Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёл

1. Манжийн эрхшээлийн
үеийн Монголын
нийгэм, соёл

2. Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын
нийгмийн дээд давхаргыг хошууны хан, ван,
засаг ноёд, тайж, хутагт лам нар бүрдүүлж
байв. Монголчууд нийтдээ 250 шахам хошуунд
хуваагдан захирагдаж байлаа. Тайж нар нь
язгууртан гаралтай бөгөөд тэдний зарим нь
хамжлагатай, чинээлэг, зарим нь ядуурч
жирийн ардаас ялгарахгүй болжээ. Ихэс лам
нар нь тамгатай хутагт, хүрээ хийдийн
мяндагтан лам нараас бүрдэнэ. Нийгмийн
дунд давхрага болох малчин ардуудыг
гүйцэтгэх алба үүргээр нь хамжлага, сум, шавь
хэмээн ангилна.

3. Ноёд, тайж
нарын
харьяат
Тамгатай
хутагт,
хувилгаадын
харьяат
Манжийн төрийн
алба залгуулагч
Хамжлага Шавь Сум ард
Хамжлага, шавь нар нь ноёд,
тайж, хутагт хувилгаадад алба
нийлүүлэн, мал сүргийг нь өсгөн
үржүүлэх үүрэгтэй байжээ.
Манжийн төрийн алба
залгуулагчдыг сум ард
хэмээнэ.

4. Монголын нийгмийн доод давхраа нь гэрийн
боолчууд байв. Тэднийг дайны олз,
худалдагсад, шагналд ирэгсэд, ялд унагсад
бүрдүүлнэ. XIX зууны эцэс болоход тэд алба
бартдаг хамжлага болон хувирчээ. Манж нар
Монголчуудыг барьж захирах төр-цэргийн
бүхий л үйл хэрэгтээ тэднийг дайчлан
ашигласан байдаг. Монголчууд Манжийн төрд
түшмэг байгаагаа илтгэсэн жасаалах алба,
хааны мэдлийн болон албаны мал адгуулах,
цэргийн, харуул, өртөө, цагдаа, аж ахуйн,
Манжийн засаг захиргааны зардал зэрэг олон
зүйлийн алба залгуулж байсан.

5. Алба: XVII зууны үеэс эзэн
хааны буюу улсын чанартай
алба татварыг “алба”,
ноёдын татлагыг “гувчуур”
гэж ялган нэрлэх болжээ.
Алба нь биеэр гүйцэтгэх ба
эд хөрөнгө, малаар төлөх
хоёр үндсэн хэлбэртэй байв.

6. Эх сурвалж 1
Ноёд, тайж нарын авах гувчуур: “... Аливаа Монгол ван,
гүн, тайж нар жил бүр өөр өөрийн албатаас алба
авцгаахад таван үхрээс дээш бүхий хүнд нэг хонь ав.
Хорин хонь бүхийд нь нэгэн хонь ав, дөчин хонь бүхийд
хоёр хонь. Хэдий олон хэмээвч нэмж авбаас болохгүй.
Хоёр үхэр бүхий хүнд зургаан тогоо амуу ав. Алба барих,
чуулган чуулах, хүрээ нүүх, охин өгөх, бэр авахын зэргийн
хэрэг болвоос зуун гэрээс дээш нь болвоос арван гэрийн
дотроос морь нэг, үхэр тэрэг нэг ав. Таван үнээнээс дээш
бүхийд нь нэгэн малу (лонх) арз ав, зуун хониноос дээш
бүхийд нь нэмж нэгэн хэсэг эсгий ав. Дэмий олонтаа
авбаас болохгүй... Харьяат албат хэрэг шалтгаалж үл
өгөх нь буй бөгөөс харьяат ван, гүн, тайж нар дураараа
өөрөө залхаагтун...”
Гадаад Монголын төрийг засах явдлыг яамны
хууль зүйлийн бичиг

