1. Монгол Улсын түүх V
-1-

2. Монгол Улсын түүх V
солигдож, бас дахин давтагдаж үл төгсөх цагтооллыгэвхэн элээж,
тасралтгүй хөиөрсеөр эдүгээг хүрч ирэв J3.
Үүнийг эгэл нэгэн хүмүүний ухааны саванд багтаан хадгалж,
үеэс уед алдаж гээлгүй ам дамжуулан өвлүүлэх боломжгүй ажээ.
Ийм учир бидний өндөр өвег дээдэс өөрсдийн амьдрал ахуй,
үнэлэмж хүслээ эд өлгийн зүйлс, хадны сүг зургаар ч болов
илэрхийлэн, хойч үедээ үлдээж, нийгмийн ой ухааны их өв санг
үүсгэи хөгжүүлсэн нь орчин чагийп түухэнд мэдээллийн чухал эх
сурвалж болсоор байна.
Хүн төрөлхтөн бичиг үсгийг бүтээи хэрэглэх болсон нь
гайхамшигт дэвшил төдийгүй аливаа улс үндэстнүүд өөрсдийнхөө
түүх, соёлын нандин өв уламжлалыг нийгмийн ой ухаанд
хадгалан үлдээхэд ихээхэн ач холбогдолтой зүйл болсон билээ.
Монголын ард түмэн төр ёсыг үүсгэн магадтайяа 20 зууныг
элээхдээ хэд хэдэн үсэг бичиг зохион хэрэглэж, бодит түүхээ судар
шашдирын хуудаснаа бичиглэн туурвиж үлдээж ирсэн бас нэгэн
баялаг уламжлалтай.
Манай түүх бичлэг нь эрт цагаас Монгол нутагт аж төрж
байсан овог аймаг, ард түмний ахуй байдал, нүүдлийн соёл
амьдральш гү'нээс үүсэн бүрэлдэж, баяжин хөгжсөөр ирсэн бөгөөд
ийм ч учраас "нүүдэлчдийн түүх бичлэг" ч гэж нэрлэгдэх нь бий.
«Монголын Нууц Товчоо», «Дорвөн төрийн арван буянт номын
цагаан түүх», «Богд Баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл», «Алтан
товч», «Эрдэнийн товч», «Эрдэнийн эрхи» гээд үе үеийн түүх-
бичгийн мэргэдийн туурвил бүтээлүүд нь нүүдэлчдийн амьдрал,
тэмцлийн түүхийн гэрч баримт болон үлдсэн бөгөед тэдгээрийн
агуулга, мэдээллийн үнэ цэнэ өнөө үед улам бүр өссөөр байна.
Моиголыихоотүүхийгбичиглэн улдээх ньдан ганц эрлэмтэн
түүхчдийн соиирхлын төдий зүйл биш байжээ.
Их Юан улсын үед Хубилай хаан түухчдийг сонгон цуглуулж
тусгай хүрээлэн байгуулан, улсынхаа түүхийг бичүүлж, Илхаадьш
дэмжлэгтэйгээр Персийн түүхч Ата-Малик Жүвейни «ЕртонциЙ1"
байлдан дагуулагчийн түүх»-ээ бичиж, Газан, Өлзийт хааны
зарлигаар сайд Рашид-Аддин тэргүүтэй түүхчид «Судрын чуулгап»
нэртдэлхийп улсуудын түүхийгтуурвиж байсан зэрэг түүхэн баримт
нь Монголын төр, түүний их, бага хаад түүх бичлэ1тээ онцгой
аыхаарч байсиыг гэрчилнэ.
Улсын түүх бичих ажлыг төрийн бодлогын хэмжээнд тавьдаг
уламжлал нь хожуу үед ч тасраагүй бөгөөд Богд Хаант Монгол
Улсын "олон ван, гүн, тайж, түшмэдийн гэрийн үеийн бичмэл
данс..., улсын шастирт Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч
яамнаа эрхлүүлэн хариуцуулахаар" хуульчлан тогтоож, улмаар
улсын албан түүх зохиох тусгай комисс байгуулагдан «Зарлигаар
тогтоосон Монгол Улсын шастир»-ыг 10 орчим^ дувтэр болгон
зохиож байсан бол 1933 онд Бүгд Найрамдах Улсаа
тунхагласны 10 жилийн ой, Ардын хувьсгалын баяр наадмыг
зохион байгуулах комиссоос улсынхаа түүхийг 5 ботиор зохиож
нийтлүүлэх шийдвэр гаргаж байжээ. Түүнээс хойш удаа дараа
хэвлэгдэн гарсан «БНМАУ-ын түүх» хэ.мээх нэг ба гурван боть
зохиолууд нь мөн л тер засгийн албан ёсны
шийдвэрээр бичигдэн бүтээгдэж, хэвлэгдэн гарч байв.
XX зууны сүүлийн арван жилд дэлхий дахинаа өрнөсөн
-2-

3. Монгол Улсын түүх V
ардчилсан вөрчлөлтийн нөлөөгөөр манай Монгол улс эдийн засаг,
улс төр, оюун санааны амьдралын шинэ харилцаанд шилжиж,
иргэдийн үндэсний ухамсар сэргэн, эх түүхээ судалж мэдэх, түүнээс
суралцаж, сургамж авах, төр ёсоо бататган бэхжүүлэх сонирхол
хэрэгцээ өсч буй нөхцөл байдлыг харгалзан Монгол Улсын
Ерөнхийлөгч би 1999 оны 1 дүгээр сард "Монгол Улсын түүхийг
шинээр туурвин хэвлүүлэх" тухай зарлигийг гаргасан билээ. Энэ
дагууманайулсын холбогдох эрдэм шинжилгээ, судалгааны
байгууллагууд, түүхч эрдэмтэд, судлаачдынхаа мэдлэг чадвар, хүч
бололцоонд түшиглэн, мэрийн ажилласны дүнд «Монгол улсын
түүх»-ийн таван боть хэвлэгдэн та бүхний хүртээл болж байна.
Түүхийн бодитүйл явцболон хүний ой ухаандахьтүүний
хийсвэртусгал хоёрын харилцааг онолын танин мэдэхүйд түүхэн ба
логик зүйл хэмээх ойлголтоор дамжуулан илэрхийлдэг билээ. Тэгвэл
Монгол улсын нутаг дэвсгэртухаант хүмүүний өрнүүлсэн түүхэн
бодит үйл явц нь лавтайяа хэдэн' зуун мянган жил дамнан өрнөж
ирснийг манай түүхчид энэхүү таван ботид багтаан хураангуйлан
нэгтгэж тусгахыг эрмэлзсэн нь лавтай.
Чингэхдээ түүхэн үзэгдэл, үйл явцыг сэтгэлгээнд буулган логик
зүйл болгон хувиргахын тулд Монгол улсын түүхнээ тохиосон
түгтүмэн нэжгээд, санамсаргүй үзэгдэл, үйл явц бүхний хойноос
"чулуу хөөж", түүхэн хөгжлийн эргэлт, донсолгоо бүрт гол
шугамнаасаа мулт үсрэн гарч, аар саар зүйлтэй орооцолдон
гажилгүйгээр түүний ерөнхий логик зүй тогтол, жам ёс,зайлшгүй
хандлагыгчиг луужингааболгох, чухамдаа ихсэтгэгч Гегелийн
гэрээсэлсэн ёсоор гүн ухааны үүднээс түүхийг ухааран сэтгэж,
нэгдмэлээр авч үзэх нь нэн чухал. Тэгээд ч түүхийн бүх баримт сэлт
нь гүн ухааны оролцоогүйгээр сургамж өгч чадахгүйсэн билээ гэдгийг
уншигчид улам бүр ухаарч буй нь лавтай.
Түүхийн гүн ухаан, орчин үеийн судалгаа шинжилгээний
ололтод тулгуурлан Монгол улсын түүхийг баяжуулан бүтээж
туурвих нь улс үндэстний маань тусгаар тогтнол, бүрэн эрхэт
байдлыг бататган хөгжүүлэх үндэсний хэрэгцээ, язгуур эрх ашигт
бүрнээ нийцэхийн дээр даяаршлын давалгаа улам бүр эрч хүчээ авч
буй энэ цаг мөчид иргэддээ эх оронч соёл, улс үндсээ бадраах үзэл,
хүмүүжлийг төлөвшүүлэх өнөөгийн нийгмийн захиалгаар
нөхцөлдөж буй нь нэн ач холбогдолтой хэрэг мөн.
Төрийнхөөзарлигаарулсынхаатүүхийгбичилцэнэ гэдэгбол -рүүхч
хүнд тэр бүр үл тохиох ховор завшаан төдийгүй түүхчийн авъяас
билэг, мэдлэг чадвар, оюуны царааг сорьж, чөмөг дундрам нөр их
хөдөлмер, хөлс хүч шавхаж шаардсан нэр хүндтэй атлаа нэн
хариуцлагатай үйл хэрэг билээ.
Хүмүүний амьдрал өөрөө баялаг, ээдрээ нугачаа ихтэй, олон
янз байдгийн адил бүхэл бүтэн улс үндэстний түүхийн тэрхүү арвин
замналыг нэг дор бүрнээр батлан гаргаж, багтаан сийрүүлэх туйлын
амаргүй бөгөөд, эндэж алдсан байх аваас залруулан засаж, "дутууг
гүйцээж, дундуурыг дүүргэх" ньзалуу, хойч үеийн залгамжтүүхчид,
ухаантдүү нарын үүрэг байх
болно.
Хүмүун бидний туух нь урсгал ул саарах их мөрөн лугээ тасралтг]
өрнөн ургэлжлэх тул туүх бичлэг ч цаг үргэлжид баяжигдан бичигдсээр
баи жам буй.
-3-

4. Монгол Улсын түүх V
Түух бичлэг бол өнгөрсний тусгал, үндэстний ой ухааны санам)
дурдатгал хэдий ч туунээс ирээдүйн төсөөллийгургуулж, хойшдын зорилта
-тодорхойлдог нь оюун билэгт хуний ухааны гайхамшиг бөлгөө.
Е| тиймгүйсэн бол түухийн зохиол байх, туунийг уншихын хэрэг учир
юусаи билээ. Чухам энд л улс орны ухамсарт иргэн бур эх туүхээ уншин
судалж, мэдэж байхын чинад утга оршимуй.
Монгол хун утга учиртай амьдарч, Монгол улс уеийн уед оршин
тогтнохын нэгэн баталгаа, ундэс тулгуур нь манай улсын иргэн бүрийн
сэтгэлийн гүнд суурилсан туүхэн мэдлэг, үндэсний ухамсар, эх оронч үзэл
мөн. "Гэгээрсэн ард түмнуудийн туйлын эр зориг эх орныхоо төлөө амиа
зориулахад бэлэн эсэх дээр л тоггдог" хэмээн нэгэн их сэтгэгч хэлсэн нь
бий.
Үндэсний бахархал, эх оронч үзэл, шинэ цагийн сэтгэлгээг
нэгдмэлээр цогцлоож гэгээрсэн хэн боловч өнгөрснөөрөө бус
өнөөдрөөрөө сэтгэж, арагшаа бус урагшаа харж хөгжлийн ирээдүйг
ойртуулах еөдрөг тэмуүлэл, итгэл дүүрэн амьдрах учиртай. Өнгөрсөн,
өнөө, ирээдүй ангид утгат бус, нэгэн утгат бус, гагцхүү өөр хоорондоо
шутэн барилдахуй тул өнөөдөр бол өчигдрийн сайн сурагч, ирээдүйн
мэргэн хөтөч мөн болой. Иймийн тул онгерсөн туухээс сургамж авч,
өнөөдрөөр сэтгэн ажиллаж, ирээдуйгээ хол харан томыг зорьж, ихийг
бутээ.
Өнө эртний өв их соёлт Монголын туүхийг шинжлэн судлагч
эрдэмтэн мэргэд, шимтэн сонирхогч хундэт уншигчид аа!
Зарлигаар бутсэн «Монгол улсын туүх» 5 боть зохиолтой учран
золгуулах уүргээ хөтөч би үүгээр гуйцэлдүүлэн, шинэхэн бүтээлийг гартаа
авч, шимтэн уншиж, шинжлэн хэлэлцэж, шуүн тунгаахыг 1эргэн уншигч
Танаа даатган хөтөл үгээ өндөрлөе.
Монголын ард тумний агуулга баян амьдрал, түүх ашид оргилон
ундарч монгол хүний сайн үйл, содон гавьяа түүх бичлэгийн хуудаснаа
тумэн он, мянган жилээр үл мартагдан мөнхрөх болтугай.
МОНГОЛ УЛСЫН
ЕРӨНХИЙЛӨГЧ
НАЦАГИЙН БАГАБАНДИ
2003 оны
тавдугаар cap.
Улаанбаатар хот.
ОРШИЛ
XX зууны дэлхий дахины түүх бол тааварлахад бэрх оньсого мэт
олон талтүзэгдэл, зөрчил, тэмцэл, амжилт, ололтоор дүүрэн он жилүүд
байлаа. Хүнтөрөлхтөний амьдралын бүхталыгхамарсан шинэтгэл,
эргэлт, хун амын өсөлтийн хүчтэй «дэлбэрэлт», шинжлэх ухаан,
техникийн ололт, сансрын эриний амжилт, атомын эрчим хүчний
ашиглалт, боловсрол, соёлын хөгжил, дэлхийн нэгдмэл аж ахуйн
тогтолцооны үүсэл, бэхжилт, ардчилал, хүний эрхийнхарилцааны
дэвшил зэрэгньдэлхийн I, II дайн, дайны бусад голомт, олон нийтийг
хамарсан өлсгөлөн гуйланчлал, ядуурал, ажилгүйдэл, гэмт хэрэг,
экологийн тэгш хэмийн алдагдалтай иягт хосолж ирсэн явдал улиран
өнгөрсөн зууны гол дүр төрх байв.
-4-

5. Монгол Улсын түүх V
Дэлхий дахины чанартай тулгамдсан асуудлуудын хоорондын
шүтэн барилдлагаа, шинэчлэл дэвшил нь шинэтгэн өөрчлөх болон
хувьсгалт хүч. узэлсанааны өрнөлтөд ихээхэн тус дөхөм болж, хүн
төрөлхтөн цаашид оюун санаа, нийгэм-эдийн засгийн хувьд улам
төгөлдөржиж, дэвшин дээшлэх үү?,эсвэл халуун цөм-экологийн сүйрэл
мөхөлд хүрэх үү? хэмээх ацан замын алиныгньсонгох вэ?
гздэгтухаалагбодитойхариуөгөх хариуцлагатай мөчид тулж ирээд
байна. Иймд XX зууны түүхэн сургамж хүн төрөлхтнийг ухаарал
бодлын харгуйд хөтлөх нь зайлшгүй.
XX зуун дэлхийн улс орон, ард түмэн бүрд үндэсний эрх чөлөө,
тусгаар тоггнолынхоо үр шимийг хүртэн эдлэх бололцоо олгосон юм.
Энэ зууны эхэндАзи, Америк, Африк, Латин Америкийн орнуудын их
зонхи нь харийн эзэмшил, колонийн дэглэмд оршиж байв. Тухайлбал,
өнгөрсөн зууны 30-аад он гэхэд дэлхийн газар нутгийн 71 хувь, хүн
амын 56 хувь нь колони болон хагас колонийн дэглэмд амьдарч
байжээ. Тэд голлон газар тариалан, мал аж ахуй эрхлэн, елөн
зэлмүүн, явар ядуу аж төрж, орчин үеийн эмнэлгийн наад захын
тусламж хүртэж чадахгүй байв. Бичиг үсэгт тайлагдаагүйн улмаас
боловсрол, шинжлэх ухаанаас хол хендий, хүний наад захын эрх эдэлж
чадахгүй байсан аж. 1980-аад„он гэхэд 170 орчим орон колонийн
системээс ангижирч, хүн төрөлхтний хөгжлийн жам ёсны
гольдролоор хөгжих бололиоотой болов.
XX зууны түүхэнд тохиосон бас нэгэн тэсрэлт бол 1917 онд Орос
оронд хувьсгал гарснаар хүн төрөлхтөн капиталист, социалист хэмээх
эсрэг, тэсрэг хоёрсистемд хуваагдсан явдал юм. ХувьсгадтОросын
цархэмжээ, нөлөөний хүрээөргөжиж, 1922онд ЗСБНХУ-ыгбайгуулав.
Энэ их гүрэн 70 гаруй жил социализмын замаар замнажээ. Ер нь XX
зууны Оросын түүхийн гол үйл явдал гэвэл II Николай хааны
хязгаарлагдмал шинжтэй шинэтгэл, II сарын
болон Октябрийн хувьсгал, социализм байгуулах Ленин-Сталины туршилт,
' «хүйтэн дайн»-ы хэлбэр бүхий социализм, капитализмын өрсөлдөөн,
оршии буй нийгмийн тогтолцооны ялзрал, чадавхиа шавхсан байдал,
зууны ■ сүүлчээр хийсэн өөрчлөн байгуулалт, ардчилсан эргэлт болж
байлаа.
Социализмын замаар Албани, Польш, Зүүн Герман, Чехословак, Унгар,
Румын, Болгар, Югослав, Монгол, Хятад, Вьетнам, Хойд Солонгос, Куба
улсууд замнасан юм. Ингэж дэлхийн социалист, капиталист хоёр систем
тогтож, өөр өөрсдийгөө хамгаалан зөвтгөж, бие биеэ үгүйсгэн сөргөлдөж
байлаа. Хоёр системийн дүр төрхийг нийгмийн амьдралын хүрээгээр
тодорхойлбол:
Улс төрийн хувьд социализм нь коммуиист намын удирдах роль,
тоталитар, авторитар дэглэмд тулгуурлаж байхад, капитализм олон намын
тогтолцоо, ардчилсан дэглэмд дулдуйдаж байв.
Үзэл суртлын тухайд социализм нь нийгмийн цорын ганц үзэл суртал
бол марксизм-ленинизм хэмээнтунхаглажбайхад капитализм олон ургальч
үзэл бодлыг хүлээн зөвшөөрч байв.
Эдийн засгийн хувьд социализм нь нийгмийн емч, төвлөрсөн төлөвлө-
гөөт эдийн засагт шүтэж байхад капитализм хувийн өмч, эдийн засгийь
чөлеөт зах зээлийн өрсөлдөөнийг үнэмлэхүй байдлаар тавьж байлаа.
Нийгмийн бодлогын тухайд социализм хатуу ангич байр суурь барьж
нийгмийн баялгийг тэгшитгэн хуваарилах, боловсрол, эмнэлгийь
үйлчилгээг үнэ төлбөргүй явуулах зарчим баримталж байхад капитализ<
-5-

6. Монгол Улсын түүх V
нийгмийн бүлэг, давхрааг үл ялгаварлах чиг барьж, иргэн бүр ашш
сонирхлоороо чөлөөт хөдөлмөр эрхлэн, хийснээрээ нийгмийн баялгаас
хүртэж, боловсрол, эмнэлгийн үйлчилгээг үнэ төлбөртэй явуулж байв.
Эцсийн эцэст социалист систем хямралд автаж, нийгмийн байгууллы?
хувьд социализм мухардалд оржээ.
XX зууны ертөнцийг донсолгосон улс төрийн аугаа их үйл явдлуудыь
дараа өдгөө 4000 гаруй үндэстэн, ястныг хамарсан 220 гаруй улс дэлхш
дахинд оршин тогтнож байна. Хөгжлийнхөө түвшнээр эдгээр улсуу;
хөгжингүй, хөгжиж буй, буурай хөгжилтэй хэмээн хуваагддаг. Дэлхийн 22(
орныг эдийн засгийн хөгжлийн түвшнээр авч үзвэл, хөгжингүй 48, хөгжи»
буй 127, хөгжилтэй 45 орон байна.
XX зуун бол дэлхийн хүн амын өсөлтийн «дэлбэрэлт»-ийн үе байлаа
Хэрэв 1900 онд дэлхийн хүн 1.617 тэрбум байсан бол хоёр зууны зааг дээр i
тэрбум уруу ойртож, 4 тэрбум гаруйгаар буюу 3.3 дахин өссөн байна. 1951
лыг 1993 онтой харьцуулахад хөгжиж буй орнуудыи хүн ам 80 хувиарөсчээ
Эдүгээ 1000 хүн тутамд ногдох цэвэр өсөлт дэлхий дахинд 16, хөгжиж 6yi
орнуудад 24, хөгжингүй орнуудад 6 болж байна. Энэ бол дэлхийн coej
иргэншлийн хөгжлийн зүй ёсны үр дүн юм. Хүн амын үсрэнгүй есөлт HI
ниш мийн дэвшлийн хүчирхэг хүчин зүйл болж, хүн төрөлхтний ирээдүй;
асар их баялаг хуримтлуулж өглөө.
Дэлхийн хүн амын тооны өсөлтийн зэрэгцээ тэдний байршил
хөдөлгөөнд асар их өөрчлөлт гарлаа. Манай ертөнц түүхэн үүднээс
үзвэ.
тив, бүс нутаг, улс орон, үндэстэн угсаатны байршил, байнгын
олон талт хөдөлгөөнд оршиж байдаг. Хоёр зууны зааг дээр
дэлхийн хүн амын байршлын хувьд XX зууны эхний үеэс эрс
өөр дүр зураг гарч байна. Өнөө-гийнбайдлаар Ази тив хамгийн
олон хүнийг өлгийдөө тээж, амь амьдралыг тэтгэжбайна.
Энэтивддэлхийн хүн амын гуравны хоёр хувь, үлдсэн дөрвөн
тивдгуравны нэг нь аж төрж байгаа билээ.
Тооны болон газар нутгийн харьцааны хувьд дэлхийн
хүн амын нөөцийн байршилтыг орон орноор авч үзвэл хол
зөрүүтэй байна. Тухайлбал, БНХАУ-д 1.4 тэрбум хүн аж терж
байгаа нь Европ, Африк тивд оршиж буй нийт 100 улсын бүх хүн
амаас яльгүй цөөн байна.
Улиран одожбуй зуунд шинжлэхухаан, техникийн дэвшил,
хотжилтын улмаас хүн амын шилжилт хөдөлгөөн хөдөөнеөс хот
уруу эрчимтэй явагджээ. Зууны эхэнд дэлхийн хүн амын 13 хувь
хотод сууж байсан бол өдгөө 50 шахам хувь нь хот сууринд
амьдрах боллоо.'
XX зууны нэг том ололт бол эрчимтэй цахилгаанжуулалт,
дулааны сүлжээ, өндөр технологи, амьдралын илүү нарийн
зохион байгуулалт, нэгд-сэн үйлчилгээ, оюуны шаардлага
хангасан том хотууд бий болсон явдал юм.
XX зуунд хүн төрөлхтөн тооны хувьд өссөн төдийгүй, бие
бялдар, оюуны тухайд улам чансаажсан бөлгөө. Өдгөе хүн
амын дундаж наслалт өндөр хөгжилтэй орнуудад 75, хөгжиж буй
орнуудад 65-70 байна. Зууны эхэн үетэй каршуулахад дундаж
наслалт 10-20 насаар нэмэгджээ. Хүний чадавхийн адгжлөөр
дэлхийн 185 орноос 57 улс өндөр, 70 улс дундаж, 58 улс нэлээд
looryyp түвшинд байна.
Дээр дурдсан томоохон өөрчлөлтүүд, хүний өөрийн нь хөгжил
-6-

7. Монгол Улсын түүх V
XX зуунд шбүхний санаанд үл багтах үй түмэн
гайхамшгийгбүтээхурьдач нөхцлийг зүрдүүлжээ. Энэ зууны хүн
оюун ухаан, чадавхиараа олон янзын онол, -юмлол
боловсруулан, шинжлэх ухааны үлэмж олон нээлт, эрэл
хайгуул (ийж, хүмүүнлэг иргэний ардчилсан нийгмийн үндсийг
баттай тавилаа. Гүүнчлэн дэлхийн улс орнуудын их зонхийн
төрх төлөв өөрчлөгдөж, урьд игийн үлгэрийн мэт гоёмсог ганган
хот, орд харш босгож, үйлдвэрийн асар "ом байгууламж, үнэлж
баршгүй соёлын үнэт зүйлсийг бүтээлээ. XX зууны юнд алдарт
физикч Макс Планк механик, түүнтэй холбоо бүхий арга зүйн
/зэл санаа дэвшүүлж, Альберт Эйнштэйн харьцангуйн онолоо
бүтээсэн нь )рчин үеийн шинжлэх ухаан, техникийн
хувьсгалын эхлэл болж, хүн "өрөлхтний оюуньтг хөвчрүүлэн,
шинжлэх ухааны бүх салбарт нээлт бүтээл аргах үндсийг
бүрдүүлжээ. Тодотгож хэлбэл, шинжлэх ухаан, техникийн
огтолцооны бүх бүрдэл, технологийн харилцааны бүхталыг
хамарсан язгуур юрчлөлт бол XX зууны шинжлэх ухаан,
техникийн хувьсгалын үр дүн юм. Ианай зууны техникийн
дэвшлийн маргашгүй ололт гэвэл нисдэг тэрэг 1903), радио,
цахилгаан мэдээ (1906), автомашин (1907), дуран авай (1908),
шилгаан дэнлүү (1913), танк (1916), телевизор (1925), атомын
хурдасгуур 1942), атомын бөмбөг (1945), транзистор (1948),
цахим тооцуур (компьютер, 1948), дүрс бичлэг (1956), бичил
тооцуур (микро компьютер 1960), цахим
Ц.Балхаажав. «XX век. Аналитический взгляд». УБ., 1999. тал 19.
дуран авай (1950-иад он), бичил процессор (1972), бичил диск (компя
диск) (1988), төрөл бүрийн хурдасгагч, сансрын аппаратур, хагас дамжуула!
техник, саран дээр суурилуулсан техник болон сансрын «Мир» цогцолб<|
«Интернэт» систем зэргийг нэрлэж болно. Хун төрөлхтөн сансар огторг
бусад одон гариг уруу төлөөлөгчөө илгээж, шинжлэн судалж, эрэл хайг
хийж байна. !
Орчин уеийн шинжлэх ухаан, техникийн хувьсгалын үрээр үйлдвэ|
лэлийн технологийн арга хувьсан өөрчлөгдсөөр байгаа билээ. Үйлдвэрл!
лийн явц дахь механик технологи нь бодисын эгэл жирийн хэлбэри»
төдийгүй, улмаар гүнд нь нэвтэрч, молекул, атомын бүтцийг шинэчлэ1
хувиргаж, тухайлсан шинжийг агуулсан өөр бодис болгон өөрчлөх арг;
шахагдаж байна. Зарим нэг жишээ хэлбэл, пластмас нийлэг мявд
үйлдвэрлэх химийн технологи, плазохимийн процесс, атомын эрчим хү
үйлдвэрлэх арга, лазерын туяа, өндөр болон нам дулааны битүүтехнологий
ашиглах, хөдөө аж ахуй, хөнгөн аж үйлдвэр, анагаах ухаанд хэрэглэж буй|
биохими, биофизикийн аргууд зэргийг нэрлэж болно. Технологийн!
өөрчлөлтөд зохицон, түухий эд, материал ч хувьсаж, халуун ба хуйтэнд!
тэсвэртэй, мөн удаан элэгддэгхиймэл материалууд, төрөл бүрийн урвалжууд |
хэрэглэх боллоо.
XX зууны Японы усрэнгуй ахиц, Америкийн тогтвортой хөгжил,
бүхэлдээ «их долоо» болон бусад өндөр хөгжилтэй орнуудын дэвшил нь
шинжлэх ухаан, цахилгаанжуулалт, техник, технологи хэмээх хөгжлийн
дөрвөн гол хүчин зүйлийн өгөөж, тэдгээр орнуудын тегелдөржсөн хуний
оюун ухаан, хүчин чармайлт, үйл ажиллагааны үр дүн болой.
XX зууны шинжлэх ухаан, техник, технологийн ололт нь шинэ зуунд
хүн төрөлхтөн атом, эгэл бөөм, генийн нууцад улам гүн нэвтэрч, амьд эд
-7-

8. Монгол Улсын түүх V
эсийн амьдралыг санааны зоргоор жолоодох, сансрын технологийг шинээр
эзэмших, хиймэл оюун ухаан бий болгох талаар үсрэнгүй амжилтанд хурэх
урьдач нөхцлийг бурдүулж өглөө.
XX зуунд шинжлэх ухаан, техник, технологи, мэдээлэл зүйн асар мх
ололтод хурсний цаад шалтгаан нь боловсролын салбарын усрэнгүй хөгжилт
юм. Зууны эхэнд манай гаригийн улс орнуудын дийлэнхи олонхи нь
боловсролын хувьд харанхуй шинжтэй байсан бол эдүгээ хүн ам бараг бух
нийтээрээ бичиг усэгтэй, шинжлэх ухаан, техникийн боловсролтой,
мэргэжлийн мэдлэгтэй, хүүхэд, залуучуудыг сургах олон шатны байнгын
сургуультай болжээ.
Үндэсний боловсролын тогголцоо нь үндэстнийг өөрийг нь уйлдвэр-
лээд зогсохгуй, интернационалжиж, интеграцчилагдаж, дэлхий дахины
боловсролын нэгдмэл, хөгжингүй тогтолцоо болон бүрэлдэж эхэлж буй нь
улиран өнгөрсөн зууны бас нэгэн онцлог юм. XX зууны эхнээс уламжлагдсан
багш төвтэй сургалт нь зууны төгсгөлийн мөчлөгт шавь төвтэй, чөлөөт
суралцагч бүхий боловсролын тогтолцоонд шилжиж, сургалтын агуулга нь
шинжлэх ухаан, техник, технологи, мэдээлэл зүйн орчин үеийн ололтболж
байна.
XX зууны босго алхмагц дэлхийн нэгдмэл аж ахуйн систем
бүрэлдэн тогтсон юм. Дэлхийн улс, бүс нутгуудад харилцан
хамаарал бүхий өвөрмөц захзээлүүд бий болж, бие биедээ
нөлөөлен, улмаар дэлхийн нэгдмэл зах зээлийг бүрэлдүүлсэн
нь эл зууны бас нэг онцлог байлаа. Энэ зуунд үндэстнүүдийн
аж ахуйн ойртолт ба зохицолдон нэгдэх замаар интеграц-
чилал явагдаж, дэлхий нийтэд бүс нутгийн улс орнуудын ойртон
нэгдэх үйл явц, хандлага баттай сууриа нэгэнт тавиад байна.
Олон-улсын хамтын ажиллагааг ерөнхий утгаар нь авч үзвэл
сүүлийн Южил гэхэд л глобаль, бүс нутгийн гэсэн хоёр үндсэн
чиг хандлага бүхий байна. Эхний үед бүс нутгийн хөгжлийн
хандлагыг даяаршлын хөгжлийн хандлагатай сөргөлдөх мэт
ойлголт хааяа байсан боловч, Европ, Хойд Америк, Өмнөд
Ази дахь бүс нутгийн хамтын ажиллагаа, түүнд бүрэлдэн
бийболсон шинэ хэлбэрүүд ньдаяаршлын хөгжлийн
хандлагатай харшилдах бус, харин ч бие биенийхээ эрхэм
зорилтуудыг харилцан нөхөх боломжтойг амьдрал дээр нотлон
харуулж өглеө.
Дэлхийн энэхүү даяаршлын үйл явц XXI зууны эхэн үед
бүх улс орнуудын ашигсонирхлын харилцан нөлөөллийнтүүхэн
шинэ глобал үеийг нээж өгч, улс орнуудын харилцан уялдааг
улам нягтруулан, эдийн засгийн хөгжлийн тогтворжилтод
ашиггай, эерэг байдлаар нөлөөлнө гэж эрдэмтэд үзэж байна.1
XX зуун нийгмийн амьдралын улс төрийн хүрээнд шинэ өнгө
төрхийг бий болголоо. Тухайлж хэлбэл, ардчиллын амин сүнс
болсон хүний эрх, эрх чөлөөний асуудал энэ зуунд илүү тод
томруун тавигдсан юм. Хүний эрхийг хамгаалах нь бүх улс
түмэн, манай гаригийн эрдэнэт хүмүүний өдөр тутмын амьдралд
хамааралтай томоохон асуудал гэдгийг дэлхий нийтээрээ
хүлээн зөвшөөрсөн нь улиран одсон зууны нэг том ололт
бөлгөө. XX зуунд дэлхийн олон улс оронд Үндсэн хуульт Бүгд
Найрамдах Засаг тогтсон нь хүний эрх, эрх чөлөөнд үлэмж
ахиц дэвшлийг авчирсан болой.
Дэлхийн II дайны явцад хүн төрөлхтний түүхэнд урьд
-8-

9. Монгол Улсын түүх V
өмнө гарч байгаагүй их аллага, үндэстнээр нь устгах бодлого,
концлагерь, үй олноор хөнөөх зэр зэвсэг дэлхий ертөнцийг
цочроож, хүмүүнлэгийн хууль, хүний эрх, эрх чөлөө, хүний
эрхэмсэг оршихуйг хангахуйц олон улсын механизм тоггоохыг
зүй ёсоор шаардсан юм. Эл шаардлага, эрэл хайгуулын үр
дүнд 1945 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг үүсгэн
байгуулсан билээ. Мөн онд батлагдсан тус байгууллагын дүрэм
өөрөө, хүний эрхийг хамгаалах улс гүрнүүдийн хамтын
ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тавьсан гэж хэлж болно. Эл
дүрмийн үзэл санаа нь НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаар
батлагдсан «Хүнийэрхийнтүгээмэл тунхаглал» (1948),
«Иргэний ба улстөрийн эрхийн тухай», «Эдийн засаг, нийгэм,
соёлын эрхийн тухай» пактууд (1966) хэмээх олон улсын эрхийн
баримт бичгүүдэд гүнзгийрэн хөгжжээ. Дээр дурдсан гурван
баримт бичгийг бүхэлд нь хамтатган хүний эрхийн олон улсын
хууль ч гэж нэрлэдэг. Ийнхүү хүн төрөлхтний түүхийн олон
үеийн турш нийтлэг
1
XXI зууны босгон дээрх Монгол улсын шинэчлэл, цаашдын
хогжлийн хандлагууд. УБ., 2000. тал 65.
хүсэл мөрөөдөл болж байсан асуудлыг олон улсын эрх зүйгиэр
баталгаа- | жуулж, олон улсын харилцаанд бүх нийтээр сахин
биелүүлэх, хүний эрх, f эрх чөлеөний хүрээг дэлхий дахинд
тогтоон, улс, үндэстэн, өрнө, дорно, бүс нутаг болон бусад ямар
нэгэн ялгаваргүйгээр хамтран ажиллах эрх зүйн үндэс бүрдсэн
байна. Ардчиллыг эрхэмлэдэг улс орон бүр өөр өөрсдийн тулгуур
хууль болох Үндсэн хуульдаа олон улсын дээрх жишгийг удирдлага
болгон, улс орныхоо онцлогийг харгалзаж, бие хүний эрх зүйн
байдлыг тогтоож байна. Ардчилал бол XX зууны хүн төрөлхтний
аугаа их ололт юм. Гэвч XX зуун үргэлжийн мөнхөд гэрэл гэгээтэй,
ялгуусан хийморьлог байсангүй. Энэ зууны эхний хагаст хүн
төрөлхтөн дэлхийн 1 , 1 1 дайны гай гамшгийгамсан зүдэж, бас зууны
турш улс хоорондын болон бүс нутаг, орон нутгийн шинжтэй 250
гаруй дайн, тулалдааны хөлд нэрвэгдэж, өдгөө ч дэлхийн олон
газартдайны голомт тасраагүй үргэлжилж байна.
Дэлхийн I, II дайн дайчлан тевлөрүүлсэн хүч, нураан устгасан
үр дагавраараа хоорондоо эрс ялгаатай байлаа. Хэрэв дэлхийи I
дайнд 74 сая хүнийг дайчилсан 38 улс оролцож байсан бол II
дайнд 110 сая хүнийг дайчилсан 74 улс татагдан орсон байна.
Фашистын Герман ЗХУ-д 5.5 сая цэрэг, дарга, 50 мянган зэвсэг,
миномёт бүхий армийн бие бүрэлдэхүүн-тэйгээр довтолжээ. Зевхөн
1941 онд Москва уруу довтлохдоо нэгсая цэрэг, дарга, 2000 онгоц,
1700 танк гаргажээ.
Дэлхийн 2 удаагийн дайнд энгийн тоо, жирийн үгээр
илэрхийлэх аргагүй үлэмж их гарз, хохирол учирсан байна. Хэрэв
дэлхийн 1 дайнд 10 сая хүн амь насаа алдаж, 20 сая хүн шархадсан
бол II дайнд 55 сая хүн алагдаж, 90 сая гаруй хүн шархдан, тахир
дутуу болжээ. Дэлхийн I дайнд хүн төрөлхтөн нийлбэр дүнгээрээ
260-360 тэрбум долларын хохирол үзсэн бол, дэлхийн II дайнд энэ
хэмжээ 3300-4000 тэрбум долларт хүрчээ. Хүн төрөлхтөн шинжлэх
ухаан, техникийн дэвшлийг хортойгоор ашиглан, дайнаас дайнд
улам илүү хор хөнөөлтэй зэвсгийг хэрэглэж ирсэн нь хонд ч
-9-

10. Монгол Улсын түүх V
нууцбиш юм. 1945онд АНУ, Японы Хиросима, Нагасаки хотуудад
дэлхийд анх удаа атомын бөмбөг туршиж, 273 мянган энгийн
номхон оршин суугчдын амь насанд хүрч, олон мянган хүнийг
эрэмдэг зэрэмдэг болгон, насан турш нь, тэр ч байтугай үр удмаар
нь тарчлаан зовоож байна.
Гэтэл дайны энэ гамшгаас хүн төрөлхтөн ямар сургамж авав.
Эгэл жирийн иргэд, энгийн номхон ардууд дайныг үзэн ядаж, энх
амгалан аж төрөхийг туйлын хүсэл эрмэлзэл болгон, энхийн төлөө
тэмцэл өрнүүлсэн билээ. Гэвч дэлхийн эсрэг, тэсрэг хоёр системийн
хуваагдал, их гүрнүүдийн дэлхийд манлайлах эрмэлзэл, улс
гүрнүүдийн хөгжлийн тэгш бус байдал, эрх баригчдын аархал,
шунал зэрэг нь дайны голомтыг ахин дахин бий болгож,
зэвсэглэлээр улайран хөецөлдөх өрсөлдөөнд хүргэж ирэв. XX зууны
II хагастхүнтөрөлхтөнхүйтэндайн, халуун цөмийндайны
уршгийгамссаар байлаа. Дэлхий дахинд гол нь их гүрнүүдэд,
манай ертөнцийг хэд дахин устгах халуун цөмийн болон жирийн
зэвсгийн нөөц хуримтлагджээ. Нэгэнт бий болсон энэ зэвсэг
хамгийн найдвартай гарт байх ёстой, түүний гол баталгаа нь үй
олноор устгах жирийн болон халуун цөмийн зэвсгийг
үйлдвэрлэх, хориглох, турших, хэрэглэх, хадгалах талаар бүх нийтээр
хүлээн зөвшөөрөгдсөн, олон талын болон хоёр талын гэрээ,
хэлэлцээрүүд гэдгийг дэвшилт хүн төрөлхтөн ухамсарлаж
байгаагаар улиран одсон зууныг үдсэн бөлгөө.
ХХзуун нийгмийн аугаа ихдэвшлийгавчирсанболовч, бас
шийдвэрлэг-дээгүй олон асуудал хуримтлагдаж, хүн төрөлхтөний
сэтгэлийг зовоосоор байна. Энэ нь өлсгөлөн гуйланчлал,
ажилгүйдэл, экстремист байдал, хүчирхийлэл, аллага хядлага,
авилгал зэрэг юм. Өдгөе манай гаригт 2.2 тэрбум хүн өлсгөлөн
гуйланчлалд, 120 сая гаруй хүн ажилгүйдэлд нэрвэгдээд байна. Гэмт
хэргийн ертөнц улам төлжих болов. Мафи, авилгал зэрэг хамгийн
аюултай гэмт хэргийн төрлүүд олныг хамарсан, зохион
байгуулалттай шинжтэй болж байна. Хар тамхи, мансууруулах
бодис хэрэглэх явдал нэмэгдсээр ирэв. Өнгөрсөн зуун фашизм,
сталинист улс төрийн хэлмэгдүүлэлт, үндэстнүүдийн хоорондын
дайсагналцал, арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах явдлын хор уршиг,
гуниг зовлонг амсан зүдсэн боловч, түүхэн сургамж үл аван,
хүчирхийлэл, аллага хядлагыг үргэлжлүүл-сээр шинз зуунтай
золгож байна.
XX зууны бас нэгэн эмгэнэл бол байгаль орчиндоо бодлого
муутай хандаж, экологийн тэнцвэрийг алдагдуулсан явдал юм.
Байгаль орчныг хамгаалах явдал бол өдгөө тухайн улс орны
төдийгүй, дэлхий дахины тулгамдсан асуудал болж байгааг хүн
төрөлхтөн улам бүр ухамсарлах болов. 1992 онд Бразил улсын
нийслэл Рио-де-Жанейро хотноо болсон «Хүрээлэн буй орчин,
хөгжил» сэдэвт НҮБ-ын бага хурлаас баталсан Рио-гийн
Тунхаглалд дэлхийн экосистемийн бүрэн бүтэн, эрүүл байдлыг
сэргээх, хадгалах хамгаалахын тулд улс орнууд дэлхий нийтийн
түншлэлийн үзэл санаагаар хамтын ажиллагаа явуулах, тэгэхдээ
аливаа улс орны үндэсний бодлого, хууль, уламжлалт амьдралын
дадлага, мэдлэг, тэдний өвөрмөц ахуй соёл, ашиг сонирхлыг хүлээн
зөвшөөрч, зохих ёсоор дэмжих1 зарчим дээр суурилах ёстойг онцлон
заасан байна. Ийнхүү XX зуунд улс үндэстэн бүр түүхээс сургамж
-10-

