Гадаад болон дотоод худалдааны түүхэн тойм, алба татварын тухай.

1. Батлав. Тэнхмийн эрхлэгч Б.Уламбаяр
Монголын түүхийн хичээлийн конспект
Сэдэв. Гадаад болон дотоод худалдааны түүхэн тойм,
алба татварын тухай.
Улс орны эдийн засгийн амьдрал болон хүн амын хэрэгцээнд худалдаа чухал үүрэгтэй.
Бидний өвөг болох Хүннү, Сүмбийн үеэс нүүдэлчин овог аймгууд өөр хоорондоо төдийгүй Хятад,
дундад Азийн орнуудтай худалдаа арилжаа хийж байжээ. Үүний тод ул мөр бол худалдааны
торгон зам торгоны зам юм. Дорнод Туркестаны нутгаар дамжиж байсан торгоны замыг Хүннү,
Сүмбэ нар эрхэндээ авч байсан тухай түүхэн сурвалжуудад дурдсан байна.
Сүмбэ улсын хаан Кэбинэн 222 онд 3000 гаруй морьтой хүн дагуулан, 7 түм гаруй үхэр,
адуу туун аваачиж хятадтай худалдаа хийж байжээ. Худалдааны гол зүйл нь мал аж ахуйн
гаралтай түүхий эд, ангийн үс, гар үйлдвэрлэлийн зарим бүтээгдэхүүн өгч, оронд нь гурил, будаа,
бөс даавуу, төмөр болон төмөр эдлэл авч байв. Гэвч хятадууд нүүдэлчдэд төмөр өгөхийг ихэд
болгоомжилж байсан байна. Тайлбарлах
13-р зууны эхнээс Хархорум хот монголын төдийгүй, өрнө дорныг холбосон худалдааны
төв болж байжээ. Энэ үед дундад азийн худалдаачид монголд ирж худалдаа хийж байсан тухай
“Монголын Нууц Товчоо”-д өгүүлсэн буй.
1260 оноос цаасан дэвсгэрт гаргаж мөн гөний оронд хэрэглэж байсны зэрэгцээ, одоогийн
Баянхонгор, Өмнөговь, Дундговь аймагт тийз нэг шар цайны тийз, арван шар цайны тийз г.м,
Завханд зэд 5-6 янзын дэвсгэрт, Их хүрээнд зоосыг худалдаанд ашиглаж байсан байна.
Юан улсад худалдааны харилцаа өргөн дэлгэрсэн Перс, Бухар, Сир, Алан, Уйгар, Араб
хүмүүс олноороо худалдааны ажил эрхэлж байсан талаар эх сурвалжид дурдсан. Их хаан Аргуны
үед “Худалдааны холбоо” гэдэг бай гууллага үүсч, азийн олон улсын худалдааны онц эрхийг
барьж байжээ.
Юан улс мөхсөнөөр урьдын их худалдааны ажил хумигдсан. Гэвч бүр зогсоогүй бөгөөд
худалдаа эрхлэх нь аймгийн хаад, томоохон ноёд, чинээлэг малчдын хэрэг болон хувирсан байна.
Энэ нь улс төрийн бутралтай холбоотой байв.
1571 онд 13 газар зах нээж, бүтэн сар худалдаа хийж байсан мэдээ бий. Зах нь “Адуун зах”,
“Иргэний зах”, “Сарын зах”, “Жижиг зах” гэх мэт нэртэй байжээ.

