Монгол хүний хөгжил, хот суурингийн үүсэл, хөгжлийн хандлага

1. Батлав. Тэнхмийн эрхлэгч Б.Уламбаяр
Монголын түүхийн хичээлийн конспект
Сэдэв: Монгол хүний хөгжил, хот суурингийн үүсэл, хөгжлийн хандлага
Нэг. Монгол хүний хөгжлийн түүхэн тойм.
Монгол хүний хөгжлийн өлгий бол айл гэр юм. Монголчууд эхийн талыг цусан төрөл,
эцгийн талыг ясан төрөл хэмээн авч үзэж, үл ойртох, үл холилдох зарчим дээр үндэслэж, гэр
бүлийг зохион байгуулж ирсэн уламжлалтай.
Дээрхээс гадна монгол хүний хөгжилд төрөлх гэр, өрх тусгаарлалт, хот айл, саахалт
багагүй үүрэгтэй. Нүүдэлчдийн аж төрөх ёсны нэг онцлог гэвэл айл, саахалтаа сонгодог, сольдог
явдал юм. Үүгээрээ суурин иргэншлээс зарчмын ялгаатай.
Бидний өвөг дээдэс “Айл хүний амь нэг, саахалт айлын санаа нэг” хэмээн ярилцаж ирсэн
нь их утга учиртай юм.
Эртний монголчууд овог аймгаараа хүй элгэн болж байсан бол энэ нь алсдаа задарч
аймаг, хошуудын засаг захиргаанд баригдан нутаг усаараа хүй элгэн болж хувирсан. Энэхүү
нутаг усны хүй элгэний харьцаа монгол хүний хөгжилд зохих дэвшил авчирсан гэж үздэг.
Хүний хөгжилд дараах зангилаа асуудлуудыг багтаан авч үздэг. Үүнд:
1. Хүн ам түүний эрүүл мэндийн асуудал
2. Хүн амын боловсролын түвшин
3. Хүн амын амьжиргааны түвшин зэрэг юм.
Эдгээрийг тус тусад нь дэлгэрүүлэн авч үзье.
Хүн амын эрүүл мэндийн байдал
20-р зууны эхэн үеийг хүртэл манай улсын хүн амын тоог тодорхойлсон баримт сэлт
төдийлөн их биш юм. Энэ нь онголчууд хүн ам, малын тоог нууцалдаг байсантай холбоотой гэж
судлаачид үздэг. Манай улсын хүн амын тооллогын хамгийн эхэн үеийн баримт нь 1 918 онд
холбогдож байна. Энэ тооллогоор монгол улсын хүн амыг 647,5 мянга байсан гэжээ. Өнөөдөр
2,7 сая гаруй болсон. 2010 оны тооллогоор
Энэ тоог 1918 оныхтой харьц уулбал монгол улсын хүн ам 4,17 дахин өссөн дүн харагдаж
байна. 20-р зууны эхний хагаст монголын хүн ам жилд дунджаар 0,3 хувь өсч байсан бол 2-р

2. хагаст 2,3 хувь болсон. Энэ үзүүлэлт нь дэлхийн болон Азийн орнуудын хүн амын өсөлтийн
хувиас давсан үзүүлэлт юм.
20-р зууны 2-р хагаст хүн амын өсөлт:
дд Хүн ам Жилийн дундаж өсөлтийн хувь
1. Дэлхийн хүн ам 1,3 хувь
2. Азийн хүн ам 1,9 хувь
3. Монгол улсын хүн ам 2,3 хувь
Монгол улсын хүн амын өсөлтийн оргил үе нь 1970-1980 онд байсан бөгөөд 1980онд 2,7
хувьд хүрсэн байна.
1990-ээд оноос энэ үзүүлэлт буурч, 1990-2004 онд жилд дунджаар 1,4 хувь болсонн
байна. 1918 оны баримтаас харахад мон гол улсын хүн ам 1900-1918 онд жилд дунджаар 0,1
хувиар өсч байсан тухай дурдсан буй.