11. Монгол Улсын түүх V
авч, хүн төрөлхтний нийтлэгжамыг ухааран шинэ зуунтай золгож
байна.
* * *
Монгол улс дэлхийн хуурай газрын 1 хувь, дэлхийн хүн амын
0,004 хувийг эзэлж буй хөгжиж байгаа орон хэдий ч XX зууны
дэлхийн түүхийн эерэг, сөрөгбүхнийгхуваалцахньзүйёсныхэрэг юм.
ХХзуун Монгол орныг аж ахуйн олон үеийн хоцрогдол, ядуу зүдүү
байдлаас чөлөөт зах зээл, эдийн засгийн харьиангуй бие даасан
байдалд, үндэсний боолчлол, харийн эзэгнэлээс төрийн тусгаар
тогтнол, үндэсний хөгжил цэцэглэлтэнд, хүний наад захын эрхгүй,
бүдүүлэг дорой байдлаас ардчилал, эрх чөлөө, орчин үеийн соёл
иргэншилд, улс төрийн түгжигдмэл байдлаас олон улсын
харилцааны амин чухал асуудлыг шийдвэрлэхэд идэвхитэй оролцох
байдалд
1
Хүрээлэн буй орчин, хегжил. Рио-де-Жанейрогийн тунхаглал. 1992
МОН (95)6 G8I (A) 5G (99),тал2-8.
шилжүүлсэн бөлгөө. Эдгээр ололт нь монгол түмний сайтар билэг,
шамдал зүтгэл, шаггүй үнэ цэнээр олдсон юм.
Өнгөрч буй зуунд Монгол улс эргэлтийн шинж бүхий гурван их
!
тэсрэлт,
өөрчлөлтөнд өртсөн юм. Эхнийх нь 1636 онд өмнөд Монгол
Манжид
эзлэгдсэнээс хойш 275 жил, 1691 онд Халх Монгол Манжид дагаар
орсноос
хойш 220 жил, 1756 онд Ойрад Монгол харийн түрэмгийлэлд
автсанаас хойш
155 жилийн дараа туурга тусгаар байдлаа дахин сэргээсэн 1911 оны
үндэсний
хувьсгал байлаа. Хэдийгээр эл хувьсгалын үйл явц хөрш их
гүрнүүдийн
дээрэнгүй бодлогын үүднээс тасалдсан боловч, 1921 оны хувьсгалын
шууд
угтал болсон юм.
Монгол оронд анхны улс төрийн нам байгуулагдаж, 1921 оны
хувьсгалыг | оройлон манлайлж, ялалтанд хүргэсэн бүлгээ. Энэ
хувьсгал бол агуулга ■ шинж чанараараа үндэсний ардчилсан
хувьсгал байлаа. Тухайлж хэлбэл, харийн түрэмгийлэгчдийг эх
орноосоо хеөн зайлуулж, улс орны тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт
байдлыг сэргээснээрээ ундэсний, хуний наад захын эрхгүй
бурангуй ёсыг халж, хүний эрх, эрх чөлөөний амтыг мэдрүүлж
эхэлснээрээ ардчилсан хувьсгал байв.
Үндэсний ардчилсан чиг шугамыгбаримжаалсан Монгол улс
нийгэм-эдийнзасгийн гүнзгийөөрчлөлтхийхзамдорж, орон нутгийн
засаг захиргааг ардчилах үйл хэргийг амжилттай хэрэгжүүлсэн юм.
1924 онд Улсын 1 их хурал хуралдаж, тус улсын туүхнээ анх удаа
Үндсэн хууль батлан, Ардын эрхт Бүгд Найрамдах улсыг
тунхаглажээ.
Хувьсгалын эхний жилүүдэд улс орны хэтийн төлөвийн талаар
үндэсний ардчилсан болон туйлширсан коммунист хучний
хооронд улс төр, үзэл бодлын зөрөлдөөн үүссэн юм. Коминтерн эл
зөрөлдөөнийг улам дэвэргэн, МАХН-ыгдотор ньбаруунтан,
-11-

12. Монгол Улсын түүх V
зүүнтэн болгон сөргөлдүүлж, Монгол оронд зөвлөлтмаягийн
социализм байгуулахтуршилтхийсэн билээ.-Үүний улмаас
монголын нийгэм гүнзгий хямралд орж, иргэний дайны ирмэгт
тулсан бослого, хөдөлгөөн дэгдэхэд хүрчээ.
1932 оны VI сарын сүүлчээр хуралдсан МАХН-ын Төв Хороо,
Хянан Байцаах Төв Комиссын хавсарсан I I I Онц бүгд хурал, түүнин
дараахан нь болсон Улсын Онц VIII бага хурал зуүний алдаа
завхралыг засах шийдвэр гаргасан юм. Энэхүү шийдвэр ньтүүхэнд
«Шинэ эргэлтийн бодлого» хэмээн алдаршжээ.
«Шинэ эргэлтийн бодлого»-ын жилүүдэд нам, төрийн ажлын
зааг ялгаа тодорч, улс оронд таваар-мөнгөний харилцаа хөгжин,
нийгэм-эдийн засгийн хямралаас гарч, олон урьгалч үзэл харьцангуй
чөлөөтэй болжээ. Орчин үеийн аж үйлдвэрийн суурь тавигдаж,
малын тоо толгой 1932 онд 16.2 сая байсан бол 1940 онд 26 сая
болж есчээ. Үндэсний соёл боловсрол хөгжиж, 1935 онд нийт хүн
амын 5.6 хувь нь бичипэй байсан бол 1940 онд 20.8 хувь болж
нэмэгджээ. Гэвч үндэсний ардчилсан шинэчлэлт, жам ёсны
шинжтэй өөрчлөлт нь туйлширсан коммунист чиг шугамынхны
балгаар аажмаар тасалдсан билээ. Эл чиг шугамынхны үйл
ажиллагааны хамгийн хортой уршигт илрэл нь гадны хүчний шууд
оролцоотойгоор хүмүүсийг үй олноор
ньхилсээрхэлмэгдүүлсэн юм. Энэнь Монгол оронд
тоталитардэглэмтогтох нөхцлийг бүрдүүлсэн байна.
Монголын нийгэм улстерийн нийтээрхоморголон хэлмэгдүүлэлт,
Халх голындайн зэрэгзовиурбэрхшээлийгамссаар 1940-өөдонтой
золгосон юм. 1940 онд МАХН-ын X их хурал хуралдаж, намын
мөрийн хөтөлбөрийг батлан, нийгэм журамд шилжих урьдач
нехцлийг хангах зорилт дэвшүүлэн тавьжээ. Түүнчлэн VI сард
Улсын VIII иххурал хуралдаж, БНМАУ-ын шинэ Үндсэн
хуулийгбаталжээ. Эдгээр иххурлын шийдвэрийгхэрэгжүүлжэхлэх
үед Зөвлөлт эх орны дайн эхэлсэн юм. Төр засгаас улс ардын аж ахуй,
соёлыг дайны нөхцалд зохицуулан удирдаж, зөвлөлтийн ард
түмэнд туслах хөдөлгөөнийг зохион байгуулжээ.
1945 оны II сард Ялтад хуралдсан ЗХУ, АНУ, Их Британий
Засгийн газрын тэргүүн нарын бага хурлаар ЗХУ-ын саналын дагуу
Гадаад Момголын статус-квог хэвээр байлгахаар тогтсон нь тус
улсын тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд хүлээн
зөвшөөрүүлэх гол шижим болсон юм. Дэлхийн II дайны төгсгөлөөр
Японы милитаризмыгбут цохих тэмцэлд БНМАУ чадлын хирзэр
оролцсон билээ.
Дэлхийн II дайны дараа тус улс энх тайван бүтээн байгуулалтад
шилжин оржээ. 1954 онд хуралдсан МАХН-ын X I I их хурал
«социализмыг дэлпзрэнгүй байгуулах» үзэл санаа дэвшүүлж, нам,
төрийн улс тор, нийгэм эдийн засгийн бүхий л бодлого, үйл
ажиллагаа эл зорилтод захирагдах болжээ. Нам, төрийн бүхий л
үйл ажиллагаа социалист байгуулалтыг эрчимжүүлэхэд
чиглэгдэв. Улс орны эдийн засгаас хувийн хэвшлийг бүрмөсөн
шахаж, улс, хоршооллын сектор улам бүр бэхжих болов. Ардын
хувийн аж ахуйтныг 1959 оны эцэс гэхэд хоршооллосон нь эерэг,
сөрог олон үр дагаварыг өөртөө агуулж байсан юм. Атар газар
эзэмшиж, газар тариалан хөдөө аж ахуйп бие даасан салбар болон
хөгжжээ. Хөнгөи хүнсний болон уул уурхайн үйлдвэрүүдийг шинээр
-12-

13. Монгол Улсын түүх V
байгуулах буюу шинэчлэн тоиоглосноор БНМАУ хөдөө аж ахуй-аж
үйлдвэрийн орон болж, улмаар 1960-аад оноос аж үйлдвэр-хедөө
аж ахуйн орон болох замд шилжжээ. Үйлдвэрийн байршилд
еөрчлөлт гарч, Дарханы аж үйлдвэрийн районыг бий болгожээ*
Хүн амын бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг үндсэнд нь арилгаж,
боловсролын бүхэл бүтэн систем тогтжээ. Хүн ам эрүүлжин өсч,
орчин үеийн эмнэлгийн үйлчилгээг хүртэн мэдрэх болсон байна.
Улс оронд сэргэж эхэлсэн ардчилсан уур амьсгал ЗХУКН-ын
XX их хурал (1956), тус хурлын дараа болсон МАХН-ын Төв
Хорооны IV бүгд хурлын үзэл санааны дагуу илт идэвхжжээ. Улс
орны тухайн нөхцөл байдал, хэтийн толөвийн талаар сэхээтнүүд
үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, тэр үеийн нам, төр, засгийн
удирдагчдын ажлын дутагдал, арга барилыг шүүмжилж, нэг
хүнийг тахин шүтсэний хор уршгийг үндсээр арилгахыг шаардах
болжээ. Гэвч зарим удирдагчид түүнийг таалаагүйгээр барахгүй,
тэднийг «сэхээтний теөрөгдөл», «үндсэрхэг үзэлтэн», «намын эсрэг
бүлэг» хэмээн хялайн үзэж, хавчиндарахболсон юм. Ингэснээр
1960-аад оныдунд үе гэхэд Монгол оронд авторитар дэглэм
тогтсон байна. Харин гадаад
байдлын хувьд БНМАУ-ыг социалист болон Ази, Африкийн
тусгаар тогтносон нэлээд улсууд хүлээн зөвшөөрч, олон улсын
харилцааны түгжигдмэл байдлаас гарч эхэлжээ. 1961 онд БНМАУ
Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын гишүүн болж, хууль ёсны эрхээ
эдэлсэн байна.
Энэ үе бол монголын ард түмний тухайд улс ардын аж ахуй,
соёлыг хөгжүүлэх 1 , 1 1 таван жил, гурван жил, улмаар I I I таван
жилийн төлөвлөгөөг биелүүлэхийн төлөө шаргуу хөдөлмөрлөсөн он
жилүүд байлаа.
1960-аад оны дунд үе бол дэлхийн социализмын тухайд тун
дэвэргэн үе байв. ЗХУ коммунизмын материал-техникийн бааз
байгуулах, Европын социалисторнууд хөгжингүй социализм
байгуулах, МАХН XV их хурлаараа (1966) тус улсад социализм
байгуулж дуусгах зорилт дэвшүүлэн тавьжэз.
1965-1989 он хүртэл тус улсын нийгмийн амьдалын бүх хүрээнд
нэлээд өөрчлөлт гарсан юм. Улс терийн амьдралын хүрээнд хүнд
сурталт захираы тушаах тогтолцоо бүрэлдэж, авторитар дэглэм
ноёрхсон байна. Энэхүү тогтолцооны нийгэм, танин мэдэхүйн
үндэс нь төвлөрлийг үнэмлэхүй байдлаартавьж, ардчилсан
аргадболгоомжлон хандажбайсанд оршино. Улс төрийн системийн
цөм ньтөр бус, эрх баригч МАХН болж байв. Төр, намын ажлын зааг
ялгаа алдагдаж, нэг намын хязгааргүй ноёрхол тоггжээ. Үүнийгээ тус
улс Үндсэн хуулиараа (1960) баталгаажуулсан байна.
Монголын нийгмийп оюун санааны амьдрал хэт үзэл
сурталжиж, марксизм-ленинизмийг цорын ганц үнэн зөв сургаал
хэмээн тунхаглаж, олон ургальч үзлийг хаан боогдуулж байв.
БНМАУ хэдийгээр 100 шахам оронтой дипломат харилцаа
тогтоосон боловч, гадаад харилцаа хэт үзэл сурталжсаны улмаас
социалист системийн хүрээнд явцуурч, улам явуургүй болсоор
байлаа.
Улс орны эдийн засаггулсын ба хоршооллын хэлбэртэй
нийгмийн өмч ноёрхож, төвлөрсөн төлөвлөлт улам гүнзгийрч байв.
Тус улсад социализм байгуулж дуусгах зорилтын эдийн засгийн
-13-

14. Монгол Улсын түүх V
агуулга нь социализмын мате-риал-техникийн бааз байгуулах,
тухайлбал БНМАУ-ыг аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон болгох
явдал байв. 1965 оноос хойш Эрдэнэт, Чойбалсан зэрэг аж
үйлдвэрийн шинэ хотуудыг байгуулж, түлш эрчим хүч, уул уурхайн
үйлдвэрүүдийг түрүүлүүлэн хөгжүүлэх бодлого баримталжээ. 1980-
аад оны сүүлч гэхэд тус улсын үндэсний орлогын бүтцэд аж үйлдвэр
40 шахам хувьд хүрчээ. Ард иргэд үнэтөлбөргүйгээр сурах, эмчлүүлэх
эрхээр хангагдаж байв. 80-аад оны сүүлч гэхэд улс ардын аж ахуй,
соёлын салбарт ажиллагч таван хүн тутмын нэг нь-дээд, тусгай
дунд боловсролтой болсон байв. Гэвч тус улс нийгэм, эдийн
засгийн хөгжлийн гол гол үзүүлэлтээрээ дэлхийн хөгжингүй
орнуудаас үлэмж доогуур байлаа. Үүний цаад шалтгаан нь тус улсыг
эдийн засгийн бүрэн хараат байдалд оруулсан ЗХУ өөрөө
хөгжингүй орнуудаас нэлээд хол хоцорч байсанд оршино. 1980-аад
оны эцэс гэхэд Монгол оронд социализм өөрийн чадавхиа шавхаж,
мухардмал байдалд орсон билээ.
1989 оны эцсээс Монгол оронд ардчилал, шинэчлэлийн төлөө
хөдөлгөөн хүчтэй өрнөж, нийгмийн амьдралын бүх хүрээг өөрчлөх
үйл явц эхэлсэн юм.
Энэ үед манай орны улс терийн нөхцөл байдал оөрчлөгдөж, байвал
зохих хэм хэмжээ алдагдан, нийгмийн сэтгэлзүй маш тогпюргүй
болсон байв. ЗХУ-д нэгэнт эхэлсэн өөрчлөн байгуулалтын
нөлөогөөр тус оронд олон түмний улс төрийн идэвхи илт сэргэж,
улс төрийн шинэ нам, бүлэглэл үүсэх урьдач иөхцөл бүрэлджээ.
1980 оны төгсголөөс Монголын ардчилсан холбоо, дараа мь
Ардчилсан социалист хөдолгөөн, Шинэ дэвшилт холбоо зэрэг олон
нийт-улс төрийн байгууллагууд бий болж, үйл ажиллагаа явуулах
болов. Эдгээр хөдөлгөөн, байгууллагын нийгмийн бааз дээр
суурилан, Монголын ардчилсан нам (1990.11.18), Монголын
социал демократ нам (1990.I I I . 2), Монголын үндэсний дэвшлийн нам
(1990.1 I I . 1 I) зэрэг хэд хэдэн нам байгуулагдсанаар Монголд анх
удаа олон намын тогтолцоо бүрэлдэн тогтож эхэлсэн юм. Улмаар
эрх баригч - МАХН тухайн үед үйлчилж байсан БНМАУ-ын Үндсэн
хуулийн оршил болон 82 дугаар зүйлээс татгалзсанаа зарлаж, улмаар
«Улс төрийн намуудын тухай» хуульбатлагдан гарснаар олон намын
тогтолцооны эрхзүйн үндсийг бүрдүүлжээ.
1990-1992 он бол манай орны хувьд Үндсэн хуулийн
шилжилтийн түүхэн зурвас үе юм. 1990 онд олон намын
тогтолцооны үндсэн дээр анх удаа ардчилсан сонгууль явуулж,
улмаар анхны байнгын үйл ажиллагаатай парламент - Улсын Бага
Хурлын гишүүний мандатын 60 хувийг МАХН, үлдсэн суудлыг
МоАН, МСДН, МҮДН хувааж авсан байна. Шилжилтийн зурвас үед
парламентын намууд зөвшилцөн, эвслийн Засгийн Газрыг
байгуулжажиллажээ. Мөн Монгол улсынтөрийнтэргүүн -
Ерөпхийлөгчийн институтыг бий болгон хэрэгжүүлсэн байна.
1990 оны I сард БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын XII
удаагийн сонгуулийн II хуралдаанаар ардчилал, хүний эрхийн
дэлхий нийтээрхүлээн зөвшөөрөгдсөн хэм, хэмжээг гүнзгий тусгасан
ардчилсан Үндсэн хуулийг баталсан юм. Эл үндсэн хууль ссоор
Монгол улс бол парламентын Бүгд Найрамдах улс мөн. Тэр цагаас
хойш торийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага — Улсын Их
хурлыг 1992, 1996, 2000 омд тус тус чөлөөт ард-чилсан сонгуулийн
-14-

15. Монгол Улсын түүх V
үндсэн дээр сонгон бүрдүүллээ. Төрийн тэргүүн — Ерөнхийлөгчөө
бүх ард түмнээр сонгох болов. Манай нийгмийн амьдралын бүх
хүрээг хамарсан эрх зүйн шинэчлэл хийж байна. Монгол улс
нээлттэй гадаад бодлого явуулах боллоо.
Дурдан буй үеийн эдийн засгийн шинэчлэлийн гол агуулга
ньтөвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт
шилжих явдал байлаа. Энэ хугацаанд үнэ чөлоөлөх, өмч хувьчлах,
банкны тогтолцоог шинэчлэн өөрчлөх, эдийн засгийн гадаад
харилцааг либеральчлах зэрэг арга хэмжээ авсан бөлгөө. Монгол
улсын төр засаг нийгмийн салбарт хүн төвтэй хөгжлийн дэлхий
нийтийн үзэл баримтлалыг хөгжүүлэхийг зорихын хамт иргэн бүрт
чөлөөтэй сэтгэж, үзэл бодлоо өргөн илэрхийлэх боломж олголоо.
Нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцоогбий болгож, түүний эрх зүйн
үндсийг бүрдүүлэв. Гэвч ажилгүйдэл, ядуурал, тэнэмэл хүүхэд
зэрэг хүн амын нийгмийн асуудал хурцаар тавигдсаар байна.
Ийнхүү XX зууны сүүлчийн
мөчлөгт монголчууд хөгжлийн шинэ сонголт хийж, ирээдүйгээ
өөдрогөөр харж, шинэ зуунтай золгож байна.
* * *
Монгол улсын түүхийн таван боть зохиолын V ботийг дор
дурдсан зохиогчид туурвисан болно. Үүнд: Оршил, судалгааны
тоймыг доктор, профессор Ж.Болдбаатар; I бүлгийг доктор,
профессор Л.Жамсран; II бүлгийн § 1-ийг доктор (Ph) C.
Идшинноров; §2-ыг С.Идшинноров, академич Ш.Бира; I I I
бүлгийг академич Б.Ширэндэв, доктор (Ph), дэд профессор
Н.Хишигт; ^бүлгийн §1, 2-ыгдоктор (Ph) О.Батсайхан; §3, 4-ийг
доктор (Ph), профессор З.Лонжид; §5-ыг доктор, профессор
М.Санждорж, туүхч С.Туяа; §6-г М.Санждорж; Убүлгийн §1-ийг
академич Б.Лхамсүрэн; §2-ыг доктор, профессор Ж.Болдбаатар;
§3-ыг доктор (Ph), дэд профессор Ж.Болд; VI бүлгийн §1-ийг
Ж. Болдбаатар; §2-ыг Ж.Болдбаатар, Ж.Болд; §3-ыг доктор (Ph),
профессор З.Баасанжав; §4-ийг Ж.Болдбаатар; VII бүлгийг
доктор (Ph), дэд профессор Ч.Дашдаваа, Г.Цэрэндорж; VIII
бүлгийн §1-ийгдоктор Г.Чулуунбаатар, доктор (Ph), профессор
С.Отгонжаргал; §2-ыг Г.Чулуунбаатар нар бичиж, он иагийн
хэлхээс, сурвалж судалгааны ном зохиолын жагсаалтыг эрдэм
шинжил-гээний ажилтан, магистр С.Чулуун, Б.Баттөмөр нар бэлтгэв.
Газрын зургийг доктор (Ph.) О.Пүрэв үйлдэж, Фотомон агентлаг
гэрэл зургуудыг бэлтгэж, Ж.Амгалан хэвлэлийн эхийг бэлтгэв.
Монгол улсын түүхийн V ботийг хамтран эрхлэх үүрэг хүлээж,
сайхь зохиолын узэл баримтлалыг боловсруулах, хянан
тохиолдуулах хэрэгт оролцож байгаад дуусгаж завдалгүй хан
хорвоогоос хальсан академич Б.Ширэндэв, доктор, профессор
М.Санждорж нарынхаа үнэт сургаал, гэрээслэлийг биелүүлэх гэж
чадан ядан оролдсоноо уншигч Танаа өчиж байна. Ачитбагш
нарынхаа санаж, бодож, эрмэлзэж, тэмүүлж байсанд бүрэн дүүрэн
хүрсэн гэж хэлэхгүй боловч, тэднийхээ эрдмийн гэгээ, номын
нөөлөгт өдий зэрэгтэй яваа зохиогчид, редактор бид өөрсддөө
заяасан ухааны цар, хэмжээгээр харамгүй хүчин зүтгэснээ хэльюу.
XX зууны Монголын түүхийн сурвалж бичиг,
-15-

16. Монгол Улсын түүх V
судалгааны зохиолын тойм
XX зууны Монголын түүх нь ээдрээ нугачаа, эрэл хайгуул, олз
гарзаар дүүрэн юм. Бидний монголчууд эп түүхээсээ сургамж а»ч,
хүн төрөлхтний нийтлэг жамыг танин ухаарсаар улиран одсон
зууны элэдийг дааж гарч байна. Хоёр зуун халагдан солигдохын зааг
үеэс эргэн харвал XX зуун бол цагхугацааны хувьд бидний ойрхи
үеийн түүх бөлгеө.
Монголын түүхчид сая улиран одсон зууныхаа түүхийг судлах
талаар
үлэмж ихийг хийжээ. Энэ үеийн түүх нь архивын сурвалж, баримт
сэлтээр
ихээхэн баялаг юм. Тухайлж хэлбэл, Монгол улсын Үндэсний Төв
Архив,
Монгол улсын зэвсэгт хүчний тов архив, Монгол Ардын Хувьсгалт
Намын
архив, Засгийн газрын архив, Гадаад харилцааны архив, Тагнуулын
ерөнхий
газрыи архив, аймаг, ором нутгийн архивуудад хадгалагдаж буй эх
сурвалж,
баримт сэлт нь Монгол улсын ойрхи түүхийн гол сурвалж болж егч
байна.
XX зууны 20-иод оны эх хүртэл Монгол улс төвлөрсөн архивгүй
байсан
учир төрийн дээд тев болон орон нутгийн захиргааны
байгууллагууд
өөрсдийнхөө баримт бичгийг тус тусдаа хадгалж байв. Харин
1921 оны
хувьсгал ялснаар ардын засгийн газар архивын хзргийг
шинээр
байгуулагдсан Судар бичгийн хүрээлэнд эрхлүүлж, улмаар Улсын
архивын
төв газрыг байгуулан, түүний мэдэлд улсын олон төрлийн архивын
хэргийг
эрхлүүлэх болжээ. Архивын байгууллагууд улам дэлгэрэн
хөгжиж,.дээр
дурдсан олон архивууд болж
салбарлажээ.
Эдгээр архивуудад хадгалагдаж байгаа болон удаа дараа
хэвлэн нийтлүүлсэн ном, товхимол, эмхтгэлүүдэд буй 1911 оны
Үндэсний хувьсгал, түүний үр дүндтогтсон Монгол улсын Засгийн
газрын баримтбичгүүд, Богд хааны айлдвар зарлиг, Монгол улсын
Үндсэн хуулиуд, улсын Их. Бага хурлын баримт бичгүүд, төрел
бүрийн хууль, хуульчилсан актууд, Ардыи Их Хурлын чуулганы
болон Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэр, тогтоол, хууль
зарлигууд, МАХН-ын дөрвен удаагийн мөрийн хөтөлбөр, МАХН-
ын их, Намын Төв Хорооны бүгд хурлын идийдвэр, Улс Терийн
Товчооны тогтоолууд, улс ардын аж ахуй соёлыг хөгжүүлэх, удаа
дараагийн төлөвлогөөний удирдамжууд, Коминтерн, ЗХУ-тай
харилцсан баримт бичгүүд, 1990-зэд онд улстөрийн шинэ намуудаас
гаргасан баримт бичгүүд зэрэг нь XX зууны Монгол улсын албан
ёсны түүх бичих үндсэн сурвалж мь болж өгч байна.
Хэвлэгдэн нийтлэгдсэн эх сурвалж, баримт бичгүүдийн
-16-

17. Монгол Улсын түүх V
томоохон эмхтгэлүүдээс тоймлон дурдвал: «Монголын ардтүмний
1911 оны үндэсний
эрх чөлөө, тусгаартопнолын толеө тэмцэл» баримтбичгийн
эмхтгэл (1900-191 1 он), УБ., 1982 он (Хэвлэлд бэлтгэсэн
А.Очир, Г.Пүрвээ); «Монголын автономитын үеийн сургууль»
(1911-1920), УБ., 1966 (Эмхтгэсэн' С.Жигмидсүрэн,
Б.Балжиргармаа); «БНМАУ-ын Их, Бага хурлын тогтоол,
Үндсэн хууль, тунхагууд» УБ., 1956 (Эмхтгэсэн Ц.Насанбалжир);
«БНМАУ хөрөнгөтний биш хөгжлийн төлөотэмцэлд» Баримт
бичгүүд (1925-1940) УБ., 1956. (Эмхтгэсэн Ц.Насанбалжир),
«БНМАУ-ын Үндсэн хууль, түүнд холбогдох зарим актын
эмхтгэл» (1921-1940) 1 дэвтэр, УБ., 1972, «Монголд ардын бүгд
наирамдах заса~ тогтоон я«'улсан нь» Баримт Сзичгүүдийн
эмхтгзл. (1921-1926) УБ.,1970. (Эмхтгэсэн Б. Балжнргармаа),
МАХН-ынТөв Хорооны дэргэдэх Намын түүхийн институтээе
эрхлэи хэвлүүлсэн «МАХН-ын түүхэнд холбогдох баримт
бичгүүд» 1, I I , I I I дэвтэр, (УБ., 1966, 1967, 1970), «МАХН-ын их,
бага ба ТХ-ны бүгд хурлын тогтоолууд» I - 1 I 1 дэвтэр. (УБ.,
1956,1963), МАХН-ын дэлгэрэнгүй тайлан ( V I I I их хурлаас
бусад), «1921 оны ардын хувьсгалын түүхэнд
холбогдохбаримтбичгүүд» (1917-1921) УБ., 1957. (Эмхтгэсэн
Ө.Чимэд), «МАХН ардын хувьсгалын ялалтын төлөө тэмцэлд»
Баримтбичгүүд. УБ., 1971 (Эмхтгэсэн Д.Даш), «БНМАУ-ын
гадаад харилцааны баримт бичгүүдийн эмхтгэл»-ийг олон
ботиор хэвлэсэн зэргийг юуны түрүүнд нэрлэж болох юм.
Монгол улсын ойрхи түүхийгсудлахад тоо бүртгэлийн материал
ихээхэн ач холбогдолтой сурвалж юм. Тухайлж хэлбэл, удаа
дараа хэвлэпрн гарч буй статистик тоо бүртгэлийн эмхтгэлүүд
нэн чухал хэрэглүүи болж байна. ХХзууны эхний
мөчлөггхэвлэгдсэн «Шинэтоль», «Нийслэл Хүрээний сонин
бичиг», 1920 оиы XI сард анхмы нь дугаар хзвлэгдсзн
«Монголын үнэн»-ээс эх авсан «Үнэн» сонин тэргүүтэи
тогтмол хэвлэл - олон арван сонин. сэтгүүлүүд эрим цагийн
оы дарааллыи бичиг болсны хувьд өнгөрсөн зууны 90 он
хүртэлх үеийн Монголын ойрхи үеийн түүх судлалд нэгэн
зүйлийн чухал сурвалж болж огч байна.
Монголын ойрхи үеийн түүх судлалд үнэт тус нэмэр болох
зүйл бол түүхэн үйл явдалд оролцож явсап амьд гэрчийн
дуртгал, дурсамжууд юм. Ардын нам анх хэрхэн үүссэн, ардын
журамт цэргийгбайгуулж, улс орныхоо тусгаар тогтиолыг
байлдан авсан тухай тэр үеийн үйл явдалд идэвхтэй
оролцож явсан хэсэг хүмүүсийн дуртгалыг 1928 онд
хэвлүүлжээ1.
Партизан нарын дуртгалыг хэд хэдэн боть болгон
хэвлүүлсэн байна2. Эдгээр нь XX зууны эхэн үеийн Монголын
түүхийн чухал хэрэглүүн болж байна. Түүнчлэн, МАХН, ардын
төрийг үндэслэн байгуулагчдын нэг Д.Сүхбаатарын тухай
дуртгалыг хэд хэдэн удаа хэвлэн гаргасан байна-'. Мөн
Монголын төр, цэргийм томоохон зүтгэлтнүүд дуртгал ном,
товхимол хэвлүүлэх болсон ньтүүхэн үйл явдлын учир
холбогдлыгтодруулахад ихээхэн
тус дохөм үзүүлж байна. Тухайлбал, Ц.Дамбадорж. Ж.Самбуу,
-17-

18. Монгол Улсын түүх V
Ж.Лхагва-еүрэн, Б.Ширэндэв, С.Лувсан, П.Очирбат зэрл' хүмүүс
дуртгал номоо хэвлүүлжээ1. Мен хувьсгалттэмцлийн ахмад
зүтгэлтэн, дайчид, МАХН-ын ахмад ажилтан нарын дуртгалуудыг
удаа дараа эмхэтгэн гаргаж ирэв2. Энд бас Зөвлелтийн цэргийн нэрт
зүтгэлтнүүдийн бүтээлд Монголын тухай дурсан
бичсэнийгдурдахгүй өнгөрөх аргагүй юм3. Мон улс ардын аж ахуйн
удирдах салбарын ажилтан зарим хүний дуртгал хэвлэгдсэн нь
Монголын улсын аж ахуй, эдийн засгийн түүхийг судлахад зохих
нөхвөр болж огч байна. Дуртгал, дурсамжаас гадна нийгэм, төрийм
зүтгэлтнүүдийн хэлсэн үг, бичсэн өгүүллүүд нь тухайн цаг үеийн
улс төр-нийгэм эдийн засгийн зорилтыпайлбарлахын
зэрэгцээтүүхэн үйл явдлын талаартэмдэглэн, зарим асуудлаар
үнэлгээ, дүгнэлт, гаргалгаа хийсэн байдгаараа судалгааны нэн чухал
материал болдог. Жанжин Д.Сүхбаатарын хэлсэн үг, бичсэн огүүлэл,
захидал бичигзэрэгбүтээл ньхэмжээгээрээбагаболовч 1921 оны
хувьсгалын түүх судлалд удирдамж болохоор материалууд юм4. Мөн
Х.Чойбалсамгийн илтгэл, хэлсэн үг, бичсэн өгүүллүүд нь 1921- 1950-
иад оны зх хүртэлхтүүхийн судлалд чухал хэрэглэгдэхүүн бөлгоө5.
Түүнчлэн Монголын нам, торийн дээд удирдлагад байсны хувьд
Ю.Цздэнбал, Ж.Самбуу, Ж.Батмөнх, П.Очирбат, Н.Багабанди ыар
өөрсдийнхөө илтгзл, хэлсэн үг, огүүллүүдийп эмхтгэлийг
хэвлүүлсэн нь тухайн цаг үеийн түүхийн асуудлыг тодотгоход зохих
ач холбогдолтой юм6. Дээр дурдсан эх сурвалжууд нь XX зууны
Монголын түүхийг бичих сан хөмрөгийг бүрдүүлж байна. Аливаа
улс үндэстний нэгэн адил монголчууд XX зуун гарангуут ойрхи
түүхээ бүтэзж, түүхээ бичиж, тэрлэж ирсэн билээ. Харин 1911 оны
үндэсний хувьсгалд бэлтгэх үеэс эхлэн тусгаар тогтнолын төлөө
үзэл санаа Монголын түүх бичлэгийн үндсэн агуулга болж,
түүхийн суллалд шинэ үеийг нээсэн юм.
1
Ц.Дамбадорж. Толбо нуур. УБ., 1928. Ж.Самбуу. Амьдралын
замналаас (Дуртгал 1,11 дэитэр.
УБ., 1965, 1970); Ж.Лхагвасүрэн. Сэтгэлд шингэсэнои жилүүд. УБ.,
1984.Тулалдааиыонжилүүд.
УБ-, 1995 он зэрэг; Б.Ширэндэн. Далайн даналгаанаар. УБ., 1993;
С.Лувсан. Гуулсан зам. УБ..
1988; П.Очирбат. Тэнгэрийн иаг. УБ., 1996. : Монгол, Зовлолтийн
армийн ахмаддайчдын дуртгал. УБ., 1969; Комиссаруудын дуртгал УБ.,
1971; Халх голын байлдаандоролцогч ахмад дайчдын дуртгал. УБ.,
1970, 1981; 1945 оны дайнд
оролиогчдындуртгал.УБ., 1975 (Эмхтгэсэн И.Пүрэвсүрэн); Дайчин
алдар. Хувьсгшптэмцлипн
ахмаддайчдын дуртгал. УБ., 1985; Ж.Дамдин. Үймээшп! жил. УБ.,
1973; Г.Эрэндоо. 1 уулсан
зам.УБ., 1971; Б.Дорж. Эхорнытолоо цохплохзүрх. УБ., 1981;
Л.Дандар. Гал долөн дунд. УБ..
1989. МАХН-ын ахмад ажилтан, гишүүдипн дуртгал. I IV дэвтэр.
УБ., 1978, 1981, 1988. 1990
г.м. 1 Г.К.Жуков. Дуртгал, бодол. 1-11 боть. УБ., 1977; И.А.Плиев.
Говь Хянганд тулалдсап ыь. УБ.,
1966; Квантуны армн соносон нь. УБ., 1970; И.И.Федюнинский.
На востокс. М., 1985,
4
Н.Соркин. Анхны эхлэл. УБ., 1972. г.м.
Д.Сүхбаатар. Баримт бичгүүд. УБ., 1943; Захидал бичгүүд УБ., 1952;
Түүхийн баримтуудын
цоморлиг. УБ., 1954; Д.Сүхбаатарын ү|л амьдралтай холбогдох
баримт материалын эмхэтгэл.
5
УБ., 1964; Д.Сүхбаатар. Баримтбичгүүд. УБ., 1983.
6
ХЧойбачсан Илтгэл ба огүүллүүд. 1-1V боть. УБ.. 1951, 1953.
Ю.Цэдэнбал. Илтгэл, огүүлэл, хэлсэн үг. I-VI боть. УБ„ 1966, 1967,
-18-

19. Монгол Улсын түүх V
1968, 1971, 1976, 1984;
Ж.Самбуу. Илтгэл огүүлэл, хэлсэн үг. УБ., 1978. Ж.Батмонх. Илтгэл,
өгүүлэл, хэлсэн үг. УБ.,
1986; П.Очирбат. Алдаж болохгүп агшин (хэлсэн үг, илгээлт,
илтгэл, ярилцлага, лекц) УБ.,
1997; Н.Багабанди. Еронхийлогч: шинэ зууны емнох бодомж,
санамж (хэлсэн үгийн түүвэр.
1997oHbiVlcapaac 1998 оны II cap). УБ., 1998; Ерөнхийлогч:
шинэзууныемнохбодлого, зорилт.
УБ., 1998 (хэлсэн үгийн түүвэр); Ерөнхийлөгчийн бодлого, сэтгэл.
УБ., 2000.
1 9 1 5 - 1 9 1 9 онд «Монгол улсын шастир» хэмээх 11 дэвтэр зохиолыг
хэсэг түүхчдээр бичүүлсэн нь Монгол улсын албан ёсны түүх
бичих оролдлого тедийгүй, ирж буй зууныхаа түүхийгтэрлэх эхлэл
байсан гэж үзэж болно. | 1 9 2 1 оны хувьсгалын дараахан
байгуулагдсан Судар бичгийн хүрээлэнгийн нэг гол эрхлэх ажил
нь түүх судлал байсан юм. 1924 онд тус I хүрээлэнгийн дэргэд
түүхийн кабинетийг шинээр байгуулжээ. Эх түүхээ | сонирхох,
судлах эрмэлзэл өсч байв. Үүний нэг тод илрэл бол 1 9 1 1 оны
үндэсний хувьсгалын хэрэг явдлыг нэлээд тодорхой өгүүлээд,
1921 оны : үндэсний ардчилсан хувьсгалын ялалт, ач
холбогдлыгтэмдэглэсэн «Монгол улсын автономи хэмээх өөртөө
эзэрхэн засах эрхт засгийн үеийн үнэнхүү явдал, чухам байдал,
чухал учрыг тэмдэглэсэн товч өгүүлэл хэмээх түүх бичиг» гэдэг
бэсрэгхэн зохиол юм'.
1926 онд Дотоод Яамнаас Монгол улсыи албан ёсны хураангуй
түүх зохиох ажлыг эрхлэн хийж, эл зохиолдоо Монголын ойрхи
түүхийн эхний үйл явдлуудыг товч тоймлон дурдсан байна2. Үүний
зэрэгцээ Ц.Дамба-доржийн «МАХН-ын байдал» хэмээх зохиол
гарсан нь эрх баригч намын түүхийг бичсэн анхны оролдлого
байлаа. Men 1926 онд ардын хувьсгалын 5 жилийн ойд зориулан
жижигтовхимлууд гаргахдаа Монголын ойрхи үеийн түүхийн
асуудлуудыг хөнджээ3.
XX зууны эхний мөчлөгийн түүхийг тухайн үедээ хамгийн
чансаатай туурвисан түүхч бол Магсаржав хурц юм. Түүний 1925-
1927 онд туурвисан «Монгол улсын шинэ түүх» бол XX зууны
Монгол улсын түүхийг нилээд бодитой боловсруулах анхны
эхлэлийг тавьсан төдийгүй, эдүгээ архивын сан хөмрөгөос
олдохуйяа бэрх болсон баримт бичгүүдийг уг эхээр нь
хавсаргасныхаа хувьд сурвалжийн ач холбогдолтой бүтээл юм4.
1930-аад оноос Монголын ойрхи үеийи түүхийн тухайд
судалгааны шинж илүү тодрохыи зэрэгцлэ марксист-ленинист
арга зүйн зарчимд тулгуурлан, түүхийг формаиийн онол,
ангичирхах байр сууринаас бичих хаидлага давамгайлж эхэлжээ.
Тухайлбал, үндэсний ардчилсан чиг шугам баримтлагчдыг
«баруунтан» хэмээн баалах, Монголд яаравчлан социализм
байгуулах Коминтерний туршилт, зүүк^й^лма/ГяБууллагыг зөвтгөх
чиглэл бүхий ном, өгүүллүүд гарчээ5. Энэ үед ардын хувьсгалт
цэргийн түүхийг судлах талаар зарим ахиц гарсан байиа.
Уг чох1 юлыг Ш.Нацагдорж I960 онд хэнлүүлэхдээ үзэл суртлын
хяналтаас болж бага саги хассан
Gaiina. Харии О.Батсайхан 1992 онд дахнн хэвлүүлэхдээ бүтэн
эхтэр нь буулгасан. Одоогоор
зохиогч нь бүрэн тогтоогдоогүй.
Монгол Ард Улсын засагторпйн байдал хэрхэн уламжилсан
-19-

