Ашгийн өөрчлөлтийн шинжилгээ

1. Ашгийг жолоодохуй
Бизнесийн байгууллагын хувьд ашиг нь үйл ажиллагааных нь үр дүнгийн бодит хэмжээс юм.Тиймээс
ашиг өмнөх оны мөн үеийнхээс эсвэл төсөвлөсөн хэмжээнээс хэрхэн өөрчлөгдсөн, түүний өөрчлөлтөнд
орлого болон зардал хэрхэн нөлөөлж байгааг судалдаг.
Харин хуваарилалт болон зарцуулалт талаас нь орлогыг юунд хуваарилсан, тэр хуваарилсан орлогын
хэдэн хувь нь цэвэр ашгийг бий болгосон, нөгөө талаас зардлыг оновчтой хэмжээнд зарцуулсан, зардлын
хэдэн хувь нь өртөгт шингэсэн гэдгийг нарийвчлан судалдаг.
Үүний тулд дараах зүйлсийг нарийвчлан судална.
Борлуулалтын орлого: Ашгийн өөрчлөлтөнд борлуулсан бүтээгдэхүүний тоо хэмжээний өөрчлөлт
болон борлуулалтын үний өөрчлөлт хэрхэн нөлөөлж байгааг дараах томъёог ашиглана.
1. Борлуулалтын үнийн хэлбэлзэл = ГБО – ГННТБО
2. Борлуулалтын тоо хэмжээний хэлбэлзэл = ГННТБО – ТБО
Энд: ГННТБО – Гүйцэтгэлээрх нэгжид ноогдох төсөвлөсөн(өмнөх оны) борлуулалтын орлого, ТБО – Төсөвлөсөн(өмнөх оны) борлуулалтын орлого,
ГБО - Гүйцэтгэлээрх борлуулалтын орлого
Бизнесийн байгууллагын удирдлагууд шийдвэр гаргахын тулд нийт зардлаа хувьсах ба тогтмол
хэсгээр нь ангилдаг.
Хувьсах зардал: Ашгийн өөрчлөлтөнд хувьсах зардал хэрхэн нөлөөлж байгааг дараах байдлаар
тооцно.
3. Хувьсах зардлын хэлбэлзэл = ГБӨ – ГННТБӨ
4. Хувьсах зардлын тоо хэмжээний хэлбэлзэл = ГННТБӨ – ТБӨ
Энд: ГБӨ – Гүйцэтгэлээр тооцсон бүтээгдэхүүний өртөг (хувьсах зардлаар тооцсон), ГННТБӨ – Гүйцэтгэлээрх нэгжид ноогдох төсөвлөсөн(өмнөх
оны) бүтээгдэхүүний өртөг (хувьсах зардлаар тооцсон), ТБӨ - Төсөвлөсөн(өмнөх оны) бүтээгдэхүүний өртөг (хувьсах зардлаар тооцсон)
Тогтмол зардал: Энэ нь ашигт нөлөөлсөн нөлөөллийг дараах байдлаар тооцно.
5. Тогтмол зардлын хэлбэлзэл = ГТЗ-ТТЗ
Энд:ГТЗ – Гүйцэтгэлээр гарсан тогтмол зардал, ТТЗ – Төсөвлөгдсөн(өмнөх оны) тогтмол зардал
Үйлдвэрлэл эрхэлсэн байгууллагын хувьд нийт зардлын дийлэнх хэсгийг бүтээгдэхүүнүйлдвэрлэхэд
шууд оролцдог түүхий эд материал, үйлдвэрийн ажилчдын цалин, үйлдвэрлэлтэй холбоотой бусад шууд бус
зардлууд эзэлдэг.
Бүтээгдэхүүний өртгийн өөрчлөлтөнд түүхий эд материал, хөдөлмөрийн зардал, үйлдвэрлэлийн
нэмэгдэл зардлууд нөлөөлдөг. Эдгээрийн нөлөөллийн дараах байдлаар тооцно.