Сүүлийн жилүүдэд тухайлбал 2008 оноос хойш төрөлт нэмэгдэн, хүн ам өсч байна. Энэ
нь нэг талаас манай хүн ам үндсэн сууриараа өссөн явдалтай, нөгөө талаас төр засгаас явуулж
байгаа бодлоготой холбоотой гэж үздэг. Тухайлбал урьд нь 5 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхэд
“Алдарт эх“–ийн II одон, 8 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн бол I- одон олгож, хүүхдийн мөнгө олгодог
байсан бол, одоо 4 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхэд II одон, 6 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн
эхэд I-одон өгч буй нь хүн амын өсөлтийг дэмжсэн төрийн бодлого юм.
Дундаж наслалт:
дд Дундаж наслалт 1915 2004 2025
1. Монгол 22 64,58
Эрэгтэй 70
эмэгтэй 74,7
Монголчуудын дундаж наслалт ХХ зуунд нэмэгдсэн. Оросын эрдэмттэн И.Н.Майский
ХХ зууны эхэн үед бичихдээ “ монголчуудын наслалт тийм ч урт биш. Монголд цал буурал
хөгшчүүл бараг үл тааралдана. Монгол хүн 50-60 насандаа аль хэдийнэ шүдгүй болсон байх нь
элбэг ... 1918 онны тооллого 50-аас дээш насны эрэгтэйчүүдийг ердөө л өвөгчүүлийн тоонд
оруулсан нь санамсаргүй хэрэг биш байх “ орчин үеийн монгол. УБ.2001.43 дахь тал гэжээ.
Монгол хүний дундаж нас 2003 оны байдлаар дэлхийн дунджаас 3,1-ээр% хөгжиж буй
орнуудын дунджаас 1,0-ээр, дунд зэргийн хөгжил бүхий орнуудаас 3,2-оор, өндөр хөгжилтэй

3. орнуудынхаас 14,8 жилээр доогуур байна. Монгол хүний хөгжлийн анхдагч илэрхийлэл нь бие
бялдарын хөгжил гэж үздэг. Монголчууд малын амьтны гаралтай цэвэр бүтээгдэхүүн
хэрэглэдэг нь олон хүчин зүйлтэй холбоотой. Байгаль, цаг агаар, хөдөлмөрийн онцлог, монгол
хүний биологийн онцлог гэх зэрэг улаан, цагаан, ногоон идээг улиралд зохицуулан хэрэглэж
ирсэн ард түмэн юм.
Хүний хөгжлийн нэг гол үзүүлэлт нь боловсролын түвшин болох тухай өмнө өгүүлсэн.
Монгол хүний оюуны хөгжлийн нэгэн илэрхийлэл нь тэдний сэтгэлгээний онцлогт тусгалаа
олсон байдаг. Тэр нь хавтгай бус бөмбөрцгийн хэлбэртэй, эзлэхүүнт багтаамжтай, ерөн хийгөөс
тусгайд шилжих шилжилт зон хилсон, хийсвэрлэлт, билэгдэлт шинжээрээ давтагдашгүй
чанартай юм. Тухайлбал монголчууд “ Эргэх нар, ээлжлэх төр “ хэмээн ярьдаг нь бөмбөрцгөн
хэлбэрийн сэтгэлгээний нэг жишээ мөн бөгөөд Д.Сүхбаатар жанжин нэгэнтээ “ сурах чиглэлийг
эрхэм болговоос хандах зүг өөрөө тогтоно “ гэсэн нь угтаа ерөн хийгөөс тусгайд шилжих
сэтгэлгээний өвөрмөц онцлогийг агуулсан нь тодорхой байна. Үүнчлэн монгол улсын
хөдөлмөрийн баатар Намхайнямбуу гуай “ Мал хөлөөрөө явдаг, харин хүн бол сэтгэлээрээ явдаг
“ хэмээн өгүүлж байсан нь монгол хийсвэрлэлийн бодит жишээ мөн юм.
Монгол хүний боловсролд манай ард түмний уламжлалт мэдлэг ухаан чухал байр эзэлнэ.
Энэ нь олон төрөлтэй бөгөөд эмпирик болон прагматик үйлийг агуулсан шинжтэй юм. Малчин
хүн газар зүй, цаг уур, гариг эрхэс, өвс ургамалын төрөл зүйл, мал сүргийн маллагаа, мал эм
нэлэг, өрхийн үйлдвэрлэл зэргийн талаар өргөн мэлэг, арвин туршлагатай юм. Энэчлэн хурдан
морь шинжих, эцэг, эх мал шилэх, нутаг ус сонгох, хатгах, төөнөх үйл хийх мэтэд гаргуун билээ.