2. Ийнхүү зах нээсэн нь Хятадын худалдаачдад ашигтай байсан бөгөөд цаашид монголд
Хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэл чөлөөтэй нэвтрэх хаалгыг нээж өгчээ.
17-р зууны үед Оросууд Сибирь, Алс Дорнодод түрэн орж ирснээр монголтой айл хөрш
болж, харилцаж эхэлжээ. 1689 онд Нэрүү хотод гэрээ байгуулж, шинэ зах нээсэн байна. Эдгээрт
Сэлэнгэ хавийн хойт бүсийн монголчууд өргөн нэвтэрч байсан.
19-р зууны үеэс хил орчмын монголчууд Оросуудаас гар хадуур, тоног төхөөрөмж, бусад
зүйлийг авч, эвтэй найртай харьцаж байсан.
XIX зууны эцэс ХХ зууны эхээр Оросын худалдааны экспедицүүд монголд ажиллаж,
судалгаа хийж байсан.
Монголд хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэл 17-р зууны 90-ээд оны үеэс нэвтэрч эхэлсэн
байна. Энэ нь эхлээд Хүрээ, Хиагт, Улиастай хот, Ховд, Сэцэн хан аймгийн хошууд, улмаар
монгол даяар дэлгэрсэн.
Монголд Хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэл нэвтэрч өргөжсөнийг 3 үе шат болгон авч үздэг.
1-р үе. 1690 оны сүүлчээс 18-р зуун.
2-р үе. XIX зуунаас 1921 он хүртэл. Энэ үед Хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэл нь манжийн
төрийн дэмжлэгтэйгээр явагдсан.
3-р үе. 1921-1930 он. Энэ үед МАХН, Ардын төрөөс хятадын худалдаа, мөнгө хүүллийн
бодлогыг мөлжлөгийг хязгаарлаж, монголын эдийн засгаас шахан зайлуулжээ.
Монголд байсан хятадын томоохон пүүсүүд гэвэл 40 сая рублийн хөрөнгөтэй Да Шин Ку,
Тян И Дэ наст, Юань Шандэ, Се Сунчан, Юн Шенхо зэрэг юм.
Хятадууд 1 хонийг 3 лангаар авч Хаалган хот 1 лан 10 цай авна хоёр удаагийн эргэлтээр
нэг хонийг 50 хонь болгон үржүүлж байжээ.
Хятадын худалдаачид монголд зээлийн худалдааг илүүтэйд үзэж байсан нь цаанаа нарийн
утга учиртай байжээ.тайлбарлах
1844 онд Францын жуулчин Е.Гюктай Орост уулзсан Хятадын нэгэн худалдаачин хэлэхдээ
“Та бидний мэргэжил монголчуудыг идэхийн тулд адилхан, тийм үү?, та нар уншлагаараа иддэг,
бид наймаагаараа иддэг, худалдаачид бид монголчуудыг үс, арьстай нь залгиж байна. Та
монголчуудыг ер мэдэхгүй байна, харахгүй байна уу?, тэд чинь цөмөөрөө хүүхэд шиг улс. .....бид
тэднийг аятайхан сугадаж, эд таваараа зээлээр олгож, өчүүхэн хүү авдаг. Манай дотор газар ингэж

3. болохгүй, монголд бол болдог юм. Бид жил бүр монгол газраар хэсүүчлэн явж, өр нэхэмжлэн хүүг
хураахад үхэр, хонь, тэмээ, морь тэргүүтнийг төлбөрт өгнө. Энэ нь мөнгөнөөс зүйрлэшгүй
аши гтай. Монголчуудын өр гэдэг ер дуусашгүй зүйл. Тэр үеийн үед ач, гучдаа шилжиж байх
зүйл. Аяа , монголын өр хэмээгч юутай сай хан зүйл гээч. Энэ ч ёстой алтан хайрцаг гэгч дээ “
гэжээ.
Зарим мэдээгээр үзвэл Халхын 4 аймгийн албаны өр 1757 онд 159,000 лан байсан бол, 1777
онд 2,0 сая лан, 1885 онд 3,4 сая лан, 1910 онд 30,0 сая лан болж 160-аад жилд 20 дахин нэмэгдсэн
байна.
Үндэсний ардчилсан хувьсгалын дараа үеэс Ардын засгийн газраас Хятадын худалдаа,
мөнгө хүүллийг хязгаарлаж, монголын эдийн засгаас гадаадын капиталыг шахан зайлуулах
бодлого явуулж, 1930 онд гадаад худалдааны улсын онц эрх тогтоосон. Энэ нь тухайн үедээ зөв
арга хэмжээ байсан бөгөөд эдүгээ зарим судлаачид хэт яарсан шийдвэр байсан хэмээн авч үздэг
байна.
Гадаад худалдаанд улсын онц эрх тогтоосон нь Оросын худалдаа монголд нэвтрэх таатай
орчин болсон байна. Дэлхийн II дайны жилүүдэд дотоодын худалдаа өссөн. 1958 онд БНМАУ-ын
гадаад худалдаа, бэлтгэлийн нэгдсэн тогтолцоо бий болсон.
1988 оны байдлаар БНМАУ-ын худалдааны эргэлтэд социалист орнууд 96,6 хувь, ЗХУ
дангаараа 81,8 хувь, хөгжингүй капиталист орнууд дөнгөж 3,3 хувийг эзэлж байжээ.
Зах зээлийн харилцаанд шилжсэнээр эдүгээ гадаад худалдааны цар хүрээ өргөжиж, олон
тулгууртай эдийн засаг болсон байна.
1990-ээд оны эхний хагасын байдлаар 30 гаруй оронтой худалдаа хийж байна. Хятад,
Холбооны Герман, Франц, Япон, Солонгос, Сингапур зэрэг өрнө дорнын хөгжингүй орн уудтай
худалдааны харилцаа эрс өссөн юм.
Алба татвар. Улсын төвлөрсөн сан бий болгох зорилгоор аливаа төрөөс аж ахуй нэгж,
иргэдэд албан татвар оногдуулж хурааж авдаг. Энэ нь төр улс анх үүссэн эрт үеэс улбаатай.
Туайлбал, эзлэгдсэн аймаг, угсаатн ууд Хүннүгийн Шаньюйд цэргийн болон бүтээгдэхүүний алба
барьж байжээ.
Нүүдэлчид мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнээр, дорнод туркестан иргэд газар тариалан, гар
урлалын бүтээгдэхүүнээр алба өргөдөг байжээ.