20. Монгол Улсын түүх V
явдлыгтайлбарласан бичиг. УВ.,
1926.
Улаан оторч. МАХН-ын байдал. УБ., 1926; Уулын евгон. Монгол
гязар бошгыг халах явдлын
тулгуур босгосны товч түүх. УБ., 1926; Ойдов, Цэцэнбилэгт.
МХЗЭ-ийн түүхэнд холбогдох
зүйлүүд. УБ., 1926 г.м.
Ы.Магсаржав. Монгол улсын шинэ түүх. УБ., 1994. Эл зохиол rap
бичмэлээрээ 3 хувь, нэг нь
Оросын Холбооны Улсад, хоёр нь Монголд хадгалагдаж байсныг
О.Батсайхан, З.Лонжид нар
кприлл бичнгт буулган 1994 онд хэвлүүлжээ.
Намын IX жнлнпн ой, 10 жилпйн угтлага. У Б . , 1930;
Ө.Бадрах. Намаас барууны
бөорөнхийчүүдтэй тэмцсэн амжилттай их тэмцлийн туршлага. I,
II дэвтэр. УБ., 1932; Чу.
Болдбаатар, На.Сүхбаатар нар уг зохиолыг кириллд буулган 2001
онд хэвлүүлсэн.
1930-аад оны эхээр Монголын эртнээс аваад ардын хувьсгалын
үеийн түүхийг бичих тусгай комисс байгуулж, Монголын түүхийн 4
боть зохиол гарсны хоёр дэвтэр нь 1934 онд X. Чойбалсан, Д.Лосол,
Г.Дэмид нарын бичсэн «Монгол ардын үндэсний хувьсгалын анх
үүсэж байгуулагдсан товч түүх» хэмээх бүтээл юм. Эл зохиол
ньугтүүхийг гар бие оролцон бүтээлцсэн хүмүүс өөрсдөө хувьсгалын
түүхт явдлыг нэгтгэн нэгэн бүхэллэг болгох, зарим нэг дүгнэлт,
үнэлгээ өгснийхөө хувьд судалгааны шинжтэй, түүнчлэн архив,
хэвлэл мздээллээс олдохоо больсон олон чухал эх баримт бичгүүдийг
ашигласнаараа сурвалжийн шинжтэй дурсамж түүхийн бүтээл
болсон юм1. Түүнчлэн Монголынтүүхийндээрхцуврал бүтээлийн
нэгнь Монгол улсын (1911-1919) Дотоод Яаманд алба хаших< явсан
Л .Дэндэвийн 1934 онд бичсэн «Монголын товч түүх» бөлгөө.
Тэрбээр энэ бүтээлдээ 1911 оны үндэсний хувьсгалын дүнд тогтсон
Монгол улсын түүхийг хураангуйлан бичжээ. Зохиогч уг үйл
явдалд биечлэн оролцож явсан амьд гэрч, хянуур нягт хүн байсан тул
эл түүхийг зохиохдоо үндсэн хэрэглэгдэхүүнээ бузгай онож, XX
зууны эхний үеийн монголын түүхийн гол үйл явдлуудыг
тодорхойлон гаргасан чамбай бүтээл туурвисан байна2. Мөн энэ үед
үндэсний ардчилсан хувьсгалын өрнөл, шинэ эргэлтийн бодлогын
явц, үр дүн, ардын хувьсгалт цэргийн хөгжил, хууль цаазны түүхийн
талаар зарим нэг товхимол. өгүүлэл гарсан байна3.
1940 он гэхэд түүхийн шинжлэх ухааныг их, дээд
сургуулийн хетөлберөөр бүрэн судалсан түүхчид торөөгүй байсан
боловч, Шиижлэх ухааны хүрээлэнгийн түүхийн тасгийн ажилтнууд
нэлээд К4эргэших төлөвийг олж, нам, төрийн зүтгэлтэн, түүх
судлаачдын ойрх үеийн түүхийн талаар нэлээд бүтээл туурвин,
Монголын түүх судлал өргөжин гүнзгийрчээ.
БНМАУ-ын хувьд 30-аад оны сүүлч, 40-өед оны эхним хагаст
дайны хүнд үе, бэрхшээл тохиолдсон тул түүх судлалын гол чиглэл
нь ард олон, ялангуяа өсвөр залуу үеийг эх оронч, интернационалч
үзлээр хүмүүжүүлэхэд чиглэсэн зохиол бүтээл туурвихад
чиглэгджээ. Тодорхой хэлбэл, төр, цэргийн зүтгэлтний намтар
судлалд оыцгой анхаарсан байна4. Түүнээс гадна дайны жилүүдэд
Монголын ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл, ардын
хувьсгалт цэргийн түүхийн асуудлаар бэсрэг зохиолууд гарчээ5. Мөн
1
Х.Чойбалсан, Д.Лосол, Г.Дэмид. Монгол ардын үндэсшн! хувьсгаяын
анх үүсэжбайгуулагдсан товчтүүх. УБ., 1934. Хоёрдахьхэвлэлийг
намыитүүхийн институтээс эрхлэн 1979 онд гаргасан. Мон энэхүү
-20-

21. Монгол Улсын түүх V
зохиолд 1939 онд зарим засвар хийж, Х.Чойбалсангийн нэрээр
: хэвлүүлсэн нь гадаадад Орос, Герман, Хятад хэлээр хэвлэгджээ.
: Л.Дэндэв. Монголын товч түүх. УБ., 1934.
' «Манай улс» (БНМАУ-ын 12 жнлийн ойн баярынтөв комиссоос
хэвлэн нийтлэв). 1,11 дэвтэр. УБ., 1933; Х.Чойбалсан. Ардын
үндэсний хувьсгалт цэргийн аугаа хогжлийн тонч зам. УБ., 1935;
Монголын эрт, эдүгээгийн хуульцаазынтүүхийи сэдэв, дэвтэр
(ШүүхЯвдлын 10 жилийн ойд зориулж баярын комиссоос хэвлэн
4 гаргав). УБ., 1935.
Ш.Нацагдорж. Сүхбаатарын намтар. УБ., 1943; Х.Чойбалсан. Ардын
Хатанбаатар Магсаржав.
УБ. 1942; Ц.Цэдэнжав. Партизан Хасбаатар. УБ.. 1942;
Г.Навааннамжил. Чойбалсангийн бага
нас. УБ.. 1942; Дайсны ар талд нэвтэрсэн нь. УБ., 1944; Жанжин
Чойбалсан баруун замын
5 байлдаанд. УБ., 1945; ЗоригтбаатарТогтох. УБ., 1946.
Л.Дүгэрсүрэн. Монголын ард түмнип тусгаар гоггнолын телөө
тэмиэл. 1943. 2 дахь удаагаа
1945 онд хэвлэгдсэн; Л.Тойв. Хувьсгалт цэргийн 25 жил. УБ., 1946;
Дотоод Явдлын Яамны
хязгаарын иэргийн хогм<илт, тэмцлийн түүхт явдлууд. УБ., 1946.
ардын хувьсгалын их тэгш, тэгш ойнуудаар БНМАУ-ын түүхэн
хөгжлийг харуулсан тусгай эмхтгэлүүд гаргаж байсан нь XX зууны
Монголын түүх судлалд зохих хувь нэмэр оруулж байв.
1 9 4 7 онд МУИС-д түүхийн салбарыг нээснээр дотооддоо
дээд боловсролтой мэргэжсэн түүхч бэлтгэж эхэлсний зэрэгцээ
ЗХУ-д түүхийн мэргэжлээр оюутан, аспирант суралцуулах болсон
байна. Улмаар түүхчид эрдмийн зэрэг хамгаалж эхлэн, үндэсний
түүхчдийн шинэ үе өсөн бойжжээ.
1954 онд Монгол, Зөвлөлтийн эрдэмтэд хамтран «БНМАУ-ын
түүх» |
нэгэн боть зохиол нийтлүүлсэн нь тухайн үеийн түүх судлалын том
ололт |
байлаа1 . Эл зохиол нь цаг хугацааны хувьд Монгол улсын бүрэн түүх,
түүний
дотор хувьсгалын үеийн түүхийг нийтэд нь хамруулж, марксист-
ленинист |
арга зүйг баримтлан бичсэн анхны дорвитой бүтээл юм. '?
1950-60 оноос эхлэн мэргэжлийн түүх судлаач эрдэмтдийн
эгнээ өргөжиж, 1961 онд Шинжлэх Ухааны Академи
байгуулагдахад өмнө нь байсан түүх-эдийн засаг судлалын газар
Түүхийн хүрээлэн болж өргөжжээ. Бас 1955 онд МАХН-ын Төв
Хорооны дэргэдэх Намын түүхийн институтийг байгуулснаар эрх
баригч намын түүхийг иргэний түүхтэй хослон судлах болжээ.
Чингээд тус институт МАХН-ын түүхийг бичих ажлыг эхэлжээ. Эл
зохиолын эхний хувилбарыг академич Д.Төмөр-Очирын
удирдлагаар боловсруулахдаа хувьсгалт нууц бүлгүүдийн үүсэл,
МАН-ын шинж чанар, «баруунтан» гэгчдийн бодлого үйл
ажиллагааны тухай зэрэг асуудлыг нэлээд бодитой дүгнэхийг
оролдсон байна. МАХН-ын УТТ-ны шийдвэрээр эл түүхийн
зохиолыг дахин шинэчлэн боловсруулснаар 1967 онд «МАХН-ын
товч түүх» нэртэйгээр хэвлүүлсэн байна 2 . Эл түүх нь МАХН-
ын үүсч байгуулагдсан үеэс 1966 он хүртэлх түүхэн замналыг
марксист онол-арга зүйн үүднээс нэгтгэн дүгнэсэн улс төрийн
түүхийн бүтээл юм.
Монголын түүхийн шинжлэх ухааны томоохон ололт бол 1960-
аад оны сүүлчээр «БНМАУ-ын түүх»-ийн гурван
-21-

22. Монгол Улсын түүх V
ботьзохиолыгбичиж нийтлүүлсэн явдал юм. Эдгээрээс II ботийн
сүүлчийн хэсэг, I I I боть бүхэлдээ XX зууны Монголын түүхийг
нэгтгэн дүгнэхэд чиглэгджээ3. Гурамсан зохиолын II ботийндэд
хэсэгбүхэлдээХХзууны эхэн үеийнбайдлыг, 1911 оныүндэсний
эрх чөлөөний хөдөлгөөн, түүний үр дүнд монголчууд
тусгаартогтнолоодахин сэргээсэн асуудалд зориулагдсан байна.
Харин I I I ботид 1921 оны хувьсга-лын жилүүдэд хийсэн, бүтээснээ
цэвэр марксист арга зүйн үүднээс дүгнэжээ. Ийм учраас эдүгээгийн
өндөрлөгөөс эргэн харах зүйл багагүй бий.
1950-аад оноос 1990 он хүртэл Монголын ойрхи үеийн
түүхийн асуудлаар олон арван хамтын болон бие даасан нэгэн
сэдэвт зохиол гарсан нь Монголын түүхийн шинжлэх ухааны
хөгжлийн том ололт байв. Эдгээр бүтээлүүд нь улс төр, эдийн
засаг, нийгэм соёл, үзэл суртал, цэрэг, гадаад
i БНМАУ-ын түүх. УБ., 1954. Уг зохиолыг нэмж засварлан
1966,1984 :онд тус тус хэвлүүлсэн
байна. Монго.! Ардын Хувьсгалт Намын товч түү.х. УБ.,
1967 (Очерки истории МНРП хэмээх
нэртэйгээроросоорорчуулж, Москиад 1971 онд хэвлүүлсэн). 3
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсынтүүх. Гурван боть. Тэргүүн
боть(Нэн эртнээс —XVII зуун).
Дэдботь (1604-1917). Гутгаарботь(Ойрхи үе) УБ., 1969.
харилцааны түүхийн өргөн цар хүрээтэй асуудлыг хамарч, агуулгын
хувьд БНМАУ-ын капиталист бус хөгжлийн замын түүхэн туршлагыг
ямар нэг хэмжээгээр дүгнэхэд чиглэж байв. Энэ үеийн улс төрийн
түүх бичлэг нь монголын ард түмний үндэсний эрх чөлөөний төлөө
тэмцэл, улс төрийн нам, бүлэглэлийн үүсэл, бэхжилт, хувьсгалын
өрнөл, хөгжил, эл хэрэгт улс төрийн зүтгэлтнүүдийн гүйцэтгэсэн
үүргийг нээн харуулахыг юуны түрүүнд чухалчилж байв. Энэ тухайд
Ш.Нацагдорж1, Б.Ширэндэв2, Л.Бат-Очир Ц.Пунцагноров4,
Д.Даш5, Лу.Бат-Очир6, Б.Сумъяа7, Г.Лхамсүрэн8, С.Ичинноров9,
Х.Магсаржав10, Л.Санжаа11, Ц.Сүрэнхорлоо12. О.Пүрэв13, Н.Хишигт14
нарын бүтээл голлож ирэв.
Монголын нийгмийн улс төрийн системийн хөгжил, түүнд
МАХН-ын удирдах роль, хөгжлийн янз бүрийн шатанд төрийн
гүйцэтгэсэн үүрэг, хууль тогтоох үйл ажиллагааны асуудал бол улс
төрийн түүх судлалын бас нэг том чиглэл болжбайв.
Энэчиглэлээр«Социалистбайгуулалтын өнөөгийн шатан дахь
МАХН-ын удирдах роль» (УБ., 1985) хамтын бүтээл, Б.Лигдэн15,
Ж.Болдбаатар16, М.Санждорж17, С.Жалан-Аажав18,
Ц.Балхаажав , Д.Сангиданзан , Б.Содовсүрэн , Ц.Сономдагва22,
19 20 21
Б.Пүрэв23, И.Дашням24
I
Ш.Нацагдорж. Ар Монголл гарсан ардын хөдолгөөн. УБ.,
1956.
- Б.Ширэндэв. Народная революция в Монголии и
обраэование МНР. М., 1956; Монголия на рубеже XIX-XX
веков. УБ., 1965; Монгол ардын хувьсгалын түүх. УБ., 1969
(Эл бүтээлээ 1999 онд шинэчлэн засварлаж хэвлүүлсэн);
Ленин ба Монголын ард түмэн. УБ., 1970; Хичээнгүй сайд
Цэрэндорж (1868-1928). УБ., 1965, Ардын Хатанбаатар
Магсаржавын намтар. УБ.. 1978.
' Л.Бат-Очир, Д.Дашжамц. Дамдины Сүхбаатар (УБ., 1973);
МАХН фашизм, милитаризмийн эсрэгтэмцэлд ардтүмнээ
4
зохион байгуулсан нь ( 1 9 4 1 - 1 9 4 5 ) . УБ., 1985.
5
Ц.Пунцагноров. Монголын автономит үеийн түүх. УБ., 1955.
Д.Даш. Ардын хувьсгалын манлай хүчин. УБ., 1972; Ардын
-22-

23. Монгол Улсын түүх V
хувьсгалын цуурай. УБ., 1983;
Октябрийн социалист иххувьсгал Монголд нөлоолсон нь.
УБ., 1987; БНМАУ-ыгтунхагласан
түүхээс. УБ., 1984; МАХН-ын осолтийн нийгмийн бааз. УБ.,
1982.
'' Лу.Бат-Очир. Монгол орондардангийн хувьсгалт нам үүсэн
байгуулагдсан асуудал. УБ., 1977.
' Б.Сумъяа. В.И.Леннн - Монголын ардтүмний ихбагш, дотны
s
ыөхор. УБ., 1970.
Г.Лхамсүрэн. Ардын хувьсгалын үе дэх МАХН-ын стратеги,
тактикийн зарим асуудал. УБ.,
9
1977.
С.Ичинноров. «Монгол Ардын Нам»
гэдэгхувьсгалтбайгууллага. УБ., 1973.
10
Х.14агсаржав. МАХН олон түмнийгхамран оргожиж бэхжсэн
нь ( 1 9 2 1 - 1 . 9 2 4 ) . УБ., 1979.
II
Л.Санжаа. МАХН-ын программуудын тухай. УБ., 1967.
'- Ц.Сүрэнхорлоо. МАХН-ын анхны мөрийн хөтөлбөр. УБ.,
1967.
13
О.Пүрэи. Д.Сүхбаатарын ү1Ы амьдралдхолбогдох нутгаар.
УБ., 1979.
14
Н. Хишигт. 1921 оны хувьсгал ба Ардын Журамт Цэрэг. УБ.,
2001.
15
Б.Лигдэн. МАХН бол соииалист нийгмийн улс төрийн
системийн удирдах хүч мөн. УБ., 1978.
16
Ж.Болдбаатар. Социааист байгуулалтанд МАХН-ын удирдах
роль есөн нэмэгдэж байгаа нь.
УБ., 1982; МАХН-ын үйл ажиллагаанд намын их хурал, Тов
Хорооны Бүгд хурлуудын роль.
17
УБ., 1985 (Д.Мягмартай хамт).
18
М.Санждорж. Ардын торийн түүх. УБ., 1974.
С.Жалан-Аажав. Ардын хувьсгалттөрийн хуультогтоох үйл
ажиллагааны үндсэн чиглэл. УБ.,
|1)
1967.
Ц.Балхаажав. Торийн Tyxaii асуудал ба ардын торийн
хувьсгалт үйл ажиллагаа. УБ., 1966.
:о
Д.Сангнданзан. Хувьсгалт ардчилсан шатан дахь ардын
төрийн үүргүүд. УБ., 1974.
:|
Б.Содовсүрэн. Хувьсгалыномнох Монголынторбахуульиааз
(1 9 1 1 - 1 9 2 1 ) . У Б . , 1988; БНМАУ-
ын эрүүгийн хууль, тогтоомжийн өорчлолт. УБ., 1973. :2
Ц.Сономдагва. БНМАУ-ын орон нутгийн засагзахиргааны
хуваарьт гарсан еорчлолт. УБ., 1969.
23
Б.Пүрэв. Социалист төрийн эрх барих толоологчдийн
байгууллагын тухай ленинч сургаа.1
БНМАУ-д хэрэгжсэн нь. УБ., 1981.
24
И.Дашням. БНМАУ-ын сонгуулийн систем. УБ., 1975.
нарын нэгэн сэдэвт зохиол гарчээ. Манай түүхч, эдийн
засагчид тус улсын аж ахуйн гол салбар болох хөдөө аж ахуй
дахь нийгэм-эдийн засгийн оөрчлөлт, нам, төрийн бодлого,
үйл ажиллагааг түүхчлэн дүгнэсэн олон арван ном, зохиол
бичсэн байна. Зарим томоохноос дурдвал, «БНМАУ-ын
социадист хөдөө аж ахуйн түүхийн зарим асуудал» (УБ., 1976),
«МАХН бол хөдөө аж ахуйн социалист өөрчлөлтийг удирдан
зохион байгуулагч хүч мөн» (УБ., 1982), «БНМАУ-д хөдөө аж
ахуйг социалист ёсоор хоршоолсон нь: туршлага, сургамж,
хэтийн төлөв (УБ., 1983) хамтын бүтээл, Н.Жагварал1,
С.Жадамбаа2, Л.Бат-Очир3, Н.Дангаасүрэн4, Ц.Санжаасүрэн5,
Д.Түмэн-жаргал, Я.Цэгмэд6 нарын бүтээлүүдийг нэрлэж
болно. Түүнчлэн улс орны аж ахуй, эдийн засаг, хот
байгуулалт, аж үйлдвэр, тээвэр, худалдаа, санхүү зээл, албан
татварын түүхэн хөгжлийн асуудлыг ч тухайн нийгмийн
тогтолцооны хүрээнд судалжээ. Заримыг тодруулбал,
-23-

24. Монгол Улсын түүх V
«БНМАУ-ын ардын аж ахуйн бүтэц» (УБ., 1978), «БНМАУ
социалист эдийн засгийн интег-рацийн системд» (Практик,
онолын асуудлууд УБ., 1979) хамтын бүтээл, Д.Майдар7,
Л.Дүгэрсүрэн8, Д.Гонгор9, С.Идшинноров10, С.Ичиннорон",
Б.Гончигсүрэн1-, Д.Загасбалдан13, Ц.Гүрбадам14,
15
П.Лувсандорж , Т.Нам-
16
, У.Камбар, Ж.Ядамсүрэн 17 нарын бичсэи нэгэн сэдэвт
бүтээлийг
аж болох юм.
Түүхчид, философичид XX зууны Монголын төр, эрх
баригч намын
Н.Жагварал. Аратство н аратское хозяйство. УБ., 1974.
С.Жадамбаа. БНМАУ-ын ходеоаж ахунн нэгдлийн хогжилтийн
зарим асуудлууд. УБ., 1958.
Л.Бат-Очир. Ардын хувийн аж ахуйтны танаарлаг чанарыг
дээшлүүлэхийн толоо МАХН-ын
тэмцэл. УБ., 1972.
Н.Дангаасүрэн. БНМАУ-ын капиталист бус хогжил ба ходөө
аж ахуй дахь нийгэм, эдийн
засгийн еорчлөлт. УБ., 1971.
Ц.Санжаасүрэн. Политика М НРП н отношении единоличных
аратских хочяйств на демокрпти-
ческом этапе реиолюции. "Түүхийн судлал" Т. XI. УБ., 1975.
Д.Түмэнжаргал. МАХН ардын хувийн аж ахуйтныг социалист
ёсоор хоршоолох зорилтыг
хэрэгжүүлсэн нь. УБ., 1971; Орчин үедэх МАХН-ын хөдоө аж
ахуйн бодлогын чухал асуудлууд.
УБ., 1985 (Я.Цэгмидийн хамт).
Д.Майдар. Монголын архитектурба хотбайгуулалт. УБ., 1972.
Л.Дүгэрсүрэн. Улаанбаатар хотын түүхээс. Нийслэл Хүрээ. УБ.,
1956; Улаанбаатар хот (1921-
1940). УЬ., 1963;
1999онддэддокторД.Ариунболдэцгиннхээдээрх хоёр
номыгнэгтгэн, зарим
нэг баримт нэмж хавсарган хэилүүлжээ.
Д.Гонгор. Ховдын хураангуй түүх. УБ., 1964.
С.Идшннноров. XIX-XX зааг дахь Монголын нийгэм-эдийн
засгийн байгууллын зарим асуудал.
УБ., 1987.
С.Ичинноров. БНМАУ өорийн эдийн засгаас гадаадын
капиталыг шахан зайлуулсан нь. УБ.,
1967.
Б.Гончигсүрэн. МАХН-аас явуулсан албан татварын бодлого
(1921-1940). УБ., 1973.
Д.Загасбалдан. Проблемы социалистической
индустриализации МНР. М., 1973; БНМАУ-ын
социалист үйлдвэржүүлэлт. Аж үйлдвэржилтийн хогжилтийн
асуудал. УБ., 1973; БНМАУ
дэлхийн эдийн засаг, соёлын тавцан дээр. УБ., 1979.
Ц Гүрбадам. БНМАУ-д шмнжлэхухаан.технологийн
дэвшлийгхурдасгахасуудалд. УБ.. 1974.
П.Лувсандорж. БНМАУ-д худалдаа хогжсон нь. УБ., 1959;
БНМАУ-ын дотоод зах зээлийн
асуудал. УБ., 1970; БНМАУ-ын эдийн засгийн хөгжлийн
зангнлаа асуудлууд. УБ., 1980.
Т.Намжчм. БНМАУ-ын тээврийн системийн хөгжлийн асуудал.
УБ., 1978. БНМАУ-ын эдийн
засгийн гүүх. УБ., 1986 (П.Лувсандоржтой хамт).
У.Камбар. Ж.Ядамсүрэн. БНМАУ-ын хөгжлийн улс төрмйн
эдийн засгийн ухааны зарим
асуудал.УБ., 1987.
бодлого, социаль харилцаа, ялангуяа нийгмийн бүтэц-феодал,
хамжлага, ажилчин, хувийн өмчтэй малчид, хоршоолсон ард,
сэхээтэн, нийгмийн бусад бүлгүүдийн хувьсал, өөрчлөлтийн
-24-

25. Монгол Улсын түүх V
талаар тодорхой судалгаа явуулсаар иржээ. Тухайлбал,
«Социалист нийгэм дэх коммунист ажилчны намуудын
нийгмийн бодлого» (УБ., 1980), «МАХН-ын нийгмийн бодлого»
(УБ., 1985), «БНМАУ-ын нийгмийн бүтэц» (Түүх, социологийн
судалгаа) (УБ., 1984) томоохон хамтын бүтээл туурвиж,
Ш.Нацагдорж1, Д.Цэдэв2, Л.Бат-Очир3, Б.Түдэв4, А.Минис5,
Ц.Балхаажав6, Ш.Жумдаан7, Д.Загасбалдан8, Д.Өлзий-долгор9,
Б.Лигүү10, Т.Жамьянжав", О.Сүхбаатар12, Э.Чимидцэрэн13 зэрэг
эрдэмтэд нэгэн сэдэвт зохиол бичсэн байна.
Түүхчид, нийгэм судлаачид Монголын ойрхи үеийн соёлын
хегжлийг олонталаас ньсудалж, «БНМАУ-ын соёлынтүүх»
(1921-1940) 1 (УБ., 1981), (1940-1960) 11 (УБ., 1986) хэмээх
хоёр ботиор бичиж хэвлүүлсэн нь өгүүлэн буй үеийн түүх
судлалын нэг том ололт байв. Судлаачид юуны өмне,
Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны түүхэн хөгжил,
хандлагын талаар нэлээд бүтээл туурвисны дотор
Ч.Дашдаваа14, Г.Цэрэндорж1^, Г.Загд16, Л.Шагдарсүрэн17,
А.Амар18, Б.Ширэндэв19, Ш.Чулуунбаатар, Ц.Сэджав20 нар нэгэн
сэдэвт зохиол бичиж хэвлүүлжээ.
Түүхчид соёл урлаг, хэвлэл утга зохиолыы түүхэн хөгжлийг
харуулсан.
Ш.Нацагдорж. Монголын феодализмын үндсэн замнал. УБ.,
1978. Сум. хамжлага, шавь. ард.
УБ., 1986.
Д.Цэдэв. Их шавь. УБ., 1964.
Л.Бат-Очир. Ард анги: бүтэц, өорчлолт, хоршоожилт. УБ.. 1986.
Б.Түдэв. БНМАУ-ын ажнлчин ангийн түүхээс (1921-1952). УБ.,
196.V. БНМАУ-д сошшлизм
байгуулж дуусгахын толоо ажилчин ангипн тэмиэл. УБ., 1980.
А.Мннис. МАХН-аас феодал ангийн улс тор. эдийн засгнйн
ноёрхлыг уетгахын төлоө явуулсан
тэмцэл.УБ., 1968.
Ц.Балхаажав. БНМАУ-ын ангийн харилиааны хөгжил. УБ.,
1972.
Ш.Жумдаан. БНМАУ-ын ажилчин анги. хоршоолсон ардын эдийн
засгийн холбоо үүсэд тогтож
хөгжсен тухай. УБ., 1978.
Д.Загасбалдан. Монголын орчин үеийн ажилчин анги. УБ.,
1986.
Д.Өлзийдолгор. БНМАУ-д мэргэжилтэй ажплчин бэлтгэж
байгаа онол-практикийн зарим
асуудал.УБ., 1986; Монгол,3оплөлтинн ажилчин ангийн холбоо,
хамтын ажиллагаанытүүхийн
зарим асуудал.УБ., 1989.
Б.Лигүү. Монголын ардын хуньсгал ба шинэ сэхээтзн.УБ., 1971;
Ардын сэхээтэн үүссэн нь,
нийгмийн бүтиэдтүүиий эзлэх банрсуурь. УБ., 1983.
Т.Жамъянжав. Социалпзм байгуулж дуусгах үечйн МАХН-ын
нийгмийн бодлогын зарим
acyyflaji. УБ., 1976.
О.Сүхбаатар. БНМАУ-ын хүн амын шплжих хөдолгөон. УБ.,
1973.
Э.Чимидцэрэн. БНМАУ-д эмэгтэйчүүдийг нийгмийи дарлалаас
чөлоолсон түүхэн туршлага.
УБ., 1976.
Ч.Дашдаваа. БНМАУ дахьсоёлын хувьсгал, түүхэн туршлага,
орчин үеиун асуудал. УБ., 1989.
Г.Цэрэндорж. БН МАУ-д бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг арилгасан
нь. У Б., 1976.
Г.Загд. Монгол Улсын Их Сургуулийн түүхээс. УБ., 1968.
-25-

26. Монгол Улсын түүх V
Л.Шагдарсүрэн. БНМАУ-ын еронхий боловсролын ходолмор,
политехникийн сургуулийн
үүсэл, хөгжилт. УБ., 1976.
А.Амар. Арван жилийн ой ба шинжлох ухааны ү!1лдвэр. УБ.,
1931.
Б.Ширэндэн. БНМАУ дахь шинжлэх ухаан (монгол, орос,
англи, франи, итали хэлээр). УБ.,
1971; Монголын шинжлэх ухааны академийн товч түүх. УБ.,
1980 (оросоор). Москва, 1981;
Шинжлэх ухаан судлалын зарим асуудлууд. УБ., 1981.
Ш.Чулуунбаатар, Ц.Сэджав. Шиижлэх ухаан, үйлдвэрийн
холбоо. УБ.. 1987.
С.Лупсанвнндан. Монголын уран зохиолын онол-түүхийн
асуудалд. УБ.,1973; Марксист-
ленинист гоо зүй. УБ., 1982; Монголын урлагийн уламжлал,
шинэчлэл. УБ., 1982.
Н.Цүлтэм. Искусство Монголии. М., 1984; Монгол зургмпн хогжиж
ирсэн тойм. УБ., 1988.
Г.Бадрах. Монголын хөгжмийн түүхээс. УБ., 1960.
Э.Оюун. Монголын театрын түүхэн замнал. УБ., 1989.
Л.Содномцэрэн. Монголын орчин үеинн дүрслэх урлаг. УБ.,
1968; Орчин үеийн дүрслэх
урлагпйн товч түүх. УБ., 1989 (Л.Батчу.пуунтай хамт).
Д.Батсүрэн, Ж.Энэбиш. Дуунаас дуурь хүрсэн зам. УБ., 1971.
Ч.Дашдондог. Монгол киноны түүхэн тэмдэглэл. УБ., 1971.
Г.Дэлэг. Монголын тогтмол хэвлэлийн түүхэн тэмдэглэл. УБ., 1965;
Монгол хэвлэл (1925-1940)
УБ., 1972; (1940-1970). УБ., 1971.
Л.Түдэи. MAXI 1-аас утга зохмолын тухайд явуулсаи бодлого
(Монголын шинэ утга зохнол үзэл
суртлыи талаар бүрэлдэн тогтсон тухай түүхэн тойм). УЬ.. 197 I.
Ч.Жүгдэр. X1X-XX зууны зааг дахь Монголын нингэм-улс тор,
философийн сэтгэлгээний
хогжил. УБ.
Б.Лхамсүрэн. Монголын хөдөлмөрчдийн соцмалистэхоронч
ннтернаиионалч үзэл бүрэлдсэн
асуудалд. УБ., 1978; Хөдөлморчдийн социалист эх оронч,
интернационалч хүмүужил, онол-
практикийн асуудалд. УБ., 1983.
Д.Дашжамц. Монгол дахь дэвшилтэт ардчилсан үзлийн
хогжлийн асуудалд. УБ., 1970;
Марксизм-ленинизм Монголд дэлгэрэн хөгжсон нь. УБ., 1973;
БНМАУ дахь марксист
сэтгэлгээний хөгжилт. УБ., 1978.
Ц.Балхаажав. Ертонцийг үзэх шпнжлэх ухааны үзэл. УБ., 1967.
Монгол орны нийгмийн
дэвшлийн шинж, онцлог, үрдүн, иаашдын толов. УБ., 1981.
Б.Даш-Ёндон. Хөдөлморчдийн социалист ухамсарт чанар
толөвших дналектик. УБ., 1 980.
Д.Цэрэндорж. Хувьсгалт уламжлал ба залуучууд. УБ.,1974;
Залуучуудыг коммунист ёсоор
хүмүүжүүлэх намын бодлого, МХЗЭ-ийн үйл ажиллагаа (1966-
1971). УБ., 198 1.
Б.Монц. Өноөгийн шатан дахь намын үзэл суртлын ажлын зарим
асуудал. УБ., 1973.
Л.Жамбалдорж. БНМАУ-д социализмын үеийн бие хүн төлөвших
нийгмийн нөхцөл бүрэлдсэн
нь. УБ., 1980.
К.Зардыхан. Орчин үеийн нөхцөл дэх эх оронч үзэл ба эх оронч
үзлийн хүмүүжлийн асуудал.
УБ., 1978. Ходолмөрчдийн эхоронч хүмүүжлийн асуудлууд. УБ.,
1983. Монголын хөдөлмөрч-
дийн эх оронч, интерниционалч ухамсартолөвшин хегжсон нь.
УБ, 1990.
Б.Самбуу. Өнгорсон нийгмийн үлдэгдэл түүнийгдаван туулах арга
зам. УБ., 1976.
-26-

27. Монгол Улсын түүх V
бодлого, үйл ажиллагаа, иргэдийн шүтэн бишрэх эрх чөлөө,
шашингүйн үзлийн төлөвшлийн асуудал байв. Энэ талаар
Ж.Цэвээн 1 , Ж.Самбуу 2, С.Пүрэвжав3, Б.Дашзэвэг4, Д.Дагвадорж5,
Д.Дашпүрэв6 зэрэг эрдэмтэн судлаачид нэгэн сэдэвт зохиол,
товхимол бичжээ.
Манай түүхчид Монголын зэвсэгт хүчний ойрхи үеийн түүхийг
судлах талаар багагүй зүйл хийсний дотроос «Монгол ардын
армийн дайчин замнал» (УБ., 1979), «БНМАУ-ын зэвсэгт хүчин»
(УБ., 1981), «Хязгаарын цэргийн түүхэн замнал» (УБ., 1965), «Халх
голд Зөвлөлт-Монголын цэргийн хийсэн гайхамшигт ялалт» (УБ.,
1984) хамтын бүтээл, Л.Гомбо7, П.Дорж8, Ц.Самдангэлэг9,
Ш.Жамсранжав10, Д.Гомбосүрэн1', Б.Даваасүрэн12 нарын зэрэг
судлаачдын бүтээлийг цохон тэмдэглэх хэрэгтэй юм.
Манай эрдэмтэд Монголын ойрхи үеийн гадаад харилцааны
түүхэн хөгжил, ялангуяа МАХН, коммунист ажилчин намуудын
харилцаа холбоо, Монгол, Зөвлөлтийн хамтын ажиллагааны
түүхийг улируулан судалж, хамтын болон нэгэн сэдэвт бүтээл
туурвиж иржээ. Тухайлбал, «МАХН үүсч хөгжихөд олон улсын
коммунист хөдөлгөөний тусламжийн роль ач холбогдол» (УБ.,
1980), «Социалист интернационализм: олон улсын шинэ маягийн
харилцааны онол, практик» (1921-1978) (УБ.,1981), «Монгол-
Зөвлөлтийн бүх талын хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэн
хөгжүүлэхэд МАХН, ЗХУКН-ын роль» ( У Б . , 1 9 8 1 ) хамтын
томоохон бүтээл болон Б.Лхамсүрэн 13 , Ш.Сандаг 14 ,
15 16 17
С.Дамдинсүрэн , Б.Лигдэн , Б.Цэдэн ,
Ж.Цэвээн. Основы буддизма. УБ., 1926.
Ж.Самбуу. Шашин ба лам нарын асуудалд. УБ., 1961.
С.Пүрэвжав. Хувьсгалынемнөх Иххүрээ. УБ., 1961; БНМАУ-дсүм
хийд, лам нарын асуудлыг
шнйдвэрлэсэн нь. УБ., 1965 (Д.Дашжамцтай хамт); Монгол дахь
шарын шашны хураангуй
түүх. УБ., 1978.
Б.Дашзэвэг. МАХН-аас шарын шашин, түүний үлдэгдлийн эсрэг
явуулсан тэмцлийн зарим
асуудал. УБ., 1975.
Д.Дагвадорж. Ёс суртахууны дэншил ба шашин. УБ., 1966;
БНМАУ дахь шашингүйн
хүмүүжлийн үндэс, түүний арга хэлбэр. УБ., 1968.
Д.Дашпүрэв, Г.Гэндэнсүрэн. БНМАУ дахь шашингүйн үзлийн
түүхээс. УБ., 1979.
Л.Гомбо. Автономит Монголын цэргийн байдал (191 1-1919). УБ.,
1958.
П.Дорж. Улс орны батлан хамгаалах хүч чадлыгбэхжүүлэхталаар
МАХН-аас явуулсан бодлого.
1929-1939. УБ., 1969.
Ц.Самдангэлэг. Монгол ардын арми үүсэн 6айгуулагдсантүүх( 1921-
1924). УБ., 1980; Монгол-Зөвлөлтийн армиуд Халх голд японы
түрэмгийлэгчдийг бут цохисон нь. УБ., 1967.
Ш.Жамсранжав. Дэлхийн II дайны үе ба МАХЦ-ийн хөгжилт. УБ.,
1977.
Д.Гомбосүрэн. Хувьсгалын ардчилсан шатан дахь БНМАУ-ын
зэвсэгт хүчний байгуулалтын
зарим асуудал. УБ., 1983.
Б.Даваасүрэн. МАХН-аас цэргийн боловсон хүчин бэлтгэх талаар
явуулсан бодлого, үйл
ажиллагаа.УБ., 1990.
Б.Лхамсүрэн. МАХН-ын үйл ажиллагаанд интернационализмын
зарчим хэрэгжсэн нь. УБ.,
1975.
Ш.Сандаг. Монголын улс торийн гадаад харилцаа (1850-1919). УБ.,
1971.
С.Дамдннсүрэн. МАХН дэлхийн
-27-