Монгол хүний хөгжилд хамаарах нэг зүйл нь аман ба бичгийн соёл юм. Хүннү гүрний
үед бичиг үсэгтэй байсан тамга, ..., Сүмбэ улсын үеэс албан ёсны боловсролын системийг бий
болгож байсан, Нирун улсын үед боловсорсон бичгийн хэлтэй болж, 13-р зуунд төрийн албан
ёсны бичигтэй болсон төдийгүй, олон бичиг үсгийг зохион хэрэглэж ирсэн байна. 13-р зуунд
Монгол улсын хөвгүүдийн сургууль хэмээх дорно дахины анхны дээд сургуулийг үүсгэн
байгуулж байжээ.
ХХ зууны эхэн үед шашны сургуультан, төрийн сургуультан, дан монгол бичгийн
сургуультан, гэрийн сургуультан зэрэг уламжлалт сургуультнууд байлаа. Энэ уламжлал цааш
өргөжин ХХ зууны эхэн үеэс боловсролын шинэ системийн үндэс суурь тавигдсан.
Монгол улс бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг арилгаж, Крупскаягийн нэрэмжит шагналыг
хүртэж байсан.

4. Боловсролын үзүүлэлтээр 2005 онд дэлхийн 177 орноос 53-58-д жагсчээ. Гэхдээ хүн амын
боловсролын салбарт сүүлийн 30 жилд эрэгтэйчүүдийн бичиг үсгийн боловсрол явимгүй буурч,
эмэгтэйчүүдийнх өсөх хандлага ажиглагдаж байна.
Үндэсний статистикийн газрын судалгаанаас харахад бага боловсрол эзэмшиж байгаа
хүмүүсийн 49,6 хувь, дунд боловсролын 53,2 хувь, дээд боловсролын 59,8 хувийг эмэгтэйчүүд
эзэлж байна.
Зарим төрлийн боловсролыг эзэмшихэд хөрөнгө, орлогын ялгаа нөлөөлж байгаа
судалгааны дүн гарсан байна. Тухайлбал хамгийн бага орлоготой бүлгийн 40 суралцагчийн 1 нь,
хамгийн өндөр орлоготой бүлгийн 4 хүн тутмын 1 нь дээд боловсрол эзэмшиж байна гэсэн
судалгааны дүн гарчээ. 2004 он ст.тайлан
Хүний хөгжлийн өөр нэг гол үзүүлэлт бол хүн амын амьжиргааны түвшин юм.
Аль ч нийгэмд ядуу хүмүүс, нийгмийн эмзэг бүлэг байдаг. Монголчууд ийм хүмүүсээ
анхаарч, дэмжиж тусалж ирсэн эртний уламжлалтай юм. “ МНТ–д “ ... зүг зүгийн мянгад
мянгадаас хааны зарлигаар он онд зуун хониноос нэг зусаг хонь гаргуулан “, “ үгээгүй дутууд
өгөх “ 280-р зүйл уламжлал тогтсон байжээ.
Ард түмний амжиргааны түвшинг социализмын үед “хүн амын аж байдлын түвшин“
гэсэн үзүүлэлтээр дүгнэн авч үзэж байсан. Социализмын үед хүн амын амжиргааны түвшинг
сайжруулахын тулд дараах зүйлүүдэд анхаарч байжээ. Үүнд :
1. Өргөн хэрэглээний барааны үнийг тогтвортой байлгах
2. Цалин, хөлс, тэтгэврийг нэмэх замаар иргэдийн орлого нэмэх
3. Татварыг бууруулах
4. Эдийн засгийн чадавхийг нэмэгдүүлэх зэрэг юм.
1990-ээд оноос амьжиргааны доод түвшин гэдэг ойлголтыг энэ салбарт хэрэглэж ирсэн.
