1. S.EG101 С.Сэлэнгэ
Семинар №12

2. Хураангуй: Хүрээлэгч орчны гол эх үндэс
болсон хөрс, түүнийг нөхөн сэргээх,
агроэкосистемийн дэвшилтэт технологи
ашиглан үйлдвэрлэлийн явцад хөрсний
бүтцийг хадгалах судалгаа шинжилгээний
аргуудтай танилцах.
Түлхүүр үг: хөрсний
үржил шим, чийг, шинж
чанар, агроэкосистем,
хөрсний доройтол
• Хөрс, түүний тухай ойлголт
• Хөрсний бохирдлын эх үүсвэрүүд, ангилал
• Хөрсний бохирдлын өнөөгийн төвшин
• Үйлдвэрлэлийн үндсэн процессоос гарч буй
хөрсийг бохирдуулагч бодисууд
Дэд сэдэв

3. • Хөрсний бохирдол
Манай дэлхийн бүх амьд бодис организмуудын
оршин тогтнох өсч хөгжих тулгуур суурь нь газрын
гадарга буюу хөрс юм. Газрын хөрсний
бүрэлдхүүнийг төлөв байдлаар хатуу, шингэн, хийн
гэж гурав ангилдаг.
Хөрс бол хүрээлэн буй байгаль орчны бүрэлдхүүн
хэсэг бөгөөд экологийн бүх үүрэг үйл ажиллагаа нь
хөрсний үржил шим дээр төвлөрдөг. Хөрсний үржил
шим нөхөн сэргээгдэх чадвар нь үр тариа хүнсний
ногоо тариалах ба ургац хурааж авах үйл
ажиллагааны агроэкосистемийн явцад алдагдана.

5. • Үржил шимтэй хөрс үүсч тогтох нь олон зүйлүүдээс шалтгаална гэдгийг
бид мэднэ. Үүнд:
Хар шороон хөрс: Евро-Ази, хойт америкийн эх газрын ихээхэн талбайг
хамран тархсан. Жилд 300-600 мм тунадас орно. Үндсэн нөхцөл нь хээр,
ойт хээрийн өвслөг ургамшлын хамт хагд өвсөнд хөрс агуулагдаж нийт
биомасс 20-40 ц/га ургацын бүрхэц 50-60 %-г эзлэх ба 1м2 талбайд 100-с
цөөнгүй чийгийн хорхойтой, PH6.5-6.8, элэгдэл эвдрэл багатай ялзмагын
агууламж 3% -с их байна.
Хүрэн хөрс: сэрүүн хээрийн бүсний хэв шинжтэй дулаан зунтай хүйтэн
өвөлтэй(зун +250өвөл -250С) жилд унах хур тунадас 200-400мм ургацын
бүрхэц 50-70% ялзмаг агуулалт 2-3%, PH 6.6-7.0 байна.
Саарал хөрс: харьцангуй зөөлөн чийгэрхүү дулааны хэлбэлзэл багатай
субтропикийн хуурай хээр, хагас хээр, цөлийн бор хөрсний аналогитой
жилд 100-500мм хур тунадастай, зун +300С, өвөл -50С, биологийн эрчим
сайн 1г хөрсөнд 10сая хүртэл бичил биетэн амьдарна, зун хатаж хагсаад
өвөлд 1-2 м гүн хүртэл угаагдана.

6. Саарал бор хүрэн хөрс: засварын хэв шинжтэй
бөгөөд субтропикийн хуурай бутлаг хээрт үүсэн
бүрэлджээ. Жилд унах хур тунадас 250-500 мм,
зун +200С өвөл цасан бүрхүүл тогтвортой бус
талархаг уулын бэлд тархана.
Цөлийн бор саарал хөрс: дэлхийн халуун
үндсэн хэв шинжийн хөрс. Үндсэн нөхцөл нь их
хуурай 80-100 мм тунадас өвөл хаврын заагаар
бага чийгшдэг, хуурайсаг, давсны ургамалтай,
ургацын бүрхэц нь 3-8% тэгширхэг гадаргатай.

7. Байгалийн хөрсний нөөц баялаг. Хүрээлэгч орчин нь хүний
ахуй амьдрал хөдөлмөр амралт урсан өнгөрч байдаг
байгалийн болон техноген юмсын харилцан уялдаатай
ойлголт юм. Хүмүүс байгалийн хөрсийг ноосфер буюу оюун
санааны хэрэгцээг хангахад ашиглана.
Байгалийн экосистем биологийн үр ашгаа өөрөө зохицуулдаг
бол агроэкосистем нь хүнээс шууд хамаардаг. Хувь хүний
газар тариалангийн мэдлэг техникийн хангамж нийгэм эдийн
засгийн нөхцөл зэргээс хамаарч агроэксистем тогтмол биш
байдаг. Хүний хүчин зүйл хөрсөнд нөлөөлснөөр дараах
өөрчлөлтүүд явагдана Үүнд:
1. Хөрсний эвдрэл (салхи, усны үйлчлэлээр)
2. Хөрсний бохирдолт
3. Хоёр дахь удаагаа намагжих, давс хужиртай болох
4. Цөлжилт
5. Үйлдвэрийн болон орон сууцны зориулалтаар газрыг ашиглах

8. • Хөрсний эвдрэл.
 Хөрсний үржил шимтэй дээд хэсэг нь
эвдэрч салхинд хийсч алга болох эсвэл
усанд урсаж алга болохыг хөрсний эвдрэл
гэнэ. Хөрс үйлдвэрлэл барилга байгууламж
уул уурхай бэлчээр суваг шуудуу дайн
зэргээс эвдрэл үүсдэг. Гэхдээ хамгийн гол
нь дэлхийд усны / хуурай газрын-31%/ ба
салхины / дефлляци- 34/ эвдрэл ноёлж
байна АНУ-д ХАА-н эдэлбэр газрын 40-
60% нь эвдрэлд өртсөн байна. Хөрс үржил
шимгүй болж ургамлын биологийн чанар
ургац мууддаг.