28. Монгол Улсын түүх V
коммунистхөдөлгөөнтэйхолбоотогтоожхогжүүлсэн нь(1921-
1940). УБ., 1971; Монгол ардын хувьсгал-дэлхийнхувьсгалтүйл явцын
бүрэлдэхүүн хэсэг. УБ.,
1983; Монгол дахь нийгмийн өорчлон байгуулалтбадэлхийн
хувьсгалт үйл явц. УБ., 1988.
Б.Лигдэн. БНМАУ-ын гадаадхарилцаагхөгжүүлэхталаар МАХН-аас
явуулсан үйл ажиллагаа
(1945-1970).УБ., 1978.
Б.Цэдэн. Монголын ходолморчид Зовлолт Оросын ажилчин ангийн
холбооны үүслийн тухай
(1920-1921). УБ., 1977; Монгол-Зовлолтийн найрамдал ба МАХН.
УБ., 1967.
С.Пүрэв1, Т.Лхагва2 нарын нэгэн сэдэвт зохиолыг нэрлэж
болно.
Капиталист бус хөгжлийн онол, практикийн нийтлэг
асуудлыг судлах ажил Монголын эрдэмтдийн бүтээлд
томоохои байр эзэлж иржээ. Энэ чиглэлээр «БНМАУ-ын
капиталист бус хөгжлийн түүхэн туршлагын зарим асуудал»
(УБ., 1 9 7 1 ) , «Некапиталистический путь развития и опыт
МНР» ( М . , 1971), «Хөрөнгөтний биш хөгжлийн замын тухай
В.И.Лениний үзэл ; санааг БНМАУ-д хэрэгжүүлсэн түүхэн
туршлагаас» (УБ.,1971), «Монгол орон социализмд
хувьсгалт ёсоор шилжсэн нь» (УБ., 1984) зэрэг хамтын
томоохон бүтээл гарсны гадна Д.Төмөр-Очир 3 ,
Б.Ширэндэв , С.Норов-самбуу , Цо.Намсрай 6, У.Камбар,
4 5
П.Нэргүй 7 зэрэг эрдэмтэд нэгэн сэдэвт бүтээл туурвижээ.
1950-иад оноос 1990 онд хамтын болон нэгэн сэдэвт
бүтээлээс гадна түүхийн ухааны дэд доктор, докторын зэрэг
горилсон олон арван диссертаци, шинжилгээ судалгааны хэдэн
зуун өгүүлэл гарсныг тэр бүр тоочих аргагүй юм.
Дээр дурдсан болон дараа өгүүлэх түүх бичлэгийн
ерөнхий тоймоос үзэхэд, XX зууны эхнээс 1990 он хүртэлх
Монголын түүх судлалд академич Б.Ширэндэв, Ш.Нацагдорж,
Б.Лхамсүрэн, доктор, профессор Л.Бат-Очир, М.Санждорж
зэрэг эрдэмтэд дорвитой хувь нэмэр оруулсан байна.
Ийнхүү 1950-иад оноос 1990 он хүртэл Монголын түүхчид
эх орныхоо түүхийг хураангуй болон гурван ботиор туурвиж
бүтээн, хэдэн арван нэгэн сэдэвт зохиол бичиж, ерөнхий
цараараа олон улсын түүх бичлэгийн түвшинд ойртон очсон
байна. Гэвч эдгээр бүтээлүүд тухайн оршин тоггнож байсан'
нийгмийнхээ гэм согогийг тойрон өнгөрч чадаагүй билээ.
Учир нь Монголын түүхийн судалгаанд онол-арга зүй болгож
ирсэн марксизм нь: О Нийгмийн амьдралд зөвхөн материаллаг
хүчин зүйл шийдвэрлэх үүрэгтэй пзж үзээд, оюун санааны мэт
өөр маягийм хүчин зүйлс тийм шийдвэрлэх ач холбогдолтой
байх бололцоог үгүйсгэдэг. Ө Хувийн өмч бол зөвхөн
мөлжлөгийн хэрэгсэл мөн гэж үзээд, түүнд эдийн засаг,
нийгмийн дэвшилтэт роль болон бололцоо байдгийг
хэрэгсдэггүй. Ө Түүхийн хогжлийн хөдөлгөгч хүч нь ямагт
ангийн тэмцэл байдаг гэж сурталчлаад, ангиудын зохицол,
хамтын ажиллагаа, түншлэлд нийгмийн дэншилтэт үүрэг байх
бололцоог бас үл зөвшөөрдөг. О Ангийн тэмцэл нийгмийн
хувьсгалд эцсийн эцэст заавал хүргэдэг гээд, нийгмийг
өөрчлөх өөр арга замыг
-28-

29. Монгол Улсын түүх V
С.Пүрэв. Монгол-Зоплолтийн харилцаа басоциалист
интернациоиализмыгхогжүүлсэн нь. УБ.,
1976; Монголын ардтүмэн Октябрийн замаар. УВ., 1977.
Т.Лхагва. АзиГш энх тайван аюулгүй байдлын асуудал. УБ.,
1986.
Д.Төмор-Очир. Марксистско-ленинское учение о
позможности перехода отсталых стран
некапнталнстическим путем к социализму (на примере МНР).
М., 1953. Диссертация.
Б.Ширэндэи. Капитализмыгалгассан нь. УБ., 1968.
С.Норовсамбуу. Каппталнзмын өмнох харилцаа поёрхож
байсан орнуудад ялсан ардчилсан,
социалист хувьсгалын харьцаа, онилогууд. УБ., 1965.
Цо.Намсрай. Социалистическая надстройка в странах,
миновавших капитализм. (на опыте
МНР) М., 1976.
У.Камбар, П.Нэргүй. БНМАУ-ын хөгжлийн капиталистбиш зам
ба социалистбайгуулалтын
эдипн засгийн онолын зарим асуудал. УБ., 1976.
хайхардаггүй. Ө Түүхэнд ард түмэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг
хэмээн онцлохдоо нэг юм уу, цөөн онцгой хүмүүст ийм үүрэг
гүйцэтгэж болох тохиолдлыг зөвшөөрдөггүй зэргээс болж, XX зууны
Монголын түүхийн олон асуудлыг мушгин гуйвуулах, үгүйсгэх,
эзэнгүйдүүлэх, түүхэн гаргалгааг гоёж чимэх, бэрхшээлтэй талыг
орхигдуулах зэргээр түүхийн «цагаан толбо» үүсгэсэн байна.
Ялангуяа 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгалын үйл явц
тасалдсанаас хойш Монголын нийгмийн үндсэн уур амьсгал болж
байсан хэтангичирхах, хэт үзэл сурталжих үйл явцнь ялангуяаХХ
зууны Монголын түүхийн судалгааг догматик арга, бүтээлч
сэтгэлгээний хомсдол, хуулбарлан дуурайх арга барилд өерийн
эрхгүй автахад хүргэсэн юм. Түүхийн судалгаан дахь догматизмын үр
дагавар нь түүхэн үйл явдлыг урьдчилан бэлтгэсэн санаа томъёололд
тохируулан (априоризм) загварчлах явдал бөгөөд энэ нь яваандаа
бүтээлч сэтгэлгээний хомсдлыг бий болгожээ. Хуулбарлан
дуурайх арга барил ньтүүхийн сэтгэлгээнд зарим
дэвшилтэтзүйлийг авчирсныг үгүйсгэх аргагүй боловч, улс
орныхоотүүхэн тодорхой өвөрмөцонцлог, үе шатбүрийн хүний
оюунлигийн түвшин, ээдрээ нугачааг танин мэдэх билгийн мэлмийг
хааж боогдуулж байлаа. Эл гурамсан сөрөг үзэгдэл бие биедээ
хань болж, шүтэн барилдсаар манай түүхийн сэтгэлгээний нэгэн
үеийн бүхэл бүтэн дэг сургуулийг бий болгосон билээ.
Тийм учраас Монголын түүхчид 1990-ээд оноос дээр дурдсан
түүхэн дэг сургуулийг эвдэх, даван туулахын тулд нэгд, өрнөдийн
орнуудын түүхийн шинжлэх ухааны арга зүйн зарчим, шинэ
хандлагыг сайтар судлах; хоёрт, дорно дахины, ялангуяа монголын
түүхийн сэтгэлгээний өв санг уламжлал, шинэчлэлийн холбоон
дундаас үр гарган сэргээх; гуравт, 1921 оноос хойш
төлөвшинтогтсонтүүхэндэгсургуулийн эерэг,
сөрөгталыгтуйлшралгүйгээр эргэцүүлэн тунгааж, бодит үнэлгээ
өгөх, харьцангуй нээлттэй болж буй архивын сан хөмрөгийг гүизгий
судлахзамаартүүх шинэчлэлийгхэрэгжүүлж эхлээд байна. Юуны
өмнө, манай эрдэмтэд судлаачид XX зууны Монголын түүхийн
асуудлыг шинэлэг арга зүй, хандлагаар бүхэлд нь болон нийгмийн
том хүрээгээр хөндөн судалсан «XX зууны Монгол» (Түүхэн тойм).
(УБ., 1995); «Монголын төрийн байгуулал, улс төрийн сэтгэлгээний
хөгжил» 11 боть. (УБ., 1995); «Монголын хөгжлийн стратеги:
-29-

30. Монгол Улсын түүх V
онол, практикийн хандлагууд» (Монголын соёл уламжлал, нийгэм,
эдийн засгийн хөгжлийн туршлага). (УБ., 1999); «Монгол
цэргийнтүүхийнтовчоон» (1911 оноос 1990-ээдон) дэддэвтэр. (УБ.,
1996); «Монголынсоёлынтүүх» 111 боть. (УБ., 1999); «Монгол
Ардын Хувьсгалт Намын түүхэн товчоон». (УБ., 2001) зэрэг
томоохон хамтын бүтээлүүд туурвисан байна.
• 1990-2000 онд түүх судлаачид XX зууны эхний хагасын
Монголын улс төрийн түүх судлалд илүү анхаарал тавьж, 1911 оны
үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал, түүний үр дагавар, 1921 оны
үндэсний ардчилсан хувьсгалын өрнөл, хөгжилд Коминтерний
үзүүлсэн нөлөө, улс орны хөгжлийн үндэсний ардчилсан чиг шугам,
түүнийг хэрэгжүүлэхэд учирсан ээдрээ нугачаа, Монголын төрийн
тусгаар тогшол, гадаад орчин зэрэг асуудлаар хэд хэдэн нэгэн
сэдэвт зохиол, өгүүллийн эмхтгэл хэвлүүлжээ. Тэдгээрээс
Б.Ширэндэн1, Б.Лхамсүрэн2, Л.Жамсран3, Ц.Батбаяр4, Ж.Урангуа5,
С.Гангааням6, Х.Нямбуу7, Л.Бат-Очир8, Лу.Бат-Очир9, На.Сүхбаатар10,
С.Баттогтох1', О.Батсайхан12, Н.Жамбалсүрэн1' нарын зэрэг хүмүүсийн
ном, товхимлыг онцлон дурдаж болно.
Өгүүлэн буй үед 1950-аас 1990 оны хоорондох Монголын нийгмийи
| хөгжлийн түүхэн үйл явцыг нэгэн сэдэвт зохиолын хэмжээнд
хүртэл I шинэлэг байдлаар мөшгөн судалсан зүйл бараг байхгүй, харин
тодорхой ' асуудлыг чиглэсэн бэсрэг товхимол, өгүүлэл, улс төрийн
томоохон зүтгэлт-ний намтрыг тэрлэх далимд хендөн үзэх төдийгөөс
хэтрээгүй байна.|4 ;
1990-ээд оны Монголын нийгмийн хөгжлийн түүхэн үйл явцыг
: зэрэгцэн судлах ажил ч шинэчлэл, өөрчлөлт, ардчилсан хөдөлгөөн,
олон ; намын тогтолцооны үүсэл, төлөвшил, гадаад харилцааны хөгжил,
хандлагын асуудлаарбиедаасан ном, товхимол хэвлэгдэн гарч эхэллэ-j.
Тухайлбал, «XXI : зууны босгон дээрх Моигол улсын шинэчлэл,
цаашдын хөгжлийн хандлагууд» (УБ., 2000); «1990-ээд оны олон улсын
харилцааны хандлагууд, Монгол улс, их гүрнүүдийн харилцаа» (УБ.,
1995); «Монгол улсын эдийн засгийн хөгжлийн үндэсний чадавхи,
гадаад орчин» (УБ., 1996); «Ази тив, түүний салбарбүс нутгуудын
Монголын оролцоо, хэтийнтөлөв» (УБ., 1997), хамтын бүтээл;
Г.Чулуунбаатар15, Д.Бямбасүрэн16, Н.Жамбалсүрэн17, Х.Дашзэвэг18,
Н.Ишжамц19, Г.Төмөрчулуун20, М.Хурметхан21, Ж.Бор22,
1
Б.Шнрэндэв. Монгол улсын төрпйн тусгаар тогтнол сэргэн
мандсан нь. УБ., 1996.
2
Б.Лхамсүрэн. Монголын гадаад орчин, төрийн
тусгаартогтнол. УБ., 1998.
3
Л.Жамсран. Монголын сэргэн мандалтын эхэн (191 N1913).
УБ., 1992; Монголын цагаагчин
гахай жилийн хувьсгал. УБ., 1996; Монголын терийн
4
тусгаартогтнолын сэргэлт. УБ., 1997.
Ц.Батбаяр. Монгол ба Япон XX зууны эхэн хагаст. УБ., 1998;
Кодама Мицуй пүүс, Хүрээнд
3
6айсаняпончууд(191 1-1921). УБ.. 1993.
Ж.Урангуа. XX зууны эхэн үеийн Ар Монгол дахь шинэтгэл.
УБ., 1997; Хэргэм, зэрэг. иол
6
оргомжлөхүй (XVII-XX зууны эхэн ). УБ., 2000.
С.Гангааням. Монголчуудтусгаартогтнолоо хамгаалжтэмцсэн
нь(191 1-1921). УБ., 1993.
7
Х.Нямбуу. Олнооергөгдсөн Монгол улсын торийн ёс, ёслол.
УБ., 1993.
s
Л.Бат-Очир. Түүхийн үнэнпй эрэлд (судалгааны огүүллийн
түүвэр). УБ., 1996.
-30-

31. Монгол Улсын түүх V
4
Лу.Бат-Очир, С.Отгонжаргал. XX зууны Монгол дахь улс
1
торийн үйл явц. УБ., 1996.
0
На.Сүхбаатар. Баруун хязгаарын нийгэм-улс торийн
хогжлийн түүхэн тойм (XX зууны э.хэн
11
үеэс 1930-аадон ). УБ., 2000.
1:
С.Баттогтох. Ыууц хуйвалдаанаас нугалаа завхралд. УБ., 1991.
О.Батсайхан. Монгол улсын хогжлийн замд учирсан ээдрээ.
УБ., 1997.
'-" Н.Жамбалсүрэн. Ю.Цэдэнбалаас П.Очирбат хүртэл. УБ.,
2000; Ю.Цэдэнбал. Ард түмэндээ хүргэх үнэн очил. УБ.,
14
1996.
Ж.Болдбаатар. Чингис хааны мэндэлсний 800 жилийн ойг
тэмдэглэсэн «паян». УБ., 1994;
Миний «хоцрогдсоныг» дэлхий мэднэ (Д.Дамбын амьдрал,
13 үйл ажиллагаа). Булган, 1994.
Г.Чулуунбаатар. XX, XXI зууны зааг үеийн Монгол дахь
16 иргэний нийгмийн төловшил, хөгжил. УБ.' 1999.
Д.Бямбасүрэн. Орчлонгийн хүрд (сэргэн мандахын гүн
ухааны товчоон). УБ., 1994.
17
1 Н.Жамбалсүрэн. Монголын түүх (ерээдон). УБ., 1999.
5
Х.Дашзэвэг. МҮАН-ынтүүхэнтэмдэглэл (1989-1996). УБ.,
1998.
19
Н.Ишжамц. АНУ-аас Монголынхувьдявуулсан бод-ioro.
Монгол-А.мерикнйн харилиаа (1900-
20
1987). УБ., 1999.
[ .Томерчудуун. Процесс принятия внешнеполитических
решений в малых гоеударствах (на
21
пример; Монголии) М., 1999.
М.Хурметхан. Монгол улс, Америкийн Нэгдсэн Улсын
харилцаа, хамтын ажиллагаа (1945-
22
1999), УБ., 2000.
Ж.Бор. Монголын дипломаттовчоон (нэмж засварлусан хоёр
дахь хэвлэл). УБ., 1997.
Ж.Баттөр1 нарын бүтээлүүдийг нэрлэж болно.
1990-ээд оноос хойш XX зууны Монгол улсын төр, эрх зүй,
нийгэм эдийн засаг, нийгмийн бүлэг давхрааны хувьсал
өерчлөлтийг философи, түүхийн судалгааны онол-арга зүйн шинэ
хандлагын үүднээс нэгтгэн дүгнэх оролдлого хийсэн нэгэн сэдэвт
зохиол, түүхэн найруулал хэвлэгдэн гарлаа. Тэдний дотроос
Ж.Болдбаатар, Д.Лүндээжанцан2, О.Амархүү3, Д.Гомбо-сүрэн4,
Б.Цэдэн-Иш^Т.Намжим6, Д.Дашпүрэв7, М.Ринчин8, Я.Намсрай9,
С.Идшинноров10, Н.Жамбалсүрэн", Г.Чулуунбаатар12,
13
Х.Гүндсамбуу нарын бүтээлүүдийг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй
юм. Түүнчлэн өнгерсөн зуунд Монголын соёл, урлаг, утга зохиол
хэрхэн хөгжсөнийг түүхчлэн авч үзсэн хэд хэдэн ном, товхимол
хэвлэгдэн гарлаа. Тухайлбал, «Монголын орчин үеийн уран
зохиолын түүх» (I боть. УБ., 1995) хамтын бүтээл; Б.Сумъяа14,
С.Дашдондог15, Д.Цолмон16, Ж.Энэбиш17, Н.Жанцан-норов18,
19
Ч.Сонгино нарын нэгэн сэдэвт зохиол, товхимлыг нэрлэж болно.
1990-ээд оноос хойш Монголын ойрхи үеийн түүхэнд гарсан
хамгийн том ололт бол энэ зууны нийгэм, улс төрийн
зүтгэлтмүүдийн намтар судлал илүү ахицтай хөгжиж байгаа явдал
юм. Түүхийн шинжлэх ухааныг түүхэн хүн судлалын чиглэлтэй
болгон, түүхэн үйл явцын субъектив, сэтгэл судлалын талыг
голлон анхаардаг өрнедийн орнуудын түүхэн сургуулийн арга зүйн
шинэ хандлага монголын түүх бичлэгт нэвтрэн эхэлж байна. 1990-ээд
оноос хойш 80 орчим, гол төлев улс төрийн зүтгэлтний хөрөг
намтар хэвлэгдэн гарснаас Л .Бат-Очир 20 , Ж.Болдбаатар 21 ,
С.Ичинноров 22 ,
I
Ж.Баттор. XX зууны Монгол-Солонгосын харилиаа. Тэргүүн
дэвтэр (1910-1930-аад он). УБ.,
-31-

32. Монгол Улсын түүх V
1997.
- Ж.Болдбаатар, Д.Лүндээжанцан. Монгол улсын тор эрх зүйн
түүхэн уламжлал. УБ,, 1997. 5 ОАмархүү. Байгаль
орчныгхамгаалах монгол зан заншил, хууль цааз (уламжлал
шинэчлэлийн
асуудал).УБ., 2000. ц Д.Гомбосүрэн. Моыгол улсын ээвсэгт
хүчнип байгуулалтын түүх (1921-1956).Тэргүүн дэвтэр.
3
УБ.,1998. Б.Цэдэи-Иш. Монгол улсын хил хязгаар
бүрэлдэн тогтсон түүхээс. УБ., 1997.
II
Т.Намжим. Монголын эрт -эдүгэ:). УБ., 1996; Монголын аж
axyii, эдийн засаг. 1-11 боть. УБ.,
7 2000.
Д.Дашпүрэн. Этапы модернизацни
монгольскогообшестна. УБ., 1996. s М.Ринчен.
9Монгол улсын санхүүгинн албаны түүх. УЬ., 1996.
Я.Намсрай. Монголд иахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэл
хогжсон топч түүх. УБ., 1997.
10
С.Идшинноров. Улаанбаатар хотын түүхийн хураангуй. УБ.,
1994.
11
1 Н.Жамбалсүрэн. XX зууны монгол ажилчин. УБ., 2000.
2
1 Г.Чулуунбаатар. Монголын бизнес эрхлэгчид. УБ., 2000.
3
Х.Гүндсамбуу. XXI зууны босгон дээрх монголын залуучууд.
УБ., 1998 (Г.Чулуунбаатарын хамт);
14 Малчин залуучуудын нийгмийн дүрторх. УБ., 1996.
Б.Сумъяа. Монголын нүүдэлчдийн соёл: оршихуй, эс
оршихуй. УБ., 1998.
15
С.Дашдондог. Жаран жилийн шаштир (Монголын орчин
үеийн театрын урын сангийн он
1 дарааллын бичиг) I боть. УБ., 1996.
6
1 Д.Цолмон. Монгол кино. УБ., 1995.
7
Ж.Энэбиш. Монголын хогжмийн уламжлал,
шинэчлэл.
IS УБ., 1991.
Н.Жанцанноров. Монголын хогжмийн
12хөрог.УБ., 1996.
19
Ч.Сонгино. Монголчуудын үйл урлахуйн эрдэм, ухаан. УБ.,
1999.
:0
:| Л.Бат-Очир. Бодоосайд. УБ., 1991; ХЛойбалсан. УБ., 1996.
Ж.Болдбаатар. Амарсайд. Булган, 1993; Эрдэнэ дайТин
чин^анХанддорж. УБ., 1994; Миний
хоцрогдсоныг дэлхий мэднэ. Булган, 1995; Да лам. УБ., 1997.
^ч - С.Ичинноров. «Пэлжидийн Гэндэн» Үзэл баримтлал, үйл
ажиллаҮаа. УБ., 1994; Санжийн
Довчин сайдын эдийн засаг, улс терннн байр суурь. УБ., 1994;
«Дансранбилэгийн Догсом»,
«Долгоржавын Ламжав», «Чойжоопшн Чойдогсүрэн» нарын
улс торийн намтар (3 ном) УБ.,
1997,1998,1998.
З.Лонжид1, Г.Дүйнхоржав2 нарын бүтээлүүд голлох байр эзэлж
байна. Энд онцлон тэмдэглэхэд Л.Бат-Очирын «Х.Чойбалсан:
намтрын балархайг тодруулахуй...» УБ., 1996; Ж.Болдбаатарын
«Миний хоцрогдсоныг дэлхий мэднэ...» (Д.Дамбын намтар үйл
ажиллагаа). Булган, 1994; Б.Даваасүрэн, Г.Мягмарсамбуу «Ардын
хатанбаатар С.Магсаржав» УБ., 1998; А.Очир, Г.Дашням нарын
«Д.Нацагдорж: нийгэм, улс төр, эрдэм судлалын үйлс амьдрал»
УБ., 1996 зэрэг бүтээлүүд судалгааны шинжээрээ илүү ялгарч
байна.
Түүхчид түүхийн хавсарга ухаан, түүнчлэн орон нутаг
.судлалын чиглэлтэй түүхийн ном зохиол хэвлүүлэн гаргах
болов-
Улс төрч, нийтлэлч, сэтгүүлч зэрэг хүмүүс Монголын ойрхи
үеиин түүхийн асуудлуудад анхаарлаа хандуулж, санал,
бодлоо чөлеөтэи илэрхийлэн ном, өгүүлэл бичих боллоо.
Үүнээс хамгийн дорвитой нь Б.Баабарын бичсэн «ХХзууны
Монгол: нүүдэл, суудал, гарзолз» (УБ., 1996) хэмээх зохиол юм.
Мэргэжлийн биш хүмүүсийн бичсэн ном өгүүлэлд түүх бичлэгийн
-32-

33. Монгол Улсын түүх V
асуудалд арай өөрөөр хандаж, түүхэн утга зүйн хувьд сонирхол
татахуйц шинэлэг аяс ажиглагдаж байгаа боловч, учиг баримтыг
нарийн судлалгүй, улс төрийн үзэл бодолдоотохируулан өрөөсгел,
ташимгай дугнэлт хийх нь олонтаа байна.
1990-ээд онд Монголын түүх, ялангуяа ойрхи үеийн түүх
судлалд гарч буй шинэлэгзүйл бол Монголын түүхийн нэртомъёо,
үйл явдал, он цагийн тайлбар толь хийж байгаа явдал юм.
Тодруулж хэлбэл, Э.Чимэдцэрэн, С.Дэмбэрэл, Ж.Урангуа нарын
«БНМАУ-ын түүхийн зарим нэр томъёо, он цагийн тайлбар толь»
(УБ., 1991), Л.Жамсран, С.Дэмбэрэл, Ж.Урангуа нарын «Монголын
түүхийн бага нэвтэрхий толь» I, I I , I I I . (УБ., 1998-2002) зэргийг
хэлж болно.
1990-ээд оноос түүхчид, философичид түүхийн гүн ухаан,
судалгааны онол-арга зүйн асуудалд анхаарал тавих болсон нь
Монголын ойрхи үеийн түүх судлалд зохих ач холбогдлоо өгч,
түүхчлэх номнолын цэгцгүй хандлагаас зайлсхийж, түүхийн болон
мета түүхийн гун ухааны категориор сэтгэх боломж олгож байна4.
З.Лонжид. Ялгуунбаатар Лаварын Сумьяа. УБ., 1993; Ерөнхий санд
Цэнгэлтийн Жигжиджав. УБ., 1995; Жанжин Данзан. УБ., 1995
(О.Батсайханы хамт); Магсар хурцын Дугаржавын улс төрпйн
намтар. УБ., 1997; Наваандоржнйн Жадамбын улсторийн намтар.
УБ., 1997. Г.Дүпнхоржав. Наян дорвөн шидтэний нэг Дилав хутагт.
УБ., 1991; «Бүргэдийн Лосол», «Ванданмагсарын Цэиээндорж»,
«Гомбожавын Цэрэндорж». «Гончигийн Самбуу», «Даваагийн
Намсрай», «Дашийн Балдандорж», «Занараин Заяат»,
«Магсармаагийн Шагдарсүрэн», «Мордэндэнийн Ядамсүрэн»,
«Наваандоржийн Насанбат», «Намжилийн Хаянхирваа»,
«Сономбалжирын Буяннэмэх», «Цэмбэлийн Өлзий-Очир» нарын
улсторийн намтар. УБ., 1998 онд хэвлэгдсэн нийт 13 ном.
Б.Лааган. Сайн ноён хан аймгийн түүхэн хураангуй. УБ., 1999;
Ховсгөл аймгийн Жаргалант сумын түүх. УБ., 1998; С.Ичинноров.
Арвайхээрийн хошууны хураангуй түүх. УБ., 1997; С.Ичинноров,
Н.Банзрат. Эрдэнэзуухийд баТүшээтханы хошуунытүүхийн
хураангуй. УБ., 1998; Халхын Түшээт хан аймгийн Далай гүний
хошууны түүхинн хураангуй. УБ., 1994. « ГүүхиЧн судалгааныонол-
apra зүйн асуудал» УБ., 1999; Л.Монх-Эрдэнэ «Түүхийн гүи^ухааны
лекцү^д» УБ., 2000; Н.Хавх «Монголчуудын соёл иргэншлийн гүн
ухаан» УБ., 1995; Ц.Го.мбосүрэн «Нийгмийнтухай философийн
интеграл, хувилбарыгболовсруулах эхлэл» УБ., 1999.
1990-ээд онд урьд өмнө хаалттай байсан олон баримтууд
харьцангуй нээлттэй болж, урьд өмнө судалгааны эргэлтэд орж
байгаагүй эх сурвалж, баримт бичгүүдийг эмхтгэн нийтлүүлж байгаа
нь Монголын ойрхи үеийн түүхийн судалгаанд томоохон түлхэц
үзүүлж байна. Энэ хугацаанд гарсан баримтын эмхтгэлүүдээс хамгийн
том нь архивын салбарт хамтран ажиллах Монгол-Оросын комиссоос
бэлтгэсэн «Коминтерн ба Монгол» (УБ., 1996. Эрдэм шинжилгээний
удирдагч Ч.Дашдаваа, А. П. Козлов) хэмэзх баримт бичгийн том
хэмжээний цоморлиг юм. Түүнчлэн «Монголын хувьсгалчдын
түүхтзевлөлгөөн» (УБ., 1996. Эмхтгэн боловсруулсан Г.Дашням,
З.Лонжид); «Жамсраны Цэвээн. Түүвэр зохиолууд» (УБ., 1997.
Эмхтгэсэн С.Идшин-норов); «Ерөнхий сайд Б. Цэрэндорж (1868-
1928). Баримтбичгийн эмхтгзл. (УБ., 1998. Эмхтгэсэн Х.Магсаржав,
О.Батсайхан); «Хятад, Орос, Монгол гурван улсын 1915 оны Хиагтын
гэрээ. Өдер тутмын тэмдэглэл» (УБ., 1999. Эрхэлсэн О.Батсайхан);
«Зарлигаартогтоосон Монгол улсын хуульзүйлийн бичиг» (УБ.,
1995. Монголоос кирилл бичигт буулгасан О.Батсайхан, З.Лонжид,
Ч.Хандсүрэн); «Монгол улсын шастир» 1, II (УБ. 1997. Кирилл бичигт
-33-

34. Монгол Улсын түүх V
буулгаж, хэвлэлд бэлтгэи тайлбар хийсэн (А.Очир, З.Лонжид,
Ц.Тербат); «Монгол-Оросын соёл, шинжлэх ухаан техникийн
харилцаа» 1 боть (1921-1960). (УБ., 2000); Монгол улсын хуулиудын
олон боть эмхтгэл зэргийг дурдаж болно.
XX зууны сүүлчийн 10-аад жил нам, төрийн удирдах болон
дипломат алба хашиж явсан хүмүүс дуртгал, дурсамжаа бичиж
үлдээх эрмэлзэлтэй болж байгаа нь түүхийн үнэнийг сэргээхэд
ихээхэн тус нэмэртэй хэрэг бөлгөө1. Бас нэгэн сонирхолтой зүйл
бол улс терийн шалтгаанаар хилийн чанадад дүрвэн гарсан монгол
хүний дуртгал хэвлэгдэж эхэлж байгаа юм2.
1990-ээд онд Монголын ойрхи үеийн түүхээр хэвлэгдэн
гарсан бүтээлүүд нь түүхийн асуудлыг дан ганц формацийн онолын
үүднээс үзэж ирсэн өрөөсгөл байдлаа эргэн харж, иргэншлийн онол,
түүнчлэн сайхь хоёр онолын аль алины үнэт зүйлсийн уламжлал,
холбоон дундаас үр гаргаж, утга нээхийг эрмэлзсэн шинжтэй байна.
Гэхдээ бас зарим нэг ном, зохиолд эдүгээчлэн эргэж туйлшрах, улс
төржих хандлага мэр сэр ажиглагдаж байгааг тэмдэглэх хэрэгтэй юм.
* * *
Өрнө, дорнын орнуудын монгол судлаачидтус улсын
ХХзуунытүүхийг судлах талаар асар их ажил хийжээ. Ингэж
Монголын ойрхи үеийн түүхэнд гадаадын эрдэмтдийн анхаарал
төвлөрөх болсон нь монголчууд енө эртний түүхтэй, тэр тусмаа
дэлхийн түүхэнд социалист туршилтад өртсөн хоёр дахь орон болж,
олон улсын харилцаанд мэдэгдэхүйц байр суурьтай байсанд оршино.
1
Б.Жамбалдорж. Дардан бус замаардалааджил.УБ., 1996;
Б.Жаргалсайхан. Олон жилинн хууч.
Элчин сайдын тэмдэглэл. УБ., 1997; Ц.Балхаажан. Нас дагасан херог.
Дурсамж №1. УБ., 1997;
Б.Лигдэн. Би муу хүн. УБ., 1998; С.Дамбадаржаа. Британийн арал дээр
Монголын гал голомт
ассан нь. Элчин сайдын тэмдэглэл. УБ., 1999; Т.Гзн^эн. Гурван түмэн
хүний амь. УБ., 1999;
П.Шагдарсүрэн. Миний мэдэх маршал Х.Чойбалсан
(дурсамж). УБ., 2000 зэрэг. : Дилаи хутагг Жамсранжав, Ар
Монголыи улс торпйн дуртгал. УБ., 1991.
М
онголын ойрхи үеийн түүх судлалын тухайд гадаадын
эрлэмтдээс|
Зөвлөлт, Оросын монгол судлаачдын бүтээл туурвил хамгийн том
байр эзэлж байна. 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал,
түүний үр дүнд тогтсон Монгол улсын түүхийгсудлахад Орос-
Польшийн эрдэмтэн В.Л.Котвичийн1 бүтээлүүд үлэмж чухал ач
холбогдолтой юм. Тухайлбал, түүний «Монголын^ түүх өноөгийн улс
төрийн байдлын товч тойм» хэмээх судалгаа нь баримт| сэлтийн
хамарсан хүрээ, онч, хийсэн дүгнэлтийн цараагаараа тэр үед сэдэв ■
ойролцоо судалгаа хийсэн Оросыи бусад судлаачдын бүтээлүүдээс
гойд ялгаран гарч байна. Энэ үед Петербургийн Их
сургуулийн профессорг Н.И.Василевскийн Монголын түүхийн
талаар бичсэн лекцүүд, түүний үе I, тэнгийнхэи, профессор цол,
тушаалтай, хаант Оросын цэргийн болон I иргэний засаг
захиргааны төлөөлөгчид Б.М.Гурьев, М.И.Боголепов, |
Л.Н.Соболев, Ю.Кушелев, А.М.Беннигсен, А.В.Баранов,
А.Л.Болобан 2 зэруг судлаачдын бүтээлүүд гарчээ.
Октябрийн социалистхувьсгалын дараагаар Орос, Зөвлөлтийн
түүхчид Монголын талаархи судалгааг марксист арга зүйд
тулгуурлан хийх болов. ; Академич И.М.Майскийн «Орчин үеийн
-34-

35. Монгол Улсын түүх V
Монгол» хэмээх ном (Ирк., 1921) бол Монголын түүхийг
марксистарга зүйгээр боловсруулах аыхны оролдлого байжээ.
Тэрбээр Бүх оросын эд хэрэглэгчдийн нийгэмлэгээс Монгол оронд
жил хагасын хугацаагаар илгээж байсан шинжилгээний ангийг
толгойлж байсны хувьд Монголыи улс тор, эдийн засгийн байдлыг
газар дээр нь судалж, эхсурвалждээртулгуурлан угзохиолыгбичжээ.
И.М.Майский 1911 оны үйл явдлыг хувьсгал гэж анх үзсэн эрдэмтэн
бөгөөд олон асуудлыг гоёж чимэлгүй, байгаагаар нь авч үзсэн сайн
талтай. Гэтэл энэ тухайд түүнийг монголын үндэсний эрх чөлөөний
тэмцлийн үйл явдлыг дүгнэж үзэхдээ түүхийг бүтээгч олон түмний
ролийг олж хараагүй, монголын ард түмний хувьсгалч чадвар,
хүчинд итгээгүй, Монгол оронд туссан 1917 оны Оросын хувьсгалын
нөлөөг үнэлж үзээгуй гэх мэтонол- арга зүйн дутагдлууд гаргасаи гэж
зэмлэж байлаа. Хожим энэ зохиол «Монголия накануне
революции» ( М . , 1959. Переработанное издание) нэртэйгээр
нэмэлт, засвар оруулан хэвлэгдсэн билээ.
Дараа нь XX зууны эхэн үеийн үндэсний эрх чөлөөний
хөдөлгөөн, 1921 оны хувьсгал, аграр харилцааны асуудлыг
марксист арга зүйи үүднээс судлахыг оролдсон А.Калинниковын
бүтээлүүд3 гарчээ.
Зөвлөлтийн түүхчдийн дотроос Монголын ойрхи үеийн түүхийг
И.Я. Златкин анх удаа эрэмбэ дараатай, нэгэн бүхэллэгболгон авч
үзжээ. Тэрээр «БНМАУ бол ардын ардчилсан орон мөн» хэмээх
түүхийн зохиол нийтлүүлээд, түүнийгээ засч дэлгэрүүлэн
«БНМАУ-ын шинэ ба шинэхэн
1
«Записки об ученых трудах В.Л.Котпмча. -"Изнестия Российской
Академии наук". VI серия, XVII том. 1923. 371-372 татаас
В.Л.Котвичийн эрдэм шинжнлгээний үйл ажиллагааны тухай
тодорхой үмж болно.
- Эдгээр эрдэмтдийн бүтээлийг ном зүйгээс үзнэ үү.
!
Анатолий Калинников. Революционная Монголия. Госиздат. М., 1925
г; Национально-революционное движение в Монголии. Изд.
Московский-рабочий. М., 1926; Аграрные отношения и
антифеодальная аграриая революция в Монголии. В кн: Аграрный
вопрос на Востоке. М., МАИ. 1933 г. зэрэг. үеийн товч түүх»
нэртэйгээр (М., 1957) хэвлүүлсэн байма.
Зөвлөлтийн түүхчид 1921 оны хувьсгалын өрнөлт, БНМАУ-
ын капиталист биш хөгжил, социалист байгуулалтын түүхэн үйл
явцыг нэгтгэн дүгнэхэд гол анхаарлаа чиглүүлсэн байна.
Тухайлбал, Г.Кунгуров, Б.Сороковиков нарын «Ардын хувьсгал»
Түүхэн найруулал (Эрхүү, 1947); Б.Д.Цибиковын «Унгернчүүдийг
бут цохисон нь» (Улан-Удэ, 1947) бүтээлүүдэд 1921 оны
хувьсгалын мөн чанар, ач холбогдлыг нээн харуулахыг хичээсэн
болой. Мөн Г.С.Матвеева, С.Старииына 1 , С.К.Рощин 2 нарын нэгэн
сэдэвт зохиолуудад тус улсын тер, ардчиллын хегжил, эдийн засаг,
голтөлөв хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн салбарт гарч буй өөрчлөлтийг
судалсан байна. В.В.Грайворонский3, Г.М.Михайлов4, Р.Л.Балдаев5
нар нүүдэлч малчдын суурьшил, ахуй, соёл боловсролын асуудлыг
шинжлэн судалсан ном, товхимол бичжээ. Е.П.Баврин,
М.В.Мещеряков6, Л.М. Гатаулина7, А.А.Осипов8 , М.С.Капица,
М.С.Иваненко 9 нарын бүтээлүүдэд БНМАУ-ын олон улсын
харилцаа, гадаад бодлого, ялангуяа Зевлөлт, Монголын найрамдал,
хамтын ажиллагааны мөн чанар,төлвийгтодорхойлон гаргажээ.
-35-

36. Монгол Улсын түүх V
БНМАУ-ын капиталистбиш хөгжлийн замын асуудал бол
Зөвлөлтийн түүхчдийн бүтээлд томоохон байр суурийг эзэлж байв10.
Монголын ойрхи үеийн түүхийн талаар нэгэн сэдэвт зохиолоос
гадна «Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс» бүтээлийн эмхтгэл,
шинжлэх ухааны хялбарчилсан ном, товхимол, эрдэм шинжилгээний
өгүүлэл олон арваараа гарсныг тэмдэглэх хэрэгтэй юм. Эдгээр
бүтээлүүд нь бүхэлдээ формацийн онол, марксист-ленинист, ангич
байр суурь, пролетарийн интернацио-нализмын зарчмын үүднээс
бичигдсэн нь тодорхой юм.
Өөрчлөлт шинэчлэлтийн ач буянаар 1990-ээд оноос Зөвлөлт-
Оросын түүхчид Монголын ойрхи үеийн түүхийг онол- арга зүйи
шинэ хандлага баримтлан судалж эхэллээ. Е.М.Даревская «Гурван
хөрөг-гурван хувьзаяа»1' хэмээх түүхэн найруулалдаа Богд хааиы
засгийн газрын эдийн засгийн
Г.С.Матвеева, С.Старицына. Народная демократия и строительство
социализма в МНР. М,,
1965; Г.С.Матвеева. Создание материально-технической базы
социализма в МНР. М., 1979.
С.К.Рошин. Социалистический уклад в экономике. М., 1958.
Развитие социалистических
производственных отношений в МНР. М., 1979.
В.В.Грайпоронскии. От кочевого образа жизни к оседлости (наопытс
МНР) М., 1979.
Г.И. Михайлов. Культурное строительство в МНР (Исторические
очерки). М., 1957.
Р.Л.Балдаеп. Народное образование в МНР. М., 1971.
Е.П.Баврин, М.В.Мещеряков. Монгольская Народная Республика
(Экономика и внешняя
торговля) М., 1961.
Л.М.Гатаулина. Монгольская Народная
Республикавсоциалистическомсодружестве. М., 1969.
А.А.Осппов. Внешняя политика Монгольской Народной
Республикч. М., 1963.
М.С.Капица, М.С.Иваненко. Дружба, завоеванная в борьбе
(Советско-монгольские
отношения) М.,1965.
Ленин и наинонально-освободительное движение в странах
ВостсЛа. М., 1970; Г.Ф.Ким,
Ф.И.Шабшина. ПролетарскиГ] HHTepHauiiOHajiii;»! и революции в
странах Востока. М.. 1967;
Мөн тэдний «Союз рабочего класса и крестьянства и опыт
социалистических стран Азии» (на
примере МНР, КНДР,ДРВ). М., 1977; М.С.Джунусов.
Онекапиталистическом путн развития
ранее отсталых стран. М., 1967; Л.И.Гатаулина. Проблемы
некапиталистического развития
Монгольской Народной Республики. М.,1978.
Е.М.Даревская. Три портрета-три судьбы. Истормческие очерки.,
УБ., 1997.
зөвлех С.А.Козин, үнэн алдартны шажны лам Ф.А.Парняков, Монгол дахь
Оросын газар тариалангийн пионер И.И.Короноков нарын тухай олдохуйд
бэрх болсон маш сонин баримт сэлт ашиглан бичсэн нь XX зууны эхэн
үеийи
Монголын түүх судлалд олон нарийн ээдрээтэй асуудлыгтодруулахад
дөгөө
өгч байна. I
С.Рощин«Монголын улстөрийнтүүх» (1921-1940)' хэмээх
нэгэнсэдэвт"
зохиол туурвилаа. Эл бүтээлдээ Оросын архивын, ялангуяа
-36-