2009 оны байдлаар хүн амын амьжиргааны доод түвшинг баруун бүсэд 96100 ₮, хан гайн бүсэд
90600 ₮, төвийн бүсэд 91200 ₮, зүүн бүсэд 86300 ₮, Улаанбаатар хотод 101100₮ - өөр тогтоосон
байдаг.
1989 оноос манай улс хүн амын амьжиргааны түвшинг илэрхийлэхдээ олон улсын
жишгийг дагаж, макро эдийн засгийн түвшинд дотоодын нийт бүтээгдэхүүн гэдэг үзүүлэлтийг
хэрэглэх болсон.
2003 оны байдлаар монгол улсын 1-хүнд ноогдох ДНБ хэмжээ :

5. - Өндөр орлоготой орнуудын дундаас 59,5 дахин доогуур
- Дэлхийн дунджаас 11,3 дахин доогуур
- Хөгжиж буй орнуудын дунджаас 2,7 дахин доогуур байв.
УИХ–аас 2008 онд “Монгол улсын мянганы хөгжлийн зорилт“ гэдэг хөтөлбөр баталсан.
Энэ хөтөлбөрт дурдсанаар бол 2015 онд ядуурлын түвшинг 1990 оныхоос 2 дахин бууруулахаар
тусгасан байна. Ингэснээр ядуурлын түвшин 2015 онд 18,0 хувь болно гэсэн үг.
Ядуурлын түвшингийн бууралтын хувь.
дд Онууд 1995 1998 2006 2015
1. Ядуурлын хувь 36,3 хувь 35,6 хувь 32,2 хувь 18,0 хувь
Монгол улс 2003 оноос НҮБ- ийн аргачлалаар хүний хөгжлийн индексийг тооцож
гаргадаг болсон. Үүнчлэн 1997 оноос монгол хүний хөгжлийн илтгэлийг үндэсний хэмжээнд
тавьдаг болсон.
2005 оны байдлаар дундаж наслалтаар 117-д, боловсролын үзүүлэлтээр 53-58 д, нэг хүнд
ноогдох ДНБ- нээр 137 дугаар байр эзэлж байлаа.
Монгол улсын хүний хөгжлийн индекс 2007 оны байдлаар 0,727 гэж тооцоологдож,
дэлхийн 182 орноос 115 дугаарт орсон байна. Ингэснээр хүний хөгжлөөр дунд зэргийн гэсэн
ангилалд багтжээ.
Улсын дотоодод хүний хөгжлийн түвшинг 3 ангиллаар авч үздэг. Доод бүлэгт
Баянхонгор, Дорнод, Өвөрхангай, Увс, Хөвсгөл аймаг, дээд бүлэгт Орхон аймаг, Улаанбаатар
хот, бусад аймгууд дунд бүлэгт багтдаг байна.
Өнөөдөр монгол хүний хөгжлийн шийдвэрлэх асуудлууд гэвэл:
- Макро эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангах
- Ядуурлыг бууруулах, ажил эрхлэлтийг дэмжих, эмзэг байдлыг багасгах
- Жендерийн тэгш байдлыг хангах
- Хүний хөгжлийн төлөөх сайн засаглалыг хөгжүүлэх
- Хүний хөгжлийг хангах орчныг бий болгох зэрэг юм.

6. Хоёр. Монголын нийгмийн харилцаа, бүтцийн өөрчлөлт хувьсалд хот
суурингийн нөлөөлөл.
Эртний монголчуудын тухайд хот байгуулалтын түүх нэн бүдэг юм. Энэ талын олдвор,
баримт болох зүйл ховор байдаг. Зарим судлаачид тухайлбал хятадын түүхч Си Ма Цян “Ши–
Чжи“ буюу Түүхэн тэмдэглэл гэдэг зохиолдоо “малын хаа билчээрийн соргог, усны дөхөмийг
бодон нүүдэллэн явдаг монголчуудад суусан хот үгүй “ гэж тэмдэглэсэн байна. Үүнчлэн 1922-
1925 онд Төв азийг судлах III экспедицийг авч явсан америкийн эрдэмтэн Р.Ч.Эндрюс бичихдээ
“...эзгүй зэлүүд нутгаар нүүдэлэдэг монголчуудад соёл урлаг, уран барилга гэж хэзээ ч
байгаагүй “ гэжээ. Эдгээр дүгнэлтүүдтэй манай судлаачид санал бүрэн нийлдэггүй. Манай
эрдэмтэд үзэхдээ нүүдэлчдийн хот байгуулалтын уламжлал, соёлыг суурин иргэншилтэй
улсуудтай адилтгаж, тэдгээртэй адил шалгуураар авч үзэх нь учир дутагдалтай гэдэг байна.