4. 13-р зууны тулгар бичгүүдээс үзэхэд монголчууд 3 жил орчимд хүн, мал, хөрөнгийн
бүртгэл, тооллого явуулж, түүнийхээ дагуу татвар авдаг байжээ.
Эзэн хааны буюу улсын чанартай татаас, ажил үүргийг “алба”, хувь язгууртан ноёдын эзэн
харъяатын ёсоор шахан гаргаж буйг “гувчуур” гэж нэрлэж байжээ.
Өгэдэй хааны үеэс татварын тогтолцоо их цэгцэрсэн гэж үздэг. Өгэдэй татварын хууль
гаргасан. Ингэснээр “ Иргэдийг үл зовоохын “ үндэс болсон гэж үздэг. Албан татварын шинэ
хууль нь шөлөн идээ ба ундаа хэмээх хоёр хэсгээс бүрдэнэ.
Шөлөн идээ гэдэг нь жил тутам улсын сүрэг бүрээс нэг ирэг хонь татварлан авах ба үүнээс
гадна 100 эм хонь тутмаас нэг хонь татварлан үгээгүй ядуусыг тэтгэх зорилгоор тусгай сан
байгуулж байжээ.
Ундааны алба гэдэг нь төрийн томоохон баяр ёслолын үеийн идээ ундаа, шүүс нийлүүлэх
татварын төрөл юм. Өгэдэй хаан уургын улааг халж, улсын өртөөг бий болгосон. Энэ хүрээнд
албан татварын шинэ төрөл бий болсон. Эхний үед 37 суурь өртөө байгуулсан бөгөөд мян гат бүр
суурь тутамд улаач, улааны морь, шүүсний хонь, саалийн гүү, хөллөх үхэр зэргийг тогтоосон
хэмжээгээр гаргадаг байжээ.
Өгэдэй хааны үеэс Хятадаас албан татвар авах ажлыг Мухамед Ялавачад, азиас авах албан
татварыг Мухамед Харашмид эрхлүүлсэн байна.
Мөнх хааны үед өртөөний албыг цэгцтэй болгож, хаанд бэлэг барих нэрийдлээр монгол
ноёд, язгууртн ууд харъяат иргэдээсээ эд мал, гувчуур авах явдлыг цаазлан хоригложээ. Юан
гүрний үед үргэлжилсэн. Улс төрийн бутралын үед харъяат хан, ноёндоо барих татвар гувчуур
болон хувирсан.
Манжийн үеийн гол алба нь:
Сүрэг адгуулах, албан тариа тарих, цэрэгт явах, өртөөний алба зэрэг байв. Эдгээр алба нь
манжийн цэрэг, хамжлагат ёсны харилцааг бататгахад чиглэж байжээ. Манж хаанд жил бүр есөн
цагааны албыг өргөн барьж байсан.
Манжийн төрд үнэнч шударга зүтгэхээ илэрхийлсэн алба гэдэгт Бээжинд жасаалах зан
үйл орж байсан. Энэ үед есөн цагаан алба бэлэг хүргэдэг байсан. Булганы арьс бүхлээр нь
хүзүүнд нь зүүж чимэглэсэн мөнгөн буйльтай цагаан атан тэмээ 1, таван өнгийн хадаг зүүж
чимсэн шар ногттой залуу насны цагаан морь 8-ыг өгдөг байжээ.
Монгол ноёдын жасааг Энх-Амгалан хаан засаг авмагц үүсгэсэн.

5. Манжийн засгийн үед гүйцэтгэж байсан өөр нэг алба нь харуулын алба юм. Улсын, орон
нутгийн гэсэн хоёр чиглэлтэй. Манжууд өртөөг үргэлжлүүлсэн.
1921 оны Үндэсний ардчилсан хувьсгал ялснаар хуучин татвар, төсвийн тогтолцоог
шинэчлэн өөрчилж, бүх үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, ашиг орлогоос өсгөн ноогдуулсан татвар хураах
болсон.
1921-1940 онуудад төр засгийн албан татварын бодлого нь хөрөнгөлөг этгээдийг хавчиж
хязгаарлах, ядуу дунд аж ахуйтныг дэмжихэд чиглэсэн.
1990-ээд онд Монгол улс зах зээлийн харилцаанд шилжсэнээр татварын бодлогыг үндсээр
нь өөрчилсөн. тайлбарлаж ярилцах