1. 3. Монголын хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үе

2. 3.1. энеолитийн үеЭртний хүмүүс нийгмийн хөгжлийн дагуу төмөрлөгийг нээн амьдрал ахуйдаа хэрэглэх болсон. Хамгийн анхны төмөрлөг нь зэс байв. Байгалийн цэвэр зэсийг ашиглан гоёл чимэглэл, хөдөлмөрийн зэвсгийг урьдын уламжлалт чулуун зэвсгийн хамтаар зурвасхан ашиглаж байсан үеийг түүхэнд “Энеолит”-ийн үе гэнэ.

4. Энэ үеийн дурсгалд:Өмнөговь аймгийн Манлай сум, Номгон сум, Ханбогд сумын ОюутолгойДорнод аймгийн Халх гол сумСүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан , Онгон, Хонгор сумДорноговь аймгийн Эрдэнэ, Мандах(Цагаан суварга), Даланжаргалан сумӨвөрхангай аймгийн Гучин усГовь-Алтай аймгийн Бигэр, Баянхонгор аймгийн БогдТөв аймгийн Говь угтаал зэрэг газрууд хамаарна.

5. Баянхонгор аймгийн баянлиг сумыг Зоог зуухМонгол Зөвлөлтийн эрдэмтэд Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын нутаг, Зоог зуух гэдэг газраас МЭӨIV-III мянган жилийн тэртээ холбогдох неолит, энеоитийн үеийн 4000 гаруй эд өлгийн зүйл олдсоны ихэнхийг 3600 орчмыг чулуун зэвсэг эзлэх бөгөөд үлдсэн нь шавар ваарны хагархай, амьтны яс, зэсийн хүдрийн хайлш зэргийг зэрэг байв.Эндээс зэсийн хүдэр хайлуулж байсан энгийн хийцтэй хоёр зуух олсон байна.Зуух 46*35*9 см орчим хэжээтэй бөгөөд зуухан дотроос зэсийн хайлш шаар, зэгрийн шатсан нүүрс, үнс гарчээ.

6. 3.2. Хүрэл зэвсгийн үеМЭӨIII-I мянганЗэсийг хорголжин тугалгатай хольж хайлан Хүрэл гэдэг нийлэг төмөрлөгийг гарган авч чаджээ. Цэвэр зэсийг 1083 с дулаанд хайлан бага зэрэг тугалга хольж 960 с дулаанд байлгаснаар хүрэл зэвсэг болдог байна.

7. Энэ үеийн дурсгалд:Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын Ар голын эрэгӨмнөговь аймгийн Манлай сумын Бага Өлзийтийн Лха зэрэг газраас хүдэр хайлуулж байсан мөр олджээ.Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал Биндэр сумУвс аймгийн цагаан хайрхан сум

8. Хүрэл зэвсгийн үеийн чинжаал(Увс аймаг Улаангом Чандмань уул)

10. Хэнтий аймгийн Цэнхэрандал, Биндэр сумын нутагДээрх суманд малтсан дөрвөлжин булшнаас тус бүр нэг нэг зэс, хүрэл хайлуулдаг чулуун сав олджээ.

11. Увс айгийн Цагаан хайрхан сумын нутагТус нутгаас хоёр хутга, нэг шөвөг, хүрлээр зэрэг цутгадаг чулуун хэв олдсон нь хүрэл зэвсэг үйлдвэрлэлд өргөн нэвтэрч байсныг харуулж байна. Эдгээр хүрэл эдлэл, цутгах хэв нь МЭӨII жилийн тэртээд холбогдоно.

12. Хүрэл зэвсгийн үийн хүмүүсийн үлдээсэн гол дурсгалууд нь:

13. Буган хөшөөБуган хөшөө бол хүрэ зэвсгийн үед анх Монгол нутагт үүсч , Ази Европын хээр талд тархсан түүх соёлын гайхамшигт дурсгал юм.

