Монголын нийгмийн түүхэн нийтлэгүүдийн үүсэл, хувьсал, нийгмийн бүтэц давхраажилтын тухай.

1. БАТЛАВ.ТЭНХМИЙН ЭРХЛЭГЧ Б.УЛАМБАЯР
МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ХИЧЭЭЛИЙН КОНСПЕКТ
Сэдэв: Монголын нийгмийн түүхэн нийтлэгүүдийн үүсэл, хувьсал,
нийгмийн бүтэц давхраажилтын тухай.
Нэг. Монголын нийгэм дэх түүхэн нийтлэгүүдийн үүсэл, хувьсал.
Хуучин тогтолцооны үед хүмүүсийн нийтлэг гэдгийг үндэстэн, ястан, давхаргууд хэмээн
авч үзэж байв. Тэр ч байтугай үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явц гагцхүү социализмын үед
боломжтой гэж үзэж байсан. Халх, буриад, дөрвөд, хотон, захчин зэргийг ястан хэмээн авч үзэж
байсан. Эдүгээ монгол угсааны бүлгүүд гэж үзэх болсон байна.
Угсаатан гэдгийг хэрхэн тодорхойлох вэ? Угсаатан гэдэг бол нэг хэлээр харилцдаг, нэг
угсаа гарвалтайгаа нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг, амьдралын хэв маяг, зан заншлаараа ижил,
түүнийгээ уламжлан авч эрхэмлэн дээдэлдэг, энэ бүхнээрээ ойр хоорондоо ялгарах том бүлэг
хүмүүс юм.
Эрдэмтэн Гумилев Л.Н угсаатан зүйн судалгааг төгс сайн хийсэн гэж үздэг. Тэрээр
угсаатан нийгмийн том бүлэг хүмүүс -ныг “ биосоциаль организм “ гэж тодорхойлсон.
Ийнхүү үэхдээ тэрээр угсаатны гарлы г газар зүйн болон сансрын хүчин зүйлээс
шалтгаалсан үйл явц гэж үздэг. Үүнчлэн угсаатны төлөвшлийг сансрын эрчим хүч нарны
идэвхжилийн онол , газрын төрх байдлын онцлогуудтай холбон тайлбарладаг юм. Үүнчлэн
Оросын угсаатны онолч Ю.В.Бромлей угсаатныг тодорхойлохдоо нутаг дэвсгэр, соёл,
ухамсарлагдсан нэгдэл зэрэг хүчин зүйлүүдийг гол болгосон байдаг.
Угсаатныг бүхэл бүтэн тогтолцоо гэж үзэх нөхцөлд тэр нь өөртөө ухамсраараа
холбогдсон жижиг угсаатны бүлгүүдийн тогтоцыг агуулж байдаг бөгөөд тэдгээр нь өөр
хоорондоо нэгдэх, салах үйл явцыг агуулж байдаг юм.
Монголчууд цусан болон ясан төрлөө өөрөөр хэлбэл овгоо хамгаалан авч үлдэх талаар
эртний уламжлалтай. Жишээ нь: Монголын нууц товчоонд Авга Даридайг Хэрэдтэй явсан гэ дэг
шалтгаанаар нүднээс далд болгоё “ гэсэн санал гарахад Боорчи, Мухулай,Ши хихутаг гурав
“өөрийн голомтыг сөнөөх мэт .... болох биш үү? Сайн эцгийн чинь гэрээс болж үлдсэн ганц авга
чинь биш үү?, түүнийг үгүй хийж яаж болно ? Түүний ухаж мэдсэнгүйг алдаа гаргасныг

2. уучилтугай. Сайн эцгийн чинь голомтондоо утаа гаргаж яваг “ хэмээн ятгаж, өршөөж байсан
тухай өгүүлжээ.
Энэ саналыг Чингис хаан өөрөө гаргаж байсан бөгөөд “За тийм болог“ хэмээн өршөөж
байсан.
Монголын овгууд цаашид хөгжиж дэвжсээр монгол угсаатныг бүрдүүлж эхэлсэн. Гэхдээ
энэ нь суурин иргэншилтэй ард түмнүүдээс өөр юм. Нүүдэлчид байнга н утаг сэлгэн, хол ойр
нүүдэг болохоор хоорондоо холилдож, бие биенээсээ суралцах амьдралын туршлагаа харилцан
солилцох нь суурин иргэдээс хамаагүй давуу юм.