37. Монгол Улсын түүх V
Коминтерний
архивын урьд өмнө судалгааны эргэлтэнд төдийлөн ороогүй олон
арван
баримт сэлтийг ашиглан, Монголын түүхэнд Коминтерний гүйцэттэсэн
■
эерэг, сөрөг үүргийг үндэслэл сайтай нээн харуулсан байна. С.Г.Лузянин
;
өорийнхөө бэсрэгхэн бүтээлд2 XX зууны 20-30-аад оны Орос, Монгол,
,
Хятадын харилцаанд гарч байсан бэрхшээл, зөрчлийг ончтой судлан
:
гаргажээ. :
Г.С.Яскина (Матвеева) «Монгол: хөгжлийн загварын халаа, улс төр,
эдийн засгийн шинэтгэл» зэрэг хэд хэдэн бүтээлдээ3 90-ээд оны Монгол
дахь нийгэм-улс төр, эдийн засгийн шинэ тогтолцооны төлөвшил, улс
төрийн шинэчлэл, түүний үр дүн, илилжилтийн үеийн эдийн засгийн
харилцааны өрнөл, хөгжлийг задлан шинжилсэн байна.
В.В.Грайворонский «Монгол: хөгжлийн социалист загвараас зах
зээлд шилжих үеийн хөдөөгийн хүн амын өрхийн төсвийн бүтэц дэх
өөрчлөлт», «Монголын өнөөгийн ард: нийгмийн хөгжлийн асуудлууд
(1980-1995 гг.)»4 хэмээх зохиолууддаа хөдөөгийн хүн амын нийгмийн
асуудлуудыг шинжлэн судалжээ.
Д.Б.Улымжиев «Оросын Монгол судлал» хэмээх бүтээлдээ5 XIX зууны
II хагасаас XX зууны эхэн үеийн монголч эрдэмтдийн Петербургийн дэг
сургуулийг авч үзэхдээ XX зууны эхэн үеийн Монголын түүхийг судлахад
Оросын эрдэмтдийн оруулсан хувь нэмрийг цухас боловч базаж дүгнэсэн
байна.
М.И.Гольман «Монгол судлал Өрнөдөд (төвүүд, боловсон хүчин,
нийгэмлэг) XX зууны 50-иад оны эхнээс 90 он» хэмээх бүтээлдээ баруун
Европ, Хойд Америкийн орнууддахьмонгол судлалын хөгжлийгавч
үзэхдээ Монголын ойрхи үеийн түүхтэй холбоотой олон багц асуудлыг
хендөн тавь-сан юм. Мөн егүүлэн буй үеийн түүхийн асуудлаар
Е.А.Белов, А.С.Желез-няков, Е.В.Бойкова, Ш.Б.Чимиддоржиев нарын
зэрэг эрдэмтдийн баримт судалгаа сайтай ном, өгүүллүүд нийтлэгджээ.
Зөвлөлтөөс гадна өрне, дорнын хөгжингүй орнуудад XX
зууны
1
:
С.Рошин. Политическая история Монголии (1921-1940). М., 1998.
С.Г.Лузяннн. ХХзууны 20-30-аадоны Орос, Хятад, Монголын
харилиаанытүүхээс. УБ., 1998.
Г.С.Яскина. Монголия: смена модели развития. Политические и
экономические реформы.
М., 1994; Модернизация производствнтельных сил и
экономическая реформа 4 Монголйй.
в
М., 1994. и так далее. В.В.Грайворонский. Монголия:
изменения в структуре системных бюджетов сельского
населения при переходе от социалистической модели развития к
рыночной. М., 1996;
Современное аратство 3Монголии: проблемы социального разиития
(1980-1995 гг). М., 1996. Д.Б.Улымжиев.Оросын Монгол судлал.
Х1ХзууныхоёрдугаархагасХХзууныэхэн үе. Монголч
эрдэмтдиГ|н Петербургийн дэгсургууль. УБ., 1998.
Монголын түүхийг судлах талаар багагүй зүйл хийсэн байна. Гэхдээ
хоёр узэлсуртлынтэмцэл, сөргөлдөөний
нөхцөлддээрхорнууддахьорчин үеийн монголын түүх судлал нь
тодорхой хэмжээгээр улс төрийн бодлого, үзэл суртлын хальс
-37-

38. Монгол Улсын түүх V
бүрхэвчин доор явагдаж байсныг дурдахгүй өнгөрөх аргагүй ю .м
Өрнөдийн орнуудын, ялангуяа АНУ-ын эрдэмтэн
судлаачдаас Монголын ойрхи үеийн түүхийг судлах ажил дэлхийн
II дайны дараагаас онигой идэвхижжээ. Тэднээс О.Латтимор,
Р.Рупэн, Ж.Фритэрс, Ж.Мэрфи, Алиса Кэмпи нарыг онцлон
тэмдэглэж болох юм. Эдгээр судлаачдьш бүтээлүүдэд Монголын
дотоод амьдрал, хөгжлийн явцыг монголчуудын үндэсний үзэл,
хувьсгалын харилцан хамаарал, уламжлал шинэчлэл, төрийн
байгуулал, ламын шашин, соёлын хувьсгал, эдийн засгийн хөгжил
ба капиталист бус хөгжлийн зам гэсэн ухагдахуунаар дамжуулан авч
үзсэн түгээмэл хандлагатай байна.
О.Латтиморын «Нүүдэлчид ба хувьсгалчид» хэмээх зохиол
1
нь Монголын ойрхи үеийн түүхийн ололт, амжилт, эерэг, сөрөг
сургамжийг бодитой харуулсан өрнөдийн эрдэмтний анхны
томоохон бүтээл юм. Тэрбээр эл бүтээлдээ 1921 оны хувьсгал гарах
дотоод нөхиөл бүрэлдсэн гэж үзсэнээрээ Америкийн бусад
судлаачдаас ялгарч байв. Сайхь эрдэмтний энэ зохиолдоо дэвшүүлсэн
«Монгол бол Зөвлөлтийн дагуул орон» гэсэн үзэл санаа нь бага
буурай орон их гүрнүүдийн эрх ашгийн тойрогт ямагт эргэлдэж байдаг
чухамхүү тэр утгаараа бодитой дүгнэлт байлаа.
Гэхдээ сүүлдээ тэрбээр эл үзэл санаанаасаа татгалзсан нь тухайн
цаг үеийн монголчуудын сэтгэлийг бодсон хэрэг биз. О.Латтимор
Моиголын ойрхи үеийн түүхээр олон ном, егүүлэл бичсэн гаргуун
том эрдэмтэн юм.
Р.Рупэн Монголын тухай олон бүтээл туурвиснаас «XX
зууны Монголчууд», «Монголыг хэрэг дээрээ яаж захирч байсан бэ?
БНМАУ-ын улс төрийн түүх» (1900-1978) хэмээх бүтээлүүд хамгийн
томоохон нь юм. Тэрээр эхнийхээ бүтээлд 1921 оны хувьсгалаас
өмнех болон хойшхи үеийн монголчуудын амьдралыгбүхий л талаас
ньтун сонирхол татахуйцаар дүгнэн бичсэн байна 2 . Зохиогч хоёр
дахь бүтээлдээ социализмын үеийн шинэ хүнийг төлөвшүүлэх
зорилт Монгол оронд биелэгдэхгүй байна гээд хүнд сурталтны шинэ
анги улс орны хэргийг гартаа барьж байна 3 хэмэ^п тэмдэглэсэн
байна.
Ж.М.Фритэрсийн «Гадаад Монгол, түүний олон улсын байр
суурь» хэмээх бүтээл нь4 нь дэлхийн II дайны өмнөх БНМАУ-ын
олон улсын байдлыг хөндөн үзсэн томоохон бүтээлийнхээ хувьд
өдгөө ч үнэ цэнэтэй хэвээр байна. Тэрбээр энэ номондоо анх удаа
Гадаад Монголоос Орос,
О Lattimore. Nomads and Commissars: Mongolia. Revised edition
New York, 1962.
Rupen, Robert. Mongols of the Twentieth Century, Volumes
Bloomington. 1964. Эл зохиолыг Г.Аким
монгол хэлнээ орчуулан 2000 онд хэвлүүлсэн болой.
Rupen, Robert. How Mongolia is Really Ruled. A Political History
ofthe Mongolian People*s Republic,
1900-1978. Hoover Institution Press, Stanford, California. 1979. p.
113.
Friters, Gerard M. Outer Mongolia and Its International Position.
Baltimore, the John Hopkins Prpss.
1949.
Хятад, Япон зэрэг их гүрнүүдтэй хэрхэн харилааж ирснийг дипломат
архивын баримт сэлт ашиглан тоймлон авч үзсыээрээ ихээхэн ач холбог-
-38-

39. Монгол Улсын түүх V
долтой юм. Харин 1946-1961 онуудад БНМАУ-ыг НҮБ-д элсэх асуудалд
АНУ нааштай хандаагүйг зохиогч «мэдээллийн дутагдлаас» болсон
хэмээн тайлбарласан нь төдийлөн үнэмшилтэй биш юм.
Жорж Мэрфи «Шинэ ба нэн шинэ үе дэх Гадаад Монголын эдийн
засгийн хегжил"1 хэмээх зохиолдоо 1940-өед оны төгсгөлөөс бүртодруулан
хэлбэл Сталиныг насан өөд болтол ЗХУ Монголд өөрийнхөө бодлогыг
хэрэгжүүлэх, БНМАУ-аар улс төрийн нейтралитет чиг шугам
баримтлуулах, сонирхолтой байсан гэж үзжээ. Мөн тэрбээр «Зевлөлтийн
Монгол»2 хэмээх зохиолдоо БНМАУ улс төрийн талаар ЗХУ-ын хараат
байдалтай оршиж ирснийг гарган тавьсан байна.
1980- 1990-ээд оны үеийн судлаачдаас Алиса Кэмпи
Монголын уламжлалт нүүдлийн амьдрал, зах зээлийн эдийн засгийн
хоорондын | зөрчлийн асуудалд гол анхаарлаа хандуулж, сонирхолтой
судалгаа хийж ! байна- Тэрбээр Монгол улс, нүүдэлчид суурьшмал
амьдралд шилждэг уламжлалт замыг сонгох уу, эсвэл энэ газар орон
уур амьсгалдаа сайтар зохицсон нүүдлийн аж ахуйн дүр төрх дээр
суурилсан зах зээлийн эдийн засгийн өвөрмөц нэгэн загварыг бүтээн
гаргаж ирэх үү хэмээх ацан зам монголчуудын өмнө тулгараад байна
гэсэн дүгнэлт хийжээ.
Монголын шинэ үеийн түүхийн хамгийн шинэхэн судалгаа бол
АНУ-ын Принстоны их сургуулиас хэвлүүлсэн «Монгол улс XX зуунд. Эх
газарт түгжигдсэн космополит»4 хэмээх бүтээл юм. Энэ хамтын бүтээлд
АНУ, Их Британи, Япон, Орос, Тайваны судлаачдын бичсэн зүйлүуд
орсноос гадна Монголын эрдэмтэд ч бас оролцжээ. Сайхь бүтээлд
монгол судлалын хөгжилд дүгнэлт өгөхийн хамт монгол улс-үндэстний
улс төрийн тусгаар тогтнол, түүний төлөөх тэмцэл болон Монгол орны
хөгжлийн хэтийн төлвийг олон улсын болон геополитикийн байр
сууринаас авч үзсэн байна.
Английн эрдэмтэн Ч.Бауден «Монголын ойрхи үеийн түүх»5 болон хэд
хэдэн өгүүлэлдээ БНМАУ-ын ололт, амжилтыг хүлээн зөвшөөреөд, тус
улсын дотоод амьдралын өөрчлөлт Зөвлөлтийн загвараар хийгдсэнийг
тэмдэглэсэн байна.
Мөн Английн нэрт судлаач Алан Сандерс Монголын тухай бичсэн
хэд хэдэн ном, тайлбар тольдоо XX зууны Монголын улс төр, нийгэм-
эдийн
Murphy G. The Economic Development of Outer Mongolian Economy in
Recent Times. Ann Arbor,
Michigan University Microfilms. 1957.
Murphy G. Soviet Mongolia. A Study of the Oldest Political Satellite,
Berkeley and Los Angelos. 1966.
Alicia J. Campi. The unique challenges facing Mongolia as adapts its
nomadic socialist economy to the
market system, Mongolia. V. 7. 1996. pp. 221 -235. Nomadic Cultural
Values and Their Influence on
Modernization: Mongolia in Transition. Washington. 1992. pp. 91-102.
Mongolia in the Twentieth Century. Landlocked Cosmopolitan. Edited by
Stephan Kotkin and Bruce
A. Elliman, Armonk, New York, London, England. 1999.
Cli. Bav den. Modern history of Mongolia. L. 1968. Mongol Notes 1-The
Louvain Fire Ritual.-Central
Asiatic Journal. V. 8. 1968. №4. Notes on the Worship of Local Deities
in Mongolia. "Mongolian
Studies". Budapest. 1970.
-39-

40. Монгол Улсын түүх V
засгийн хөгжилд нэлээд бодитой шинжилгээ хийжээ1.
Францын эрдэмтэн Жаг Легран «Монголын сонгож авсан
зам. Феодализмаас социализмд»2 хэмээх бүтээлдээ БНМАУ-ын
хөгжлийн түүхэн замналыг марксист арга зүйн үүднээс дүгнэн
бичжээ. Аркадий Столыпин «Москва, Бээжингийн завсар дахь
Монгол орон»3 хэмээх бүтээлдээ ХШ зуунаас XX зууны далаад он
хүртэлх Монголын гадаад харилцаа, гадаад орчны өөрчлөлтийг
түүхийг тоймлон харуулсны дотор Хаант Орос, Манж Чин улсын
хоорондын харилцаа, түүний Монголд туссан нөлөө, Монголын
талаар Орос, Хятад, Японы баримталсан бодлого, монгол
үндэстний хувь заяаны асуудал, XX зууны Монголын улс төрийн
түүхийн асуудлыг хөндөн тавъжээ. Гэвч монгол эх сурвалж, амьд
гэрчийн нотолгоо зэрэгтэй нарийн танилцаагүйгээс хааяа алдаа
мадагтай дүгнэлт, гаргалгаа тааралдаж байна. Харин өмнө
өгүүлсэн Жаг Легран дурдан буй зохиолын дотор «Түүх
гуйвуулагчид» гэсэн гарчигийн дор Аркадий Столыпины энэхүү
зохиолыг хурц шүүмжилсэн нь марксист түүх бичлэгтэй зөрж
байсантай холбоотой юм.
Германы эрдэмтэн Удо В.Баркманн «Монголын түүх»4 хэмээх
том хэмжээний бүтээлдээ Манжийн эрхшээлийн үеийн Монгол
орны байдал, ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийг
хураангуйлан дүгнээд, гол нь XX зууны тэргүүн хагасын Монголын
түүхийн зангилаа асуудлыг задлан шинжлэхэд анхаарлаа
төвлөрүүлжээ.
Хятадын түүх судлаачид өмнөх үеийн түүхэнд анхаарлаа
тавиад XX зууны БНМАУ-ын түүхийн талаар харьцангуй бага бичиж
байна. Ойрын 10 жил гэхэдл Хао Вэй Миний эрхлэн найруулсан
«Өвөр Монголын ойр үеийн товч түүх» (хятад хэвлэл. ӨМИСХХ,
1990) зэрэг зохиолууд гарч, тэдгээрт БНМАУ-ынтүүхийн асуудлын
хөндсөнтөдий байна. БНМАУ-ыгтедийлен анхаарахгүй байсан нь
Монгол Хятадын салшгүй нэг хэсэг гэж үзэж байсантай холбоотой.
1993 оны IV сард «Гаяаад Монголын тухай дотоод
дахьхэрэгявдлууд» (Wai Menggudu —li nci mu) нэртэйгээртомоохон
хамтын зохиол гарсан нь Монголын тусгаар тогтнол эргэлзээтэй
гэж нотлохыг оролджээ. Зохиогчид «Ар Монголын уудам бэлчээр
нутгийг Хятадын газрын зургаас салган таслах ёстой» (417-418 дахь
тал) гэж үзэх нь буруу гэж тэмдэглэсэн байна. Манай талын
эсэргүүцлийн үрээр энэ номыг худалдаанаас хураан авч, түүний
ахлах редакторт шийтгэл оногдуулжээ.
Тайваний монгол судлаачид Монголын ойрхи түүхийг анхааран
судалж байна. Тэдний дотроос Чен Чунцзо, Вай Мэнчин нарын
«Гадаад Монголын нэн шинэ түүх»1 хэмээх зохиолыг нэрлэж болно.
Alan. J.K. Sanderes. People's Republic of Mongolia. A General
Reference Guide. OVP. 1968. Mongolia:
Politics, Economics and Society. Pienter. London. 1987. Historical
Dictionary of Mongolia, Scavecrow
Press, Lanham, 1996.
.1. Legran. Le Choix Mongol de la Fegdalife en Socialisme. P.,
1975.
A. Stolupine. La Mongolie entre Moscow et Pekin. P., 1971. Энэ
зохиолыг доктор, профессор
Л.Бат-Очир монгол хэлнээ орчуулж, 2000 онд хэвлэн гаргажээ.
Udo B. Barkmann. Geschichte der Mongolei. Bonn. 1999.
Chen Chung-tsu, Wai Meng-Cnin. Recent History of Outer
-40-

41. Монгол Улсын түүх V
Mongolia. Taipei. 1965.
Японы эрдэмтэд XX зууны эхнээс 40-өөд он хүртэл Монголын
ойрхи үеийн түүхийн судалгааг улс төр, цэрэг- стратегийн чиглэлтэй
явуулж байсан бол зууны сүүлчийн хагаст иргэний шинж вь илт
давамгайлах болов. 1960, 1970-аад оны дунд үеэс монголч
эрдэмтэн К.Сакамото 1 , Ф.Исано-К.Танака3, М.Онуки4 нарын олон
судлаачид XX зуунд Монголын улс төр-нийгэм, эдийн засгийн
өөрчлөлт, ялангуяа 1911, 1921 оны хувьсгалын хамаарал,
шалтгаан, шинж чанар, холбогдол, Монголын гадаад орчны
асуудалддүн шинжилгээхийжээ. 1990-ээд онд Т.Наками5, Х.Фүтаки6,
зэрэ; судлаачдын Монголын ойрхи үеийн түүхийн асуудлаар
бичсэн чамбай өгүүллүүд нийтлэгдсэн болой. Бүгд Найрамдах
Солонгос Улсын түүхч Ли Пён рэ7 1911 оны үндэсний эрх челөөний
хувьсгальш үйл явдлыг дахин эргэцүүлж нэгэн сэдэвт зохиол
бичжээ. Энэхүү зүйлд Өрнө, Дорнын монгол судлаачдын бүтээлийг
тойм төдий авч үзсэн болой.
Сакамото Корэтада. Монгорү сэйжи то кэйзаи (Монголын улс тор.
эдийн засаг). Токио, 1969; Гэндаи-но Монгору (Нэн шинэ үеийн
Монгол); Дэлхийн түүх 12, Хойд Азийн түүх, Ямакава шюппания
1981.
Исоно Фужико. Монгорү какүмэ (Монголын хувьсгал) Чуюкоо
Шиншё, 1974. Танака Кацүхико. Соогэн — но какүмэй (Тал
нутгийн хувьсгал). 1971; Соогэн — но какүмэйкатачи (Тал
нутгийн хувьсгалчид).
Монголын түүхийн судлал ба енеө бидний үе, Тацүки бүнко, 1984;
Монгорү гэндаи ши (Монголын шинэ үеийн түүх); Дэлхийн нэн
шинэ үеийн түүх. IV боть. Ямакава шюппаншя. 1993.
Наками Тацуо. И.Я.Коростовец ба 1910-аад оны эхэн үеийн
монголын тусгаар тогтнолын
асуудал (Y.Korostovets and Mongol Problem of Independence in the Early
1910 s") Олон улсын
монголч эрдэмтдийн VII их хурлын илтгэлүүдийн товчлол. УБ., 1997;
Russian Diplomats and
Independece, 1911-1915. Mongolia in the Twentieth Century. Landlocked
Cosmopolitan M.E. M
Sliarpe. Armonk, New York. London, England. 1999. номын 69-7S
дахьталд буй.
Х.Фүтаки. Элбэгдорж Ринчиноба 1921 оны хувьсгал. Олон улсын
монголч эрдэмтдиин VII их
хурлын (лтгэлүүдийн товчлол. УБ., 1997. ^{'
71и Пёнрэ. 1911 онд Монголын
-41-

42. Монгол Улсын түүх V
үндэснийтусгаартогтнолыгсэргээнтунхагласантүүхийгнэхэн
шинжлэхүй. УБ., 1997.
газрын асуудал, гадаад өр, дайны төлбөр зэргийг шийдвэрлэж, Монголд бүх
талаар ноёрхлоо бэхжүүлж, империалист гүрнүүдийн нелөөнөөс түүнийг
хөндийрүүлнэ гэж үзсэн ажээ..
Тэр үед Өвөр Монголын зарим ноёд Монгол орныг хегжүүлэх тухай
тодорхой санал боловсруулж, Чин улсын эзэн хаанд айлтгах болсон ажээ.
Тухайлбал, дээр дурдсан Зостын чуулганы Харчин хошууны жүн ван
Гүнсэнноров Монголд банк байгуулж, цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах, төмөр
зам тавих, Монголын тариалан үйлдвэр, худалдааг хөгжүүлэх, монгол
цэргийг өөрчлөн байгуулах, таван жилийн фүн лү (цалин)-гээ урьдчилан
авч, Өвөр Монголд шинэ маягийн сургуулийн танхим байгуулах зардал
болгох саналыг 1906 онд тавьсан ажээ1.
Гэтэл Чин улс тэр саналыг тусгайлан дэмжиж хүссэн шинэчлэлийг нь
монголчуудаар өөрсдөөр нь хийлгээгүй юм. Үүнээс урьд Чин улсын засгийн
газар, монгол ван, гүн нар харьяат хошууныхаа нутагт газар хагалбарлан
тариа тарихыг 1902 оноос зовшөөрөхийн хамт тариалалтыг хянах дээд
тушаалын түшмэдийг томилон явуулж, улмаар «Иргэнийг нүүлгэн
суурьшуулж, хязгаарыг бэхжүүлэх» гэгч бодлого явуулж, атар газар
хагалбарлах, тариалах товчоо, тариалангийн хоршоо зэрэг байгууллагыг
эхлээд Өвөр Монголд байгуулсан юм. 1906 онд Чин улс Монгол орны
байдалтай биечлэн танилцаад, Монгол газар цэргээртариатариулах, уурхай
нээж ашигт малтмалыг олборлох, шуудан байгуулах, хужир малтаж ашиглах,
төмөр зам тавих, сургуулийн танхим байгуулах, банк б^йгуулах, дээрэм,
хулгайг арилгах зэрэг найман зүйлийн саналыг айлтгасан ажээ2. Энэ нь
Монгол газар явуулах «шинэ засгийн бодлогын» ерөнхий хөтөлбөр болсон
амуй. Тэр үед хятад газраас тариачид элсүүлж, харьяат аймаг хошууныхаа
нутагт тариа тариулсан Өвөр Монголын ван, гүн нарыг хөхүүлэн шагнах
журам тогтоож, Өвөр Монголын нутагт тариа тарьж амьдрахаар очсон
тариачдыг харьяалан захирах фү, тин, чжоу, сянь гэдэг засаг захиргааны
хятад байгууллагыг байгуулж эхэлсэн юм. Jf |$»Нж Щ*Щуяохп1ъ0,Тдф&ЧЦЫГ
шилжүүлэн суулгах ажлыг Эрхлэхтовчоог эхлээд Бээжинд байгуулж, улмаар
Монголын нэлээд газар бас нээж ажиллуулсан амуй. Монголын бэлчээр
нутгийг хагалбарлаж эхлэхийн өмнө урьд тариалж байсан, цаашид
хагалбарлаж тариалахад тохиромжтой бүх газрыг байцаан бүртгэснээс гадна
ашиглаж болохуйц байгалийн баялаг, ашигт малтмалыг нэгэн адил
сурвалжлан байцаах ажил зохиосон байна. Иймэрхүү байцаалтыг зөвхөн
Монгол төдийгүй Чин улсын бүх хязгаар нутагт явуулсан ажээ. Тэр
судалгааны үндсэн дээр 1907 онд «Бянь цзян фан чжи» (Хязгаар нутгийн
ойллого) хэмээх олон боть зохиолыг хятад хэлээр хэвлүүлсэн бөгөөд түүний
23-р боть нь «Мэнгү чжи» (Монголын ойллого) нэрээр гарсан ажээ.
«Хязгаар нутгийн ойллого» бичиг бол шинэ засгийн бодлогыг Чин
улсын хязгаар нутагт оршдог хятад биш угсаатны дотор хэрэгжүүлэх явдалд
гарын авлага болгох зорилгын үүднээс зохиогдсон болох нь түүний агуулгаас
' Юй Юаньань. Өвөр Монголын түүхэн
тойм. 1990. тал 340. 2 Лю Цзиньсо. Дурдсан
зохиол. тал 323.
илэрхий байдаг. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам
(ГМТЗЯЯ)! Цэргийн явдлын яам 1906 оны сүүлчээр Дотоод,
Гадаад Монголын олон! чуулганы хошууны эдийн засаг,
байгалийн баялаг, цэрэг, сургуулийн хэргийг! нягтлан байцаах
-42-

43. Монгол Улсын түүх V
саналыгэзэн хаандаа айлтгаж, зөвшөөрүүлсэн ажээ1. Тэгээл!
1907 оны хавар ГМТЗЯЯ, Цэргийн явдлын яам хоёр хавсран
гадаад засаг| олон монгол аймгийн чуулган дарга нар болон
хотон аймгийн ван,гүн нарт| тушааж 14 зүйлийг байцаалгав 2 .
Энэ байцаалтад засаг захиргаа, шашин! шүтлэгийн талаар
төлөвлөж байсан арга хэмжээ тусгагдаагүй боловч Чин| улсын
төрөөс тунхагласан шинэ засгийн бодлогын үндсэн агуулга
багтсан! юм-^Нин улс энэбайцаалтаар шинэзасгийн
бодлогыгхэрэгжүүлэхбололцоог! урьдчилан судлах мэдээ
сэлтийг орон нутгаас гаргуулж авах гэсэн төдийгүй, уг бодлогод
Монголын засаг ноёдоос эхлээд бусад эрх баригчид хэрхэн
хандахыг бас туршин мэдэх зорилготой байжээ. 1907 онд
монгол, аймаг хошуудын нутгийн тодорхой газрын зургийг
зуруулж авсан байна3 . Олон хошуу, ялангуяа хаант Орос
улстай зэргэлдээ орших Монгол нутгийг дээслэн (хэмжээлэн)
авч хагалбарлан тариалахад бэлтгэсний дараа Чин улсын
эзэн хаан 1907 онд монгол нутгийгхагалбарлаж, тариа тарих
тухай зарлигбуулгаж, улмаар дүрэм хэмжээг баталсан амуй.
Дүрмийн ёсоор аймаг бүр дэх урьд ] хагалсан газрыгдээслэж
заагласан шавтавьсан. Их Хүрээний хэрэг шийтгэгч! сайдын
газраас 1907 онд манж, монгол, хятад түшмэл томилон
гаргаж,' Түшээт хан, Сэцэн хан хоёр аймгийн хошуудын
тариалсан газрыг дээсэлж f үзэхэд бүгд 2527 хуваарь* 66 үр**
газар байсан ажээ4. 1910 онд Монгол газрыг хагалбарлан
тариалахыг хориглосон урьдын хуулийг цуцалж, тэнд очиж
тариа тарих хятад иргэдийг хөхүүлэн сайшаахын хамт,
тэднийг эхнэр ; хүүхэдтэйгээ явахыг зөвшөөрсөн байна. Энэ
мэтээр монголын бүх ай?агт үйолонхятад тариачид ирүүлэн,
малын үлэмжхэнбэлчээрийгтариалангийн талбай болгон
хувиргах ажил нэн шургуу явагдав.
Атар газрыг хятад иргэдээр хагалбарлуулж, тариа
тариулах олон хороо Монгол нутагт байгуулагдах болжээ.
Тэдгээр хороо атар газрын үржил шимийг харгалзан дээд,
дунд, доод зэрэг болгон ангилж, тус бүрийг худалдан авах үнэ
тогтоосон байна . Дээд зэргийн нэг шан (10 му) газрыг 4 лан 4
фүн (фэнь) мөнгөөр, дунд зэргийг 2.4 лан, доод зэргийг 1.4
лан мөнгөөр тус тус үнэлсэн. Худалдсан газрын үнийн хагас
нь Чин улсын санд, нөгөө хагасыг нь нутгаа худалдсан монгол
хошууны орлого болгох ёстой байжээ. Мөнхүү газрыг олгох,
зааглах зэрэг ажилд шан тутамд 15 хувийн нэмэгдэл өгөх тул
дээд зэргийн 1 шан газрын үнэ 5.1 лан болох байжээ.
Монголын газрыг хагалбарлаж, тариа тарих болсон тэр
дүрмийн ёсоор монгол малчин айлд 90 шан газрыг буцалтгүй
олгох ажээ. Хэрэв түүнээс их бэлчээртэй байх гэвэл атар
газар худалдан авах боломж олгосон байна.
МУҮТА. ФА-9. ХН-3992. тал 305.
МУҮТА. ФМ-9. ХН-3987. тал 429-430.
Мөн тэ мх, тал 412.
9.216 га.
0.09216 га.
МУҮТА. ФМ-9. ХН-4123.б-137.тал 166-167.
Чин улсын захиргаа ингэж Монголын нутгийг худалдан аваад
-43-

44. Монгол Улсын түүх V
Хятад газраас ирсэн тариачдад өгөхдөө тариалах айл өрхөөс урьдаар
атар дарах хагалбарлах мөнгө хурааж, газрын тэмдэгт бичиг
олгуулж эсэргэн жил нь үрийг мөрдөж (хэмжих -Ред.) цалин авч
байхаар дүрэмд заажээ1.
Чин улсын эл бодлогыг монголчууд энд тэндгүй эсэргүүцэж,
шаардсан байцаалтыг цагтухайд нь үнэн зөв гаргажөгөхгүй байлаа.
Иймээс Чин улсын захиргаа 1911 оны хавар «Үнэнээр дайчлан
байцаахдүрэм хэмжээ» гэгч 16 зүйлийг батлуулж гаргажээ. Мөн оны
зун Ар Монголын аймгуудад газар хагалах хэргийн хороодыг
монгол, хятад, манж түшмэлийн бүрэлдэхүүнтэй байгуулсны дотор
Хүрээний Хагалах Хэргийн Бүгд Хорооны монгол ерөнхийлөн
шийтгэх түшмэлээр Түшээт хан аймгийн туслагч жанжин
Ханддоржийг эзэн хааны зарлигаар тохоон томилсон ажээ2.
Чин улс Монголын газар нутгийг ийнхүү шуурхайлан хятад
иргэдээр дүүргэж, тариалуулах болсон нь юуны урьд Хятадын олон
мужид байгалийн гамшиг тохиолдож ургац алдсаны улмаас үй олон
тариачид хүнс тэжээлийн талаар туйлын хүнд байдалд орсныг
шийдвэрлэх, нөгөө талаар империалист орнуудад төлөх үлэмж
хэмжээний дайны төлбөрийг хийхийн тулд аль болох ихашиголох
шаардлагатай байлаа. Иймээс газар тариалангийн бүтээгдэхүүн
авахынтулд Монголын өргөн уудам нутгийг тариалах, эцэст нь Орос-
Японы дайны дараа Манжуур, Солонгос дахь нөлөөнийхөө хүрээг
тануулаад, Ар Монголд нэн их хомголзох болсон хаант Оросын
нөлөөг хаахын тулд тус улстай хил залгаа бүх нутагтаа хятад
тариачдыг түлхэн оруулж тариа тариулан суурьшуулах зэрэг давхар
зорилготой байсан ажээ.
Чин улс үүнээс гадна монгол олон хошууны засаг ноёд,
өөрсдийн хошуунд худалдаа хийсэн Хятад худалдаачдаас тогтоосон
хэмжээний гааль хурааж, зохих хувийг шимтгэж байхыг XX зууны
эхээр зөвшөөрч, 1904 онд олон хошуу, шавьд худалдаалсан
иргэдийн мал юмнаас гааль хураахад хэрэглэх тэмдэгт хуудсыг
хошуу, шавийн эрх баригч нарт хуваан олгосон. Гаалийн дүрэм
ёсоор аль нэгэн хошууны тамгын газар харьяат хошууны дэвсгэр
нутаг дээр худалдаа хийсэн иргэдээс хураасан нэг жилийн гаалийн
бүх мөнгийг 10% зохиож, түүний 1%-ийг гаалийн хороонд
тушаагаад үлдсэний нь дахин 10% зохиож, түүний 2%-ийг харьяат
хошуунд шимтгэн авч бусад 8%-ийг мөн гаалийн хороонд тушаах
ажээ3. Иймээс Монголын томхон төв газар бүхэнд хятад гаалийн
хороо байгуулагдан ажиллах болжээ. Тэрчлэн 1907 онд Хүрээнд
байгуулсан Дай Чин улсын сангийн мөнгөний пүүс (банк -Ред.)
байгуулж, дараа нь Хиагт, Улиастайд бас байгуулжээ. Эдгээр
банкны зорилгыг Чин улсын захиргаа тайлбарлахдаа: хүү үржүүлэх,
олон хошууны албаны хэрэгцээний мөнгийг чирэгдэлгүй нийлүүлж
байх, ялангуяа монголчууд, орос, хятад пүүснүүдээс дураараа мөнгө
зээлж, өрөнд ордгийг хязгаарлахад оршино гэж олон хошуунд албан
бичгээр мэдэгдсэн амуй.
1
2
Вестник Азии. 1910 г. №3. стр. 118-119.
3
Мен тэнд.
МУТТА.ФМ-9.ХН-4009.тал43
1910 оны сүүлчээр Монгол дахь гаалийн хороодын дэргэд
Тээчийн
-44-

45. Монгол Улсын түүх V
хороо гэгч шинэ байгууллагыг байгуулах дүрэм хэмжээг Чин улсын
захирга»!
батлан гаргаж, 1911 оноос эхлэн Монголын хотуудын хооронд хийх
аливаа
тээвэр болон Монголоос гадагш, гаднаас дотогш тээвэрлэн авчрах
зүйлээс
тэрэг тэмээнд оногдуулан тогтоосон хэмжээний мөнгөн гааль авч,
шинэ
засгийн хэргийг хөгжүүлэн шийтгэхэд зарцуулах зардалд нэмэр
болгох
болсныг олон аймагт тушаан мэдэгдсэн байна1. 1911 оны эхээр
Хүрээнд
Худалдааны хороо байгуулсан байна. Чин улсын колоничлох
бодлогЬ
идэвхжиж, хятад иргэд олшрохын сацуу хятадын мөнгө хүүлэгч
шунахар
худалдаа улам өргөжиж, мөлжлөг нь ширүүсэж иржээ. 1911 оны дунд
ү
болоход зөвхөн Ар Монголд монгол, хятад бүгд 20-иод шинэ
байгууллаг
үүссэн байна. Тэр бүхний сүйтгэлийг монголчуудаас гаргуулж
байсан н
ард түмний аж байдлыг эрс доройтуулж байв. Японы түүхч
Ж.Яногий;
хийсэн судалгаанаас үзэхэд Ар Монголын Түшээт хан, Сэцэн хан, Их
шав.
гурав нь зөвхөн Их Хүрээн дэх яам, олон албан байгуулага хийгээд,
сайд
түшмэдийн элдэв зардалд 1903-1909 онд 18 түмэн лан мөнгө төлж
байжээ
— Чин улс шинэ засгийн бодлогоо хэрэгжүүлэхийн тулд Монгол
сургууль, хэвлэл, шашин шүтлэгийн талаар бас л өөрчлөлт хийж
эхэлжэ:
Чин улс Ар Монголыг эзлэн захирснаасаа хойш орон нутгийн албан
бичээ
бэлтгэх зорилгоор бичгийн танхим байгуулж, ноён, тайж зэрэг
сурвалжи.
хүмүүсийн хүүхдийгавч монгол, манжбичиг,
манжхуулыдааззэргийгзаадаг
байлаа.
Гэтэл XIX зууны II хагасаас албан хэрэгт хятад бичиг их
хэрэглэвдэх болж, ялангуяа Жанжны газар, Хэрэг шийтгэгч сайдын
яам зэрэг газар манжаар бичиглэхийн зэрэгцээгээр хятад хэл бичиг
мэддэг албан хаагчийн хэрэгцээ их болсон байна. Энэ нь Чин улсаас
Монголын талаар явуулдаг бодлого өөрчлөгдөж ирснээр
тайлбарлагдана. Анх 1898 онд Хүрээнд манж, хятад хэлний
сургуулийг орон нутгийн зардлаар байгуулж, Халхын Түшээт хан,
Сэцэн хан, Их шавийн ван, гүн, хошууны түшмэл, ардын
хөвгүүдийг авч сургах болжээ3. 1908 оны намар зүүн хоёр аймаг, Их
шавиас бүгд 40 хүүхдийг манж, хятад хэлэнд сургах, сурган тэжээх
(дотуур байртай. -Ред.) сургуулийг Хүрээнд орон нутгийн зардлаар
байгуулжээ4. Сурган тэжээх сургуулийг нээн хичээллүүлэх явцад
мөнгө зардал дутагдсан тул Хүрээний сайдын газраас монгол ван,
-45-