14. Одоогийн байдлаар дэлхийн хэжээнд 700 орчим буган хөшөө олдсоноос 550 орчим нь Монгол нутагт байна. Буган хөшөө нь дундажаар 1-4 м өндөр, 20-30см зузаан, 30-80см өргөн хэжээтэй бөгөөд зураг , сийлбэр, уран барималын аргуудыг хослуулан үйлджээ. Буган хөшөөний хажуугийн 4 талыг сайтар засч, гурав зааглан тус бүр дүрлэсэн зүйлтэй. Дээд хэсэгт нар сар, хүний нүүрний дүрсИх бие хэсэгт сүрэг бугыг загварчлан дүрсэлсэн байна.Чинжаал, байлдааны алх, хутга, нум сум, жад бамбай зэргээр дүрсэлжээ.

15. Буган хөшөөг хэлбэр төрхөөр нь үндсэн гурван төрөлд хуваан үздэг:Монгол-Өвөр байгалийн бугын загварчилсан дүрст хөшөөСаян-Алтайн амьтдын “бодит” дүрст буган хөшөөАзи-Европын амьтны дүрсгүй буган хөшөө

17. Хадны зосон зурагМЭӨII мянганд хааарна.

18. Монголын хадны улаан зосон зургийн хагийн өргөн тархсан “Сэлэнгийн” төрлийн зосон зураг:

19. Уаанбаатар хотын Богд хан уулын Их тэнгэрийн ам, Гачууртын ам

20. Хөвсгөл аймгшийн Баянзүрх Гачуурын бичиг, Улаан-уул сумын Толжийн боом

21. Сэлэнгэ аймгийн Цагаан нуур сумын Зэлтэрийн голын Цагаан оломын гарамны дэргэд, хүйтнихй гоын бичиг хад, Шарын гоын Цагаан нуур

22. Хэнтий аймгийн дадал сумын Балжийн хавцгай

23. Булган аймгийн Орхон сумын Баруун Могой гол, Орхон гол, Бугат сумын Бичигт хад гэх мэтЭдгээр зосон зургийн дээд хэсэгт халин нисч яваа бүргэд шувуу, түүний доор дөрвөлжин хашлага буюу дугуй хүрээ, дотор нь олон дугуй цэг-толбо дүрсэлдэг. Хашлага хүрээний гадна хөтлөлцөж зогссон хэдэн хүн, хаяа дотор нь хоёр зэрэгцээ замаар адуу хөтлөөд явж буй хүн, нохой, нум сумаар харваж буй хүн зэргийг дүрсэлжээ.

24. Энэ үеийн дурсгалд:Хэнтий аймгийн Рашаан хад, Үзүүр цохиоХөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын Цэнгүүнжавын Их, Бага муна, Цэцэрлэг сумын хүүхдийн овоо, Модтой толгой, ЦахирУвс аймгийн Баруун Туруун сумын хар цагаан ус гэх мэт

25. Хөвсгөл аймгийн Цахирын хадны зурагЭндээс олон тооны тамгаХүрэл зэвсгийн үеийн хэлбэр төрхтэй том том чинжаал хутгаИлд болон амьтдын зурагЭр хүйсийг цохон дүрсэлсэн хүн

26. Ховд аймгийн Ямаан усБайлдааны зээтүүгээр хоёр этгээд нэгнийхээ толгойг цохиж буй зураг

27. Нум сумаар харваж буй хүн

28. Янгир, морь, тэмээХиргисүүр МЭӨII мянганы сүүлч I мянганы эхэнд холбогдоно.

29. Энэүү дурсгал нь Монгол улсын хийгээд Алтайн бүс нутаг, Шинжааны хязгаар, Байгаль нуурын хавь нутант элбэг тохиолдоно. Хиригсүүр нь оршуулгын байгуулажийн болон тахилгын гэсэн хоёр төрөлтэй байна.

30. Хиргисүүрийн оршуулгын байгууламжид хүнээ баруун тийш хандуулан газрын хөрсөн дээр тавьж , чулуугаар овоолон дароуулсан байх бөгөөд эд өлгийн зүйл төдийлөн элбэг олддоггүй.

