1. Ñýòãýö

2. Амьд материйн үндсэн шинж нь өөрийгөө хүрээлэн байгаа орчныг
тусгаж түүнтэй өөрийгөө зохицуулан амьдрах чадвартай байдагт
оршино.
Сэтгэц нь өндөр хөгжилтэй матери болох тархины онцгой шинж
чанар юм. Амьд матери гадаад орчны үйлдлийн эсрэг хариу өгөх
сэтгэц байхгүй бол тэр нь амьдрах чадваргүй болно.
Бодит байдлыг тусгах тархины чадварыг сэтгэц гэнэ.
Сэтгэц нь хүний гадаад үйл ажиллагааг зохицуулахаас гадна
хүний хүний дотоод эрхтэн, эд эсүүдэд нөлөө үзүүлнэ. Ийм учраас
хүний сэтгэцийн байдлаас түүний ажлын амжилт, биеийн эрүүл
мэнд, урт удаан наслах буюу өтөлж хөгшрөх зэрэг байдал шууд
шалтгаална.

3. ÑÝÒÃÝÖÈÉÍ ¿ÇÝÃÄË¿¿Ä
СЭТГЭЦИЙН ҮЗЭГДЛҮҮД
Сэтгэцийн процесс Сэтгэцийн шинж
Сэтгэцийн байдал
Сэтгэцийн бүрдэл
Нийгэм сэтгэл зүйн
үзэгдэл ,процессууд

4. Сэтгэцийн үзэгдлүүд- хүний сэтгэцийн үндэс агуулгын
тусгадаг бүх процесс, үзэгдлийн цогц бөгөөд сэтгэл
судлал нь мэдлэгийн өвөрмөц салбарын хувьд түүнийг
судалдаг юм.
Сэтгэцийн процесс- хүнийг хүрээлэн буй бодит
байдлын нөлөөллийг анхлан тусгах ба ухамсарлах
боломжийг хангаж буй сэтгэцийн үзэгдэл юм. Тэдгээр
нь эхлэл, тодорхой явц ба төгсгөлтэй байдаг.
Сэтгэцийн процессийг: танин мэдэхүйн |сэрэл,
хүртэхүй, анхаарал, төсөөлөл, ой тогтоолт, зохион
бодох, сэтгэхгүй, хэл яриа| сэтгэл хөдөлгөөн ба
зоригийн гэж ангилдаг.
Сэтгэцийн шинж- энэ нь бие хүний ихээхэн
тогтвортой, байнга илэрдэг онцлогууд бөгөөд тухайн
хүний хувьд илрэн зан үйл ба үйл ажиллагааны чанар-
тооны тодорхой түвшин тодорхойлдог.

5. Сэтгэцийн шинжид чиг хандлага, темперамент, зан төлөв, авъяас
чадвар хамаардаг.
Сэтгэцийн байдал- тухайн цаг мөчид илрэх хүний ажиллах
чадвар болон сэтгэцийн үйлийн чанарын тодорхой түвшин юм.
Түүнд идвэхтэй, идвэхгүй, сэргэлэн цовоо, ядарсан байдлууд
болон дургүйцэл зэрэг хамаарагдана.
Сэтгэцийн бүрдэл- хүний амьдралын болон мэргэжлийн
туршлага эзэмших явцад төлөвшдөг сэтгэцийн үзэгдлүүд бөгөөд
агуулга нь мэдлэг, чадвар, дадлын онцгой зохицол юм.
Нийгэм- сэтгэл зүйн үзэгдэл ба процесс- харилцан үйлдэл,
харилцаа, хүмүүс бие биедээ харилцан нөлөөлөх ба тэдний
нийгмийн тодорхой бүлэгт хамаарах зэргээс илрэх сэтгэл зүйн
үзэгдэл юм.

