1. СЭДЭВ: ТӨСӨӨЛӨЛ

2. Төсөөллийн мөн чанар
Үүрэг
ЗохицуулахДохионы Тохируулах
Онцлог
Ерөнхийлөн
дүгнэсэн
Системтэй
Тодорхой
нөхцөлд үүсэх
Ухамсарласан Тодорхой байдал Дүрийн бүрэн байдал
Физиологи үндэс
Хүртэхүйн төв мэдрэлийн тогтолцооны бодит
хөөрлөөс үүссэн их тархины гадрын “ул мөр”

3. Төсөөлөл - бидний мэдрэхүйн эрхтэнд урьд нь үйлдэл
үзүүлсэн гадаад орчины юмс ба үзэгдлийн тодорхой дүрийг
дахин сэргээх процесс.
Төсөөллийн дохионы үүргийн мөн чанар нь бидний
мэдрэхүйн эрхтэнд үйлдэл үзүүлсэн цочроогчийн дүрээс гадна
түүний тухай олон төрлийн мэдээллээс хамааран бидний зан
байдлыг удирдан зохицуулах дохионы тогтолцоо болон
хувирдагт оршдог.
Төсөөллийн дохионы үүрэг нь тархины гадрын холбоослон
хадгалагдах чанараар илэрдэг.

4. Хүн бодит орчныг төсөөлөх нэгдүгээр дохионы
тогтолцоонд тулгуурлан ухамсарт үйл ажиллагаа явуулдаг ба
энэ нь нөхцөлт рефлексийн зарчмаар хэрэгждэгийг И.П.Павлов
тодорхойлсон юм.
Иймээс төсөөлөл нь бодит ертөнцийн тодорхой үзэгдлийн
талаарх дохио болдог. Тухайлбал, хөдөлгөөний төсөөллийн
дохионы өвөрмөц онцлог нь хөдөлгөөний шинж хэлбэр,
чиглэл, чармайлт г.м. дохионы үүрэгтэй байхын зэрэгцээгээр
хөдөлгөөнд оролцож буй бие махбодын бүх л тогтолцоонд ийм
үүрэг хамааралтай.

5. Төсөөллийн зохицуулах үүрэг бол тухайн үйл
ажиллагааны нөхцөлийг тооцоолон бидний мэдрэмжийн
эрхтэнд урьд нь үйлдэл үзүүлсэн юмс, үзэгдлийн тухай
мэдээллийг зөв сонгох юм.
Төсөөллийн тохируулах үүрэг бол хүний бие махбодын
үйл ажиллагааны баримжаалал нь гадаад орчны нөлөөллийг
тусгах тодорхой үзүүлэлттэй холбоотой байдгаар илэрдэг.
Зориудын хөдөлгөөний физиологийн механизмыг
И.П.Павлов судлан зохих хөдөлгөөн явагдахад хөдөлгөөний дүр
ач холбогдолтой байдгийг тодорхойлсон байна.

6. Иймээс энэхүү үүрэг нь хөдөлгөөний төсөөллийн
дасгалжилтын тодорхой нөлөөнд хэрэгждэг.
Төсөөллийн физиолгий үндэс нь хүртэхүйн төв мэдэрлийн
тогтолцооны бодит хөөрлөөс үүссэн их тархины гадрын “ул
мөр” юм. Энэхүү “ул төр” төв мэдрэлийн тогтолцооны уян
хатан чанараас хатаарч хадгалагдан үлддэг.
Бидний сэрэл болон хүртэхүйн идэвхтэй холбоотой
хөөрлийн “ул мөр” зохих төсөөлөл үүсэх зайлшгүй нөхцөл
болдог.
Төсөөлөл нь дохионы нэгдүгээр тогтолцоонд тулгуурлан их
тархины гадрын нөхцөлт түр холбоосын үр дүнд үүсдэг.

7. Төсөөлийн
төрлүүд
Задлан
ялгагчаар
Ерөнхийлсөн
дүгнэлтээр Зориг
чармайлтаар
Үргэлжлээр
Харааны
Сонорын
Шүргэх ба
бусад
Шуурхай
Богино
хугацааны
Урт
хугацаа
ны
Ганцаар
чилсан
Санамсар
гүй
Ерөнхий Зориудын

8. Төсөөллийг түүнтэй холбоотой байгаа задлан ялгагчийн
хэлбэрээс хамааралтай ангилдаг.
Харааны (хүн, юмс байдлын дүр ), сонорын (хөгжмийн агуулга
төсөөлөл ), шүргэх (урьд хүрсэн зүйлийг төсөөлөх) хөдөлгөөний
(үсрэх үе дэх хөдөлгөөнийг төсөөлөх) гэх мэтээр ангилдаг.
Задлан ялгагчтай уялдаатайгаар төсөөллийг ангилах нь
оновчтой биш бөгөөд юмсын тодорхой нэг шинжийг харгалзан
бусдыг орхигдуулдаг. Төсөөлөл нь нэг биш хэд хэдэн задлан
ялгагчийн оролцоотойгоор үүсдэг байна.
Төсөөлөл нь хүний үйл ажиллагааны явцад бүрэлддэг учраас
хүний мэргэжлээс хамааран зохих нэг төрлийн төсөөлөл илүү
хөгжиж болдог зураачид - харааны хөгжмийн зохиогчид сонорын
тамирчид, бүжигчид - хөндөлгөөний, химич хүнд - үнэрлэх гэх мэт.

9. Төсөөллийг ерөнхийлөн дүгнэсэн шинжээр нь ангилдаг.
Төсөөлөл нь байнга ганцаарчилсан шинжтэй хүртэхүйгээс
ялгаатайгаар ганцаарчилсан, ерөнхий байж болно.
Ганцаарчилсан төсөөлөл бол тодорхой нэг зүйлийг хүртэхэд
үүссэн төсөөлөл бол ерөнхий төсөөлөл нь зүйлийг ерөнхийлөн
тусгасан байдаг.
Төсөөллийг зориг тэвчээрээс хамааруулан ангилдаг.
Санамсаргүй төсөөлөл - хүний зориг тэвчээр, ой
тогтоолтын идэвхжилгүйгээр аяндаа үүсдэг.

10. Зориудын төсөөлөл - хүний зорилготой холбоотойгоор зориг
тэвчээрийн дор үүснэ.
Төсөөллийг үргэлжлүүлэх хугацаагаар нь ангилдаг.
Шуурхай төсөөлөл - ухамсрын агуулга дахь үйл ажилгааны
шуурхай зорилго, сонирхолын дагуу сэргээх байдал.
Тухайлбал, нисэх онгоцыг удирдах газрын операторын төвөгтэй
үйл ажиллагаа нь түүнээс онгоцны тухай мэдээлэл байрлалыг
тодорхойлохын тулд олон төрлийн төсөөллийг байнга шуурхай
сэргээх шаардлага гардаг.
Богино хугацааны төсөөлөл - хугацааны хувьд мөн л их
урт үргэлжилдэггүй төсөөлөл.