46. Монгол Улсын түүх V
гүн, тайж, түшмэд, хутагт, хувилгаад, лам ардыг сургуулийн хэрэгт
мөнгө туслахыг уриалсан байна. Чингэхэд Богд Жибзундамба
хутагт I түмэн лан, Эрдэнэ Шанзудба Бадамдорж 8000 лан мөнгө тус
тус хандивласан байна5. Эд ингэж манж, хятад бичгийн сургуулийг
дэмжиж үлэмжхэн мөнгө тусалсан нь Чин улсын төрөөс шарын
шашны талаар төлөвлөж буй арга хэмжээг зөөлрүүлэх бодлогын
үүднээс ийнхүү тусалсан байж болох юм.
1
2
МУҮТА.ФМ-9. ХН-4118.тал6-8.
Ж.Янс Дурдсан зохиол.
тал
1
312.
Монтчнд. ФМ-1.ХН-
372.
4
Манжпйн дарангуйлалын үеийн Монголын сургууль. Ц.Шархүү. УБ
, 1965. тал 143.
5
Мөн тэнд.
1910 онд Улиастайд бас 40 хүүхэдтэй манж, хятад бичгийн сургууль
байгуулагджээ. Өвөр Монголд мөн энэ мэтээр сургуулийн танхим, бичгийн
сургуульбайгуулжээ. Тухайлбал, Гүнсэнноров ноён 1902 оноос эхлэн харьяат
хошуундаа сургуулийн танхим, «төвийг эрхэлсэн сургуулийн танхим»
охидын сургууль, цэргийн сургуульбайгуулж, дотор газар ба Японоос тооны
ухаан, байгалийн шинжлэл, хөгжим, биеийн тамир, урлаг, гадаад хэлний
зэрэг мэргэжлийн багш нар урьж багшлуулах болсноос гадна, авъяаслаг
монгол залуучуудыг дотор газар буюу Хятадад, эсвэл Японд явуулж
суралцуулж байсан ажээ1.
Тэр харьяат хошуундаа шуудан, цахилгаан холбооны газар байгуулан
ажиллуулж байсан агаад «Иргэний оюун билгийг дэлгэрүүлж, шинэ засгийн
бодлогыг тунхаглан түгээх» зорилгоор 1905 оноос сургуулийн танхимдаа
сонины хэвлэлийн газар байгуулж «Нялхас» (Инбао) гэдэг хоёр өдөртутмын
хадмал сонинг монгол, хятад хоёр хэлээр чулуун бараар хэвлэн тараах болсон
ажээ2.
Чин улсын төр монгол, хятад хүмүүс ураг барилдах, монгол хүн хятад
бичигсурах, хятад нэр хэрэглэх, монгол газар хятад хүн урьжбичээч болгох,
хятадбичгийг албан хэрэгг хэрэглэх зэргийг хориглосон урьдын цааз хуулийг
1910онд хүчингүй болгосноос гадна ГМТЗЯЯ-ны найруулах, байцаахтовчоо
хоёрыг нэгтгэж, Гадаад засгийг судлах газар (Фань чжэн янь цзю со) гэгчийг
байгуулсан ажээ3.
Энэ бүхэн бол монголын ард түмнийг соён гзгээрүүлэх гэсэн арга
хэмжээ биш, харин монголчуудыг соёлын салбарт хүчээр хятадчилах
явууллага байлаа. Чин улсаас Монголд явуулж байсан уламжлалт бодлого
XIX зууны дунд үеэс өөрчлөгдөж эхэлмэгц, Монголын шарын шашинг
дэмжин тэтгэдэг нь алгуур саарах болсон байна. Үүний тод жишээ бол Ар
Монголын шашны тэргүүн Жибзундамба хутагт 1839 онд Чин улсын
нийслэлд очиж, Манжийн эзэн хаанд бараалхсанаас хойш дараах дүрийн
Жибзундамба хутагт нарыг бараалхуулаагүй явдал юм4. Шашны нөлеөг
багасгах, лам нарын тоог цөөрүүлэх арга хэмжээ авах болсон нь
Жибзундамба хутагт болон монголын нийт санваартны дургүйцлийг
төрүүлэх болов. Түүнийг даван туулахын тулд ятган үнэмшүүлэх үзэл
суртлын ажлыг монголчууд хийгээд Монгол газар шилжүүлэн суулгаж буй
хятад иргэдийн дунд зохиох хэрэгтэй болжээ. Иймээс Хятадын Гирин
мужийн бүгдийг захирагч сайдын тушаалаар «Монгол үгийн бодрол» гэдэг
сонинг 1908 оны Vcapaac, 1909 оны Усард хятад, монгол бичгээрхадмаллан
гаргаж, монгол аймаг, хошууд ба Монгол газар тулгар байгуулсан хятад
-46-

47. Монгол Улсын түүх V
байгууллагад тарааж байх болжээ.
Монголын үндэсний эрх чөлөөний тэмцлийн түүхийг судалсан
зөвлөлтийн эрдэмтэн Каллинников, өгүүлж буй үеийн Чин улсын бодлогыг
тодорхойлохдоо: Манжийн байлдан дагуулагчид өөрсдийн эзэлсэн Хятад
1
Монгол үндэстний товм түүх. Хех хот. 1988. тал 510-511.
- Нэй Мэнгү цзинь дайши. Лүн цүн (Өвер монголын шинэ түүхийн
цуврал). Х.Х. 1982. тал 203.
' Ж.Яно. Дурдсан зохиол. тал 311.
4
Мен тэнд. тал 299.
орны үлэмж өндөр соёлын нөлөөнд улам бүр орсноор, тэдний
Монгсщ явуулдаг бодлого нь Манжийн үндэсний шинжээ алдаад,
хятадын үндэсний бодлого болсон 1 гэж бичсэн билээг*Манжийн
эзэн хаант төр, XX зууш зхээр Алс Дорнодод эзлэн түрэмгийлэх
төвөгтэй бодлого явуулсны улмаас хаант Орос, Япон хоёр улс
байлдаж, Орос нь дийлэгдэж суларсан үеий тохиолдуулан «Шинэ
засгийн бодлого» гэдэг нэрээр хийж эхэлсэн эн: шинэчлэл бол
бүрэн хийгдэж амжаагүй, 1 9 1 1 оны хувьсгалт тэмцлээ]
таслагдсан юм. Чин улсын шинэ засгийн бодлого бол XVII
зууны үеэ Манжийн байлдан дагуулагчдад эзлэгдээд, тэдний
дарангуйлалд зовж зүдэр байсан Монгол, Хятад, Түвэд, Уйгур, Хотон
зэрэг олон угсаатны дотор ЧР улсын ноёрхлыгтүлхэн унагаж,,үндсээ
чөлөолөхийн төлөө хувьсгалттэмцэ тасралтгүй гарах болсон үед
ардчилсан шинэчлэл хийж байгаа дүр үзүүлэ тэднийг хуурч мэхлэн,
тэмцлээс нь ухрааж ноёрхлоо бэхжүүлэх, бас гадаадьп империалист
гүрнүүдийн өнгөлзлогөөс улс орноо аварч цэцэглүүлэн
хөгжүүлнэ гэдэг нэрийдлээр Хятад биш угсаатныг хүчээр хятадчилах
гэсэн туйлын харгис бодлого байлаа^. Манжийн ноёрхлыг
түлхэн унагаж Монголын төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээхийг
хичээж байсан монгол үндэсний дэвшилт хүчнүүд эрс
шийдэмгий эсэргүүцэж, үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд хүчээ
нягтруулахын төлөө тэмцэхэд шинэ засгийн бодлого нийгэм, улс
төрийн гол урьдач нөхцөл болсон юм.(
§2. Цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын
ялалт. Төрийн тусгаар тогтнолоо сэргээж,
шинэ тулгар Монгол улсыг байгуулсан нь
XX зуун гарахад Монгол, Хятад, Уйгур, Түвэд зэрэг олон
угсаатан цө» үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд улам бүр идэвхтэй
оролцож, тэдэнд Чш улсын эзэн хаант төрийг түлхэн унагаах
нийтлэг зорилт байвч уг зорилгы биелүүлсний дараа тус тусын
үндэсний тусгаар тогтнолыг сэргээхийг зорь сон хандлага улам бүр
мэдэгдэхүйц болж байв. Нийгмийн дарлал, мөлжлө! харийн
колоничлол, нэн ялангуяа «Шинэ засгийн бодлогыг» харьяатхошу
нутагтаа хэрэгжүүлэхийг эсэргүүцэж «язгуурын ёсыг журамлах»
урианы до тэмцэж байсан монголын ард олны тэмцэл газар бүр
гарах болсн; зэрэгцээгээр Хятад оронд хөрөнгөтний хувьсгалын
тохироо нэгэн ади бүрдэж байв. Хөрөнгөтөн ангийн төлөөлөгчид
1905 онд Японы Токио хото Нэгдсэн Эвлэл «Түнмэнхүй» гэдэг
өөрийн байгууллагыг байгуулан, Ман. Чин улсын эсрэг тэмцэх
болсон ажээ. Туүний удирдагч Сун Ят сен боло тус эвлэл «Харь
угсаатныг үлдэн арилгах, Хятадыг сэргээн мандуулах, Иргэ
-47-

48. Монгол Улсын түүх V
улсыгбайгуулах, газрын эрхийгтэгшитгэх» хөтөлбөрдэвшүүлэн тавьсан
Ю1> Гэвч эл хөтөлбөр нь монголын ард түмнийг хөрөнгөтний
хувьсгалд тата оруулж чадаагүй бөгөөд харин эдний «Харь
угсаатныг үлдэн арилгах (Цю
1
А.Каллиников. Национально-революционное движение Монголии.
М-Л., 1926. стр. 357.
2
Л.Жамсран. Манж Чин улс «Шинэ засгийн бодлого» гэгчээ
Монголд хэрэгжүүлэх гэсэн ь
- Хэрээд Л.Жамсран. Монгол түүх судлалын огүүллүүд. I. УБ., 2000.
тал 47.
чүда ло), газрын эрхийг тэгшитгэх гэдэг» уриаг монголчууд
өөрсдийнхөө эсрэг гэж үзэж, Манж, Хятадаас салан тусгаарлаж,
үндэсний тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэлд сэргэн боссон юм.
Монгол дахь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд үндэсний дэвшилт
хүчнүүд нэгдэн нягтрах явц нь нэлээд хэдэн жил үргэлжилжээ.
Монголчуудын төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээх гэсэн эрмэлзэл
үндэсний эрх чөлеөний хөдөлгөөнд улам бүр тодорч байхболсон.
Гэтэл тэр үед Монголчууд дан өөрийн хүчээр тэмцээд, тусгаар
тоггнолоо сэргээх боломжгүй байлаа. Тэгвэл гаднаас туслах хүчийг
олох хэрэгтэй байлаа. Тэр үед Ар, Өвөр Монголыг нөлоөнийхөө
хүрээнд хуваарилах талаар сэм тохиролцоод байсан хаант Орос улс,
Япон улс хоёроос тусламж дэмжлэг эрэх хэрэгтэй гэж монгол эх
орончид үзсэн ажээ. Хаант Оросын нөлөөний хүрээнд орж байсан
Ар Монголд Оросын дэмжлэгийг авах, Японы нөлөөний хүрээнд
оржбайсан Өвөр Монголд Японоостусламж авахсанаачлага үндэсний
тусгаар тогтнолын төлөе тэмцэгчдийн дотор гарах болсон ажээ.
Эдгээрээс Ар Монголынх илүү явууртай болж, нийт
монголчуудын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний төв болсон тул
эхлээд АрМонголд юу болсныг өгүүлсүгэй.
Ар Монголын эрх баригч ноёд, лам нар нь, Чин улсын захиргаа
болон АрМонгол дахь гадаадын колоничлогч нар алтны уурхай нээж
ашиглахыг эсэргүүцэж, 1900 онд Чин улсын засгийн газарт Халхын 4
аймгийн чуулганы дарга, туслах жанжин, хэбэй (зөвлех -Ред.), Их
шавийн шанзудба, да лам нар нэр хамтран эсэргүүцэж заалдсан
боловч амжилт олоогүй билээ. Монголын эрх баригч зарим феодал
Манж-Хятадын улам идэвхжиж бүхий колоничлолыг
«өөрсдийнхөерөө» эсэргүүцэх явдал аажмаар өсөж байв. Чин улсаас
хараат байдалд байсан Солонгос нь түүнийг болон Чин улсын зүүн
хойд мужуудыг нөлөөнийхөе хүрээнд оруулсан, залуу херөнгөтөн
Япон улсыгтүшиглэн тусгаар тогтнолоо сэргээх гэж оролдсон нь Чин-
Япон улсын 1895 оны дайнаар шийдвэрлэгдэн, Чин улсын хараат
байдлаас гарч тусгаар тогтносон нь Чин улсын ноёрхлын эсрэг
тэмцсээр ирсэн монголчуудад зоригжуулагч жишээ болов.
Ар Монголын шарын шашны тэргүүн Жибзундамба хутагт
Монголын умард хэсгийн зарим аймаг, угсаатныг хэдийн еөртөө
нэгтгэсэн агаад мөн XIX зууны дунд үеэс Алс Дорнодод идэвхтэй
бодлого явуулж, Монголыг нөлөөнийхөө хүрээнд оруулахыг зорьж
байгаа хаант Орос улсыг түшиглэн, Монголын терийн тусгаар
тогтнолоо сэргээх чин эрмэлзлэлтэй байгаагаа 1895 онд илэрхийлж
Оросын эзэн хаанаас тусламж эрэхийн учир да ламын зэрэг
төлөөлөгч йлгээн бараалхуулж, тусламж эрсэн албан бичиг гардуулж
байсан боловч Оросын эрх баригчид монголчуудын урмыг хугалахгүй
өөртөө татахыг хичээхдээ та нарт тусална гэдэг санаагаа
-48-

49. Монгол Улсын түүх V
илэрхийлэхийн хамт «...хэдэн жил хүлээж шалтаг тохиолыг үзэж
босвол болно. Тэр цаг болтол маш нууцаар яаралгүй бэлтгэх
хэрэгтэй, эрхбиш олон монголчууд санаа нийлж бат болох нь маш
чухал хэрэгтэй»1 гэж зөвлөсөн юм.
Монголын түүхч Л.Дэндэв бичихдээ «...Манж-Хятадын
эзэрхэг
Дилав хутагт Жамсранжав. Ар Монгол дахь улс терийн дурдатгал.
УБ., 1991. тал 5.
харгисын хэтэрхий дарлалуудыг олон онд эдэлж, зовлон гашуун нь
өрнө) дасашгүй болсон учир...тэрхүү зовлон зүдгүүрээс хэрхэн
ангижрах арга зам эрэлхийлж, Ар, Өврийн олон монголчууд
бичиг мэдээгээр харилцая| нэвтрэлцэж ахуй цаг, Богд
Жибзундамба хутагтаас 1900 онд да лан| Бадамдорж, зайсан
Цэрэн-Очир нарыг их Орос улсын засгийн газраа тусгай1 захидал бэлэг
авахуулан одуулж тусламж хамгааллыг гуйсныг Орос улсаас1 тэр
даруйд хэрэг болгож үзсэнгүй хойшлуулсан зүйл буй...»1 гэсэн байдаг
Үүнээс үзэхэд, Жибзундамба хутагт Орос улсаас тусламж
эрэхээс өмне' Манж-Хятадын дарлалаас хэрхэн ангижрах талаар
Ар, Өвер монголчууд хамтран чармайж байсан, өөрөөр хэлбэл
үндэсиий эрх чөлөөний төлөө тэмцэж эхлээд байжээ. Иймд тэд
Жибзундамба хутагтын нөлөөг ашиглахын тул түүний нэрээр Орос
улсаас тусламж гуйлгаж байсан байж болох юм.
Түвдийн Далай лам 1904 оны зун Их Хүрээнд ирж Ар Монголын
эрх баригчидтай дотно холбоо тогтоож, жил гаруй Халхад байсан
явдал бол зөвхен шашин шүтлэгийн холбогдолтой биш, нийтийн
дайсан Манж-Хятадын ноёрхол, колоничлолын эсрэг тэмцэлдээ
харилцан бие биенээ дэмжих, хөрш Орос улстай холбоо барих
асуудал байжээ. Иймээс Чин улсын захиргаа, Далай ламыг Монголд
байхад нь элдвээр дэмжиж тэтгэсэн агаад мөн оны намар өөрийн
Хүрээнд урьж өвөлжүүлсэн Түшээт хан аймгийн! туслагч жанжин
чин ван Ханддоржийн дунд хүү Данзанжамц Бээжинд Далай ламыг
хүргэж очиход нь баривчилж цаазаар авсан байна.
Чин улс «Шинэ засгийн бодлого» гэгчдээ төлөвлөсөн арга
хэмжээгээ хэрэгжүүлэхийн бэлтгэл болгож, олон зүйлийн
байцаалт, түүн дундаас монголчуудын тарианы газрын хэмжээг
аймаг, хошуудаар гаргуулсны үнэн эсэхийг магадлан байцаалгах,
манж, монгол түшмэдийг Их Хүрээнээс 1907 оны зун томилон
мордуулжээ. Тэгэхэд Халхын Түшээт хан аймгийн туслагч жанжин
чин ван Ханддоржийн хошууны эрх баригчид тэдгээр түшмэдэд
уналга, улаач нийлүүлэхээс татгалзсан тамгагүй бичиг хийж, Их
Хүрээний Сайдын яаманд ирүүлж улмаар уналга, улаач
нийлүүлээгүй ажээ2.
Тэрчлэн Чин улс Үндсэн хуульт байгуулалд ш^жинэ гэдэг
нэрийдлээр 1909 оны сүүлчээр орон нутгаас 18 зүйлийн хэрэг явдлыг
байцаахад Халхын олон хошуу уг байцаалтын хариуг цаг тухайд нь
гаргаж өгөхгүй элдвээр
зайлсхийжбайсныдоторТүшээтханаймгаастуслагчжанжин
Ханддоржийн хошуу зэрэг таван хошуу байцаалтын хариуг онцгой
саатуулж байсныг тэр үеийн албан бичигт ихэд буруушааж, дахин
давтан шаардсан байдаг3.
1910 оны II сарын 1-нд Их Хүрээнд хамаарсан сайд Сань До
-49-

50. Монгол Улсын түүх V
гэгч хүрэлцэн ирж үүргээ гүйцэтгэж эхэлсэн байна. Хүрээнд ирээд
түүний дав дээр гүйцэтгэх үүрэгбол шинэ засгийн бодлогыг шуурхай
хэрэгжүүлэх явдал байжээ. Тэр юуны урьд Хүрээний сайдын
хэрэгцээнд Түшээт хан, Сэцэн хан, Их Шавиас нийлүүлдэг зүйлийн
хэмжээг үлэмж нэмэгдүүлснээс гадна Хүрээний лам нарыг цэрэг
болгож, Өвөр Монголд бослого гаргаад, Халхад
1
Л.Дэндэв. Монголын товч түүх
УБ., 1934. тал - МУҮТА. ФМ-9.
ХН-3992. тал 187. 3 МУҮТА.
ФМ-9. ХН-4081.Б-330.
нэвтрэн ирсэн Тогтохын удирдсан ардын бослогыгдаруулахаар
явуулах гэж оролдсон ажээ1. Ар Монголын эрх баригч хар, шар
феодалууд, Их Хүрээнд Хэрэгшийтгэгч хамаарсан
сайдаартомилогдон ирсэн Сань До-гийн хувийн дутагдлыг илчлэн,
түүнийг уг тушаалаас огцруулах нэрийдлээр заалдан тэмцэх замд
орсон нь хэрэг дээрээ ноёд, язгууртны дээд хэсэг үндэсний эрх
ЧӨЛӨӨНИЙ ХӨДӨЛГӨӨНД ИДЭВХТЭЙ ОрОЛЦОЖ ЭХЭЛСНИЙ
ТОД ИЛрЭЛ 1У1ӨН.
1910 оны XI сарын шинийн 7-нд Манжийн эзэн хааны зарлиг
бууж, Бадамдоржийг Их шавийн шамзудбагийн тушаалаас
огцруулсан бөгөөд Хүрээнд анх хамаарсан сайдаар томилогдон ирсэн
Сань До хэрэг шийтгэгч сайд болж дэвшсэн нь Халхын ноёдыы
Сань До-г ноцож заалдсан хэрэг явцгүй болсныг харуулсан ажээ.
Нөгөө талаар шинэ засгийн бодлогыг зогсоолгох бололцоо үгүй
гэдэг нь Засагт Тус Хийх Яамны хуралдаанд оролцсон хэлэлцэгч
монгол түшмэл нарт нэгэнттодорхой болжээ. Иймээс Их Хүрээний
Монгол сайд Пунцагцэрэн «ус шороо зохилдохгүй» гэдэг шалтгаар
Засагг Тус Хийх Яамны хуралдааныг орхиж, XI сарын эхээр хувийн
зардлаар нутагтаа буижээ. Халхын хэлэлцэгч түшмэл нар Бээжинд
байхдаа мөнхүү хуралдаанд оролцож буй Өвөр Монголын түшмэдтэй
шинэ засгийн бодлого Монголд харш тул «хэрхвээс зохихыг»
хэлэлцэж байсан байна2.
Жибзундамба хутагт Ар, Өвөр Монгол дахинд шашны талаар
үлэмж нэрхүндтэй тул монголын эрх чөлеений хөдөлгөөнд оролцогч
ноёд, түүнийг хүрээлэн нэгдэж үлэмжийн их нөлөө, нэр хүндийг нь
ашиглаж эхэлжээ. Үүнд Түшээт хан аймгийн жанжин Ханддорж
зонхилох үүрэг гүйцэтгэж байсан ажээ. Тэрбээр Жибзундамба
хутагтын дуудлагаар 1910 оны өвел Их Хүрээнд ирээд, харьяат
хошуундаа буцаж очилгүй суурин ажиллах болсон байна3.
Ийм нөхцөлд Монголын үндэсний тусгаар тогтнолыг
сэргээх санаачилга гаргагчид, юуны урьд үндэсний эрх чөлөөний
хөдөлгөөний удирдлагыг өөрсдийнхөө мэдэлд төвлөрүүлэхийн
зэрэгцээгээр гаднаас тусламж болохуйц хүчнийг сонгож, түүнтэй
яаралтай холбоо тогтоох явдал тэргүүн зэргийн зорилт болсон ажээ.
Ийнхүү Монголд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгоөн өрнөх дотоод,
гадаад нөхцөл бүрдсэн ажээ.
Ар Монголын эрх баригчид, урьд товлосон ёсоор Жибзундамба
хутагтад бат оршил өргөх дашрамд Их Хүрээнд хийх дээд лам,
ноёдын нууц зөвлөгөөнөөр төлөвлөсөн зорилтоо биелүүлэхээр
найдаж байв. Тэр зөвлөгөөн нь 1911 оны VI сарын 21-нд Халхын
дөрвөн аймгийн хан, чуулган дарга, жанжин тэргүүтэй ноёд, хамба,
-50-

51. Монгол Улсын түүх V
шанзудба нарын зэрэг эрх мэдэлтэн Их Хүрээнд цугларч,
Жибзундамба хутагтад бат оршил өргөхөер Эрдэнэ Шанзудбын
яаманд нууц зөвлөлгөөн хийж, Чин улсын шинэ засгийн бодлого
гэгчийг хүлээх, эсэх талаар зөвлөлджээ. Тэгэхэд олонхи нь шинэ
засгийн бодлого монголчуудын амьдрал, ёс суртахуун, шашин
шүтлэггэй харштай гэж үзээд, түүнийг бүхэлд нь хүлээж авч болохгүй
хэмээх санал нь
МУҮТА. ФМ-9. ХН-4089. Б-307.
Дархан ван Пунцагцэрэн Бээжмнгийн Засагт Тус Хийх Яамны
хэлэлцэп түшмэлээр одохдоо янагш, чанагш харилцсан тухай
тэмдэглэл. Улсын тев номын сан. Гар бичмэл. 1910. МУҮТА. ФМ-9.
ХН-4131. Б-339.
давамгайлж, колоиичлох бодлогоос мултрах арга сүвэгчлэн хэлэлцэж баш|
үеэр Түшээт хан аймгийн жанжин Ханддорж, мөн аймгийн чуулган дарга|
Чагдаржав зэрэг ноёд, Их шавийн да лам Цэрэнчимэд нар Богд хан уулын!
модонд сэм хуралдаж, Орос улсаас тусламж авч монголчууд Манжаас
салж.| тусгаар улс болох санал сэдэж, нууц зөвлөгөөнд оруулан
хэлэлцүүлээд,! улмаар Жибзундамба хутагтаас соёрхлыг олжээ. Тэгээд
тэрхүү нууц| зөвлөгөөн Ханддорж, Цэрэнчимэд, Өвөр Монголын түшмэл
Хайсан нарыгI Орос улсаас тусламж эрэхээр явах төлөөлөгчөөр
томилохыг Жибзундамба! хутаггад мэдүүлжтогтоолгоод, Их Хүрээний
Оросын консул Миллертучрыг| хэлж хил нэвтрэх зөвшөөрөл авсан байна.
Жибзундамба хутагт, Халхын хангууд нэр холбож, Орос улсын эзэн I
хаанд бичсэн албан бичгийг төлөөлөгчид авч явав. Түүнээс гадна «Хятад
түшмэд Манж улсын эрхийг эдэлж эрт эдүгээд олон монголыг хилс
бэрхээр дарлан зовоож хашруулан бүхий учрыг эдүгээ бидний мэдсэн
амссан төдийгөөс товчлон гаргаж мэдүүлэх нь» гэсэн 21 зүйлийг
сийрүүлсэн албан бичгийг төлөөлөгчид бас авч явав.
Жибзундамба хутагт нараас Оросын эзэн хаанд бичсэн албан бичигт
хэд хэдэн тодорхой санал дэвшүүлжээ. Тухайлбал Монголын тусгаар
тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх тухай гэрээ байгуулах, худалдаа хийх, төмөр
зам тавих, шуудан харилцаа өргөтгөхтухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурах
зэрэг асуудал байлаа. Монголын төлөөлөгчдийн тавьсан эдгээр чухал
асуудлыг I хэн нэгэн эрх мэдэлтэн дангаараа шийдсэнгүй. Тэгэх ч
боломжгүй байжээ. Иймээс 1911 оны VIl'capbiH 17-нд хаант Орос улсын
сайд нарын зевлөлийн даргын удирдлагаар Сан, Худалдаа, Аж үйлдвэр,
Гадаад явдлын ба Цэрэг Тэнгисийн яамдын сайд нар болон бусад өндөр
тушаалтан Монголын тухай онц зөвлөгөөн хийж, Монголын талаарх
баримтлах чиг шугамаа тогтоосон байна...
Тэр үед Чин улсаас Монголд явуулж буй бодлого, түүний хөрш Орос
улсын эрх баригчдын анхаарлыг зуй ёсоор татаж байжээ. Орос улс Ойр,
Дундад Дорнодод гол анхаарлаа чиглүүлж, Германтай хийх дайнд бэлтгэж
байсан болохоор Алс Дорнодод бат ар талтай байхыг хичээж байжээ.
Иймээс Монголын асуудал хэлэлцсэн онц ЗӨВЛӨГӨӨНРГЙ тогтоолд:
«...Монголын асуудал бидэнд их ач холбогдолтой байна» гэж тэмдэглээд
уг асуудалд хэрхэн хандахаа: «...Монголын асуудалд идэвхтэй
оролцохгүйгээр ...тэр хоёрын (Монгол, Чин улсын -Ред.) хооронд зуучлан,
Монголоос Чин улстай тогтоосон сюзерений холбоог таслалгүйгээр
үндэсний байдлаа хамгаалах гэсэн монголчуудын эрмэлзлийг
дипломат замаар дэмжих»1 хэрэгтэй гэж тодорхойлжээ.
Үүний дагуу Орос улсын эрх баригчид, Монголын төлөөлөгчдөд
Монгол одоо үед Чин улсаас бүрэн тусгаарлах бололцоогүй. Харин
Монголд хийж байгаа шинэчлэлтийг болиулах талаар Бээжинд мэдэгдэл
-51-

52. Монгол Улсын түүх V
хийнэ. Хятадын талаас монголчуудын эсрэг хийж болзошгүй
аллага
хядлагаас өмгеөлнө гээд эл байдал хийгээд телеөлөгчдийн аюулгүй
байдлыг хангахын тулд Их Хүрээыд байгаа Консулын газраа
харгалзах цагдаагийн хүчийг зузаатгахаар пулемёт буу бүхий 200
казак цэргийг нэмж явуулахаар амласан ажээ. Монголын
төлөөлөгчид Орос улсын засгийн газар өргөсөн санамж бичигтээ:
«Чин улсын засгийн газар Өвөр Монголд залхаан цээрлүүлэх
иэргийг байн байн илгээж, хамгийн зэрлэг харгислал үйлдэж
байгааг» цохон тэмдэглэхийн хамт хаант Орос улсын засгийн газар
цаашид ийм явдал гаргуулахгүйн тулд Чин улсын засгийн газарт эрс
эсэргүүцэл тавих, түүнчлэн «Өвөр Монголын хамгийн чухал
газруудад оросын худалдаачдыг нэвтрүүлж, тэднийг
хамгаалуулахын тулд цэргийн хэдэн отрядыг илгээж тэгснээрээ
манай хил хязгаар хамгаалах явдалд илэрхий дэмжлэг үзүүлээч»1
гэж хүссэн байна.
Монголын төлөөлөгчид ийнхүү Орос улсад сэм одож, Чин улсаас
салан тусгаарлахын тулд тусламж гуйсан нь төдхөн Чин улс даяар
шуугиан болж байжээ. Тэгэхэд Хятадын төвийн зарим хэвлэлд уг
хэрэг явдлыг үнэн бодитой тайлбарлаж байв. Тухайлбал, Манж
Чин улсын хаант төрийн хяналтад хэвлэгдэн гарч байсан «Сяньбао»
гэдэг сонин, монголчууд Орос улсаас тусламж гуйсны шалтгааныг
нэлээд бодитой тайлбарлан бичиж байлаа. Ар Монголын ард олон
нутаг орноо Хятадын колоничлогч нарт эзэмшүүлэхгүй байхын тулд
шинэ засгийн бодлогыг зогсоолгохыг харъяат хошуу, чуулганы эрх
баригчдаас шаардаж, өөрсдийн бололцооны хэрээр эсэргүүцэх
явуулга хийж байлаа. Халхын зүүн хоёр аймгийн чуулган даргын газар
нь нутагтаа тариа тариалахгүйн тулд аймаг тус бүр жил тутам 2000 лан
мөнгө улсын чухал хэрэгцээнд нэмэрлэж байя гэдэг саналыг
Хүрээний сайдад тавьж байлаа. Гэтэл тэр нь зөвшөерөгдөөгүй2.
Түшээт хан аймгийн чин ван Ханддорж Засагттус хийх яамны II
хуралд оролцолгүй Орос улсаас тусламж эрэхээр явсан байлаа. Сань
До сайд Халхад болж байгаа эл байдлыг Чин улсын засгийн газар
уламжлахын зэрэгцээгээр Орос улсаас тусламж эрэхээр хэн хэн
явсныг олж мэдэхээр Бадамдоржийг Богд Жибзундамба хутагттай
уулзуулж, Оросын цэргийг ирүүлэхгүй байх, Ханддорж нарыг даруй
Хүрээнд дуудан ирүүлэх цахилгаан у*ас явуул! гэснээс гадна өөрөө
Хүрээний монгол сайд, бэйс Пунцагцэрэнтэй уулзаж, энэ хэргийн
талаар зөвлөж ярилцсан байна. Жибзундамба хутагт, хэрэв Монголд
явуулах гэж буй шинэ засгийн бүх хэргийг хүчингүй болгож,
Орос улсад явсан төлөөлөгчдөд ямар нэгэн ял зэмлэл хүлээлгэхгүй
гэж батлан хүлээвэл, цахилгаан утас явуулж болно гэж хариу
мэдэгдсэн байна. Сань До 1911 оны VII сарын дундуур энэ бүх
байдлыг тодорхойлж, Чин улсын эзэн хаанд айлтгасанд удалгүй
«ёсоор болгоё» хэмээн зарлиг буулгажээ3.
Энэ зарлигт шинэ засгийн хэргийг бүрмөсөн больё гээгүй,
харин монголчуудад харштай зарим зүйлийг «Алгуурлан
шийтгэтүгэй» гэсэн нь 1911 оны VII сарын 21-нд Хүрээний сайдад
ирүүлсэн цахилгаан утсанд
1
"В.Котвичийн хувийн архиваас олдсон Монголын түүхэнд холбогдох
зарим бичиг" УБ., 1972.
тал-49.
-52-

53. Монгол Улсын түүх V
'- МУҮТА. ФА^9.ХН-4123.б-54. 3 ЧэньЧүнцзү. Ваймэн цзинь ши ши
(Гадаад Монголын ойрхи үеийн түүх). Шанхай, 1923. тал 9.
дурдсанаас илэрхий1.
Чин улсьгн захиргаа Бээжин дэх Орос улсын элчинд IX
сарын эцсээ; дараа нь Петербург дэх түр хамаарагчаараа
дамжуулан, Оросын ГЯЯ-и1 мэдэгдэхдээ: «Монголд хийж
байгаа цэрэг, улс төрийн өөрчлөлтш| зогсоолоо»2 гэж
мэдэгджээ.
Түүний дараахан Хүрээний цэрэг бэлтгэх газрын
ерөнхийлөн захираг| түшмэл Тан Цзайли гэдрэг дуудагдан
буцмагц, монголчууд цэрэг бэлтг: газрыгтатан буулгаж, түүний
мэдэл дэх хөрөнгө мөнгийг Их Хүрээнд үлдээж нийтийн
хэрэгцээнд зориулахыг шаардсан байна.
XI сарын 26-нд Чин улсын засгийн газраас ирүүлсэн
цахилгаанд Цэр Бэлтгэх Газрыгтатан буулгахыг зөвшөерч,
Сань До-г Их Хүрээний сайдын| тушаалд хэвээр байлгана гэж
мэдэгдсэн ажээ. Орос улсад явсан төлөөлөгчи уван цуван
буцаж ирсний дараа Их Хүрээнд Монголын тусгаар тогтнолы|
тунхаглах бэлтгэл ажил шаргуу хийгдэх болов.
1911 оны XI сарын 28-нд Монголын ноёд, дээд лам нар
Жибзундамба§ хутагтад айлтгахдаа: «...Одоо өмне газар их
самуун дэгдэж олон шинэ байгуулан улс болон тогтож буй
чимээ машид олон болсон ба Манжийн! хаан аймагтны эрх
мэдэл тун ч өчүүхэн болжээ. Иймд шавь нар бид бүхэн! яахин
хүмүүжвээс сайн болохыгтодорхойгоор айлдахыгхүснэ» гэжээ.
Үүний! хариуд Жибзундамба хутагт лундэн (зарлиг)
буулгахдаа: «...Таны ийнхү|| асуусан нь маш сайн. Ер нь
аливаа юманд цагхэмжээгүй ньогт үгуй. Манж, хятадын энэ
байдал мөн цаг болсны тулд болой. Одоо монгол овогтош
бүгдээр нийлж, өортөө улс болон тогтнож, шашнаа мандуулан
бусдын эрх мэдэлд дарлагдах зовлон зүдгүүрийг үзэхгуй болох
цаг болсон. Гэвч бүгдээрээ нэгэн сэтгэл хамт хүчин гаргаж
чармайн зутгэхийг харгалзана. Бас лам би олон монгол шавь
нараа цөмийг нэгэн адил авралдаа авсаар бөлгеө. Миний энэ
үгийг улам улмаар лам надад мөргөхеөр ирдэг олон монгол
шавь нарт нийтээр нэгэн адил сонсговол зохино»3 гэжээ.
Үүнээс үзэхэд Хятадад гарсан хөрөигөтний хувьсгал
Монголын үндэсний эрх челөөний хөдөлгөөний өрнөлтөд
нөлөөлсөн нь илэрхий, Нөгөө тллнлр Чин улсын төр мөхех
төлөвтэй болж байсан нь монголчууда/: мэдээж болоод байжээ.
Монголын ноёд, дээд лам нар үүнээс урьд «Язгуурь^ ёсыг
журамлах» урианы дор Чин улсын шинэ засгийн бодлогыг
эсэргуүцэя байсан бол хятадад хөрөнгөтний хувьсгал
өрнөсөн ба Монголчуудьи ундэсний эрх челөөний тэмцлийг
Орос улс дэмжих болсон уед «MoHroj овогтон бүгдээрээ
нийлж өөртөө улс болон тогтнож шашнаа мандуулах> гэдэг
шинэ уриа томъёолон гаргасан кь монголчуудын ма|чж-
хятадьн ноёрхлын эсрэг тэмцэл шинэ шатанд дэвшиж,
үндэсний эрх чөлөөнш хөдөлгөөн болон төлевшсний илрэл,
өөрөер хэлбэл бүх монголчууд нэгдэа тусгаар тогтнохыг
уриалжээ.
Монголчуудын үндэсний эрх чөлөений хөдөлгөөний тэр
-53-

54. Монгол Улсын түүх V
үеийн ул>
Чэнь Чүнцзү. Ваймэн цзинь ши ши (Гадаад Монголын ойрхи
үеийн түух). Шанхай, 1923. тал ( «Международныеотношения в
эпоху империапизма» 1870-1910 гг. М, 1938-1939. стр. 20.
МУҮТА. ФА-l.XH-1.6-1.
төрийн мөрийн хетөлбер болсон тэрхүү лүндэнг]Их Хүрээн дэх хэсэг
ноёд, ламнар хэрхэн хэрэгжүүлэх тухай хуралдан хэлэлцээд,
Монголын төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээх хэргийг шууд удирдан
эрхлэх байгууллага -ХалхынХүрээнийбүххэргийгтүрерөнхийлөн
шийтгзх газар (ХХБХТЕШГ) гэгчийг 1911 оны XI сарын 30-
ндТүшээт хан аймгийн чуулганы дарга засаг, улсын түшэ^ гүн
Чагдаржаваар толгойлуулан, чин ван Ханддорж, да лам Цэрэнчимэд
нарын 7 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулжэз. Энэ байгууллага нь
гүйцэтгэх үүргээрээ бүх Монгол даяар үндэсний эрх чөлеений
хөдөлгөөн өрнөж байгааг ашиглан, юуны урьд Их Хүрээн дэх
Манж Чин улсын захиргаагтүлхэн унагаж, Монголынтөр улсыг
сэргээх явдлыгбэлтгэн зохион байгуулахтүр засгийн газар шинжтэй
байлаа.
ХХБХТЕШГ байгуулагдмагц Жибзундамба хутагтын лүндэнг
Өвер Монголын засаг ноёд, Барга, Алашаа, Хөх нуурын
Монголчуудад яаралтай дамжуулахдаа, Жибзундамба хутагтыг
Монгол улсын хаан ширээнд өргөмжлөх гэж байгааг нэгэн адил
мэдэгдэж, юуны урьд Халхын 4 аймгаас нэжгээд мянган цэрэг
дайчлах тухай тушаал гаргажээ. Түүнээс хойш 1-2 хоногийн дотор
Хүрээний ойрхи хошуудаас 500 орчим цэрэг цугларчээ1.
Энэ бол үндэсний эрх чөлөөний хедөлгөений удирдагч Түшээт
хан аймгийн жанжин Ханддоржийн шууд мэдэлд байгаа хошуудын
цэрэг юм.
Ингэж Чин улсын захиргааны эсрэг зэвсэгт бослого эхлэх
бэлтгэл хангагдсан байна. Гэвч үндэсний эрх чөлөөний
хөдөлгөөнийг удирдан зохион байгуулагчид шууд зэвсэг хэрэглэхийг
урьдал болгосонгүй. Харин тэрхүү дайчилсан цэргээ Манжийн эзэн
хааныг хамгаалах зорилготой мэтээр Хүрээний сайд Сань До-д XI
сарын 30-нд мэдэгдэхдээ: «Соисвоос дотоод олон мужууд дараа
удаагаар тусгай улс болсон бөгөөд гэмин цэргүүд Монгол орныг
самууруулж халдахыг хүсч буй хэмээнэ. Манай Халхын монголчууд
Чин улсын хишгийг хоёр зуу илүү он болтол эдэлсний тулд, суусаар
үзэхэд сэтгэл төвдөхгүй. Иймд манай Богд Жибзундамба дөрвөн
аймгаас дөрвөн мянган морьт цэрэгтатаж Бээжинд орж, Дай (Их. -
Ред.) Чин улсын хааныг хамгаалахаар тогтсон тул цалин, хэрэглэл,
буу зэвсгийг тоо ёсоор олгомуу. Тухайн хариуг энэ одрийн гурван
цагийн дотор илэрхий тодорхой өгмүү» гэсэн. Тэгэхэд Сань До
бичгийг хүлээн аваад, Их Хүрээний монгол сайдтай уулзах гэсэн
байна. Гэтэл монгол сайд элдэв шалтаг хэлээд^ уулзаагүй тул тэр
дэмий л яамандаа яах аргаа олохгүй байтал хэдэн монгол лам, ноёд
Богд Жибзундамба хутагтын зарлигаар ирлээ хэмээн Сань До сайдад
очиж: «Энэ өдөр мэдүүлсэн өргөдлийн хариуг одоо болтол
тушаасангүйг үзвээс зөвшөөрөхөд бэрх хэмээн татгалзах болов уу?
Иймд монголчууд бүх газар орноо өөрсдөө хамгаалж, бүрэн эрхт Их
Монгол улсыг байгуулж, Богд Жибзундамбыг хаан болгон
өргөмжлөхөөр тогтжээ» гэж мэдэгдээд, түүнийг харъяат албаны
хүмүүсээ авч, маргааш манай өртөө улаа хэрэглэж хилээс гарч явахыг
-54-

55. Монгол Улсын түүх V
шаардсан байна2.
Ийнхүү Монголын нийгмийн янз бүрийн анги давхаргын
дэвшилтэт
Ц.Пунцагноров. Монголын автономпт үеийн түүх. УБ.,
1955. тал 36. Л.Дэндэв. Дурясан зохиол. тал 21 -22.
-55-