6. ÎÐÎÑÛÍ ÝÐÄÝÌÒÄÈÉÍ ÎÍÎË ÄÀÕÜ ÁÀÉÃÀËÜ ØÈÍÆËÝËÈÉÍ ¿ÍÄÝÑ
Çаí ¿éëèéã çî
õèöóóëàõ È.Ì .Ñå÷
íîâèéí áàéãàëü
øèíæëýëèéí
Äýýä ìýäðýëèéí ¿éë
àæèëãààíû òóõàé
È.Ï.Ïàâëîâûí îíîë
Үéë àæèëãààíû
òîãòîëöîîíû
Ï.Ê.Àíîõîíû îíîë
Òîãòîëöîîò äèíàìèê
бàéðøëûí òóõàé
À.Ð.Ëóðèÿãèéí îíîë
Ñýòãýöèéí áàéãàëü
øèíæëýëèéí
¿íäýñ

7. Зан үйлийг зохицуулах И.М.Сеченовын байгаль шинжлэлийн
онол
Сэтгэцийн амьдралын ухамсартай болон ухамсаргүй бүхэл
үйлдлүүд гарал үүслийн хувьд рефлексийн шинжтэй гэж үзээд
И.М.Сеченов механик хариу бус,харин дохионы үүрэг гүйцэтгэх
мэдрэхүйн эрхтэнүүдийн холбоо уялдаа бүхий хөдөлгөөн юм.
И.М.Сеченов мэдрэхүйн эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг
тайлбарлах шинэ хандлагыг үндэслэн хүлээн авуурын үйл явц
бол задлан ялгагчдын бүхэллэг цогц механизмын зөвхөн
дохионы тал,харин нөгөө тал нь булчингаас бүрдэнэ гэж
үзсэн.Булчингийн мэдрэмж дохион нь тухайн орчины орон зай
цаг хугацааны мэдээллийн эх үүсвэр бөгөөд энэ нь сэтгэхүйн
энгийн хэлбэрийн суурь болж онтогенезийн явцад танин
мэдэхүйн дээд хэлбэрийг үүсгэдэг.
Дээд мэдрэлийн үйл ажилгааны тухай И.П.Павловын онол;
И.П.Павловийн онолын үндэс нь эволюци –биологийн буюу
дасан зохицох утгаар бие махбодийн рефлексийн өөрийгөө
зохицуулах төсөөлөл юм.

8. Өөрийгөө зохицуулах төсөөлөл юм.өөрийгөө удирдан зохицуулахад
мэдрэлийн тогтолцоо гол үүрэг гүйцэтгэдэг.
Оросын нэрт эрдэмтэн цусны эргэлт хоол боловсруулахыг судалж
эхэлсний дараа гадаад ба дотоод илрэлийн нэгдэлд гадаад орчны
харилцан уялдаанд бүхэл организмын зан үйлийн судалгаанд шилжсэн
байна.Энэхүү харилцан уялдааг зохицуулах эрхтэн бол амьдрал үйл
ажиллагааны бүх л процессын түүний дотор сэтгэцийн дээд
зохицуулагч их тархины тал бөмбөлгүүдийн төвүүд юм.
Зан үйлийн үндсэн үйлдэл нөхцөлт рефлексийн ачаар бие махбодь
төрөлхийн нөхцөлд зохицож чаддаг.
И.П.Павлов болон түүний шавь нар сэтгэл зүйн хэд хэдэн үзэгдлийн
учир шалтгааныг нээхдээ нөхцөлт рефлекс үүсч бий болох өөрчлөгдөх
(тархалт,төвлөрөлт гэх мэт) хөдөлгөөнийг тал бүрээс нь судалсан юм.
Тогтолцоот динамик байршлын тухай А.Р.Луриягийн онол.
Тухайн онолын дагуу зориудын зан үйлийг зохицуулагч бол хэл яриа
юм. Танин мэдэхүйн үүрэгтэй үг нь хүний зориудын хөдөлгөөний чухал
зохицуулагч байж зориудын түлхэц хөдөлгөнөөс нарийн нэгдмэл
тогтолцоог бүрдүүлэх зан үйлийн зориудын хэв шинжид шилждэг.