Монголын овог, аймгууд хүрээгээр амьдарч, нүүдэл суудал, мал аж ахуй, ан гөрөөгөө
хамтран зохион байгуулж болдог ч нэг талаас овог аймгуудын хоорондын мөчөөрхөл,
тэмцэлдээн, нөгөө талаас гадны халдлагад өртөмтгий байжээ. Энэчлэн зуд турхан гэх мэтэд
өртдөг байсан байна. Томоохон шалгуур явагдсан гэж хэлж болно.
Евразид монголчууд ганцаараа нүүдэлчин байгаагүй. Өөр бусад аймгууд байсан бөгөөд
тэдэнтэй эвдрэлцэж, эвлэлдэж явсан байна. Тухайлбал эртний түрэг аймгууд монгол н утагт
түрэн орж ирээд зогсохгүй, түрэг угсааны улсаа байгуулан, олон зуун жил оршин тогтнож, түүх
дурсгалаа үлдээжээ. Культуган хатаны хөшөө гэх мэт . Монгол Түрэгийн харилцаа эерэг, сөрөг
үр дагавартай байсан нь маргаангүй.
Түрэг, Уйгар, Киданы үеийн харь угсааны хаант улсад харъяалагдаж байсан монгол
аймгууд дахин сэргэж, Х зууны дунд үеэр цэрэг дайны хувьд киданчуудад үл дийлдэх хүчэрхэг
болсон байна.
Хоёр зууны дараа ХII зуун Хабул хааны удирдлагын дор нэгдэж, Бодончараас эх авсан
язгуурын монгол аймгууд болон удам угсаатны Бөртэ чоно гэж үздэг садан төрөл аймгуудыг
багтаасан Хамаг Монгол хэмээх чамбай ханлиг байгуулагджээ.
ҮШ зуунаас эхэлж өнөөгийн монгол нутаг дээр “Монгол“ гэдэг ерөн хий нэрийн дор
өвчит нэгдлийн бөөгнөрөл бий болсон. Энд гурван голын үндсэн монголчууд Татар, Мэргэд
зэрэг монгол хэл бүхий аймгууд , түүнчлэн монголжсон түрэгүүд, түрэгжсэн монгол аймгууд
багтана. Эдгээрээс аймгууд өөр хоорондоо нэгдэж монголын феодалын анхны нэгдсэн төр улсыг
байгуулсан байна.
Овог, аймаг, улс, төр гэсэн үндсэн ойлголтуудад няхуур хандах талаар тайлбарлах

3. Эртний монгол нутагт овог аймгууд үе улиран суусаар байсан бол төр, улс халагдаж
солигдсоор ирсэн байна. Аймаг бол харьцангуй тогтвортой, тодорхойлогч шинжтэй байсан.
Төр, улсын зарим шинжийг өөртөө агуулж байсан гэж үздэг.
Эхэн үедээ Хамаг монголын цөм нь Дарлиган, Нирун аймаг байсан бол яваандаа
Дарлиганы нөлөө суларч, Нируны мэдэлд орсон. Нирун нь Боржигоны мэдэлд орсон гэх
гаргалгааг түүхэнд хийдэг. Нируны 19 овог аймгаас Боржигон, Жадран, Тайчууд хүчирхжиж
бусдыгаа дагуулах болсон байна.
Хабул хааны дараа 1189 онд Хамаг монголын Хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн Тэмүжин
Татар, Хэрэйд, Найман, Онгуд зэрэг монгол угсаатны бусад ханлигийг хурааж өөртөө нэгтгэж,
Үндэсний Тулгар Төр байгуулснаар, монгол угсаатны нийтлэг хөгжилд эргэлт гарчээ.
Тухайлбал 1206 онд Их Мон гол Улс байгуулагдсанаар монгол үндэстэн бүрэлдэж
эхэлсэн.
Үндэстэн бүрэлдэх үйл явцыг түргэтгэсэн хүчин зүйлүүд гэвэл: төр ёс, газар шороо, аж
ахуй, өртөө зам, хил хязгаар, хэл түүх, ёс заншил, шашин шүтлэг зэрэг юм.
Үндэстэн гэж юу вэ? Үндэстэн гэдэг ухагдахуун бол нэгэн төр улсын хүрээнд
хамаарагдаж буй угсаатны нэгдэл юм. Иймээс угсаатан бол үнэдэстнээс өргөн ойлголт.
