэлэн бүтээгдэхүүн ххх
Кт Дуусаагүй үйлдвэрлэл ххх

4. Бэлэн бүтээгдэхүүнээс борлуулсан хэсгийн өртгийг тодорхойлж “Бэлэн бүтээгдэхүүн”
дансны кредитээс “Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг” дансны дебет талд бичнэ.
Дт Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг ххх
Кт Бэлэн бүтээгдэхүүн ххх
Дээрх ажил гүйлгээний урсгалыг чагтан дансаар дүрслэн харуулбал:
Дт ТЭМ Кт Дт ДҮ Кт
ШМЗ
Дт ЦӨ Кт Дт ББ Кт
ШХЗ
Дт ЦЗ КТ Дт ББӨ Кт
Борлуулт, ҮБӨ ББӨ
удирдлагын цалин
Дт ҮНЗ Кт
ШБХЗ
Дт Хан/ мат Кт
ШБМЗ
Дт Хур/элэгдэл Кт ҮНЗ-ыг ДҮ хуваарилах
ҮХ элэгдэл Зардал
Дт МХ /ДӨ/ КТ
Үйлдвэрийн цахилгаан
дулааны зардал
ДТ Түрээсийн өглөг КТ
Түрээсийн зардал
Товчилсон үгс:
 ТЭМ – Түүхий эд материал
 ДҮ- Дуусаагүй үйлдвэр
 ШМЗ- шууд материалын зардал
 ШХЗ – шууд хөдөлмөрийн зардал
 ЦӨ- цалингийн өглөг
 ЦЗ- цалингийн зардал
 ҮНЗ- үйлдвэрийн нэмэгдэл зардал
 ШБХЗ-шууд бус хөдөлмөрийн зардал
 ШБМЗ- шууд бус материалын зардал
 Хан/мат – хангамжийн материал
 Хур/элэгдэл – хуримтлагдсан элэгдэл
 ҮХ –үндсэн хөрөнгө
 МХ- мөнгөн хөрөнгө
 ДӨ- Дансны өглөг
 ББ- Бэлэн бүтээгдэхүүн
 ҮБӨ –үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг
 ББӨ- борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг

5. Дээрх зардлын ангиллуудтай холбоотойгоор дараах томьёоллууд гардаг байна. Үүнд:
Үндсэн зардал=ШМЗ+ШХЗ
Хувиргалтын зардал=ШХЗ+ҮНЗ
ҮНЗ=ШБМЗ+ШБХЗ+ШББЗ
Үйлдвэрлэлийн зардал=ШМЗ+ШХЗ+ҮНЗ ҮйлЗ= ҮнЗ+ҮНЗ
Үйл ажиллагааны зардал=Удирдлагын зардал+Борлуулалтын зардал
Нийт үйл ажиллагааны зардал=Үйлдвэрлэлийн зардал+Үйл ажиллагааны зардал
ТХГЗ= ШМЗ+ШХЗ+ӨТҮНЗ
ШМЗ= ТЭМ с1+ХАМ - ТЭМ с2
ББӨ = ББс1+ҮБӨ - ББс2
ҮБӨ= ДҮс1 + ТХГЗ -ДҮс2
Товчилсон үгс:
 ШМЗ- шууд материалын зардал
 ШХЗ – шууд хөдөлмөрийн зардал
 ҮНЗ- үйлдвэрийн нэмэгдэл зардал
 ШБХЗ-шууд бус хөдөлмөрийн зардал
 ШБМЗ- шууд бус материалын зардал
 ШББЗ- шууд бус бусад зардал
 Үйл З- үйлдвэрлэлийн зардал
 ҮнЗ- үндсэн зардал
 ТЭМ с1 – түүхий эд материалын эхний үлдэгдэл
 ТЭМ с2 – түүхий эд материалын эцсийн үлдэгдэл
 ХАМ –худалдан авсан материал
 ТХГЗ- тайлант хугацаанд гарсан зардал
 ӨТҮНЗ- өртөгт тооцогдсон үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал
 ББ с1- Бэлэн бүтээгдэхүүний эхний үлдэгдэл
 ББ с2- Бэлэн бүтээгдэхүүний эцсийн үлдэгдэл
 ДҮ с1- дуусаагүй үйлдвэрлэлийн эхний үлдэгдэл
 ДҮ с2- дуусаагүй үйлдвэрлэлийн эцсийн үлдэгдэл
 ҮБӨ –үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг
 ББӨ- борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг

6. ҮЙЛДВЭРЛЭСЭН БҮТЭЭГДЭХҮҮНИЙ
ӨРТГИЙН ТАЙЛАН
БОРЛУУЛСАН БҮТЭЭГДЭХҮҮНИЙ ӨРТГИЙН
ТАЙЛАН НЬ:
1. Ашигласан шууд материал
Түүхий эд материал С1 Бэлэн бүтээгдэхүүн С1
(+) Түүхий эд материалын цэвэр худалдан авалт (+) Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг.
Худалдан авсан түүхий эд материал Борлуулахад бэлэн бүтээгдэхүүний өртөг.
Буцаасан түүхий эд материал . (-) Бэлэн бүтээгдэхүүн С2
Худалдан авалтын хөнгөлөлт Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг
Бэлтгэл ажиллагааны зардал
Ашиглахад бэлэн түүхий эд материал
(-) Түүхий эд материал C2 ОРЛОГЫН ТАЙЛАН
Ашигласан түүхий эд материал /ШМЗ/ Борлуулалтын орлого
2. Шууд хөдөлмөр Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг
3. Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал Нийт ашиг
Тайлант хугацааны үйлдвэрлэлийн зардал (1+2+3) Үйл ажиллагааны зардал
(+) Дуусаагүй үйлдвэрлэл С1 Татвар төлөхийн өмнөх ашиг
(-)Дуусаагүй үйлдвэрлэл С2 Татвар /15%/
Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг Цэвэр ашиг
Ашигласан материал:
 Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс, МУИС-ийн НББ-ийн тэнхим, 2009 он
 Нягтлан бодох бүртгэлийн онол, Д.Моломжамц, 2017 он
 Нягтлан бодох бүртгэл, А.Еркеш, О.Нүржигмаа, 2012 он
 Зардлын нягтлан бодох бүртгэл, С.Өлзийбат, 2014 он
 Зардал, удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл /I дэвтэр/, Ц.Баянмөнх, 2005 он