1. Түүхий эд материал: Бүтээгдэхүүний өртгийн өөрчлөлтөнд түүхий эд материал нь үний өөрчлөлт
болон үйлдвэрлэлд зарцуулсан биет хэмжээний өөрчлөлт нөлөөлдөг.
a. Материалын тоо хэмжээний өөрчлөлт = ( ГТХ – ТТХ) * ТНӨ
b. Материалын үнийн өөрчлөлт = (ГНӨ – ТНӨ) * ЗТХ
Материалын нийт хэлбэлзэл = Материалын тоо хэмжээний өөрчлөлт + Материалын үнийн өөрчлөлт
Энд:ЗТХ – Зарцуулсан тоо хэмжээ, ТТХ - Төсөвлөсөн тоо хэмжээ, ТНӨ – Төсөвлөсөн нэгжийн өртөг,ГНӨ – Гүйцэтгэлээрх нэгжийн өртөг
2. Хөдөлмөрийн зардал: Нэг цагийн хөлс болон нэгж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд зарцуулах цаг
төсөвлөснөөс өөрчлөгдсөн тохиолдолд хөдөлмөрийн зардал хэлбэлздэг.
a. Хөдөлмөрийн үр ашгийн өөрчлөлт = ( ГЦ - ТЦ ) * ТНЦХ
b. Хөдөлмөрийн үнэлгээний өөрчлөлт = ( ГНЦХ - ТНЦХ ) * ГЦ
Хөдөлмөрийн нийт хэлбэлзэл = Хөдөлмөрийн үр ашгийн өөрчлөлт + Хөдөлмөрийн үнэлгээний өөрчлөлт
Энд:ГЦ - Гүйцэтгэлээрх цаг, ТЦ – Төсөвлөсөн цаг,ТНЦХ – Төсөвлөсөн нэг цагийн хөлс,ГНЦХ - Гүйцэтгэлээрх нэг цагийн хөлс
3. Үйлдвэрийн нэмэгдэл зардал: Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын өөрчлөлтийг дараах байдлаар
тооцно.
a. ҮНЗ-ын өөрчлөлт = ГҮНЗ – ТоҮНЗ
Энд: ГҮНЗ – Гүйцэтгэлээрх үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал,ТоҮНЗ – Тооцоолсон үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал
Эдгээр зардлуудын өөрчлөлтийн нийлбэрээр бүтээгдэхүүний өртгийн нийт өөрчлөлт
тодорхойлогдоно.
“Сансар” компаний жишээн дээр авч үзье. Тус компани нь захиалгаар хувцас үйлдвэрлэдэг бөгөөд тус
компани хүүхдийн цамцаас олох ашиг 2010 онд төлөвлөж байснаас 6097000 төгрөгөөр буурсан байна.
“Сансар” компаний ашгийг тооцож үзвэл:
Төсөв Гүйцэтгэл Өөрчлөлт
Тоо хэмжээ 8200н 9100н
Борлуулах үнэ 22000₮ 21200₮
Нэгжийн хувьсах зардал 11550₮ 12295₮
Орлого 180400000 192920000 12520000
Хувьсах зардал 94710000 111884500 17174500
Ахиуц ашиг 85690000 81035500 -4654500
Тогтмол зардал 11070000 12512500 1442500
ҮАО 74620000 68523000 -6097000
Эндээс ашгийн өөрчлөлтийн шинжилж үзвэл:
1. Борлуулалтын үнийн өөрчлөлт = ГБО-ГННТБО =192920000-(9100*22000₮) = -7280000
2. Борлуулалтын тоо хэмжээний өөрчлөлт = ГННТБО-ТБО= (9100*22000₮)-180400000= 19800000
Нийт борлуулалтыг өөрчлөлт 12520000 тааламжтай
3. Хувьсах зардлын хэлбэлзэл = ГБӨ – ГННТБӨ=111884500-(9100*12295₮)= 6779500
4. Хувьсах зардлын тоо хэмжээний хэлбэлзэл = ГННТБӨ – ТБӨ=(9100*12295₮)-94710000= 10395000
Нийт хувьсах зардлын өөрчлөлт 17174500 тааламжгүй
5. Тогтмол зардлын өөрчлөлт = ГТЗ – ТТЗ= 12512500 – 11070000= 1442500 тааламжгүй
Ашгийн өөрчлөлт -6097000

2. Эндээс харахад нэг цамцыг борлуулах үнэ 800 төгрөгөөр буурсан нь нийт орлогын хэмжээг
7280000 төгрөгөөр бууруулж байгаа боловч борлуулсан бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ (9100-8200) 900
нэгжээр нэмэгдсэн нь борлуулалтын орлогыг 19800000 төгрөгөөр өсгөсөн бөгөөд нийт борлуулалтын
орлого 12520000 төгрөгөөр өссөн байна. Харин хувьсах зардлаар тооцсон бүтээгдэхүүний өртөг 17174500
төгрөгөөр өссөн нь борлуулсан бүтээгдэхүүний тоо 900 нэгжээр өссөн нь нийт зардлыг 10395000
төгрөгөөр, нэгж бүтээгдэхүүнд ноогдох хувьсах зардал (12295-11550) 745 төгрөгөөр өссөн нь нийт хувьсах
зардлыг 6779500 төгрөгөөр өсгөхөд тус тус өсгөхөд хүргэсэн байна. Эдгээр өөрчлөлтийн улмаас ашиг
6097000 төгрөгөөр буурсан байна.