Түүхэндээ монгол үндэстэн олон удаа сарнин бутарч байжээ. Тухайлбал, Чингисийн
дараах хаадуудын тэмцэл, улс төрийн бутралын үе, нийслэл хотоо нүүлгэсэн, манж чин улсын
эрхшээлд орсон зэрэг нь үндэстэн бутрахад нөлөөлсөн.
Өнөөгийн монгол үндэстэн бол монгол улсад харъяалагдаж байгаа монгол угсаатан мөн.
Харин харь улсад харъяалагдаж байгаа өвөрлөгчид, буриад, халимаг, хазар зэрэг нь
монгол үндэстэнд бус, монгол угсаатанд хамаарна.
Хоёр. Монголын нийгмийн бүтэц, давхраажил, түүний хувьсал өөрчлөлт.
Монголын нийгмийн бүтэц, давхраажилтыг манай түүхчид багагүй судалсан хэдий ч
Марксист-Ленинист дан ганц арга зүйд онол тулгуурлаж байсан учраас алдаа, гажуудалд
нилээд оржээ.
Өөрөөр хэлбэл Марксын формацийн онолын үүднээс голчлон хандсаны улмаас соёл
иргэншлийн онолын тал нь орхигдсон юм.

4. Формацийн онол бол босоо шатлалын онол, тэгвэл соёл иргэншлийн онол нь зэрэгцээ
хөгжлийн утгыг илэрхийлдэг. Формацийн онолын үүднээс хандана гэдэг нь нийгэм -ангийн
бүтцийн үүднээс хандаж буй хэрэг. Энэ нь суурин соёл иргэншилтэй улсуудад таарах боловч
нүүдэлчдийн нийгэмд сайн тохирдоггүй сул талтай.
Судалгаанаас харахад монголын нийгэмд ангийн ялгарал харьцангуй бага бүдэг, бадаг,
харин давхраажил бодитойгоор оршсоор иржээ.
Монголын нийгмийн давхраажилтыг судалсан дорвитой бүтээл гэвэл 1984 онд ШУА-ийн
түүхийн хүрээлэн, философи, социологи, эрхийн хүрээлэнгээс хамтран гаргасан “ БНМАУ-ын
нийгмийн бүтэц” ном, эрдэмтэн Х.Гүндсамбуугийн “Монголын нийгмийн давхраажил,
хөгжлийн хандлага, ХХ зуун” бүтээл зэрэг юм.
Монголын аж ахуйн амьдралын хэвшил нь:
1. Түүн цуглуулах энэ нь суурин иргэншилтэй улсуудад нэгэн адил байдаг тариалан
дэвжээгүй.
2. Ан агнах зэрэг юм. амьтан гаршуулан тэжээснээр нүүдлийн МАА-н сонгомол орон
болтлоо хөгжсөн.
Давхраажилтын онолын “ Загалмайлсан эцэг “ гэгддэг П.Сорокин “ Нийгмийн түүх бол
давхраажилтын түүх юм” гэжээ.
Монголчуудын давхраажилтанд дараах хүчин зүйлүүд нөлөөлсөн. Үүнд:
1. Нүүдлийн мал аж ахуй.
2. Их ан ав.
3. Дайны олз омог.
4. Цэргийн ардчилал. Үүний үрээр язгууртнууд товойн тодорч, МНУлсын тулгар төрийг
төвхнүүлж, төгс төгөлдөр цэргийн зохион байгуулалт бүхий улс болжээ.
Монголчуудын амжиргаа, нүүдэл, суудал, хоол хүнс, хувцас хунар, зан заншил, ёс
горим, оюуны ертөнц, хөдөлмөрийн хуваарь, хоршилт, өрх тусгаарлалт, өв залгамжлал гэх зэрэг
нь тэр аяараа мал сүрэгтэй хүйн холбоотой юм. Эртний ч, эдүгээгийн ч мон голд ийм л байгаа.
Орчин үед ноолуур, мал, махнаас ард иргэд ч, улс оронч тодорхой ашиг, орлого олж,
амьдрал ахуйгаа залгуулж байна.

5. Мал аж ахуй г эрхлэх нь байгаль орчинд ээлтэй бөгөөд газар тариалан, олборлох аж
үйлдвэрээс экологийн хөнөөл багатай юм.
Монголын нийгэм дэх ан хны дав храажилт нь эрчүүдийн бяр чадал, овсгоо самбаа, зэр
зэвсэг агсах чадвараас хамаарч байжээ.
