Деривативт олон төрлийн гэрээ, хэлцэл, санхүүгийн хэрэгсэл багтаж болох бөгөөд үүнээс банкинд өргөн ашиглагддаг төрлүүд нь гадаад валют, үнэт металлыг худалдах буюу худалдан авах форвард, своп, опшин, фьючерс хэлцлүүд юм.

1. САНХҮҮГИЙН БА САНХҮҮГИЙН БУС
ХӨРӨНГӨ

2. 1. Дериватив санхүүгийн хэрэгсэл
Деривативт олон төрлийн гэрээ, хэлцэл, санхүүгийн хэрэгсэл
багтаж болох бөгөөд үүнээс банкинд өргөн ашиглагддаг төрлүүд
нь гадаад валют, үнэт металлыг худалдах буюу худалдан авах
форвард, своп, опшин, фьючерс хэлцлүүд юм.
Форвард хэлцэл нь гадаад валют, үнэт металлыг гэрээнд тохирсон
үнээр, тогтсон хугацааны дараа худалдан авах буюу худалдах хэлцэл.
Фьючерс хэлцэл нь зуучлагч буюу биржээр дамжуулан гадаад валют,
үнэт металлыг гэрээнд тохирсон үнээр, тогтсон хугацааны дараа
(спот өдрөөс урт хугацаанд) худалдан авах буюу худалдах хэлцэл юм.

3. Своп хэлцэл гэж дараах хоёр арилжааг нэгэн зэрэг гүйцэтгэх
хэлцлийг ойлгоно:
1.Валют, үнэт металлыг өнөөдрийн арилжааны ханшаар худалдаж,
түүнийг тохиролцсон ханшаар ирээдүйд эргүүлэн худалдан авах;
2.Валют, үнэт металлыг өнөөдрийн арилжааны ханшаар худалдан
авч, түүнийг тохиролцсон ханшаар ирээдүйд эргүүлэн худалдах.
Опшин хэлцэл нь гадаад валют, үнэт металлыг талуудын хооронд
байгуулсан гэрээнд тохирсон үнэ, ханшаар ирээдүйд худалдан авах
эрх (колл опшин) буюу худалдах эрх (пут опшин) юм. Опшин
хэрэгжсэн үед валютыг худалдах буюу худалдан авах арилжаа
хийгдэнэ.

4. 2. Бусад санхүүгийн
хөрөнгө
1. Бусдаас авах авлага
2. Банк, салбар хоорондын
тооцооны авлага
3. Өмчлөх бусад хөрөнгө -
санхүүгийн хөрөнгө
4. Бусад
3. Бусад санхүүгийн
бус хөрөнгө
1. Урьдчилгаа
2. ЗЗХ-с доогуур хүүтэйгээр
ажилтнуудад олгосон зээлийн
урьдчилгаа
3. Бараа материал, үнэ бүхий зүйлс
4. Үнэт металл
5. Өмчлөх бусад хөрөнгө (хөдлөх ба
үл хөдлөх хөрөнгө)
6. Тайлант үеийн татварын авлага
7. Хойшлогдсон татварын хөрөнгө
8. Бусад санхүүгийн бус хөрөнгө

5. Бусад санхүүгийн хөрөнгө гэж бусад аж ахуйн нэгжээс мөнгө болон
бусад санхүүгийн хөрөнгийг авах гэрээний эрхийг хэлнэ.
Хэрэв мөнгө болон бусад санхүүгийн хөрөнгийг авах гэрээний эрх
үүсээгүй тохиолдолд уг хөрөнгийг бусад санхүүгийн бус хөрөнгө гэж
үзнэ.

6. 1) Авлага
Дебит: Авлагын холбогдох данс
Кредит: Мөнгөн хөрөнгө эсвэл хөрөнгийн холбогдох данс
Авлагад эрсдэлийн сан байгуулахад
Дебит: Авлагын эрсдэлийн зардал
Кредит: Авлагын эрсдэлийн сан
Авлагыг төлөгдсөн тухай бүрт хаана.
Дебит: Мөнгөн хөрөнгө эсвэл хөрөнгийн холбогдох данс
Кредит: Авлагын холбогдох данс
Авлага төлөгдсөн дүнгээр түүнд байгуулсан эрсдэлийн санг
буцаана.
Дебит: Авлагын эрсдэлийн сан
Кредит: Авлагын эрсдэлийн сангийн зардал, Бусад орлого

7. Авлагыг төлүүлж авч чадахгүй бол банкны холбогдох журам,
удирдлагын шийдвэрийн дагуу эрсдэлийн сангаас хаана.
Дебит: Авлагын эрсдэлийн сан
Кредит: Авлагын холбогдох данс
Эрсдэлийн сангаас хасагдсан авлага төлөгдсөн бол
Дебит: Мөнгөн хөрөнгө эсвэл хөрөнгийн холбогдох данс
Кредит: Бусад орлого - Эрсдэлийн сангаас хаагдсан авлагын
эргэн төлөлт

8. 2. Урьдчилгаа томилалтын урьдчилгааг бүртгэнэ.
Дебит: Дараа тайлангийн тооцоо
Кредит: Мөнгөн хөрөнгийн холбогдох данс
Томилолтын тайлан, зардлын баримтыг үндэслэн
Дебит: Зардлын холбогдох данс
Кредит: Дараа тайлангийн тооцоо
Томилолтын тооцоогоор урьдчилгаанаас илүү, дутуу зарцуулсан бол
зөрүүг нэмж олгох буюу буцааж тушаалгана.
Мөн бараа, үйлчилгээний төлбөрийг урьдчилж гүйцэтгэхэд
Дебит: Урьдчилж төлсөн тооцоо
Кредит: Мөнгөн хөрөнгийн холбогдох данс
Бараа, үйлчилгээг хүлээж авсан үед
Дебит: Холбогдох хөрөнгө эсвэл зардал
Кредит: Урьдчилж төлсөн тооцоо
Зардал хэрэгжсэн үед
Дебит: Зардлын холбогдох данс
Кредит: Урьдчилж төлсөн зардал