31. Монголд нийтдээ 30 гаруй төрлийн хиргисүүр байдаг. Хиргисүүр нь хэмжээний хувьд то жижиг янз бүр байх бөгөөд хиргисүүрийн хүрээний гадна зүүн болон зүүн өмнө талд зарим тохиодолд хиргисүүрийг тойроод 1-1,5-ийн байрлалтай дугуй голчтой дагуул жижиг булшнууд байдаг.

32. Дөрвөлжин булшМЭӨXII-IV зуунд хамаарна.

33. Дөрвөлжин булшны тархалтын хүрээ нь Алтай, Соёны уусаас Их, Бага Хянганы нуруу, Байгаь нуураас их говь хүртэл хамарна.

34. Дөрвөлжин булшинд талийгаачийг зүүн тийш нь хандуулан , дээш харуулан, нуруу тэнэгэр, хөл шулуун байдлаар хэвтүүлж, гарыг нь бие дагуулан тавьж оршуулах бөгөөд түүний эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйлсийг дагалдуулахаас гадна оршуулгын ёслол үйлддэг байжээ.Оршуулах ёслолын зан үйлийг газар сонгох, зүг эрхэмлэх, эд өлөг дагалдуулах, хойллого үйлдэх ёс голлон бүрдүүлдэг байв.

35. Хүрэл зэвсгийн үеийн дөрвөлжин булшнаас илрэн олдож буй эд өлгийн зүйлсийг ерөнхийд нь :Зэр зэвсэг байлдааны хэрэгсэлАж ахуй хөдөлмөрийн багаж хэрэгсэлГоёл чимэглэлийн зүйлс Ваар, сав суулганы төрөл гэж ангилна.

37. Дөрвөлжин булшийг хэлбэрээр нь :Дөрвөн буландаа өндөр шонтой, дөрвөн өнцөгт хүрээтэйДөрвөн талын хүрээ нь намхавтар, хавтгай чулуун дараас бүхий Дөрвөн тал хүрээ чулуутай боловч хойд, урд хашлага нь дотогшоо хонхойсон булш хэмээн ангилан ялгасан байна.

38. Дөрвөлжин булшийг гүйцэтгэсэн зан үйл, ёслолын зориулалтаар нь: Оршуулах ёслолын байгууламжТахилга ёслолын байгууламж

39. 1. Оршуулах ёслолын байгууламжОршуулгын байгууламжийн хийц хэлбэр, зохион байгуулалт нь тодорхой ёс заншил утга агуулгыг илэрхийлж байдаг.Дөрвөлжин булш нь орон нутгийн онцлогийг хадгалж байдаг.

40. Дөрвөлжин булшинд оршуулсан хүнээ хамгаалах, хүндэтгэх үүднээс оршуулгын нүхийг нимгэн хавтгай чулуугаар доторлон хайрцаг хийж, түүн дээрээ гурваас дөрвөн том зузаан хавтгай чулууг эгнүүлэн таглан дарж, багавтар чулуугар чигжиж булаад түүнийгээ тойруулан тэгш өнцөгт дөрвөлжин хүрээг 15*25см зузаан хавтгай чулуугаар тойруулан хавиргалан босгож дотно гадна талаас нь хашлага чулуунуудын хэмжээнээс арай багавтар чулуунуудаар хаяаг дарж бэхэлдэг.

41. Харин дөрвөлжин булшны дотоод бүтэц зохион байгуулалтыг оршуулгын нүхэндээ: Чулуун хайрцагтайЧулуун хайрцаггүй

42. 2. Тахилга ёслолын байгууламжТахилгын байгууламжийг үйлдсэн байдлаар нь:Чулуун дараас дор хойлго үйлдсэн хэлбэрийн тахилгын байгууламжЧулуун байгууламж дороо хойлго үйлдсэн шинж тэмдэг мэдэгдэхгүй