56. Монгол Улсын түүх V
-56-

57. Монгол Улсын түүх V
-57-

58. Монгол Улсын түүх V
билээ. Халхын Хүрээний бүх хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэх
газар Монголын төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээх бэлтгэл ажлаа
шуурхайлан! явуулахдаа зөвхөн Ар Монголоор хязгаарлахгүй,
харин Чин улсын ноёрхо дахь олои монголчуудаа тусгаар
тогтнолын төлөө тэмцэлд босгохыг заасан Жибзундамба хутагтын
лүндэнг өерийн хөтөлбер болгож байлаа. Иймэзс XII сарын 7-нд
Шилийн гол, Улаанцав, Их зуугийн чуулганы дарга нар,
Алашаагийн ван, Дарьганга, шинэ, хуучин Баргын олон хошууны
бүгдпй: дарга нарт албан бичиг явуулж, өөрсдийн нутгийн сүв боомт
газруудад цэрэ; яаралтай томилон суулгаж, дайсан этгээдийг янагш
нэвтрүүлэхгүй бай хэрэв зөрчигчид байвал үлдэн зайлуулж,
Хүрээнд яаралтай мэдэгдэхий тушаасан байна1.
§3. Монгол улс нутаг орноо чөлөөлж, үндэсний нэгдлээ
сэргээхийн төлөө тэмцсэн нь
Монголын үндэсний эрх чөлөөний ходөлгөөи нь Чин улсын
захиргаанд байгаа бүх нутгаа челөөлж, Ар Монголоор төвлөсөн
үмдэсний нэгдсэн улсаа| байгуулах чиглэлээр гүнзгийрч байлаа.
Иймд нэгэнт төрийн тусгаар| тогтнолоо тунхагласан Монгол
улсын давын омнө биелүүлэх зорилго бол| Ар, Өвөр ба Барга,
Дарьганга, Хөх нуур, Алашаа, Или Тарвагатайц монголчуудын
бүх нутгийг хяналтдаа оруулах, тэгэхдээ Хятадын өмнөд нутагт
тулгар тогтсон бүгд найрамдах засгийн газар ба бусад олон улсаар '
тусгаар тогтнолоо хүлээлгэн зөвшөөрүүлэх явдал байлаа. Чин
улсын Ар. Монгол дахь захиргааны чухал төв-Улиастай, Ховдыг
аль болох түргэн; хугацаанд чөлөөлөх нь үндэсний эрх
чөлөөний тэмцлийн цаашдын^ гүнзгийрэлтэд гарцаагүй нөлөөлөх
байв. Иймээс Хүрээнд Монголын тусгаар.
тогтнолыгтунхаглахаасөмнө ХХБХТЕШГбаруунаймгуудын
чуулгандорон нутгаас цэрэг дайчилж, уг газруудыг даруй
чөлөелөхийг тушаасан билээ. Тэр ёсоор баруун аймгийн чуулган
хошууд харьяат нутгаасаа дайчилсан цэргийн хүчээр Улиастай
хотыг чөлөелөхөөр очиход, манж жанжин, сайд нар нь гаднаас
туслах хүчин авах найдваргүй байсан учраас 1912 оны I сарын 21-нд
эсэргүүцэлгүй бууж өгснөөр Улиастай хот чөлөөлөгдсөн юм. *
Ховдын Манж сайдын захиргаа Улиастайн адил бууж өгөөгүй,
харин орон нутгаас хүрэлцэн очсон чөлөелөх цэргийг эсэргүүцэн
тулалдахаар шууд бэлтгэж эхэлсэн тул Монгол улсын Засгийн газар
нийслэл Хүрээнээс гүн Магсаржав, Дамдинсүрэн нараар цэрэг
удирдуулан 1912 оны зуны эхэн сарын шинэдээр хедөлгөхийн
зэрэгцээгээр баруун хоёр аймгаас цэрэг нэмж дайчлан хөдөлгөх
шийдвэр гаргаж, нутгийн хүн амд тусгаар тогтнолын учир
холбогдлыг тайлбарлан таниулах ажлыг янз бүрийн арга хэлбэрээр
өргөн зохиов.
Гэтэл тэр үеийн Монгол улсын эрх баригчдын дотор үзэл санаа,
арга барилын зөрөлдөөн гарах болсон нь юуны урьд лам нарын байр
суурь улам бүр батжиж, Богд Жибзундамба хутагт хаанаар түрээ
барьж, Дотоод явдлын
1
Котвичийн хувийн архипаас ..." тал 104.
-58-

59. Монгол Улсын түүх V
-59-

60. Монгол Улсын түүх V
улсдаа нэгдсэн1.
1912 оны эхээр зэвсэглэсэн ардууд Улаангом болон түүний ойр газарт!
байсан хятад худалдаачдыг дайрч цохиход цөөн зарим нь Ховд руу зугтжээ!
Ингэж Ховд хот Монгол улсын эсрэг хүчний үүр болж бүхийд
ХүрээнээсТ Баргаас дагаар ирж, Гадаад яамны дэд сайдаар томилогдон
гүнгийн зэрэг,| шагнагдсан занги Дамдинсүрэн, Сайн ноён хан аймгаас
Ховдын халх! жасаанд сууж байгаад, тэнд бий болсон түгшүүрт байдлыг
мэдээлэхээр ирж,| Дотоод яамны дэс түшмэл болон дэвшсэн гүн Магсаржав
нар цэрэг удирдаж! мордоход Горлосын Тогтох тайжийн цэрэг бас оролцож
явав2. МагсаржавЛ Дамдинсүрэн нар Ховдыг чөлөөлөхийн төлөө
тулалдаанаа анх эхэлж бүслээдл Синьцзяны зүгээс Ховдод туслахаар ирсэн
цэрэг ба хотын дотроос ихээхэн) эсэргуүцэлтэй даруй 3 cap тулалдаж
байгаад VIII сарын 5-ны шөнө бүх| монгол цэргийн хүчээр Ховд хотод 4
зүгээс нь дайран орсон. Тэгэхэд монгол j цэрэг нь халх, барга, цахар,
урианхай, торгууд, дөрвөд зэрэг олон угсаатны цэргээс бүрдэж байсан
бөгөөд Магсаржав, Дамдинсүрэн, Тогтох, Хайсан, Дамбийжанцан,
Дамдинбазар нарын цэрэг, жанжин сайд, санваартны төлөөлөгч зэрэг
монголын өер угсаатны зүтгэлтнүүд удирдан зохион | байгуулж,
хамтын хүчээр тулалдсаар VIII сарын 7-нд Ховд хотыг бүрэн ! чөлөөлж,
Ар Монголын нутгийг Манж-Хятадын захиргаанаас шуурхай чөлөөлж,
байсан нь бусад монголчуудад зоригжуулах жишээ болж байлаа.
Монголын 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг
судлаачдын олонхи нь үүгээр монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн дууссан
гэж үзэж байсан учраас «1911-1912 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн»
гэж бичиж байв. Гэвч ингэж үзэх нь учир дутагдалтай юм. Тэр үеийн
үндэсний эрх чөлөөний холбогдолтой бичиг баримт, тухайлбал: Халхын
Хүрээний бүх хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэх газар, Олноо Өргөгдсөн
Монголын засгийн газраас гаргаж байсан уриа, тунхаг, Өвөр
Монголын чуулган, хошуудаас Их Хүрээтэй харилцсан албан бичиг
зэргээс үзэхэд Чин улсын ноёрхол дахь бүх монголчууд үндэсний
тусгаар тогтносон нэгдмэл улсаа байгуулахын төлөө тэмцэж байв.
Тэгвзл 1911 онд өрнөсөн Монголын үндэсний эрх чөлөөний
хөдөлгөөн 1912 онд дууссан гэх нь тухайн үеийн түүхэн үнэн байдалтай
нийцэхгүй. Энэ нь юуны урьд Манжийн байлдан дагуулагчид Монгол
орныг шатлан эзлээд улс төр, эдийн засгийн талаар бие биеэсээ саланги
дотоод, гадаад Монгол болгон хувааж захирсан, сүүлд нь XIX зууны эцэс
XX зууны эхээр империалист гүрнүүд Ар, Өвөр Монголыг
нөлөөнийхөө хүрээнд хуваарилснаас үүссэн хилээр монголчуудын
тусгаар тогтнолын төлөө нэгдмэлтэмцлийгхязгаарласанхэрэгмөк.
Нөгөөталаар 1911 оныүндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн бол зөвхөн Ар
Монголын хэмжээнд явагдсан гэх юм уу, эсвэл зөвхөн Манжийн
ноёрхлыг эсэргүүцээд Чин улсын суурин дээр үүссэн ДИУ-ын түрэмгий
бодлогыг эсэргүүцээгүй юм шиг болгож байна-l Туүхэн үнэн байдалд
бодитой хандвал 1912 онд Монголын үндэсний
1
2
Хэрээд Л.Жамсран. Дарьгангын сүрэгхошуу. УБ., 1994.тал17.
3
Г.Навааннамжил. Өвгөн бичээчийн огүүлэл. УБ., 1959. тал 193.
ХэрээдЛ.Жамсран. Монголын иагаагчин гахай жилийн хувьсгал.
УБ., 1996. тал 14-15.
эрх чөлөөний хөдөлгөөн дууссан биш, харин өрнөлтийн өөр нэг
шинэ шатандаа шилжсэн юм. Тэгвэл бид уг хөдөлгөөн зөвхөн Ар
-60-

61. Монгол Улсын түүх V
Монголын биш, харин Чин улсын захиргаанд байсан бүх
монголчуудыг хамарч 1912 оноос хойш өрнөж байсан тэмцлийн
баримтыг авч үзэж болох юм. Их Хүрээнд Монголын тусгаар
тогтнолыг тунхаглан, Өвөр Монголын засаг хошуудад яаравчлан
мэдэгдсэн явдал Өвөр Монгол дахь үндэсний эрх чөлөөний
хөдөлгөөнийг ихэд зоригжуулав. Харчины засаг ноён, жун ван
Гүнсэн-норовын хошуу нь Бээжинд ойр байснаас гадна Манжийн
хаан угсааны-хантай ураг төрлийн холбоотой байсан тул
Гүнсэнноров Чин улсын хаант төрийг илэрхий эсэргүүцэж
зүрхлэхгүй байсан ажээ. Харин Манжийн эзэн хаан ширээнээс
буусныг зарламагц тэр 1912 оны эхээр Улаан хадад очиж, Зост,
Зуун-Уд хоёр чуулганы ноёдыг цуглуулан, Өвөр Монголыг цаашид
хэрхэх асуудлыг зөвлөн хэлэлцсэн байна. Түүнээс гадна
Жибзундамба хутагтыг Монгол улсын хаан ширээнд өргөмжлех
ёслолд оролцуулах төлөө-лөгчөөр Лувсан-чэжүүр гэгч
хүнийгтомилж, Ар, Өвөр Монголыг хамтатгах арга замыг сүвэгчлэн
тохиролцуулахаар явуулсанд Богд Жибзундамба хутагт хаан түүний
төлөөлөгчийг талархан хүлээн авч, Гүнсэнноровыг Өвөр 49 хошууг
удирдан захирч, хувьсгал хийлгэхээр томилсон гэж' Тайваньд
хэвлүүлсэн зохиолдоо өвөр монгол гаралтай түүхч Сачисэцэн
(Загчид Сэцэн) бичсэн байна.
Ар Монголтой залгаа оршдог Хөлөнбуйрт үндэсний эрх
чөлөөний хөдөлгөөн Өвөр Монголын аль ч хошуу нутгаас илүү
хүчтэй өрнөсөн юм. Хөлөнбуйрын Өөлд бүгдийн дарга Шэн Фу
тэргүүтэй ноёд 1912 оны эхээр хуралдаж, Их Хүрээнд байгуулсан
Монгол улсын засгийн газрыг зөвшөөрөн хүлээж, дагахаа
илэрхийлсэн төлөөлөгчөөр Солон хошууны бүгдийн дарга Цэндийг
явуулахаар тогтсон ажээ. Үүнээс гад«а Баргын үндэсний эрх чөлөө-
ний хөдөлгөөний зарим удирдагч тухайлбал, сумын занги
Дамдинсүрэн, бичээч Гайхасу нарын 7 хүн, Баргыг төлөөлөн
Нийслэл Хүрээнд хүрэлцэн ирэв. Баргад гарсан зэвсэгт бослого Их
Хүрзэний шууд удирдлага заавраар гарсан ажээ. Богд хаан Баргын
хүсэлтийг ёсоор болгож, шинэ Баргын Шулуун цагаан хошууны
гутгаар сумын занги Дамдинсүрэн (1871-1920)-д улсад туслагч
гүнгийн зэрэг, бусаддагалдан ирсэн зэрэгтэй, зэрэггүй хүмүүст 5-р
зэргээс дэд зэрэг хүртэл жинс зэрэг шагнаснаас гадна мөнхүү гүн
Дамдинсүрэнг Гадаад яамны дэд сайдаар тохоон томилжээ2.
Хөлөнбуйр бүхэлдээ Монгол улсын захиргаанд багтах болж, бүхий
л хэрэг явдлыг Монгол Улсын төрийн зааврын дагуу хөтлөн
явуулдаг болов. Монголын засгийн газар Хөлөнбуйрын тусгаар
тогтнолын хөдөлгөөнийг тэргүүлсэн шинэ Баргын бүгдийн дарга
Шэнфү ноёныг дэвшүүлэн, Хөлөнбуйрыг ерөнхийлөн захирах
сайдаар томилж, тамга шийтгэн олгожээ.
■Д19П онд Ар монгол баХөлөнбуйрт
гарсантусгаартогтнолынтэмцлийг дэмжсэн хөдөлгөөн Шилийн
голын чуулганд өрнөв. Түүнийг чуулганы дарга, жүн ван
Лхаваанноров тэргүүлж, тус чуулганы 6 хошуу Монголын
1
Жачисэчин. Мэнгүчжи Цзиньси (Монголын урьд
одоо). Тайбэй, 1955. тал 214. '- МУҮТА.ФА-2.ХН-71.
засгийн газрыг зөвшөөрен хүлээж дагахаа илэрхийлсэн ажээ.
Хелөнбуйрын монголчууд Монгол Улсын засгийн газрыг
-61-

62. Монгол Улсын түүх V
зовшеөрөн! хүлээж, түүнтэй нэгдэж тусгаар улс болохоо
зарласан нь Баруун ба Өвөр! Монголын бусад хошуудад үлгэр
дууриалал болов. 1910 оны XI сарын 19-1 нд Шинэхязгаар
(Синьцзян)-ын Илийн газартбайсан хятад цэргүүд үймээн!
гаргаж, тэнд суугаа жанжныг алаад, тус нутаг орны оршин
суугчдыг| өөрсдөдөө хүчээр дагуулахыг оролдсон ажээ.
Тэгэхэд Чахар зүүн гарын! хошуу тэднийг дагахаас
татгалзсан тул хятад цэрэгтэй нэг cap rapyiil тулалдаад,
эцэст нь хүчин мөхосдөж Хөвоөт шар хошууны дэд дарга|
Сумъяагийн удирдлагаар 116 өрхийн 512 хүн Орос улсын
нутаг руу ойж| гараад, улмаар 1912 оны VII сард 58 ерхийн
271 хүн нь мөнхүү Сумъяагийн! удирдлагаар Монгол улсад
орж ирсэн. Хятад цэргүүд нутагтаа үлдсэн ЧахарI ард олныг
харгислан дарж, мал агуурсыг нь залилан апаад амь тэжээхэд
маш | хэцүү болгосон ажээ1.
Шилийн голын чуулганы арван хошуу, Жирэмийн
чуулганы 6 хошуу,| Их зуугийн чуулганы таван хошуу,
Зостын чуулганы хоёр хошуу, Улаан-цавын чуулганы 6
хошуу буюу дотоод монголын 49 хошууны 35 хошуу нь
Монгол Улстай нэгдэж нэгэн улс болох саналаа илэрхийлэн
албан бичиг ] баримт гаргаж өөрсдийн төлөөлөгчдөө Их
Хүрээнд ирүүлсэн байна2. Монгол! улсын хаан Жибзундамба
хутагт ийнхүү дотоод монголын чуулганы 491-хошууны 35,
Чахар найман хошуу, Хөлөнбуйрын Баргын хошуу дагаар '■■
орохоор илэрхийлснийг талархан хүлээн авч, эл хэрэгт хүчин
зүтгэж гавъяа байгуулсан хүмүүст Чин улсын үеийн ноёдын
зэрэг дэвий нь шат ахиулан, харьяат чуулган, хошуугаа
захирах тамга, захирлага шийтгэн олгож хөхүүлэхийн
зэрэгцээгээр бичиг цэргийн чадвартай зарим ноёд
түшмэдийг Монгол улсын Ерөнхийлөн захирах яам
болон төрийн бусад яаманд дэвшүүлэн ажиллуулав. Үүнд:
Монгол улсын ерөнхий сайдын орлогчоор Жирэмийн
чуулганы Хорчин зүүн гарын ©мнөд хошууны засаг жүн ван
Гончигсүрэн, Дотоод яамны дэд сайдаар Зостын чуулганы
Харчин ванги-йн хошууны захирагч занги Хайсан, Гадаад
яамны дэд сайдаар Баргын Дамдинсүрэн, Баргын гүн
Цэнд, Цэргийн яам,ны дэд сайдаар Жирэмийн чуулганы
Бишрэлт бэйс Насан-Арвижих, тайж Тогтох нарыг урьд
хожид тус тус томилон ажиллуулсан байна3.
1 9 1 2 оны I сарын 22-нд Алашаа хошууны засаг ноён нь
Нийслэл Хүрээнд ирүүлсэн бичигтээ «...Алашаа бол улсыи
дунд хуваагдсан, эргэн тойрон 13 сяньтай зах нийлж иргэн
нутгийн дотор бүхий адгийн хязгаар 1тчир бослого гарган
тэмцэх хэцүү, хүчин мөхөсдөн хий дэмий алмайран гайхсаар
өдрийг өнгөрүүлэн байна»4 гэж мэдэгдсэн байна. Ер нь
хятад иргжгэй хольцолдон суудаг буюу зэргэлдээ оршдог
овөр чуулганы хошууд
«Монголын арл түмний 191 I оны үндэснин эрх чолоо,
тусгаар тогтнолын толоө тэмцэл». УБ.
1982. т; i 276.
Магсармурц. Монголын шииэтүүх .УБ., 1994. тал 23-24.
-62-

63. Монгол Улсын түүх V
Ш.Сандаг. Монголын улсторийн гадаад харилцаа. 1-р
дэвтэр. УБ., 1971. тал 278-279.
Мон тэнд. тал 303.
Монгол улсад шууд дагаж ороход бэрхшээл их байгааг Моигол
улсын засгийн газарт мэдээлж, тэднийг челөөлж авах буюу зэр
зэвсгиин талаар туслахыг гуйсан өргөдөл айлтгал одий төдий
ирж байв. Хөх нуурын зүүн гарын чуулганы дарга бэйс Хүрлэг,
Хөх нуурьпi 24 засгийг төлөөлөн газар орныхоо гачигдалтай
байдал учрыг тодорхойлон, Монгол Улстай нэгдэж, бурхан
шашнаасаа хагацахгүй байх арга зааж өгөхийг хүссэн албаи
бичигтэй Хүрээнд хүрэлцэн ирэхэд Монгол Улсын хаан Хөх
нуурын 24 засаг ноёны хэргэмийг нэжгээд зэрэг дэвшүүлэн
шагыаж, газар нутгаа хамгаалахад нь зориулан хурдан буу 100,
сум 3 түмийг олгон буцааж байлаа1. Тулгар тогтсон Олноо
Өргөгдсон Монгол Улс зэр зэвсэг гуйсан газар бүхэнд
туслах бололцоогүй байсан нь мэдээж. Хэдий тийм боловч
улс үндэсний нэгдлзэ сэргээх гэсэн монголчуудын чин
эрмэлзлэлийг ямагт дэмжиж байлаа.
Гүшири мэргэн хан хутагг Лувсан-Одсэржамц, Чахар 8
хошууг удирдан дагаар иржээ2 . Тэгэхэд Монгол Улсын хаан,
Гүшири мэргэн хутагтын шударга зүтгэлийг сайшаан хохүүлж,
Чахар аймгийн еронхийлөн захирах сайдаар томилжзэ3.
Монголын үндэсний нэгдмэл улсыг байгуулах, ДИУ-ын эзлэн
түрэмгийлэх бодлогыг шууд эсэргүүцэх тэмцлийи шинэ
шатанд шилжив. Уг хөдөлгөөн ингэж чанарын шинэ түвшинд
гарчээ. Энэ үйл нвп 1915 оны сүүлчийн хагас хүртэл
үргэлжилсэн билээ.
ДИУ, урьдын Чин улсын ноёрхлыг өвлөж, түүний
захиргаанд байсан Монгол орныг эзэгнэх бодлого явуулсан
нь монголчуудын зүй ёсны эсэргүүцэлтэй тулгарч байв.
Хятадтай зэргэлд-х) оршдог Өвор Монголд тийм эсэргүүцэл
олон гарч байсны заримыг нь дурдвал: Жирэмийн чуулгапы
Хорчин баруун гарын хойд хошууны засаг Раашминжүүр нар
1912 оны хавраас ДИУ-ын ноёрхлын эсрэгбослого гаргахаар
бэлтгэж «элж'зэ. Тэгээд 4 сард Удай Ар Монгол руу тусгай элч
илгээж Жибзундамбад бapaaлxyyJlan Жирэмийн чуулганы
арван хошуутай нэгдэж бослого гаргах учраа илтгэн туслахыг
гуйжээ4. Их Хүрээ тэднийг дэмжсэи тул «Зүүн Монголын тусгаар
тогтнолын тунхаг»-ийг гаргаж, 1913 оны VIII сарын 20-нд тусгаар
т.огтнолоо зарлан, Шаазгай хот болон Чжэньдун, Цзиньан
хоёр сянийг эзлэн авч, Хятадын засаг захиргааны бүх
хүмүүсийг монгол аймгуудын нутгаас зайлахыг шаарджээ.
Юань Шикайн засгийн газар Өвөр Монгол даяар өрнөж
буй ДИУ-ыг эсэргүүцэж, Монгол улстайгаа нэгдэх гэсэн
хедөлгеен хийгээд Удайгийм удирдсан ард түмний бослогын
тухай мэдээг сонсмогц даруй зүүн гурван муж болон Халуун
голоос цэрэг хөделгөн, Шаазгай хот ба Чжэньдунгийн хавьд
ширүүн тулалдаж, Кайлу хотыг эзлэн авч босогчдыг цэргийн
хүчэзр дарсан ажзэ.
IX сарын 12-нд Удай, Раашминжүүр нар үлдэгдэл хүч
хэдэн арван
-63-

64. Монгол Улсын түүх V
Магсархурц. Дурдсан эохиол. тал 37-38
Мон тэнд, тал 37-38
МУҮТА. ФЛ-9. XI1-133. 6-1
«Монгол үндэстний товч түүх». Хох хот, 1988 он. тал 597.
морьтноо дагуулан Солоон ууланд зугатан гарчээ. Тэгээд
Удай нь Хөлө: дайран Их Хүрээ уруу, Раашминжүүр нь
Үзэмчиний нутгаар тус тус Монгол уруу ойж гарсан амуй'.
Удай вангийн удирдлагаар гарсан зэвс бослого бүрэн
дарагдсан ажээ.
1912оныХ1сард Их Хүрээнд хүрэлцэн ирсэн
Удайвангийналбатиргэ] гэр бүлийг Монгол Улсын засгийн
газар тохинуулан суулгахын хамт Уда Цэргийн яамны дэд
сайдаар томилон ажиллуулав. Мөнхүү бослогын t нэг
удирдагч бэйс Раашминжүүр үлдэгдэл хүчээ дагуулан, Их
Хүрээн, ирснийг Монгол Улс талархан хүлээн авч,
тохинуулан суулгаад түүний Гадаад явдлын яамны дэд
сайдаар томилон ажиллуулсан билээ2.
Өвөр Монголоос дүрвэж ирсэн хүмүүст Ар Монголын хойд
хил дагуук хуучин харуулуудын харъяанд байсан нутгаас
олгож, тэднийг тохинуулан аж төрүүлэх талаар Монгол Улсын
засгийн газар их анхаарч байв.
ДИУ-ын засгийн газар, Өвөр Монголын үндэсний эрх
чөлөөний хөдөлгөөнийгдарахын тулд 1912 оны зун үлэмжхэн
цэргийг Чуулалтхаалга, Бат хаалга, Долон нуур, Хөх хот, Бугат
хотын чиглэлд таван замаар анги хуваан түлхэн оруулав.
Хятадын цэрэг орсон газар бүхнээ түйвээж эхлэв. Өвөр
монголчууд энэ мэтийн гашуун зовлонгоо Монгол Улсын
засгийн газарт мэдэгдэж, Хятадын харгис цэргийн эрхтнээс
чөлөөлж авахыг гуйсан айлтгал, өргөдөл өдий төдийг ирүүлэх
болжээ. Зарим нь шууд цэрэг зэвсгийн хүчээр нутгаа чөлөөлж
нэгтгэхийг гуйж байлаа.
Иймд Монгол Улсын Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч
яамнаас Олноо өргөгдсөний 2-р оны өвлийн сүүл сарын
18(1913 оны I сарын 24)-нд хаанд өргөсөн айлтгалдаа: «газар
орныг хамгаалан сэргийлэн бэлтгэх баатар мэргэн цэрэг, хурц
зэвсэг олгуулахыг эрж бичиг захидал хүргэж ирсэн» гээд Өвөр
монголчууд тусламж гуйж байгааг дурдаад: «...энэ завсар Хятад
цэрэг улмаар янагш давшин хандаж буй хэмээх тул зүй нь
бүхий олон газрын түшмэл цэргийг бүгд таван зам хуваан
мордуулваас зохих»3 учрыг илтгэн, таван чиглэлд хэн хэний
удирдлагаар цэрэг хөдөлгөх саналаа төлөвлөн тавьж зарлигаар
батлуулсан байна. Үүнд:
Нэгдүгээр зам нь: Егүзэрийн хийдийн чиглэлд бэйсийн
зэрэг туслагч Чимидцэрэнгийн удирдсан цэрэг
Хоёрдугаар зам нь: Дарьгангын чиглэлд дэс түшмэл чин
зүтгэлт гүн Хайсан, дэд сайд Бавуужав нарын цэрэг
Гуравдугаар зам нь: Сөнидийн хоёр хошуу, дөрвед вангийн
чиглэлддэд сайд, бишрэлт бэйс Насан-Аривжихын цэрэг
Дөрөвдүгээр зам нь: Хөх хотын чиглэлд, сайд гүн
Сономдоржийн цэрэг
Тавдугаар зам нь: Урадын гурван гүн, Хатан голын чиглэлд,
дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлтийн цэрэгтус тус хөдлөх болсон ажээ.
Мөн Ховдын хязгаарыг чөлөөлөх дайнд гавъяа байгуулж, үе
улиран залгамжлах засаг, бэйл, цэргийн
-64-

65. Монгол Улсын түүх V
1
«Монгол үндэстний товч түүх». Хөх хот, 1988 он. тал 597.
]
Мөн тэнд. тп 598.
3
Ш. Сандаг. Дурьдсан зохиол. I дэвтэр. тал 278-279.
жанжин, манлай баатар цолоор шагнуулсан баргын
Дамдинсүрэнг зүүн өмнө зүгийн цэргийг дайчлан захирах
жанжнаар тохоон томилжээ.
Монгол улс, ингэж Өвөр Монголыг өмгөөлөх цэрэгтомилон
гаргахын зэрэгцээгээр өөрийн засгийн газрын нэрийн өмнөөс
дагаар ирсэн ба ирээгүй монгол овогтонд зориулан ухуулан
зарлах бичиг тараав.
1913 оны I сард Өвөр Монгол руу хөдөлсөн нэг түмэн цэрэгт
Хүрээний иэргийн сургууль ба Халхын аймаг хошуудаас татсан
цэрэг оролцсон юм. Харин цэргийн захирагчид голдуу Өвөр
Монголоосдагаар ирээд нутагорноо чөлөөлөхийг эрмэлзсэн
хүмүүс байлаа. Тэд газар орны байдлыг сайн мэддэгийн
хувьд цэрэг толгойлж явахад нэн тохиромжтой байв.
Монгол Улсын засгийн газар Өвөр Монгол уруу хөдөлж
байгаа цэрэгтээ: «...Харьяат түшмэд цэргүүд хүрсэн эл газарт
номхон шударгаар амьдрах аливаа ардыг өчүүхэн төдий халдан
дарлаж, гасалган зовоохгүй бүгдээр үнэн санаагаар хүчлэн
зүтгэж, чухам тус зүйн хэргийг хичээн, ёс журам, цэвэр
ичимтгийг сахин явж гавьяаг илэрхийлбээс зохино»' гэж
тушааснаас үзэхэд энэхүүтаван замын цэрэг бол Хятадын
зандалчдаас Өвөр Монголын нутаг орныг өмгөөлөн хамгаалах
зорилготой байсан нь илэрхий байна. Монгол улсын цэрэг
хэдүйгээр тоогоор цөөн боловч баатарлаг зоригтой тулалдаж,
Өвөр Монголын нутаг орныг чөлөөлж байлаа. Нутгийн монгол
ард иргэд, Монгол улсын хааны цэргийг газар бүр дэмжиж,
хоол хүнс, уналгаар дэмжиж, өөрсдөө тэдний эгнээнд элсэн
орж байлаа.
1913 оны зун Өвөр Монголын нутагт байлдаж явсан
монгол цэрэг Хятадын үлэмжхэн цэрэгтэй олон газар шаргуу
тулалдаан хийж байжээ.
Мөн тэр үед Ховд, Алтайн хязгаарын зааг Цагаан
Түнгэний Улаанхайрхан гэдэг газар монгол, хятад цэргийн
хооронд ширүүн тулалдаан болж байв.
1913 оны намар Шилийн гол, Чахарын нутаг чөлөөлөгдөж
дууссан бөгөөд улмаар монгол цэрэг Цагаан хэрэмд зарим
газраар тулж очоод ялангуяа Чуулалт хаалга хотын хэрмийн
хаалганы араас эхлэн Монгол нутгийн хилийг хамгаалж
байжээ.
Монгол хошуу нутаг дагаар ирэх явдал Монгол Улсын
цэрэг Өвөр Монголын нутагтчөлөөлөхөөрорсноосхойш
ихэсжээ. Иймд Монгол улсын засгийн газар, дагаар орсон
хязгаар нутгийн хэргийг захиран шийтгэх тусгай сайдын газрууд
байгуулжээ. Тэгэхэд зүүн хязгаар бол чухал газрын нэг болж
байсантул Олноо өргөгдсөний 3-р оны 6 сарын 30 (1913 оны
VIII сарын 1)-нд Богд хааны зарлигаар Егүзэр хутагг
Галсандашийг Зүүы хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх сайдаар
томилсон2. Үүний зэрэгцээгээр Монгол Улсын засгийн газар
Өвөр Монголтой түргэн шуурхай харилцан алба нэвтрүүлж
-65-

66. Монгол Улсын түүх V
байхын тулд Нийслэл Хүрээнээс зүүн тийш одоогийн Дорнод
аймгийн нутаг Бадам-Ишээс Солон баргын зүг, мөн
Шаваржаргалантаас зам салж, Шилийн голын чуулганы
нутагт хүртэл, өмнө зүг одоогийн Дорноговь
МУҮТА. ФА-2,ХН-72.
Ц.Пунцагноров. Дурдсан
зохиол. тал i
аймгийн Сулинхээр сумын нутаг Ар дэрс гэдэг газраас
урагш залгаж чуулгадын нутгаар олон салаа морин ортоө
байгуулсан амуй 1 . Өвөр Монголыг емгөөлох дайны
ажиллагаа энэ мэтээр явагдаж байхад ДИУ-ын засгийн
газар Орос дахь оөрийн элчингэар дамжуулан, Өвөр
Монгол дах дайны ажиллагааг зогсоолгох талаар Монгол
улсын засгийн газарт шаардаж өгөхийг Оросын ГЯЯ-нд
хүссэн байна. Бас Бээжин дэх Оросын элчин, монхуү
хүсэлтээ таньжээ. Оросып ГЯЯ Хүрээ, Бээжин дэх
өөрий төлөологчоөр дамжуулан, Өиор Монгол дахь дайны
ажиллагааг зогсоо шаардлагыг Монгол, ДИУ-ын талд
тавьж байв2.
Монгол Улсын засгийн газрыг нэгэнт зөвшөөрөн хулээж
дагаар орсо Хөленбуйр, Өвөр Монголым хошууд, өөрсдийн
харъяат нутгийн худалд? арилжаанаас хураасаи гаалийн
орлогоос засгийы газарт 1912 оноос эхлэн тушаах болсон нь
Өнөр Монголын нутгийг Хятадаас чөлөөлөхөөр хөдөлсөн
цэргийн зардал сүйтгэлд бага ч атугай нохвөр болж байв. Ар,
Өвөр Монголын аль нь ч гэсэн он удааы жил Чин улсын
хоцрогдмол хязгаар нутаг болж байсан агаад үндэсний
худалдаа, зах зээл, үйлдвэр хөгжөогүй байсан тул үндэсний}
улс төрөө сэргээж, нутаг орноо чөлоөлөхийн төлөо тэмцсэн энэ
гурван жил j орчмын хугацаанд юм, юмаар ихэд дутагдаж,
ард түмний аж байдлыг! доройтуулсан байна. Хэдүй тийм
болО15Ч Монголын ард түмэн тусгаар; тогтносон улсаа
байгуулбал харийн ба ний1мийн дарлалаас үүрд ангижирч,
түмэн жилийн жаргал эдлэх юм шигээр ойлгож, хамаг мал
херөнгөө цэргийн хэрэгцээнд нийлүүлж байн.
§4. Хөрш гүрнүүдийн
хавсайдалт. Үндэсний
хувьсгалын бууралт
Монголд болж байгаа улс төрийн эл үйл явдлыг хэрхэн
үзэж байгаагаа Орос улс 1911 оны XII сарын 29-нд гаргасан
Засгийн газрын мэдэгдэлдээ: «!У1онголчууд Их Хүрээнд
тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, шарын шашны тэргүүн
Жибзундамба хутагтыг хаан ширээнд өргөмжилж, Орос
улсаас дэмждэг эрэв. Эзэн хааны засгийн газар
монголчуудыг дөлгөөн хөдөлж, Хятадтай эвлэрэхийг
зовлөв» гээд, менхүү мэдэгдэлдээ: «Хятадад болж байгаа
тэмцэлд оролцохыг үл хүсэн, Монголыг турэмгийлэх
санаархал үл агуулах боловч, Сибирьтэй хил залгаа байдаг
-66-

67. Монгол Улсын түүх V
бөгеөд Оросын худалдааны сонирхол бүхий энэ нутагт бат
бэх журам тогтох явдлыг Орос улс сонир-хохгүй байж
чадахгүй.
Монгол, Хятадын хооронд зэвсэгт тэмцэл гарвал манай
сонирхол зайлшгүй хохирох учраас бид түүнийг хүсэхгүй.
Юуны урьд эл байдлыг харгалзан, эзэн хааны засгийн газар
Хятад, түүнии'эсрэг дайсагнаж буй Монголын хооронд
зуучлах төвөгтэй үүргийг еөртеө авахад бэлэн байгаагаа
илэрхийлж байна. Нөгөө талаар Монголд их сонирхолтой
учраас эзэн хааны
1
МУҮТА.ФА-3,ХН-23,талЗП. '■
2
Б. Ширэндэв. Монголия на рубеже X1X-XX нскои. УБ., 1963.
стр. 91.
засгийн газар тус оронд хэрэг дээрээ байгуулагдаад байгаа
засгийн газрыг хэрэгсэхгүй байж эс чадна»1 гэж цохож
тэмдэглээд, Монгол, Чин улстай хэлхээ холбоогоо тасаллаа ч
гэсэн Монголын засгийн газартай ажил хэргийн харилцаа
тогтоох болно гэдгээ мэдэгдсэн байна. Энэ нь монголчуудын
үндэсний эрх челөөний тэмцлийг ихэд зоригжуулж, цаашдын
өрнөлтөд нь хүчирхэг түлхэц үзүүлсэн юм.
Монголчууд тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, өөрийн хаант
улсаа байгуулсан тэр үед Чин улсын өмнөд нутагт хувьсгал
ялж, Бүгд Найрамдах Дундад Иргэн Улс байгуулснаа тунхаглаж,
хувьсгалаа улам гүнзгийрүүлж байсан боловч Чин улсын эзэн
хаант төр Бээжинд оршин тогтносоор байв. Иймд Монгол улс
тусгаар тогтносон учрыг, Монголын тулгар тогтсон засгийн
газар юуны урьд Чин улсын засгийн газрын гол яамдад
мэдэгдсэн байна. Үүнд, Олноо өргөгдсөний анхдугаар оны XII
сарын 30-нд Монгол улсын засгийн газраас Чин улсын Дотоод
яам, Засагт тус хийх яам, Гадаад хэргийн журганд (ГЯЯ)
цахилгаан утас яЕ?уулж, Чин улсаас монголын талаар явуулдаг
бодлого сүүлийн үед өөрчлөгдөн монголчуудын «үндсийг
таслах, шашныг сөнөөх»-д хүргэж байгаа учраас «бүгдээр
Богдыг өргөмжлөн эзэн болгож, улсын цолыг Монгол* хэмээн
уламжлан, умар зүгийн дэлхий дахины орон газрыг уул эзэн нь
хураан авч бүрэн бүтэн болгон батлав. Үүнээс хойш тус тусын зах
хязгаарыг сахиж, эрхгүй ёслол найрлалыг урьдал болгон дараа
өмнод муж тогтсон цагт харин ч гэрээ бичгийг хэлэлцэн
холбоог дуусгаваас болно»2 гэж тусгаар тогтносон учраа илтгэн
гаргахын хамт Хятад газар байдал тогтворжсон хойно сайн
хөршийн харилцаа тогтоох саналаа илэрхийлсэн байна.
1911 оны XII сарын 25-нд гадаадаас Шанхайд эргэж ирсэн
Сун Ятсен (Сун Чжуншань)-ийгөмнөд Хятадад хувьсгалтхүчин
тойрон нягтарч байлаа. Өмнөд мужуудын төлөөлөгчдийн бага
хурал Нанжин хотноо болж XII сарын 29-нд Сун Ятсенийг Бүгд
Найрамдах Дундад Иргэн Улсын (БНДИУ) Ерөнхийлөгчөөр
сонгосон ажээ. Ингэж Монгол, Хятад хоёр улс шинэ төрийн
тэргүүнээ нэг едөр өргөмжилсөн юм. Гэтэл Сун Ятсен түр
ерөнхийлөгчийн үүрэгтажлаахүлээжаваад, 1912 оны I сарын 2-
нд гаргасан тунхагтаа «Улсын үндэс бол ард түмэн байдаг.
-67-

68. Монгол Улсын түүх V
Хань (Хятад), манж, монгол, хотон, түвэдийн нутгийг нэгэн улс
болгож, эл угсаатныг нэгтгэж нэгэн хүн мэт болговол энэ нь
үндэстний нэгдэл болно. Учанд бослого гарснаас хойш арав
гаруй муж тусгаар тогтнов. Тусгаар тогтнол бол нэг талаар
Манж Чин улсын ноёрхлоос ангижрах, нөгөө талаар олон
мужийг түүнчлэн Монгол, Түвэдийг ч гэсэн нэптэхийг хэлж
байгаа юм»3 гэжээ.
Гримм Э. Сборнпк договоров и других документов по истории
международных отношений на
Дальнем Востоке (I842--1925). 1927. стр. 178-179.
«Олноо Өргогдсөн» гэдэгулсын цолыгОросын
дипломатуудэсэргүүцсэн учраасулсын иолоор
хэрэглэгдэхгүй. Оны цолоор үлдсэн юм. Түүхийн үнэнийг
сэргээхийн тул Олноо Өргөгдсен
Монгол Улс гэх нь зүйтэй болов уу гэж эл бүлгийг зохиогч үзэж
байна.
Л.Дэндэв. Дурдсан зохиол. тал 29.
«Нэй Мэнгү Цзинь дайши. Лунь цүн» (Өвор Монголын шинэ
түүхийн цуврал) XX. 1982. тал
32.
Монголын тусгаар тогтнолын асуудлаар Хятад дахь хоёр
засгийн газар; буюу Нанжингийн бүгд найрамдах засгийн газар,
Бээжингийн хаант засгийн газар хоёр адил байр суурь баримтлаж
байсан нь тэдгээрийн гаргасан тунхаг,} зарлиг, хууль, тогтоомж
болон Монгол улсын засгийн газарт ирүүлсэн удаа | дараагийн
цахилгаан утас, Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн, :
үндэсний нэгдмэл улсаа байгуулахын төлөө хийсэн тэмцлийг задлан
бутаргах талаар хийсэн явуулгаар бүрэн илэрсэн юм. Тэдгээрийн
эсрэг шинэ Монгол улсын засгийн газраас ансан бүх арга хэмжээ
нь тулгар тогтсон Монгол, Хятад хоёр улсын харилцааны эхлэл
даруй мөн.
1912 оны 1 сарын 30-нд Манжийн эзэн хааны зарлиг бууж,
монгол феодалуудыг эеэр татах амлалт хийсэн ажээ. Түүнд,
монголчуудад : хятадуудын нэгэн адил эрх эдлүүлнэ. Үе
залгамжилдаг ван, гүн нарын хэргэм [ зэрэгтэнд туслах, шүтэх
бишрэх эрх чөлөөг олгоно' гэсэн ажээ. Тэгэхэд Бээжинд байсан
зарим монгол ноёд Хятадад гарч буй хөренгөтний хувьсгал,;
Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг шууд эсэргүүцэж
эхэлсэн ажээ. Тухайлбал, Ар Монголын Сайн ноён хан аймгаас
Бээжинд сууж байсан чин ван Наянт Өвөр Монголын Хорчин зүүн
гарын хойт хошууны чин ван, гүн нартай холбоо тогтоож, Чин
улсын засгийн газар айлтгал өргөж, хаант төрд үнэнч байх, бүгд
найрамдах засгийг эсэргүүцэхээ илэрхийлэн тэмцэх болсон байна2.
Гэтэл төдхөн Хятад дахь хүчний харилцаа өөрчлөгдөж ирмэгц
Халхын Наянт ван зэрэг моигол ван, гүн, лам нар Монгол, Түвэдийг
Дундад Иргэн улстай нэгтгэх саналтай байгаагаа Юань Шикайд
илэрхийлэн, Монгол, Түвэдэд учирсан хохирлыг халах хурал
байгуулахыг гуйсан байна3.
Чин улсын харьяанд байсан бүх угсаатныг эрхэндээ оруулж
ноёрхохыг хичээж байсан Хятадын либерал хөрөнгөтөн, газрын
эздийн соиирхлыг илэрхийлэгч Юань Шикай Монголын үндэсний
эрх ашгаас урвасан эдгээр язгууртны саналыголзуурхан өлгөн авч
сайшаагаад, 1912 оны эхээр Бээжин дэх Монгол журган гэгчийн
нэгэнтүшмэлийн нэрээр Монгол улсын засгийн газарт цахилгаан
-68-