7. Эх сурвалж 2
“... Гэрийн сургаал улсын үндэс болой... Чин улсын
Энх-Амгалангийн үеэс Монголын гэрийн сургаал улам
муудаж ирсээр, одоо ламын сургаал дэлгэрснээр хурал
чуулга дээр одоо лам нар орж, эртний хурлыг ганжуур
унших хурал болгов. Ноёд язгуур харцас удам ч цөм эртний
сонсголыг дараа дараа умартсаар ирж Чин улсын Төр
гэрэлтийн ** оноос Монголын гэрийн сургаал их л муудав.
Улам дунд зэргээс дээш ноёд язгуурын гэрийн сургаал их л
муудав. Харин дундаас дор зэргийн сургаал эртний ёс үгийг
үнэмшиж явах өрх аль олон байна. Эдүгээгийн Халх дөрвөн
аймаг болон Хөх нуур зэрэг газрын өрх гэрийн дотор эртний
сонсгол мэт ёстой үг аалиар явж байна.
... Гэрийн сургаал самуун боллов. Тэмцэх түшээ дэгжих
зорилт хаанаас ирнэ...”
Лувсанчойдон “Монголын зан аалийн ойлбор”
зохиолоос

8. Монголд Хятадын худалдаа-мөнгө хүүлэл
ноёлж, эдийн засгийг эвдэн бусниулжээ.
Монголын эдийн засгийн өрөөсгөл байдал
улам гүнзгийрч нийгмийн хөгжил саатан
доройтов.
XVIII-XX зууны эхэн үед Монголчуудын
амьдралд тодорхой хэмжээний өөрчлөлт
орсон. Тухайлбал, аж төрөх ёс, худалдаа,
шашин шүтлэг зэргийг дурдаж болно. Нөгөө
талаар тухайн үеийн Монголчуудын
нийгмийн харилцаа, эрдэм боловсрол,
соёлын хөгжилд ч зарим өөрчлөлт гарав.

9. XVII-XVIII зууны үед Монголчуудын хууль цаазын мэдлэг
улам баяжиж, томоохон цаазын бичгүүд бий болжээ.
“Халх журам” хуулийг Манжийн эрхшээлд орсны дараа ч
хэрэглэсээр байв.
XVIII зууны 70-аад оноос эхлэн Монголд албаны
сургуулиудаар Манжийн засаг захиргааны түшмэдийг
бэлтгэх болов. Эрдэмтэй лам нар олширч, их, бага таван
ухааны судар номыг орчуулан, өөрсдөө ном зохиол
бичиж байв. Үндэсний монгол бичгийг сургахад гэрийн
сургууль чухал үүрэгтэй байв. XVIII-XIX зуунд Монголын
түүхчдээс Рашипунцаг, Сүмбэ хамбо Ишбалжир,
Инжинааш нар сурвал бичигт шүүмжлэлтэй хандаж,
түүхэн үйл явдлыг эргэцүүлэн үнэнийг тодруулахаар
хичээж байжээ. Тухайлбал, Чингис хааны угсааны тайж,
зохиолч Инжинааш Монголчуудын хүчирхэг байсан
түүхийг дурдан, дарлагдахыг эсэргүүцэн, идэвх зүтгэлтэй
байхыг уриалжээ.

10. Тухайн цаг үед Монголчууд уул овоогоо
тахиж, наадмаа хийж, хувцас, эд зүйлээ
урлан хэрэглэж, ургийн бичгээ тасралтгүй
хөтлөн, уламжлалт хэв маягаараа амьдарч
байв.
Гэвч XIX зуунаас Манж нар Хятад соёлын
нөлөөнд автаж, Монгол нутагт Хятад хүмүүс
ирж суурьшихыг хязгаарлаж байсан өмнөх
бодлогоо цуцалснаар Хятад соёл тодорхой
хэмжээгээр нэвтрэх болсон.

11. Гэрийн
даалгавар
“Сурвалж 1,2-ыг
уншиж харьцуулаад
дүгнэлт хийж,
түүхчлэн бодоорой.”