Археологийн малтлаг, түүхийн сурвалж бичгүүдээс үзэхэд монгол орны нутаг дэвсгэрт
орд харшны үлдэц, хэрэмний туурь цөөнгүй байгаа хэдий ч, хожуу үеийн сүм хийдийн зарим
дурсгалыг эс тооцвол хот, суурингийн бүрэн бүтэн зүйл өвлөгдөж үлдээгүй байна.
Түүхэн баримтанд Хүннү улсын шаньюн орд- хот лунтан, луут хот буюу Лун-чэн, луут
дугана буюу Лун-цы гэж түүхэнд тэмдэглэсэн байна. Үүнчлэн нанхиадын судар бичигт Хүннү
гүрэнд төр цэргийн хот байсан тухай бичиж үлдээжээ.
Үүнчлэн Хүннү гүрний үед холбогдох хот суурингийн үлдэц нилээд илэрсэн. Тухайлбал
Тэрэлж голын эрэг дэ х Хасар балгас, Өмнөговь аймгийн Номгон сумын нутаг дахь Баянбулаг
балгас, Хэнтий аймгийн Цэнхэрийн голын хэрэм, Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын нутаг дахь
Шув уутын голын хэрэм зэрэг хот суурингийн ор, үлдэцүүд бий. Сүмбэ, Нирун улсын үед өргөө -
хот байгуулж байсан тухай түүхчдийн бүтээлд тэмдэглэжээ.
Эрдэмтэн Ц.Хандсүрэн Нируны нийслэл Мумэ хот Хар хүрэмний баруун хойт талд
Тамирын голын савд Мээмт толгойн орчимд байсан хэмээн үзжээ.
Түрэг, Уйгар, Киданы үед хот байгуулж байсан тухай түүхэнд олонтоо тэмдэглэгдсэн
байна. Тухайлбал Билгэ хааны Могилян хэмээх орд нь Хархорум хотоос баруун хойш 70 км-ийн
байсан тухай Гржимайлогийн бүтээлд дурдсан байна.Западная Монголия “ Урянхайский край “
г.1926.
Уйгарын хаант улсын нийслэл болох Хар балгасыг хан Пейло 715 онд үндэслэсэн байна.
Энэ хот Эрдэнэзуугаас хойш 25 км-т оршиж байжээ. Үүнчлэн Булган аймгийн Дашинчилэн

7. сумын н утагт Чин толгойн балгас гэж бий. Түүхээс үзвэл энэ нь Киданы хааны татвар хатан 994
онд бариулсан бөгөөд Хатан хот Чжэнь-Чжоу гэдэг нэртэй байжээ.
Эртний улсуудын хотын түүхээс үзвэл дараах хэдэн шинж харагдаж байна.
1. Нүүдэлчин монголчууд төр улс, эзэн хаанаа өргөмжлөн хүндэтгэж, хаадын өртөө-хот
сууринг байгуулж иржээ.
2. Хот нь сууршмал амьдралын өвөрмөц байдлыг дагуулж, эдийн засаг, соёлын үйл
ажиллагааны төв болж байжээ.
3. Хот байгууламж нь уран барилгын онцлог шинж төрийн илэрхийлэл болон хөгжиж
ирснийг баримтууд нотолж байна.
12-р зууны эхэн буюу Кидан гүрэн мөхсөнөөр эртний улсуудын үе дуусч, шинэ төрх
бүхий хотын түүх эхэлсэн байна. 1206 онд Тэмүжин Их монгол улсыг байгуулж, хаан болсноос
хойш монгол хаад нүүдлийн ба суурин орд харш олонтой болжээ. Жишээ нь Чингис хаан 4
ордонтой байв.
Их орд нь Хэрлэнгийн долоон болдог, Шилхэнцэг хоёрын дунд байжээ. Энэ тухай хятад
сурвалжид “Ли Цзюй” голд хааны их орд байсан гэжээ.
