1. Танин мэдэхүйн
үндэс: Сэрэл ба
хүртэхүй

2. Сэрлийн тухай үндсэн ойлголт, түүний
хэлбэрүүд
Сэрлийн зааг
Хүртэхүйн зүй тогтол, түүний шинжүүд
Хүртэхүйн алдаа
Хичээлийн агуулга:

3. Сэрэл sensation
Ñýðýë áîë ñýòãýöèéí ¿çýãäë¿¿ä äîòðîîñ õàìãèéí ýíãèéí,
õàìãèéí àíõäàã÷ øàò þì.
Тодорхойлолт: Ãàäààä áà äîòîîä îð÷íîîñ èðñýí öî÷ðîîã÷èéí äàí
ãàíö øèíæèéã төв мэдрэлийн тогтолцооны îðîëöîîòîéãîîð òàíèí
áîëîâñðóóëæ, óõàìñàðëàõ þìóó ýñâýë óõàìñàðëààã¿é õýëáýðýýð
õ¿íèé çàí ¿éëèéã çîõèöóóëàã÷ ÷èã ¿¿ðýã áîëãîí õóâèðãàõ ÿâöûã
ñýðýë ãýíý.
Доржжав Д. Сэтгэл зүйд өөрөө суралцах нь. УБ.,2005. 247 дахь тал

4. Сэрэл нь дараах хэлбэрүүдтэй:
Сэрэл
Гадаад сэрэл Дотоод сэрэл
Завсрын
сэрэл

5. 1. Гадаад сэрэл:

7. Харааны сэрэл:

8. Хүн харанхуй шөнө 48 км-ийн зайд асч буй
лааны гэрлийг мэдрэх чадвартай

9. Харааны сэрлийн
тусламжтайгаар
хүн 180 гаруй
өнгөний 10000
гаруй ялгарлыг
хооронд нь ялгах
чадвартай байдаг

10. Эíý ñýðëèéí
òóñëàìæòàéãààð
õ¿íèé õýë ÿðèàã
õ¿ðòýõýýñ ãàäíà
îëîí òºðëèéí
õºãæìèéã ñîíñäîã
áàéíà
Сонорын сэрэл:

11. Дуу авианы өндөр нам зэрэг олон хүчин зүйлс
нэгдэн нийлж байж хүний дуу авиаг хүртэн хүлээн
авах хийсвэр шинж төлвийг нөхцөлдүүлдэг.

12. Үнэрлэх сэрэл:
Үнэрлэх сэрэл
нь агаарт
тархсан үнэрт
бодисыг ялгах
боломжийг
олгодог

13. Үнэрийн сэрэл нь хамгийн
эртний атлаа хамгийн энгийн
хүний амьдралд онцгой
чухал үүрэгтэй сэрлийн нэг
бөгөөд тусгай бодисын
тусламжтай үнэрийг ялгаж
мэдэх замаар үүсдэг

15. Амтлах сэрэл:
Амтлах сэрэл нь х¿íèé õýðýãëýæ áóé õ¿íñíèé
ç¿éëèéí ÷àíàðûí îíöëîãèéã òîäîðõîéëîõîîñ ãàäíà ºëñºõ
ìýäðýìæòýé øóóä õîëáîîòîé.

16. Шүлс болон
усанд уусах аливаа
химийн бодис амтлах
анализаторын эсийг
цочроосноос амтлах
сэрэл үүсдэг.

17. Арьсны сэрэл
А. Температурын сэрэл
Б. Хүрэлцэх буюу даралтын
В.Өвчний сэрэл

18. 2. Дотоод сэрэл
Дотоод эрхтний байдлыг тусгадаг сэрлийг
дотоод сэрэл гэнэ

19. А. Өвчний
сэрэл
Х¿íèé áèå
ýðõòíèé ãýìòýë,
öî÷ðîîã÷èéí òóõàé
ìýäýýëæ, áèå
ìàõáîäèéã õàìãààëàõ
ºâºðìºö ¿¿ðãèéã
ã¿éöýòãýäýã.

20. Өâ÷íèé ñýðëèéí ýð÷èì íü ººð
ººð áàéäàã áºãººä èõ
õ¿÷òýé çàðèì òîõèîëäîëä
øîêèéí áàéäàëä ÷ õ¿ðãýæ
áîëäîã.