Цэргийн ардчилал хөгжиж, нийгэм дэвжихийн хэрээр баатарлаг гавъяа, удам угсаа, бэл
бэнчин, мал сүрэг зэргийн нөлөөлөл өсөн нэмэгдэж, давхраажилтанд нөлөөлөх болсон.
Монголын нэгдсэн тулгар төр байгуулагдсан явдал бол нэг талаас цэргийн ардчилал
хөгжиж, чанарын шинэ шатанд шилжсэний үр дүн илэрхийлэл юм.
Чингис хаан улсаа байгуулахдаа андгай тангараг, нөхөрлөл, үерхэл, андчлал, ач тус зэрэг
цэргийн ардчилалын хийгээд ёс суртахууны үнэт зүйлсийг гол болгосон байна.
Ингээд цаг хугацаа улирах тутам цэргийн ардчилал хумигдан бүдгэрч, алтан ургийн
хэлхээ холбоо, үе залгамжлал нь давамгайлах болсон.
Алтан ургийн механизм угсаа залгамжлал нь Хувилай хааны үед төрийн хос ёсоор
бэхэжсэн. Үүнийг шашин төрийг хослон барих ёс хэмээнэ. Ингээд богдуудын дүр тодруулах үйл
явцад түрэгдэх болсон. Ийнхүү суларсан боловч монголын төрийн амин судас байсаар 1930 -аад
оны хэлмэгдүүлэлтийн үед үгүй болжээ.
Монголын нийгмийн амьдралын дээд оройд эртнээс янагш төрийн тэргүүн, овог аймаг,
ханлигийн дээдчүүл, төрийн дээгүүр албан тушаалтнууд, дарга жанжин нар, бичгийн хүмүүс,
бөөгийн болон шашны мяндагтнууд, ихсийн ёстой хатад, тэдний үр хүүхэд, хүргэчүүл байсаар
иржээ.
Харин үеийн үед малчин ардууд дунд болоод доогуур зиндаанд байжээ. Гэхдээ “ МНТ”-д
Чингис хаан хиши гтэн цэргээ байгуулахдаа түмт, мянгат, зуутын хөвгүүдтэй “сул хүний
хөвгүүдийг“ зэрэгцүүлэн онцолсон байдаг. Энэ нь төрийн суурь, нийгмийн ба азаа өргөжүүлэх
алсын бодлого байсан гэж үздэг. Тэр үед Их засаг хуулийг чанд мөрдөж, нийгэм эмх цэгцтэй
байсан учраас хүн ёсноос гадуур хүн шинжээ алдсан, нийгмийн ёроол руу орох хүн цөөвтөр
байжээ гэж үздэг.
МНТ-д өгүүлснээр нийгмийн хамгааллын бодлого явагдаж байсан. Тухайлбал тэнд
өгүүлснээр зуун хониноос нижгээд зусаг хонь гаргаж, үгээгүй ядууст тусламж болгож байсан
3.252 байжээ.

6. Өүлэн эх нэг хөвгүүнийг өөрийн хөвгүүнээ болгон гал голомтондоо хүн болгосон тухай
МНТ-д дурддаг. Тэрээр дөртэй алтан ээмэг зүүж, булгаар доторлосон элгэвчтэй хүү байжээ.
Энэчлэн монгол иргэд ямар дав храанд харъяалагдах, өгсөх уруудах хувь тавилан нь тун
нарийн байжээ.
Монголын нийгмийн дунд давхаргад “урт дурын хүн “ хөрөнгөлөг, баялаг,малчид,
“чөлөөтэй хүн” ,” сул хүн” нар хамрагдаж байжээ.
Дунд дав харгын иргэд тухайн үедээ монголын нийгмийг хөдөлгөгч зүтгүүр болж байсан
бөайна. Өөрөөр хэлбэл материаллаг баялаг бүтээж байсан.
Дээр бид монгол хүний хувь тавилан өгсөж, уруудаж байсан талаар өгүүлсэн. Жишээ нь:
Чингисийн андууд болох Ван хан, Жамуха сэцэн нар адаг сүүлдээ алтан амиа алдсан байхад
Боорчи, Мухулай, Шихихутаг нар албан тушаал дэвшиж, дээгүүр суудалд заларчээ.