Лү Цзюй гэдэг нь Хэрлэн гол гэсэн үг юм. 2 дахь орд нь “Сайр хээрийн Хамунтунт орд”
гэж японы түүхч Янай Ватари тэмдэглэсэн байна. Энэ нь одоогийн Сэлэнгэ, Хануй голын
бэлчир Сайхан хулжийн хөндий орчим байсан гэж таамагладаг.
3 дахь орд нь туул голын Хар Түнэд байсан гэж үздэг. Одоогийн Богд уулын ард
Улаанбаатар хавийн газар юм.
12-р зууны үед Хэрэйдийн Ван хааны орд гэж байсан. Энд Ван хан Есүхэй нар анд
бололцсон гэдэг.
4 дэхь орд нь Найманы Таян ханы нутагт Сэлэнгэ голын эхэн урсгал, Идэр голын орчимд
байжээ.
Чингис хаан 1220 онд Хархорумыг улсын нийслэл, төрийн өргөө хот болгосон. Гэвч тэнд
өөрөө сууж байсан эсэх нь тодорхойгүй юм. Энэ нь түүний аян дайнтай холбоотой байж болох
юм.
Монгол хот байгуулалтын түүхэнд голлох байр суурийг эзлэх хаад бол Өгэдэй, Хувилай
нар юм. Өгэдэй хаан 1228-1241 онд төр барьж бай хдаа Хархорумыг цогцолбороор нь

8. байгуулжээ. Ингэхдээ эзлэгдсэн улсуудынхаа дархчуудыг авчирсан байна. Тэрээр Эрдэнэзуугаас
хойш 40 км газарт Дойтын цагаан нуурын дэргэд Суурин гэдэг хот бай гуулж, Гэгээн цагаан
гэдэг харш босгожээ. Үүнчлэн 1238 онд Тосох нэртэй хот байгуулж, Түмэн амгалант гэдэг харш
босгосон байна.
Хувилай хаан “ Хөгшин тээлийн балгас “ гэдэг нэртэй цэргийн хот босгож байсан. Энэ
хотыг Хувилай, Аригбөх нарын тэмцлийн үед 1260-1264 байгуулжээ.
Хувилай 1264 онд Аригбөхийг дарахдаа Хархоринд товлон суугаагүй бөгөөд 1267 оноос
Бээжинд шинэ хот бариулан 1271 оноос тэнд шилжин суусан байна.
Бээжин Дайду буюу Их нийслэл гэж нэрлэжээ. Хувилай хаан тэр үед Бээжинг Дайдун
монгол хот гэж үзэж байсан. Судлаачид ч ийнхүү үзэж буй анх удаа монгол хүний ур ухаанаар
боссонтой холбоотой юм.
Хожим шарын шашин дэлгэрч буддын сүм хийд олноор баригдсан нь монгол хот
байгууламжийн уламжлалын нэгэн үеийн өөрчлөлт болсон байна.
Халхын Амбагай хаан 1586 онд ан хны хийд Эрдэнэзууг байгуулжээ. Гэвч томоохон
хийдийн зэрэгт хүрч дэвжээгүй байна. Харин Өндөр гэгээн Занабазарын шавыг нь тавьсан Их
өргөө хэдэнтээ бууриа сэлгэсээр одоогийн бууринд бууснаар шашин номын төвөөс яваандаа
иргэний хотын дүр төрхийг олж, олон зуун сүм хийдийн дундаас товойн гарч ирсэн байна.
Монгол нутагт сүм хийд 700-д хүрч байв. Уран барилгын нэг төрөл болох мон голын сүм хийд нь
Энэтхэг, Төвдийн уламжлалтай юм. Гандан, Чойжин ламын хийд, Дамбадаржаа хийд байрлаж
байсан учир Өргөө 1639-1706, Их хүрээ 1706-1778, Да хүрээ 1778-1911 хэмээн нэрлэгдсээр
иржээ. 1861 онд Оросын консулын газар байгуулагдсан. Консулын дэнжид анх 2 давхар чулуун
байшин барьсан байна.