9. 3. Бараа материал, үнэ бүхий зүйлс Материал, үнэ бүхий зүйлс
худалдаж авахад
Дебит: Материал, үнэ бүхий зүйл
Кредит: Мөнгөн хөрөнгө болон тооцооны холбогдох данс
Материал, үнэ бүхий зүйлийн зарцуулалтын тайланг үндэслэн
Дебит: Зардлын холбогдох данс
Кредит: Материал, үнэ бүхий зүйл
Хэрэв материал, хангамжийн зүйлсийг ашиглалтанд шууд тавьж
олгосон бол
Дебит: Үйл ажиллагааны зардал - Материал хангамжийн зардал
Кредит: Мөнгөн хөрөнгө болон тооцооны холбогдох данс
Банк барьцаа хөрөнгийг эзэмшсэн үед тэнцлийн гадуурх “Авсан
барьцаа” данснаас уг хөрөнгийг зарлагадаж, өмчлөх бусад
хөрөнгийг бүртгэнэ.
Дебит: Өмчлөх бусад хөрөнгө
Кредит: Холбогдох зээл, авлагын данс

10. Өмчлөх бусад хөрөнгөнд эрсдэлийн санг байгуулахад
Дебит: Өмчлөх бусад хөрөнгийн эрсдэлийн сангийн зардал
Кредит: Өмчлөх бусад хөрөнгийн эрсдэлийн сан
Өмчлөх бусад хөрөнгийг борлуулах, засварлах, хадгалах, хамгаалахтай
холбогдон гарах урсгал зардлыг бүртгэхэд
Дебит: Өмчлөх бусад хөрөнгийн урсгал зардал
Кредит: Мөнгөн хөрөнгийн болон бусад холбогдох данс
Өмчлөх бусад (санхүүгийн ба санхүүгийн бус) хөрөнгийг худалдсан бол
Дебит: Мөнгөн хөрөнгийн холбогдох данс
Дебит: Өмчлөх бусад санхүүгийн хөрөнгийн эрсдэлийн сан (санхүүгийн ба
санхүүгийн бус)
Кредит: Өмчлөх бусад хөрөнгө (санхүүгийн ба санхүүгийн бус)

11. Худалдсан өмчлөх бусад хөрөнгийн эрсдэлийн санг буцаана.
Дебит: Өмчлөх бусад хөрөнгийн эрсдэлийн сан (санхүүгийн ба
санхүүгийн бус)
Кредит: Өмчлөх бусад хөрөнгийн эрсдэлийн сангийн зардал
(санхүүгийн ба санхүүгийн бус) эсвэл Бусад орлого
(Монголбанкинд сар бүр хүргүүлэх тайланд “Бусад
хөрөнгийн эрсдэлийн сангийн зардлын буцаалт” нэрээр
тайлагнана)
Өмчлөх бусад хөрөнгийг борлуулах боломжгүй бол холбогдох
журамд заасны дагуу банкны удирдлагын шийдвэрээр
данснаас хасна.
Дебит: Өмчлөх бусад хөрөнгийн эрсдэлийн сан
Кредит: Өмчлөх бусад хөрөнгө

12. 4. Үнэт металл Үнэт металл худалдан авах албан ханшаар
Дебит: Үнэт металлын холбогдох данс
Кредит: Үнэт металлын хөрвүүлэлтийн түр данс
Худалдан авах ханшаар
Дебит: Үнэт металлын хөрвүүлэлтийн түр данс
Кредит: Мөнгөн хөрөнгийн холбогдох данс
Валютын хөрвүүлэлтийн дансыг орлого, зардлын дансанд
хаана.
Ашигтай бол
Дебит: Үнэт металлын хөрвүүлэлтийн түр данс
Кредит: Үнэт металлын арилжааны орлого
Алдагдалтай бол
Дебит: Үнэт металлын арилжааны зардал
Кредит: Үнэт металлын хөрвүүлэлтийн түр данс

13. Үнэт металл худалдах хэлцлийн ханшаар
Дебит: Мөнгөн хөрөнгийн холбогдох данс
Кредит: Үнэт металлын хөрвүүлэлтийн түр данс
Үнэт металлаа дансны үнээр нь (Монголбанкнаас зарласан ханшаар)
борлуулсан
Дебит: Үнэт металлын хөрвүүлэлтийн түр данс
Кредит: Үнэт металлын холбогдох данс
Ашигтай үед
Дебит: Үнэт металлын хөрвүүлэлтийн түр данс
Кредит: Үнэт металлын арилжааны орлого
Алдагдалтай үед
Дебит: Үнэт металлын арилжааны зардал
Кредит: Үнэт металлын хөрвүүлэлтийн түр данс

14. Үнэт металлын ханшийн тэгшитгэл Монголбанкнаас зарласан албан
ханшаар үнэлж, ханшийн зөрүүг тайлант хугацааны орлого, зардлаар
хүлээн зөвшөөрнө.
Ханшийн тэгшитгэлээр үнэт металлын ханш буурсан бол
Дебит: Үнэт металлын ханшийн тэгшитгэлийн зардал
Кредит: Үнэт металлын холбогдох данс
Ханшийн тэгшитгэлээр үнэт металлын ханш өссөн бол
Дебит: Үнэт металлын холбогдох данс
Кредит: Үнэт металлын ханшийн тэгшитгэлийн орлого