21. Б.Тэнцвэрийн сэрэл
Х¿íèé áèåèéí áîñîî áàéäëûã çîõèöóóëäàã. Òýíöâýðèéí ñýðýë íü
òýíöâýðèéã ìýäðýõ ýðõòíèé ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä ¿¿ñäýã

22. Дотоод чихэнд байрладаг тэнцвэрийн шингэний
тусламжтайгаар хүн өөрийн тэнцвэрт байдлыг
мэдэрдэг.

23. Хэрэв энэ сэрэл
байхгүй бол бид бие
махбодийнхоо янз
бүрийн хөдөлгөөн,
үйлдлийн хоорондох
уялдааг хянахад маш
хүндрэлтэй болно

24. 3.Завсрын сэрэл
Áóë÷èí õºäºë㺺íèé ñýðýë
Эíý ñýðëèéí òóñëàìæòàé õ¿í
ººðèéí áèåèéí îðîí çàé äîòîðõ
áàéðëàë, ò¿¿íèé á¿õ
õýñã¿¿äèéí õàðèëöàí
õàìààðàë, áèåèéí áîëîí òîäîðõîé
õýñã¿¿äèéí õºäºë㺺í,
áóë÷èíãèéí àãøèëò, ñóíàëò
çýðýã ìýäýýëëèéã ñýðæ
ìýäýðäýã.

25. Сэрлийн зааг
Сэрлийн доод зааг. Задлан ялгагчид хөөрлийг үүсгэн сэрж
мэдрэхэд хангалттай байх цочроогчийн хамгийн бага хэмжээ
буюу хүч. Сэрлийн доод заагийн хэмжээ бага байх тусам түүнийг
мэдрэх задлан ялгагчийн мэдрэмж өндөр байдаг.
Сэрлийн дээд зааг. Цочроогчийн мэдрэхийг болих дээд
хэмжээ. Сэрлийн үнэмлэхүй зааг хүн бүрд ялгаатай. үнэмлэхүй
заагийн хэмжээнд тухайн хүний үйл ажиллагааны шинж, байдал,
цочроогчийн хүч болон үргэлжлэх хугацаа зэрэг нь нөлөөлдөг.
Сэрлийн ялгах зааг. Нэгэн төрлийн хоёр цочроогчийн
хоорондын эрчимийн өөрчлөлтийг хүн сэрж мэдрэх боломжтой
хамгийн бага хэмжээ. Эрчимийн өөрчлөлт нь тодорхой хэмжээнд
хүрсэн тохиолдолд энэхүү ялгааг сэрж мэдэрдэг. Жишээлбэл, 1
секундэд 400-402 хэлбэлзэх дуу авиа ижил хүртэгддэг ба 500 ба
510 кг жинтэй хоёр ачааг ижил хүндтэй санагддаг байна.

26. Сэрлийн үнэмлэхүй доод зааг
Мэдрэхүйн
эрхтнүүд
Тодорхой нөхцөл байдалд тухайн сэрэл үүсэх
үнэмлэхүй доод зааг
Нүд Цэлмэг шөнө дэнгийн гэрлийг 48 км зайнаас харах
Чих Нам гүм орчинд бугуйн цагний цохилтыг 6 м хүртэл
зайнаас сонсох боломжтой
Амтлах
эрхтэн
8 л усанд уусгасан амны халбага элсэн чихрийн амтыг
мэдрэх боломжтой
Үнэрлэх
эрхтэн
6 өрөөтэй байрны аль нэг өрөөнд ганцхан дусал
үнэртэй ус дусаахад тэрхүү үнэрийг ялган мэдрэх
боломжтой
Тэмтрэх
эрхтэн
1 см зайнд байгаа ялааны далавчны хөдөлгөөнөөр
үүссэн агаарын долгионыг арьсаараа хүртэн мэдрэх
боломжтой.
Доржжав Д. Сэтгэл зүйд өөрөө суралцах нь. УБ.,2005. 252 дахь тал

27. Хүртэхүй perception
Õ¿ðòýõ¿é ñýðëýýñ ÿëãààòàé íü þìñ ¿çýãäëèéí
øèíæèéã öîãöîîð íü òóñãàæ áàéäàã.
Тодорхойлолт: Òóõàéí ¿åä õ¿íèé ìýäðýõ¿éí
ýðõòýíä øóóä ¿éëäýë ¿ç¿¿ëñýí ìàòåðèàëëàã
åðòºíöèéí þìñ, ¿çýãäë¿¿äèéí á¿õýë á¿òýí öîãöîëáîð
õ¿íèé óõàìñàðò òóñãàãäàõ ïðîöåññ íü õ¿ðòýõ¿é þì.
Ãýõäýý õ¿ðòýõ¿é íü òîäîðõîé ç¿éëèéã òóñãàõ
ñýðë¿¿äèéí íèéëáýð áóñ, ººðèéí îíöëîã á¿õèé
ìýäðýõ¿éí òàíèí ìýäýõ¿éí ÷àíàðûí øèíý øàò þì.