9. Óÿí õàòàí
÷àíаðààð
ººð÷ëºãäºí
õóâüñäàã õóâèéí
øààðäëàãààð
ººðèé㺺 óäèðäàí
÷èãë¿¿ëýõ
÷àäâàðààð
Ñýòãýöèéí ¿éë àæèëãààíû òîãòîëöîî
Òîäîðõîéëîãäîíî
¯éë àæèëãààã áàãòààíà
Àôôåðåíò íèéëýã
¿éëèéã
Çàí áàéäëûã
çàñàæ
çàëðóóëàõ
ìåõàíèçì
¯éëäëèéí ¿ð
ä¿íãèéí àêöåïòîð

10. Хүний зан үйл болон рефлексийн үйл ажилгааг цогц бөгөөд
тодорхой зохион байгуулалттай процесс гэж үзэх ёстой ба энэ
нь 1-рт гадаад орчинд организмд дасан зохицох 2-рт түүнийг
идэвхтэй өөрчлөх хувиргахад чиглэгддэг,тодорхой хэмжээний
зохион байгуулалтай гэх гэх утгаар авч үзэх ёстой.Дээрхийн
үндэс бол П.К.Анохины судалж байсан сэтгэцийн үйл ажилгааны
тогтолцоо юм.
Үйл ажилгааны тогтолцоо(ҮАТ)-хүний биеийн эрхтнүүд болон
мэдрэлийн тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгийн зохион байгуулалт
нь ач холбогдол бүхий дасан зохицох үр дүн төлөвлөсөн
үйлдлийг бүтээлчээр хэрэгжүүлэхэд чиглэгддэг
Дасан зохицох үр дүнд хүрэхэд дараах өвөрмөц механизмууд
чухал үүрэгтэй
Мэдрэлийн тогтолцоонд ирэх бүх мэдээллийн афферент
синтез;
Үйлдлийн үр дүнгийн акцепторийн афферент загварын
хэлбэрээр үр дүнг урьдчилан таамаглан шийдвэр гаргах;
Үйлдэл;

11. Үйлдлийн үр дүнгийн акцепторын афферент загварын эргэх
холбоонд гүйцэтгэж буй үйлдлийн үзүүлэлтийг нийцүүлэх;
Мэдрэлийн тогтолцооны хийсвэр дүр ба үйлдлийг бодит
үзүүлэлт хооронд үл тохирох үед зан үйлийг залруулах .
ҮАТ-ны бүрэлдэхүүн хэсэг нь бүтцийн ойр байдал,
анатомийн байдлаар тодорхойлогдохгүй .
Түүнд байрлалын хувьд ойр төдийгүй хол байрлах бие
махбодын тогтолцоо ч багтана.Тэр анатомын хувьд бүхэл
тогтолцоо эсвэл зарим тохиолдолд бүхэл эрхтэний
тодорхой хэсгийг ч өөртөө хамруулна.
Гэхдээ мэдрэлийн тодорхой эс,булчин ямар нэг хэтэрхий
хэсэг бүхэл эрхтэн бүгд ҮАТ-нд багтаж ач холбогдолтой
дасан зохицох үр дүнд хүрэхийн тулд идэвхтэй оролцдог.
Эдгээр нэгдлүүдийн шилэгдэх,холбоо уялдааг зохицуулж
байдаг хүчин зүйл нь ҮАТ-ны биологийн ба физилогийн
бүтэц болон эцсийн дасан зохицох үр дүнгийн чанарын
үзүүлэлт юм.

12. ҮАТ нь Уян хатан чанар буюу өөрийн юм бүрэлдэхүүн хэсгийг
солих чадвараар тодорхойлогдоно.Тухайлбал амьсгалын ҮАТ –нь
төрөлхийн тодорхой бүтэц тул уян хатаэ шинжтэй байх
боломжгүй:амьсгалахад төв болон зах мэдрэлийн бүрэлдэхүүн
хэсгүүд адил оролцоно.Гэтэл биеийн хөдөлгөөний ҮАТ нь уян
хатан шинжтэйбөгөөд түүний бүрэлдэхүүн хэсгийнхарилцан
холбоог төвөггүй өөрчлөх боломжтой юм. Тухайлбал ямар нэгэн
зүйлд гүй, үсэрч, мөлхөж, алхаж хүрч болно.