Бүтээгдэхүүний өртөг (17174500+1442500) 18617000 төгрөгөөр өсөхөд материалын зардал,
хөдөлмөрийн зардал болон үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал хэрхэн нөлөөлснийн авч үзвэл:
Төсөвлөсөн
Нэгжийн
өртөг
Орц Нийт Гүйцэтгэл
Нэгжийн
өртөг
Орц Нийт
Материал 7500 0,4 3000 Материал 7300 0,4 2920
Хөдөлмөр 2100 3 6300 хөдөлмөр 2800 2,5 7000
Хувьсах ҮНЗ 750 3 2250 Хувьсах ҮНЗ 950 2,5 2375
Тогтмол ҮНЗ 450 3 1350 Тогтмол ҮНЗ 550 2,5 1375
10800 12900 11600 13670
1.Материалын тоо хэмжээний өөрчлөлт =( ГТХ –ТТХ)*ТНӨ =(9100*0,4-8200*0,4)* 7500₮= 2700000 Тааламжгүй
2. Материалын үнийн өөрчлөлт =(ГНӨ – ТНӨ) * ГТХ = (7300₮-7500₮)*0,4*9100 = -728000 Тааламжтай
Нийт материалын зардлын хэлбэлзэл 1972000 Тааламжгүй
3.Хөдөлмөрийн үр ашгийн хэлбэлзэл =( ГЦ - ТЦ ) * ТНЦХ = 9100*2,5 -8200*3)*2100₮ = -3885000 тааламжтай
4.Хөдөлмөрийн үнэлгээний хэлбэлзэл =( ГНЦХ - ТНЦХ )*ГЦ=(2800₮-2100₮)*9100*0,4 = 15925000 тааламжгүй
Нийт хөдөлмөрийн хэлбэлзэл 12040000 тааламжгүй
5.ҮНЗ-ын өөрчлөлт =ГҮНЗ–ТоҮНЗ =(2375*9100+12512500)-(2250*8200+11070000)= 4605000 тааламжгүй
Нийт өртгийн өөрчлөлт 18617000 тааламжгүй
Энд: ГТХ-Гүйцэтгэлээрх тоо хэмжээ,ТТХ-Төсөвлөсөн (суурь оны)тоо хэмжээ, ТНӨ- Төсөвлөсөн (суурь оны) нэгжийн өртөг, ГНӨ-Гүйцэтгэлээрх тоо
хэмжээ, ГЦ – Гүйцэтгэлээрх цаг, ТЦ- Төсөвлөсөн цаг, ТНЦХ-Төсөвлөсөн нэг цагийн хөлс, ГНЦХ- Гүйцэтгэлээрх нэг цагийн хөлс.
Эндээс харахад нийт өртөг өсөхөд нэгж материалын үнэ (7500-7300) 200 төгрөгөөр буурсан нь нийт
материалын зардлыг 728000 төгрөгөөр буулгасан хэдий ч үйлдвэрлэлд зарцуулсан материалын хэмжээ
борлуулсан бүтээгдэхүүний тоо хэмжээнээс хамаарч 2700000 төгрөгөөр өссөн нь нийт маиериалын
зардлыг 1972000 төгрөгөөр өсгөхөд хүрсэн байна.
Нэг цамц үйлдвэрлэх цагийн норм 0,5 цагаар буурсан боловч үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний тоо
хэмжээ өссөн мөн нэг цагийн хөлс (2100₮-өөс 2800₮) болж өссөн нь нийт хөдөлмөрийн зардлыг 12040000
төгрөгөөр өсгөхөд хүсэн байна. Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал мөн өссөн байгаа нь харагдаж байна.
Эдгээр зардлуудын өсөлтөөс болж нийт борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг 18617000 төгрөгөөр өссөн
байна.
МУИС-ийн Орхон сургуулийн НББ-ийн тэнхмийн багш: Д.Отгонцэцэг / ММНБ, БУМ /