Монголчууд Манжийн эрхшээлээс гарсан 1911 онд Их хүрээг Олноо өргөгдсөн Монгол
улсын нийслэл гэж албан ёсоор зарласан. Улсын ан хдугаар и х хурлаас 1924.Х-29 БНМАУ-ын
нийслэлийг хуульчлан тогтоож, Улаанбаатар хот гэж нэрлэсэн юм.
Гол барилгууд:
- 1945 онд засгийн газрын ордон
- 1947 онд Улсын дуурийн театр
- 1943 онд МУИСургууль
- 1961 онд Улсын их дэлгүүр, Үзэсгэлэнгийн шилэн байшин, Улаанбаатар зочид буудал
зэрэг барилгууд босчээ.

9. - Анхны 4 давхар барилга 1946 онд баригдсан 1-р дунд сургуулийн барилга юм.
- Улаанбаатар хотын анхны капитал барилгуудыг японы олзны цэргүүд барьсан.
Монголын хот суурингийн нөлөөгөөр хүн амын бүрэлдэхүүн, бүтцийн өөрчлөлт хэрхэн
явагдсан вэ? гэвэл:
1. Хүн ам нэг талаас хот суурин руу тэмүүлж байсан ч гэсэн мал сүргийнхээ байцаар хот
суурингаас зугтах хандлага нэгэн адил үйлчилж байсан тул монголчууд өнөөг хүртэл нүүдэлчин
аж төрөх ёс, соёл иргэншил, нүүдэлчдийнхээ төрхийг хадгалсаар байна.
2. Монголд хот суурин олигтой хөгжөөгүй нь эх гэзрын эрс тэс уур амьсгал, байршлаас
шалтгаалсны зэрэгцээ, эцсийн дүндээ нүүдлийн мал аж ахуйгаас үүдсэн язгуур шалтгаантай юм.
Үүнчлэн шарын шашин нэг талаас хотын хөгжилд түлхэц өгсөн ч гэлээ нөгөө талаасаа
саатуулагч хязгаарлагч шинжтэй явж иржээ.
3. 20-р зууны эхнээс хүрээний амьдралыг залгуулдаг хүмүүн суурин суугчид болж,
хөдөлмөрийн хуваарь, нийгмийн байдлаар ялгаралд орж энэ нь иргэний хотын шинжийг олоход
нөлөөлсөн.
4 .Хот байгуулалт, үйлдвэржүүлэлтийн явц нь орчин үеийн хоттой болох үйл явцад шууд
нөлөөлсөн байна.
21-р зууны босгон дахь монголчуудыг зөвхөн нүүдлийн соёл иргэншил бүхий нүүдэлчид
хэмээн тодорхойлох аргагүй болж байна. Манай оронд нүүдлийн ба суурьшмал соёл, иргэншил
зэрэгцэн, өрсөлдөн хөгжиж байна. Энэ бол монголын нийгмийн содон онцлог юм.
5. Үйлдвэрлэх хүчний байршилд өөрчлөлт гарсан. Төв орон нутгийн харъяалалтай
хотуудын хүн ам өсөж, хотын оршин суугчид, унаган иргэд бий болов.
6. Ажилчны давхраа үүслээ. 1934 онд аж үйлдвэрийн комбинатыг Улаанбаатарт
байгуулснаас хойш эдүгээ олон томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгджээ.
7. Өнөөгийн хот суурин газрууд сургууль, соёлын төв болжээ. Үүнийг дагаад сэхээтний
давхарга бүрэлдэн цогцолж байна. Үүнчлэн хувийн компани, групп, корпорациуд бий болж
байна. Энэ нь алсдаа нийгмийн нэгэн шинэ бүтэцийг бий болгох магдлалтай юм.
Одоо нийт хүн амын 57,4 % нь хотод амьдарч байна. Дархан-Уул, Орхон аймаг байгуулж,
Эрдэнэт, Дархан хотыг татан буулгасан нь хотжилтын хөгжилд ухралт болсон гэж үздэг.

10. ХХ зуунд Мон голын нийгэм “нэг улс–хоёр соёл, иргэншлийн “ хослол, зэрэгцэл бүхий
шинж төрхтэй болсон гэж хэлж болно. Алсдаа суурин соёл иргэншил давамгайлах нь тодорхой
байна.