28. Хүртэхүйн төрлүүд:
• Орон зайн хүртэхүй
• Цаг хугацааны хүртэхүй
• Хөдөлгөөний хүртэхүй
Тусгалын
хэлбэрээр нь
• Зориудын хүртэхүй
• Зориудын бус хүртэхүй
Зорилгоос нь
хамаарч
• Зохион байгуулалттай
• Зохион байгуулалтгүй
Зохион
байгуулалтаас
нь хамаарч

29. Хүртэхүйн шинжүүд
Сэрлээс чанарын ялгаатайгаар гадаад орчныг
тусгах байдал нь хүртэхүйн тодорхой шинжүүдээр
илэрдэг
Шилэн сонгох
шинж
Бодит
шинж
Апперцепци
Ухамсартай
шинж
Тогтонги
шинж
Бүхэл
шинж

30. 1. Шилэн сонгох шинж:
Өөрийн сонирхолд илүү их
нийцсэн зүйлийг хүртэх чадвар.
Хүртэхүй нь бие хүний сонирхол,
тогтсон хандлага, хэрэгцээнээс
хамаардаг.

31. Танд аль нохой нь таалагдаж байна вэ?
Хүн бүр өөрийн сонирхолд нийцсэн эд зүйлс, хувцас, гэрийн
тэжээмэл амьтдыг сонгож авдаг. Хүмүүсийн эдгээр сонголт нь өөр
хоорондоо ялгаатай байдаг.

32. 2.Бодит шинж
Гадаад орчны үйлдэл үзүүлж буй юмсыг тодорхой төрөл
ангид хамааруулан тусгах хүний чадвар.

33. 3. Апперцепци
Хүний
хуримтлуулсан
туршлагаас
хүртэхүй хамаарах.
Ижил зүйлийг
хүртэж байгаа
хүмүүсийн тухайд
тэдний тавьсан
зорилго, тогтсон
хандлага, сэтгэцийн
байдлаас хамааран
ялгаатай байж
болно.

34. 4. Ухамсартай шинж
Хүний хүртэж буй зүйлс нь амьдралын тодорхой утгатай
байдаг. Юмсын мөн чанар, зориулалтыг ухааран хүртсэнээр
түүнийг зорилготойгоор хэрэглэх боломжтой юм.
Энэ юу вэ?
Аягыг харахад та
нарт юу бодогдож
байна вэ?
Энэ үү?
Эсвэл энэ үү?

35. 5. Тогтонги шинж
Юмсын физик шинжийн тухай мэдлэгээс хамаарах
хүртэхүйн тогтмол байдал. Энэ нь хүртэж буй юмсыг байрлал,
хүрээлэл, гэрэлтүүлгийн өөрчлөлтөөс үл хамааран хэмжээ,
хэлбэр, юмсын өнгийг хүртэхэд илрэх тогтмол байдал юм.

36. 6. Бүхэл шинж
Хүний ухамсарт туссан
юмсын дүр түүнийг
тодорхойлох олон онцлог,
шинжүүдийн иж бүрдэлд
тодорхойлогдох бөгөөд
тухайн цаг үед тодорхой
нэгэн шинж ганцаар
хүртэгддэггүй.
Өнгө, хэлбэр, гадаргуу, амт , үнэр
зэрэг шинжүүд нь бүхэл хэлбэрээр
хүртэгдэнэ

37. Хүртэхүйн алдаа illusions
Хүртэхүйд юмс үзэгдлийг хүртэж хүлээж авахад
бодит байдалтай зөрөөтэй алдаа илэрч болдог. Энэ
алдааг хүртэхүйн алдаа буюу иллюзи гэнэ.
Үүнийг ихэвчлэн харааны болон сонсголын дохио
цочроолтой холбоотой тодорхойлсон байдаг.
Сонсголын иллюзийн хувьд хол ойрын, дууны
өндөр намын, давтамжийн зэрэг алдаанууд илэрч
болдог. Харааны хүртэхүйд олон төрлийн алдаанууд
гардаг.

39. Аль хэрчим нь урт байна вэ?
Мюллер Лайерын харааны гажилт

45. Анхаарлаар шагнасан та бүхэнд
баярлалаа