Энэ мэтийн жишээ монголын түүхэнд олонтоо гарсан. Судлаачдын дүгнэлтээс үзэхэд Их
монгол Улсын үед Чингисийг тойрсон цагираган бүтэц, зэрэг зиндаа, нийгмийн байдлыг
илэрхийлсэн суварган бүтэц, овог аймаг, мянгатуудыг ялгасан угсаатан - засаг захиргааны, хот,
хөдөөг харуулсан “ нутагшилтын бүтэц” байсан бололтой.
Монголын эзэнт гүрэн задарч, улс төрийн бутрал гүнзгийрэхийн хэрээр монголын нийгэм
цэргийнхээс иргэний шинжтэй болж, улмаар шашны нийгэм рүү хандлагатай болсон. Энэ
манжийн эрхшээлтэй хамсан гүнзгийрсэн. Манжууд эзэлсэн хятаддаа ууссан байхад, манжид
дагаар орсон монголчууд 20-р зуунд тусгаар тогтносон нь үнэхээр гайхалтай юм.
Монгол туургатны төрт ёс сэргэх углуурга нь монгол хар, шар феодал, ноёд манжид
үйлчлэх явцдаа түшмэл ёсны и хээхэн туршлага өвлөж үлдсэн явдалтай холбоотой байсан гэж
түүхчид үзсэн байдаг.
.... ноёд нь зэрэг дэвээрээ хэдэн янз байсны үндсэн хэсэг нь Засаг ноёд юм. 1921 оны
хувьсгалын өмнөх монголд бүгд 125 засаг ноён байжээ. Тэдгээр нь дээр цагт Халхын 7 хошуу
гэж байх үеэс үе улиран залгамжлагдсан бас хожим өргөмжлөгдсөн ноёдууд юм.
Тэд манжийн эзэн хаанаас төрд зүт гэсэн гавъяаныхаа төлөө и х, багаар ВАН, БЭЭЛ,
БЭЙС, ГҮН хэргэмээр шагнагдаж, тусгай цалин пүнлүү хүртдэг байлаа. Хэтэрхий 4 хэргэм
ван,бээл, бэйс, гүн хүртээгүй хошуу засаг хуруу дарам цөөн байжээ.

7. Засаг ноёдын дотроос шашин төрд үнэнч, бичгийн эрдэмд боловсорсон, хөрөнгө чинээтэй
зарим нь аймгийн чуулганы дарга, дэд дарга, аймгийн жанжны тушаалд томилогддог дав хар
байжээ.
Засаг ноёд хошууны доторхи хэргийг ерөнхийлөн мэдэх боловч, эрх дарх нь зарим
талаараа хязгаарлагдмал байсан. Тухайлбал: томоохон хэргийг чуулганы даргатай завшилцөх,
цэргийг захирахдаа аймгийн жанжны тушаал зааврыг дагаж байсан. Бас газрыг худалдах, шууд
хагалбарлан тариа тари х, албат ардыг сум, хамжлага болгон сольж өөрчлөх, хамжлагаа худалдах
эрхгүй байжээ.
Гэвч засаг ноёдыг хаант төрийн албан хаагчид, түшмэл төдий үзэх аргагүй юм. Дээрхээс
илүү эрх мэдэлтэй байсан.
Засаг ноёдын хошуу захирах албыг дараах 4 түшмэл голлон гүйцэтгэдэг байсан.
1. Туслагч
2. Захирагч
3. Мээрэн
4. Залан
Хошуу туслагч нь хошуу тамгын газрыг бүхэлд нь хариуцаж, хошууны аливаа хэргийг
эмхлэн шийтгэж байсан. Захирагч нь хошууны захиргаа, санхүүгийн хэргийг хариуцаж байв.
Мээрэн нь цэргийн хэргийг мэдэж байсан бол Залан нь хошууны өдөр тутмын аар саар
ажлыг залгуулж байжээ.
Хар ноёдын дотор олон тоотой нь тайж нар байв.
1. Төрөл тайж Чингис хааны үр хөвгүүд
2. Харъяат тайж Хавт Хасар, Билгүүдэйн удмын тайж нар .
Тайж нар зэрэг дэвтэй байсан.