10. • өдөр тутмын /бага
зэрэг хуй салхи/
• хүчтэй шороон
шуурга /20-30м/сек
Салхиар хөрс элэгдэх: салхи хөрсний жижиг
хэсгүүдийг ховх үлээж өөр тийш хийсгэж
зөөхийг салхиар хөрс элэгдэх гэнэ. Ийм
эвдрэлийн хэмжээ хурдац нь салхины хүч
хөрсний бат бэх чанар ургамлын ургац газрын
гадаргууны байдал зэргээс хамаарна. Салхи
хоёр үндсэн хэлбэртэй.
Усны нөлөөллөөр хөрс эвдрэх: түр зуурын усны урсгалаар хөрс
эвдрэхийг усны нөлөөллөөр хөрс эвдрэх гэнэ. Энэ нь хэд хэдэн хэлбэрээр
тухайлбал налуу болох ховил гарах гуу жалга эрэг үүсэх зэргээр тохиолдож
болно. Эдгээрийн дотроос хамгийн их тохиолддог нь гуу жалга. Хор хөнөөл
асар их.
Хөрсний бохирдолтХимийн хорт нэгдлүүд хөрсөнд их концентрацитай орвол
хөрсний өнгөн давхарга амархан бохирдож хөрсний организмуудыг хөнөөдөг. Үүний
уршгаар хөрсний өөрийгөө цэвэршүүлэх чадвар алдагдаж хүн амьтан ургамалд
ихээхэн хортой нөлөө үзүүлдэг. Жишээ нь хүчтэй бохирдсон хөрсөнд гэдэсний
хижиг, урвах хижиг үүсгэгчид 1.5 жил хүртэл амьдарч чаддаг. Гэтэл цэвэр хөрсөнд
2-3 хоног амьдардаг.

12. • Хөрсийг бохирдуулагч гол зүйлүүд нь:
 Химийн хор (пестицид) Дэлхийд жил бүр сая гаруй тн ургамлын
өвчин хорлогчдын эсрэг хэрэглэдэг химийн хор пестицид
үйлдвэрлэдэг. ОХУ-д 100 мян/тн пестицид хэрэглэж байна. Жилд
1 хүнд 1кг орчим пестицид оногддог. Эрдэмтэд хорны үйлчлэл нь
зөвхөн хүн ургамал амьтанд нөлөөлөөд зогсохгүй байгалийн
нөхөн сэргээгдэх үүрэг үйл ажиллагааг эвдэж байгааг тогтоожээ.
 Эрдэс бордоо: хөрсөнд азот суперфосфат болон бусад
бордооноос нитрат сульфат хлоридын давс зэрэг нь хөрсөнд
шилждэг.Нитрат их хэрэглэхэд хөрсний хүчилтөрөгч багассаны
улмаас агаарт азот болон метан дутуу исэлддэг. Хүний бие
махбодид нитрат 50мг/л-с илүү орвол шууд хордуулдаг.
 Үйлдвэрийн хаягдал. хөрсийг бохирдуулагч зүйлүүдийн нэг нь
үйлдвэрийн хаягдал юм. Үүнээс улбаалан ихээхэн талбай
эзэлсэн хог хаягдлын овоолго үнсэн овоо хаягдал хадгалах газар
олширч байна. Хөрсний хэвийн ажиллагааг алдагдуулахад хий
утааны хаягдал асар их хор хөнөөл үзүүлдэг.
 Нефть , нефтийн бүтээгдхүүнээр бохирдох. Олон улсын
экологийн ноцтой асуудлын нэг бол газрын хөрс нефть нефтийн
бүтээгдхүүнээр бохирдох явдал юм.

13. • Хөрсний бохирдлоос хүний эрүүл мэндэд
үзүүлэх нөлөө
эх үүсвэр элементүүд үзүүлэх сөрөг нөлөө
Мөнгөн усаар бохирдсон хөрс ба гадаргуун
хөрсний ус
сэтгэхүйн хямрал, ходоод гэдэсний үйл
ажиллагааны хямрал, бөөрний хямрал,
хромсомын мутаци
Мышьякаар бохирдсон хөрс хордсон үр тариа
арьсны хорт хавдар, хордлого, захын
мэдрэлийн үрэвсэл
Хар тугалгаар бохирдсон хөрс хөрсний болон
гадаргуун ус
ясны эдийн гэмтэл, цусан дахь уургийн
нийлэгжилт саатах, мэдрэлийн систем бөөр
хямрах
Зэсээр бохрдсон хөрс, хөрсний болон
гадаргуун ус бохирдох
эдийн органик өөрчлөлтүүд, ясны эдийн гэмтэл,
элэгний үрэвсэл
Кадмигаар бохирдсон хөрс
элэгний цирроз, бөөрний үйл ажиллагааны
дутагдал, протеинур

14. • Хөрсний хоёр дахь намагжилт ба давсжилт:
аж ахуйн үйл ажиллагааны
явцад хүн байгалийн
давсжилтыг улам
нэмэгдүүлэхийг давтан
давсжих гэнэ. Хуурай районд
усжуулалтыг хэтрүүлэн хийвэл
ийм байдалд хүрдэг.

15. •Анхаарал тавьсанд
баярлалаа