- Хан, Чин вангийн хөвүүнийг Тэргүүн зэргийн тайж
- Жүн ван, бээлийн хөвүүнийг дэд зэргийн тайж
- Бэйс, гүнгийн хөвүүнийг гутгаар зэргийн дөтгөөр зэргийн тайж болгон хамжлага
захирах эрхийг хуулиар олгодог байжээ. Ерөнхийдөө угсаа залгамжилсан тайж нар
хамжлага захирах боловч тэднийг халж солих, дангаараа н утаг эзэмши х эрхгүй,
харъяат хамжлага нь ял зэмд унавал хари уцлагыг хамтдаа үүрэлцдэг байжээ. Тайж

8. нар бэл бэнчин, хөрөнгө зоориор харилцан адилгүй, зарим нь толгой баян бай хад
зарим нь тарчиг хоосон байжээ.
Тарчиг хоосон тайж нарыг хохь тайж хэмээнэ. Монголын нийгмийн томоохон нэг
давхарга нь лам нар юм. Лам нар дотроо дараах хэлбэрүүдэд хуваагдаж байсан.
аДээд лам нар Хутагт хувилгаад болон мяндаг тушаалтай лам нар орно
бДунд лам нар Хурал номын ажлыг шүтсэн, санваартан лам нар
вДоод ядуу лам нар Шарын төдийгүй, хар амьдрал хосолсон лам хувраг нар
Тамгатай 13 хутагт нь өөрийн хошуу н утагтай, шавь ард албатай, тусгай захиргаатай,
шүүн таслах байгууллагатай байснаараа Засаг ноёдоос ялгалгүй байсан бөгөөд заримдаа тэднээс
давж чаддаг байжээ. Том хуврагуудын зэрэгцээ нөлөө бүхий жижиг хутагт хувилгаад,
жаврингууд гэж бас байжээ.
Хутагтуудын хамгийн том, оройн дээд нь Богд Жавзүндамба байв. Тэрээр олон арван
мянган мал сүрэг, гадаад дотоод сан, үржүүлэх сан, “Гэгээн сан “ зэргээс бүрдсэн их хөрөнгөтэй
байжээ.
Дотоод санд өглөгийн эздийн өргөсөн зүйлүүд, гадаад санд шавь нараас татварласан
зүйлүүд, үржүүлэх санд мөнгө хүүллээр орсон орлогууд багтаж байсан. Сангуудын хөрөн гийг
ерөнхийд нь Эрдэнэ Шанзодба эрхлэн шийтгэнэ.
Эрдэнэ Шанзодбад дараах үүрэгтэнүүд захирагддаг байсан. Үүнд: донир, зайсан, нярав,
бичээч, түлхүүрчин, хар бор ажил хийгчид, их жасын малыг адгуулагч олон мянган малчид зэрэг
юм.
Богд гэгээний шавь нарыг Их шавь хэмээнэ. Эрдэнэ Шанзудбын яам нь үндсэндээ Их
шавийн засаг захиргаа, санхүүгийн хэргийг эрхэлнэ.
Их шавийн номын хэргийг Хамба Номун хан эрхэлнэ. Тэрбээр и х хүрээний Хамба лам
юм. Орон нутгийн хүрээ, хийдүүдийг хамба, цорж, гэсгүй нар удирдана. Үүнчлэн номын мө р
хөөсөн, их бага ухаанаар мэргэшсэн, гавьж, аграмба, бандидаар тодорсон хүмүүс ч байжээ.
19-р зууны сүүлч, 20-р зууны эх гэхэд монголчууд бурхны шашныг шүтэх явдал туйлдаа
хүрчээ. Энэ үйл явдлыг эерэг, сөрөг байдлаар тайлбарлаж ирсэн. дэлгэрүүлж ярих “Монгол
лам”, “ Монгол хувраг “ гэсэн нийгмийн давхраа бий болсон байв.

9. Монгол лам нар сүсэгтэн олонд хандаж “Зовох нь бусдын хүчин бус өөрөө муу
үйлдсэнийх, жаргах нь бас бусдын хүчин бус өөрөө буян үйлдсэнийх” гэж номлож, буян
нүглийг дэнсэлж, нийгмийн үүрэг, хариуцлага хүлээж үлгэр жишээ үзүүлж байсан тал бий.
Үүний хамт байр сууриа хадгалах сонирхлын үүднээс орчин цагийн эмнэлэгийг эсэргүүцэх,
элдэв нэр хоч өгөх зэргээр хандаж байсан тал ч харагддаг.
Монгол лам нар доорхи эерэгүү, ёс суртахуунлаг үйлүүдийг эрхэлж байсан.
- Хүндрэлгүй амаржихад туслах
- Хүүхдэд нэр хайрлах
- Үрийн заяа хүсч зальбирах
- Хүүхэд өвдөхөд тарни домын хүчээр илааршуулах
- Хүүхдийн даахь үргээхэд зан үйл үйлдэх
- Баньди нарыг шавилуулан сургах
- Хуримлах зан үйлтэй холбоотой харилцаануудыг шашны зан үйл талаас зохицуулах
- Мэргэ төлөг буулгах
- Засал хийх
- Талийгаач нарын зам мөрийг чиглүүлэх
- Нүгэл нимгэлэх, буяны мөрд оруулах
- Хийморь сэргээх, сүлд дуудах гэх мэт бусад.
Үүний зэрэгцээ лам хүн эхнэр авахыг хориглох, хүлцэнгүйг номлох зэргээр хүмүүсийг
тэмцлээс холтгож байсан зэрэг сөрөг талууд ч байсан.
Монголын нийгмийн үндсэн хэсэг нь малчин ардууд бөгөөд тэд нар хамжлага чжсан
байдлаараа 3 хуваагдаж байсан.
1. Сумын ард
2. Хамжлага ард
3. Шавь ард
Сумын ард нь гол төлөв төрийн алба болох өртөө улаа, цэргийн албыг залгуулдаг бол
Хамжлага ард нь хошуу ноён, тайж нарт биеэр болон эдээр давхар хамжлагачлагдана. татвар
төлөх, ажил үйлчилгээ эрхлэх гэх мэт
Харин шавь ард нь хутагтуудын мэдэлд байж, зарим алба гувчуур, цэргийн албанаас
чөлөөлөгддөг байжээ. Тийм учраас шавь ард болох эрмэлзэл их болсон байна.

10. Хамжлагууд ноёд язгууртн уудад харъяалагдаж тэдний бачим тулгуу албыг залгуулдаг
байлаа. Тэрчлэн монголын нийгэмд хүрээний болон хөдөөний баячууд төрийн энгийн албан
хаагчид, наймаачид, харчуул, борчуул, хэрмэл цагаачид хүртэл байсан. Энэ бүхэн бол манжийн
болон олноо өргөгдсөн үеийн Монголын нийгмийн давхраажилтын тойм, ерөнхий хөрөг зураг
юм.
1911 оны ҮЭЧХ, 1921 оны Үндэсний ардчилсан хувьсгал монголын нийгмийн
давхраажилтанд эргэлт гаргасан. Хот байгуулалт, үйлдвэржилт давхраажилтанд нөлөөлсөн.
Социалист нийгмийн үед ажилчин анги, хоршоолсон ард, хөдөлмөрийн сэхээтэн, дарга
анги номенклатура гэсэн дөрвөн бүтэц бий болсон. Тэр нь дотроо намын, төрийн, техникийн
гэсэн гурван бүрэлдэхүүнтэй. Мэдлийн болон нөөцийн гэсэн хоёр хуваагдалтай, намын
гишүүнээсээ Ерөнхий нарийн бичгийн даргыг хүртэл олон шат гишгүүртэй байлаа.
Энэхүү тогтолцоог нэрт судлаач М.Восленекий төрийн монофолын феадализмын үе гэж
нэрлэжээ.
1990 оны ардчилсан хувьсгал нь монголын нийгмийн бүтэц, давхраажилд зарчмын
өөрчлөлт авчирсан.
-Өмч хувьчилснаар ардын аж ахуйтнууд сэргэж, үндэсний хөрөнгөтнүүд төрсөн.
-Өмчийн болон нийгэм-мэргэжлийн бүлгүүд үүссэн.
Эдүгээ монголын нийгэм нь давхраажлын дараахь элементүүдийг бүрдлийг агуулж
байна. Үүнд:
1. Хувийн өмчтэй малчид
2. Олон янзын хэвшилд хөдөлмөрлөж буй ажилчид
3. Оюутны хөдөлмөр эрхлэгчид оюуны
4. Түгээмэл мэргэжлийн сэхээтэн, албан хаагчид
5. Чөлөөт уран бүтээлчид
6. Удирдах албан тушаалтан
7. Бизнес эрхлэгчид
Нийгмийн давхраажилтын сөрөг үр дагавар буй бүлгүүд ч байна. Тухайлбал, архаг
архичид, биеэ үнэлэгчид, гудамжны хүүхэд, гэмт хэрэг, заль луйвраар амьдрагчид бий болсон.