69. Монгол Улсын түүх V
утас ирүүлж «Ойрхи онд зах хязгаарын иххэн түшмэд (хэрэг) шийтгэх
нь сайнгүй, хедлөх бүр ихэд дарлахын дээр нэгэн тушаалын түшмэл
...мэхлэн мөлжиж, олон амьтныг хашруулан зовоож, хүний
сэтгэлийг сарниулан тараахад хүргүүлжээ» гэж монголчууд
үндэснийхээ тусгаар тогтнолын төлөө босч тэмцэх болсон
шалтгааныгогт дурдахгүй, зөвхөн хэрэг шийтгэгч зарим түшмэлийн
зохисгүй үйл ажиллагаагаар тайлбарлахыг оролдоод «...Олдвоос
Богд ба жич эрхийг баригч олон ван, гүнгийн санаа юу болохыг
туршиж асуумуу. Хэргийн тухайг бүү саатуулагтун!» 4 гэж
Монголыг Хятадаас салгахгүй байлгах бодлогоо илэрхийлсэн
байна. Мөн залгаагаар Бээжин дэх Монгол, Түвэдийг нэгтгэх
хурал гэгчээс Монгол улсын засгийн газарт цахилгаан утас ирүүлж,
өөрсдийн урвагч ажиллагаандаа
«Дишин Синь Вэнь» 1912. тал 138-139.
«Монгол үндэстний товч түүх» Хөх хот. 1988. тал 575-588.
МяоДаи. Мэн Цзан Фоцзяоши (Ялгуусны шашин Монгол
Түвэдямармэтдэлгэрсэний цадиг)
Шанхай, 1936. тал 225.
Л.Дэндэв. Дурдсан зохиол. тал 30-33.
дагуулахыг оролджээ. ДИУ, Бээжин дэх монгол ноёд, лам
нарын саналын дагуу 1912 онд Монгол-Түвэдийн хэргийн
товчоо (Мэн Цзан Шиүцзюй) гэгчийг Гадаад Монголын төрийг
засах яамны оронд байгуулж, Монголыг тусгаар тогтнуулахын
тулд Япон улсаас дэмжлэг авахыг хичээн тэмцэж байгаа
бөгөөд харъяат хошуу нутагтаа өргон шинэчлэл хийж байсан
харчины ван Гүнсэнноровыг түүний даргаар тохоон томилж,
чин ван болгов. Энэ бол санамсаргүй хэрэг биш, тусгаар
тогтнолын төлөө тэмцлээс түүнийг ухраах гэсэн нарийн арга
юм.
Үнэхээр ч удалгүй Гүнсэнноров ДИУ-аас таван угсаатанд
тэгш олгоно гэдэгухуулгад автагдаж, Монголын тусгаар
тогтнолын хэргээс ухарч, Юань Шикайн гар хөл болон
хувирсан ажээ. Бээжингийн Монгол, Түвдийн хэргийн товчоо,
ДИУ-ын захиргаанд Монголыг нэгдэхийг элдвээр ятгаж,
Монголын засгийн газарт цахилгаан утас, бичиг захидал
ирүүлэх болов. Хятадын цагаагчин гахай жилийн
хувьсгалынудирдагч Сун Ятсен Монголын ван гүнгүүдэд
цахилгаан утас ирүүлэхдээ «...Хэмжээгүй эрхт хаант төрийг
түлхэн унагаад, манж нарт өшиж хонзогнохгүй, бүх улсын ард
түмнийг хятад, манж, монгол, хотон, түвэд гэж ялгаварлахгүй
улс төрийн эрх эдлүүлж, хавчин хяхахгүй болгоно»1 гэж амлаж
байв. Хувьсгалчдын шаардлага, Юань Шикайн идэвхтэй
явуулгаар Чин улсын эзэн хаан балчир Пу И (оны цол нь Хэвт
ёс) 11 сарын 12-нд хаан ширээнээсээ буухдаа, Юань Шикайд
бүгд найрамдах түр Засгийн газар байгуулахыг даалгасан
байна. Түүний дараа 1912 оны II сарын 15-нд Хятадын Улсын
хурал нь Юань Шикайг Сун Ятсений оронд Дундад Иргэн
улсын түр ерөнхийлөгчөөр сонгосон ажээ.
Монгол Улсыг тусгаар тогтнолоосоо татгалзахыг шаардах,
ятгахын сацуу ДИУ-ын хурал хуралдаж 1912 оны I I I сарын 10-
нд ДИУ-ын түр үндсэн хуулийг баталжээ. Түүний 3 дугаар зүйлд
-69-

70. Монгол Улсын түүх V
«Бүгд Найрамдах Дундад Иргэн Улсын нутаг дэвсгэр нь 22
муж, Ар, Өвөр Монгол, Түвэд, Хөх нуураас бүрдэнэ» гээд мөн
18 дугаар зүйлд "муж, Ар, Өвөр Монгол, Түвэд нь тус бүр таван
төлөөлөгчийг үндэсний хуралд сонгоно"2 гэж заажээ. Энэ бол
ДИУ Монголын тусгаар тогтносон улсыг хүлээн зөвшөөрөхгүй,
харин түүнийг Хятадын хэсэг гэж үзэж байгаагаа хуульчлан
заасан баримт мөн.
Дундад Иргэн улсын Дотоод явдлын яамны бүгдийн
тэргүүнээс Монгол Улсын засгийн газартилгээсэн цахилгаан
утсанд "Чин улсыгДундад Иргэн улс болгон халсны тул бидний
улсын хүн, үүнээс хойш өмнөд, умардыг нэгэн гэрболгон
бүхулсыгнэгэн адил болгон үзэхийнтул ...Манж, Монгол, Хотон,
Баруун Зуу хэмээн ялгаварлан үзэж, нэн зохилдохгүй... Бүү
Дундад Иргэн улсын засгийн бодлогыг тогтоогүй хэмээн
шалтгаацан гэмийг өдүүлж гоёчоор явагтун. Бүү шинэ улсын
цааз зарлалыг нийтээр тараагүйд шалтгаацан санааны
дураар эвдэгтүн..." гэж ятган шаардсан байна.
Түүнийг Монгол улсын Дотоод явдлын яамны сайд
эсэргүүцэж, 1912 онд, Монгол хэзээнээсээ тусгаар улс байсан
тул тэр ёсоор тусгаар тогтносоы гэдгээ давтан мэдэгдээд,
Монгол дахь хятад иргэд, Монгол-Хятадын хил
"СяньбасГсонин. 191 1, XII-17.
"Вестник Азии"№11-12. Ү-1912.стр. 358-359.
хязгаарын тухай асуудлыг хөрш улсын оролцоотойгоор хэлэлцэж
болно гэдэ| санал тавьжээ.
1911 оны сүүлчээр Хүрээний монголчууд тусгаар тогтнолоо
тунхагла-1 сантай холбогдуулж, Орос улсын засгийн газраас
гаргасан мэдэгдэла Монгол-Хятадын хооронд зуучлах
үүрэгхүлээнэ гэсэн билээ. Иймд Монгш! улсын засгийн газрын энэ
саналд «айл улс» гэж байгаа нь хаант Оросыг| хэлж байгаа болой.
Монгол улсын энэхүү зүй ёсны саналыг ДИУ хүлээн
зөвшөөрөөгуУ урьд нь Гадаад Монголын эрх баригчдад хандаж
цахилгаан утас ирүүлж бай-[ сан бол дээрх цахилгааны хариуг авсны
дараа ДИУ-ын ерөнхийлөгч Юань| Шикай Монголын хаан
Жибзундамба хутагтын нэр дээр I I I сарын 16-и цахилгаан ирүүлж,
монгол угсаатан дангаараа улс болон тогтнож чадахгуй,! зөвхөн
Хятадын харьяанд л байвал сая цэцэглэн хөгжиж чадна гэж хятадын!
их үндэстний дээрэнгүй үзлийн байр сууринаас ятгахдаа түүний
шашин| шүтлэгтэй улс төрийн асуудлыг холбон тавьж өөртөө
татахыг оролджээ.
Хаан Жибзундамба хутагт Юань Шикайн ухуулга ятгалгыг
эсэргүүцэж.| Шсарын 25-нд явуулсан хариу цахилгаанутсандаа
«Гадаад Монгол энэудаа! журмыг үүсгэсэн нь язгуураас үндсээ
баталж, шашнаа баталж, харьяат газар I орноо бүрэн бүтэн
болгохын санаа болой. Ер өөр горилох зүйл бүхий нь| бус, мөн ч
гажуу үгст баширлагдсан явдал бус, үнэхээрийн харгис засагт!
зовж зүдэрсний учир болой»' гэж монголчууд угаасаа өөрийн төр ёс,
шашин I шүтлэгтэй бөгөөд бүх нутаг орноо нэгггэж, тусгаар улс
болох ёстой, бусад I улсын хатгалгаар хедлөөгүй гэдгээ нотолсноос
гадна «олдвоос даруй олон гадаад улсын хурал лугаа зөвлөлдөж
-70-

71. Монгол Улсын түүх V
олны өгүүллээс хэлтрүүлбээс ямар болов?» гэж Монголын тусгаар
тогтнолын асуудлыг ганцаараа шийдэхгүй, харин олон улсын хурал
хийлгэж хэлэлцүүлье гэдгээ мэдэгдсэн явдал бол монголчууд
угаасаа тусгаар улс байсан болохоор олон улсын хурлаар
зөвшөөрүүлж болох юм гэж үзсэнтэй холбоотой юм. Чингэхэд Юань
Шикай, Чин улсын урьдын бурангуй ёс нэгэнт өнгөрч, эрх тэгш
таван угсаатны бүгд найрамдах улс тогтсон, Монгол салан
тусгаарлах нь ашиггүй, харин тунхагласан тусгаар тогтнолоо
цуцалж, Дундад Иргэн улсад нэгдэх хэрэгтэй, үүний тул хэлэлцээ
хийлгэхээр Бээжингээс төлөөлөгчид явуулав гэж 1912 оны IV
сарын 7-нд Монголын засгийн газарт мэдэгджээ. Монгол улсын
засгийн газар Хятадын төлөөлөгчдийг хүлээн авч, хэлэлцээ
хийхээс эрс татгалзсан хариу өгөв. Гэтэл ДИУ Нийслэл Хүрээнд
1912 оны VII capz Богдтой хэлэлцээр хийлгэхээр өөрийн
төлөөлөгч хоёр хүнийг ирүүлж Богдтой уулзуулсан боловч Богд
хаан тэдний ятгалгыг хүлээн авалгүй нийслэлээс нэн даруй гарч
явахыг шаардсан ажээ 2 .
Энэ мэтээр Монголын эрх баригчид нэгэнт байгуулсан улс,
төрөөсө! татгалзахгүй, Хятад улсын түрэмгий санаархлыг няцааж,
өөрсдийн тусгаа; тогтнолын хэргээ лавшруулж байв.
Мөн тэнд. тал 43-44.
Б.Ширэндэв. Монгол ардын хувьсгалын түүх. УБ., Г969. тал 38.
Монголын эх орончид төрийн тусгаар тогтнолоо сэргээх
санаачлага гаргахдаа дан өөрсдийн хүчээр бүхнийг шийдвэрлэхэд
хүчин мөхөсдөх учраас хөрш ба бусад олон улсаас дэмжлэг тусламж
авахыг хичээсэн юм. Иймд 1911
онызунЖибзундамбахутагтхалхынТүшээтхан Дашням, Сэиэн хан
Навааннэрэн, Засагт хан Содномравдан, Сайн ноён Намнансүрэн
нар нэрхолбож, Орос улсын эзэн хаанд бичсэн албан бичигт,
монголчууд тусгаар тогтнолоо сэргээх санал нэгтэй байгаа, Орос
болон бусад олон улстай найрамдаж тэдний тусламж дэмжлэгийг
авах, Хятад газар гарч байгаа хупьсгалт тэмцлийн эсрэг байр
сууриа илэрхийлэхийн хамт, Орос, Монгол хоёр найрамдах цаг
боллоо, энэ тухайг алдаж болохгүй гэж сануулсан байдаг.
Орос улсыы хаан, түүний засгийн газар энэ бичигт ямар хариу
егснийг урьдах зүйлд өгүүлсэн билээ. Чин улсын гол яамдад тусгаар
тогтносноо мэдэгдэж, сайн хөршийн найрсаг харилцаа тогтоох
хүсэлтэй байгаагаа Монгол Улс илэрхийлсэн боловч Чин улсын
хаанттөр, түүний зэрэгцээгзэр үүсээд байгаа ДИУ-ын засгийн газар
хоёрын аль нь ч Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрөхгүй,
эгүүлэн нэптэх явуулга янз бүрээр хийж байлаа.
Харин^Орос улсын эзэн хаан 1912 оны эхээр элчин сайдаараа
дамжуулан «Найрамдлын гэрээ бичиг байгуулж хоёр улс үүрд
сайнаар найрамдан, ард хүн нар уртдаа энх түвшин жаргасугай» 1
хэмээн Монгол улсын хаан Жибзундамбад талархал, итгэл
найдвараа илэрхийлсэн юм. Монголчуудын үндэсний эрх чөлөөний
хувьсгалт хөдөлгөөний хувь заяа Алс Дорнодод эрхшээл нөлөөгөө
тогтоосон гадаад гүрнүүдийн хоорондын харилцаа, тэднээс
Монголын талаар баримталж байгаа бодлогоос голлон шалтгаалах
байжээ.
-71-

72. Монгол Улсын түүх V
Ар, Өвөр Монгол нэгдэж нэгэн улс болох гэсэн байдал төлөв
улам бүр илэрхий болж байхад, Алс Дорнодод ноёрхлоо тогтоох
эрмэлзлэлтэй империалист Япон, Орос улстай Монгол дахь
нөлөөнийхөө хүрээг 1907, 1910 онд тогтоосноо түүхэн шинэ
нөхцөлд албан ёсоор дахин бататган тогтоож авах нь чухал гэж
үзсэн учраас Орос улстай Монголын асуудлаар нууц хэлэлаээ хийж
зхлэв.
1912 оны VI сарын 25-нд Орос, Япон хоёр улсын байгуулсан
энэхүү нууц гэрээний хоёрдугаар зүйлд заахдаа: «Өвөр Монголын
Бээжингийн уртраг (Гринвичээс зүүн тийших өргерөг 116 градус
27)-ийн зүүн баруун хоёр хэсэгт хуваагдана. Оросын эзэн хааны
засгийн газар нь дээр дурдсан уртрагаас зүүн тийш орших Өвөр
Монголын хэсэг дэх Японы тусгай ашиг сонирхлыг зөрчихгүй
үүргийг хүлээнэ. Японы эзэн хааны засгийн газар нь дурдсан
уртрагаас баруун тийш оршдог Өвөр Монголын хэсэгт Оросын
тусгай ашиг сонирхлыг зөрчихгүй үүргийг хүлээнэ»2 гэжээ.
Өвөр монголчууд Ар Монголтойгоо нэгдэж, үндэсний
тусгаартогтнолоо сэргээх гэсэн хөдөлгөөн ид өрнөж байхад түүнийг
хязгаарлах талаар хүчирхэг улсууд хоорондоо ингэж сэм үгсэж
байжээ.(Хаант Орос улс Японтой ийнхүү
«Монголын ардтүмний 191 1 оны ...». тал 170.
Грнмм Э. Сборник договороп и других документов... М., 1927. стр.
180.
- Хэрээд Л.Жамсран. Монголын торийн тусгаартогтнолын сэргэлт.
УБ., 1997. тал 66.
нууц гэрээ байгуулсныгаа Монгол дахь өөрийн ашиг сонирхлыг
ДИУ-ы| засгийн газраарзөвшөөрүулэх, нөгөө талаар Японтой
байгуулсан нууц гэрээ! зөрчилгүйгээр ар монголчуудын үндэсний
эрх челөөний хөдөлгөений! дэмжсэн дүр үзүүлж түүнийг Хятадтай
нэгдүүлэхгүй, мөн Хятадаас бүрмөса| тусгаарлуулахгүй байлгах
бодлого явуулж байв.
Гэтэл ДИУ нь Оросын эсэргүүцлийг үл харгалзан Халхаас
Бээжинд cyyi байсан сэцэн чин ван Наянтыг Ар Монголыг
төвхнүүлэн тоггоох Улиаш хотын жанжны тушаалд тохоон
томилж, цэрэг толгойлуулан хөдөлгөхөө1 бэлтгэж байх болжээ.
Дундад улс нь Монголын эсрэг цэрэг хөдөлгөхөө|| бэлтгэж байсан
энэ үеийг Орос улс Монголтой хэлэлцээ хийж өөрийн эр: ашгийг
бататгах нэн тохиромжтой үе гэж үзсэн байна.
Иймээс 1912 оны намар Монголын засгийн газартай шууд
хэлэлцэ: хийж эхлэв. Барга, Дотоод Монголыг Халхтай нэгтгэж
нэгдсэн тусгаар! тогтносон Монгол улс байгуулах, Петербургт
Монголын төлөөлөгчийн газар! байгуулах асуудлыг Монголын тал
тавьж байв. Гэтэл Оросын төлөөлөгчщ-үүнийг хүлээж аваагүй.
Төлөөлөгчдийн тэргүүн И.Я.Коростовец хэлэхдээ:| «Монгол овогтон
бүхнийг нэгтгэх явдал бол тус засгийн газрын бодлогод; харшлах
бөгөөд гадаад Монгол өөртөө эзэрхэх эрхээ урьдаар олж авах нь
маш чухал тул үүнийг одоо даруй хэлэлцвэл зохино» гэснийг
Монголын төлөөлөгчид эсэргүүцэж маргалдаад, бусад олон улсаас
дэмжлэг олохын тулд мөнхүү хэлэлцээний үед олон улсад хандаж
«Гэрээ байгуулан худалдаа нэвтрүүлж улсын найрамдлыг
зузаатгана уу? үүний тул мэдтүгэй хэмээн илгээв»1 гэсэн бичгийг
Олноо өргөгдсөний 2-р он буюу 1912 оны X сарын 29-нд Харбин
-72-

73. Монгол Улсын түүх V
хотод байгаа гадаад улсуудын консулаар дамжуулан Англи, Франц,
Герман, АНУ, Япон, Дани, Голланд, Бельги, Австри зэрэг 9 улсын
засгийн газарт явуулсан боловч нэг ч улсаас хариу ирсэнгүй.(£)рос
улсын төлөөлөгч И.Я.Коростовец Монгол, Оросын хэлэлцээнд
өөрийн авч ирсэн төслийг зөвшөөрүүлэхийн тулд турэмгий
шахалт хийхийн зэрэгцээгээр Хятадын үлэмжхэн цэрэг Ховд,
Алтайн замаар ирж байна^Манай төслийг зөвшөөрч гарын үсэг
зурахгүй бол бид танайд тусалж чадахгүй гэж сүрдүүлэн мэхэлж, уг
хэлэлцээрийн төсөлд гарын үсэг зуруулжээ?/-Орос улс өөрийн
бодлогыг Монголд тулган хүлээлгэж 11 сарын 2-нд дөрвөн зүйл бухий
Орос-Монголын найрамдлын хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан байна.
Оросын тал Монголын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор хүлээн
зөвшөөрөхөөс зайлсхийв
Тэрхүү хэлэлцээрийн I зүйлд «Их Орос улсын хаан эзний
засгийг газраас Монгол улсад туслахад өөртөө тогтнож өөрөө
эзэрхэх ёс жypa^ өөрийн газарт Хятадын цэрэг ба нуүдлийн
иргэнийг оруулахгүй, өөри^ улсын цэрэг байгуулах эрхийг
алдагдуулахгүй сахихад цөм тусална»3 гэя заажээ. «Өөртөө тогтнож
өөрөө эзэрхэх ёс журам» гэдгийг Монголын эр; баригчид «Тусгаар
тогтнол» гэж ойлгож байлаа. Гэтэл уг хэлэлцээрийн Орос
1
2
«Монголын ардтүмний 1911 оны...»тал 182.
3
Л.Дэндэв. Дурьдсан зохиол. тал 67-79.
И.Я.Златкин. «Монголын ардтүмний 1911 оны...».тал 175.
Францын хувьд «автономи» гэж бичсэн, бусад зуйлд нь Монголд
байгаа Оросын харъяат нарт эдлүүлэх онцгой эрхийг заажээ. Нэн
ялангуяа мөнхүү хэлэлцээрт хавсарган тоггоосон протоколоор
хаант Орос улс нь Монгол орныг колончилон мелжих явдлаа
бататгаж авчээ.
Тус хэлэлцээр бол империалист гүрэн, хоцрогдмол улсад
тулган хулээлгэж тогтоодог эрх тэгш биш гэрээ хэлэлцээрийн
нийтлэг загвар мөн'. Энэ нь монголчуудын тусгаар тогтносон
үндэсний нэгдмэл улс байгуулах эрмэлзлэлийг нэг талаар
боогдуулсан хэдүй боловч, Хятадын эрх баригчид монголчуудыг
цөмийг Хятадад шууд нэгтгэх гэсэн балмад оролдлогод хагас няцаалт
болсон дундаж арга хэмжээ мөн. Хаант Оросын засгийн газар,
Японтой Монголыг нөлөөнийхөе хүрээнд хуваасан нууц
хэлэлцээруүддээ бас баригдаж байжээ.
Монголтой байгуулсан энэ хэлэлцээрээ ДИУ-аар зөвшөорүүлэх
явдал Оросулсын ээлжитзорилтньболов. Иймээстөдхен Орос,
Хятадынхооронд хэлэлцээ эхэлсэн ажээ. Орос улсаас ийнхүү
еөртөө засах төдий амлалт авсандаа Монголын эрх баригчдын урам
нь хугарч, еөр тушиг хайхад хүрчээ.
Монголын засгийн газар Японтой шууд хэлэлцээ хийж Ар,
Өвөр Монголыг нэгтгэн бурэн тусгаар тогтносон улс болох гэсэн
оролдлогоо дэмжүулэхийг оролдсон боловч, хаант Орос улс нь
монголчууд Японтой ойртох бүх боломжийг хаасан учраас уг
оролдлого амжилт олсонгүй.
1912 оны шувтаргаар Гадаад яамны тэргүүн сайд Ханддорж
тэргүүтэй Монголын төлөөлөгчид Монгол улсын хил хязгаарын
тухай асуудал болон Орос улсаас зээлж зэвсэг авах асуудлаар
хэлэлцээ хийхийн тулд Петербургт очсон байна. Монгол улс Өвөр
-73-

74. Монгол Улсын түүх V
Монголыг чөлеөлөх цэрэг хөделгөхеөр бэлтгэж байгааг Оросын тал
мэдсэнучраас «...Монгол нийтэдзовлондэгдээх цэрэг үусгэхэд манай
засгийн газраас буу зэвсэг, мөигө тусалж үл чадна»2 гэж Японтой
нууц гэрээ байгуулж, нөлөөний хүрээгээ хуваарилснаа ягштал
баримталж татгалзсан учраас Монголын төлөөлөгчид аргагүйн эрхэнд
буулт хийж, зөвхөн Ховдын хязгаарыг өөртөө нэгтгэхийг Орос
улсаар зөвшөө-руүлжээ.
Түүнээс гадна Орос улсын эрх баригчидтай ажил хэргийн
хэлэлцээ хийж, улс төр, эдийн засгийн зарим тусламж авчээ. Ер нь
энэ айлчлал Орос улстай эдийн засгийн талаар харилцаагаа
өргөтгөхөд түлхэц болсон юм. Доктор, профессор Ж.Болдбаатар энэ
тухай бичихдээ: «Орост очсон хоёр дахь удаагийн үйл явдал нь
Ханддоржийн улс төрийн зүтгэлтний нь хувьд улам ухааруулж, хоёр
их гүрний дунд оршиж буй бага буурай орон тун ухаалаг нарийн,
давхар тооцсон бодлого явуулж байж сая бие даан оршин тогтнож
болох юм байна гэдэг дүгнэлтэд хүргэжээ»3 гэж оновчтой зөв
тодорхойлсон билээ. Хятадын Цагаан хэрэм хүртэлх суугуул нутгаа
чөлөөлж, тусгаар тогтносон үндэсний нэгдмэл улсаа байгуулах
гэсэн монголчуудын эрмэлзлийг хаант Орос улсын засгийн газар
дэмжихээс татгалзаж, зөвхөн
И.Я.Златкин. Дурьдсан зохиол. тал 152.
МУҮТА. фА-2. ХН. 92, нугалбар №16.
Ж.Болдбаатар. Эрдэнэ дайчин чин ван Ханддорж. УБ., 1994. тал 78-79.
Ар Монголыг өөртөо засах эрхтэй болгох санаачилга гаргаж, Монгол
Улсм эрх баригчдад арга хүчийг хослон хэрэглэж тулгасан болох нь
дээр дурьдса баримтуудаар бүрэн нотлогдож байна. Гэвч хаант Орос
үүнийгээ бас ДИУ аар зөвшөөрүүлж, монголчуудын нэгэнт
тунхагласан тусгаар тогтнол» бэхжүүлэх, үндэсыий нэгдлээ
сэргээх талаар хийж байгаа тэмцлий! хавсайдан зогсоож, өөртөө
ашигтай байлгахыг хичээж байлаа.
Оросын байдал Ар Монголд нэгэнт ингэж бэхжсэн хойно Юаш
Шикайн засгийн газар хичнээн эсэргүүцэвч үр дүнд хүрэхгүй байлаа.
Иймэ Хятадын тал Орос улстай хэвийн харилцаа тогтоохын
үүднээс Монго Оросын хэлэлцээрийг зөвшөөрөхөд хүрэв. Тэгэхдээ
бас Хятадын ардчилс; хүчний эсрэг тэмцэхдээ Оросоос дэмжлэг
авах гэж санаархаж байсан аму Хаант Оросын төлөолегч Орос,
Дундадын хэлэлцээнд Монголы телөөлөгчдийг оролцуулан бий
болсон төвөггэй байдлаас гарах нь зүйт: гэдэг санал тавьж байлаа.
Гэтэл Хятадын тал эсэргүүцсээр байжээ.
Монголын асуудлаар Орос, ДИУ хоёр улс хэлэлцээ хийж байхад
Ягга улс еерийн нөлөөгбүх Монголддэлгэрүүлэх санааны үүднээс
Монгол улсьв эрх баригчдын санаа сэтгэлийг туршин мэдэх явуулга
хийж байлаа. Түүнш' нэгбаримтбол 1913 оны 1Хсард Нийслэл
Хүрээнд ирж Монголын xaamai бусадбарагбүх эрхбаригчидтай
уулзсан Кодама гэгчийн тэмдэглэлээс үзэхэ; Монголын эрх
баригчид Орос, Японы нууц хэлэлцээрийн дагуу А; Монголыг
Орос улс, Өвөр Монголыг Япон улс тус тус Хятадаас хамгаала;
тусгаартогтнуулаасай. Монголынтухай Орос, Япон, Монгол,
Хятаддөрвө улсын бага хурал хийсэн ч болох юм гэж үзэж байжээ1.
Тэр үед Япон ул Гадаад МонголыгӨвөр Монголынталдтатах,
Манжуурыгөерийнхяналтан авах бодлого явуулж байв2.
-74-

75. Монгол Улсын түүх V
Бослого гаргаж, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж байгаа
монголчуудь хатуу залхаан цээрлүүлэхийг шаардсан хятадын
харгис хүчний явууллат идэвхжиж байсан үед буюу 1913 оны эхээр
Түвэдийн эзэн Далай ламь газраас бие төлөөлөгчид Монгол улс
тусгаар тогтносонд баяр хүргэж, хо( улсын хооронд найрамдалт
харилцаа тоггоох тухай асуудлаар ирэхэд Монп улсын эрх баригчид
талархан хүлээн авч хэлэлцээ хийгээд Монгол-Түвэдш найрамдлын
гэрээг 1913 оны П сарын 4-нд байгуулав. Түүнд Монго Түвэдийн
шинэ тогтсон улсаа харилцан хүлээх зевшөөрөх, шарын шашш
сайжруулан мандуулах, хоёр улсын хооронд зорчигсдыг харилцан
хамгаалг худалдаа арилжааг хөгжүүлэх, дотоодын бэрхшээлийг
даван туулах, харш дайсныг эсэргүүцэх тэмцэлд харилцан туслахыг
заав3. Энэ бол Монголь тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн ганц
гэрээ юм. Тиймэзс тусгаар тог нолынхоотөлөөтэмцэжбайгаа
монгол, түвэдийн ардтүмнийгзоригжуулс ДИУ-ын эрх баригчдын
түрэмгийлэх ажиллагааг ямар нэгэн хэмжээгэ тарамдуулахад тус
болсон гэж үзэж болно. Бас эрх чөлөө, үндэсний тусга
тогтнолынхоо төлөө тэмцэж байгаа хоёр ард түмний хамтран
ажилл
1
«Ннхон гайко» (Японы ГЯЯ-ны баримтбичгүүд). 1 9 1 3 .
Тэргүүн боть, тал 750-751.
2
Л.Жамсран. Монголын сэргэн мандалтын эхэн. УБ., 1992.
тал I 13.
3
"Монгол ардтүмний 191 1 оны..." тал-189-190.
йлгоэрмэлзлийн илэрхийлэл болсон албан баримт бичиг юм.
iPpoc, ДИУ хоёр Монголын асуудлаар удаан хэлэлцсэний эцэст
1913 if 11 дугээр сарын 5-нд Бээжинд «Гадаад Монголын
автономийн тухай тэн гаргах бичиг» гэдэг тунхаглалд гарын үсэг
зурсан нь хөрш хоёр гүрэн нголынтусгаар тогтнолыг хавсайдан
цуцлаж зөвхөн Ар МоыголыгДИУ-(харъяат автономит эрхтэй
байлгахын удирдамж болов. Үүнээс болж цэсний хувьсгалын
өрнөлт таслагдан буурах замдаа орсон юм.
Н булзг
шинэ ТУЛГАР ккэнгол УЛСЫН
ТҮҮХЭН ХУВЬ ЗАЯА Н 91 3-1 920)
§1. Улс төрийн а^ьдрал, гадаад байдал
Дотоод улс төрийн байдал. 1 9 1 1 оны Ар Монгол Манж Чин
улсын 20fl Ьаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монголын
тулгар төрийг сэргээн байгуулж, тусгаар тогтнолоо туихагласан
нь Монгол орны сэргэн мандлыи эхийг тавьсан түүхэн уйл явдал
бөгөөд Монгол(ын ард түмний эрх чөлөөний тэмцлийн том
амжилт, Монголын улс тер, эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд
гүнзгий нөлөө үзүүлсэн дэвшилт үйл хэрэг байлаа.
-75-

76. Монгол Улсын түүх V
^ 1 9 1 1 оны хувьсгалт үйл явц монголын ард түмний үндэсний
ухамсрыг сэргээн идэвхжүүлжээ, Монголын үндэсний төр сэргэн
байгуулагдсанаар монголын ард түмнийг олон үеийн турш
дарангуйлж байсан Манжийн торийн хүнд сурталт нүсэр
аппарат, хүнд хүчир алба, татвар, зардал сүйтгэлийн хамт
нуран унав.
Эл хөдөлгөөн Манжийн дарлалын шууд үр дагавар болсон
Ар Монгол дахь Хятадын худалдаа менгө хүүллийн капиталд
хүчтэй цохилт өгөв. ]
Монгол дахь улс төрийн уур амьсгал эрс өөрчлөгдөж , ард
олны yypi хилэнгийн хурц үзүүр, Монгол орныг өрийн тороор
бүрхсэн хятад худалдаачдын эсрэг чиглэсэн тул тэдний нэлээд
нь Монголоос зугтан «дотор газраа» оджээ.
! Манжийн төрийн өртөө, цэрэг, харуулын болон бусад алба
устаж, хятад
худалдаачдыи нөлөө суларсан нь монголын ард түмний аж
амьдралд зохих!
хөнгелөлт болов. Энэхүү хувьсгалын цохон тэмдэглэвээс зохих
нэгдол үр.
дүн бол монгол нутагт хятад иргэдийт үй олноор нь түлхэн
оруулах замаар;
монголчуудыг уусган хятадчилах гэсэн харгис бодлогыг таслан
зогсоож,
үндэс угсаагаа авран хамгаалсан явдал мен. i __
Манжийн ноёрхлын үед монголчуудШгШшжийн төрд ц^ргийн
албахаах, тусгай цэргийн ангийгзохион байгуулах-сум хэмээх
цэрэг феодалын зохион байгуулалтыг бий болгон мөрдүүлсэн
учир Монголд байнгын цэрэг арми гэж байсангүй. Үе үе
байлддаг монгол цэрэг зэвсэг хангамжийн хувьд ч, зохион
байгуулалтын хувьд ч, байлдах уран чадвар, бэлтгэлийн хувьд ч
асар их хоцрогдсон байлаа.
Монгол улсын цэргийг шиыээр зохион байгуулах, үүний тулд
орчин
цагийн цэргийн эрдмийг эзэмшсэн, байлдааны хурдан буу, хурц
зэвсэг, галт
.хэрэгслийг хэрэглэж чаддаг, хэдийгээр цөөн тоотой боловч
чадварлаг
цэрэгтэй болох явдал нэн чухал байв. Энэ зорилгоор хаант
Орос улсаас
цэргийн байгуулалтад тусламж авахад ихэд
анхаарч байв.
1912 онд хаант Орос улсаас цэргийн мэргэжилтэн , сургагч
дарга нарыг
урин авчирч, Нийслэл хүрээний ойролцоо Хужирбулан хэмээх
газар ц^гийн
сургуулийг нээв. /
yf912 онд Орос, Монголын хооронд гэрээ бичиг байгуулах
хэргээр зарагдан ирсэн хаант Оросын засгийн газрын тусгай
элч И.Я.Коростовец, Монгол улсын ерөнхий сайд, сайн ноён
хан Намнансурэн хоёрын хооронд Монгол улсын морин цэргийг
байгуулах хэрэгт Орос улсаас тусламж авах тухай хэлэлцээр
байгуулагдан, 1913 оны эхээр гарын үсэг зуржээ^ Үунд: хоёр
морин хороо, пулемёт ба их бууны салаанаас бүрдсэн, бие
бүрэлдэхүүний хувьд 1900 хүнтэй морин цэргийн бригадыг
-76-

77. Монгол Улсын түүх V
байгуулах болжээ. Хаант Орос улсаас дээрх хэрэгт монгол
цэргийг сургахаар их, бага дарга бүгд 49 хүн илгээх үүрэг
хүлээснээс гадна цэргийн хэрэгт зориулах зээл олгох болжээ.
Ийнхүү Орос улсын дэмжлэгтэй байгуулагдсан
Хужирбулангийн цэргийн сургууль нь монгол цэргийн анхны
бага дарга нарыг бэлтгэх, орчин цагийн цэргийн зохион
байгуулалт, зэр зэвсэгтэй танилцах, байлдах эрдэм
суралцахад чухал үүрэг гуйцэтгэсэн юм. Тус сургуульд
суралцагсдаас олон хүн эх орныхоо тусгаар тогтнолыг
хамгаалан, мах цусны барилдалгаат Өвер Монголын ард
түмний тэмцэлд туслах хэрэгт амь нас хайргүй зүтгэж,
хятадын хар цэрэгтэй эрэлхэг баатарлаг туладдсан билээ.
Тус орны дотоод байдлыг төвхнүүлэхэд улсын хууль
цаазыг тогтоон явуулах явдал чухдых харгалзан, улсын хууль
дүрмийг б<ряс>всруулах хусгай хумүүсийгтомилон
ажиллуулжээ.Тэд нйр манжийн хуучмн хуулыдааз зэрэг 396
дэвтэр хууль цаазыг монголоор орчуулан хянаж,
монгсЗячуудын' угаас мөрдөж ирсэн хууль цаазыг иш үндэс
болгон 64 дэвтм хууль цаазыг боловсруулжээ? Эл хэрэгт
гүн Пүрэвжав, Минжүүрдор>к, О.Жамъян, Магсаржав хурц,-
Бат-Очир шадар нар ихээхэн хүчин зүтгэсэ^-юм.
Богд гэгээний засгийн газар эдгээр хууль цаазыг баталж,
нийтээр дагаж шийтгүүлэхээр тогтож, хэвлэн нийтэлж эхэлжээ.
Энэ хууль зүйлийн бичгүүд нь оршин буй нийгмийн
байгуулалтыг бэхжуүлэхэд чиглэгдэж байлаа. Хэдийгээр энэ
хууль цааз агуулга зорилго ногдуулах шийтгэлийн хувьд
хуучныг баримтлан мөрдсөн шинж чанартай боловч Монгол
улс нэгдсэн нэгэн хууль цаазтай болсон явдал бол эрх зүйн
хувьд гарсан дэвшил байв. Эл хууль нь XX зууны Монголын
эрх зүйн хөгжлийн анхны гараа болсон юм.
/ Монголын шарын шашны тэргүүн VIII Богд Жибзундамба
үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний бүр эхнээс Манж-Хятадын
ноёрхлоос ангижран, Монгол улсын төрийн тусгаар тогтнолыг
сэргээн мандуулах чиг шугамыг тууштай баримталж, шарын
шашны тугийн дор монголчуудыг нэгтгэхийг чармайж байсан
нь туүнийг улс төрийн тавинаа товойн гарч, Монголын
эзэн хаан, төрийн бэлгэ тэмдэг болон тодрох нөхцөл болжээ. Гэвч тусгаавч;
тогтнолоо зарлаад, улс төрөө байгуулсны дараа Монголын улс төрийрц
зүтгэлтнүүдийн дотор төрийг хэн толгойлох асуудлаар саналын зөрүү бай
нь илэрсэн байна. Хар ноёдын зарим нь өөрсдийгөө эзэн Чингисийн yi
улс төрд тэргүүлэх үүрэгтэй явж ирсэн уламжлалыг эш татаж, Богд гэгээний
харь гаралтай, шашны зүтгэлтэн учир улсын эзэн хаан болох учиргүй гэх!
үзэж байв. Шар ноёд ч Богд гэгээнийг эзэн хаанд оргөмжлөгдсөнийг'
далимдуулан, улс төрд еөрсдийн байр сууриа бэхжүүлж нөгеөдүүлээ
сулруулахыг чармайж байлаа. Энэ зөрчлийг гаднаас өөгшүүлэн дэвэргэж
байв.
Богд хаан 1914 оны II сард засгийн газрын дэргэд Европын орнуудын
парламент (сенат) маягтай зөвлөх эрх бүхий улсын хурлыг байгуулжээ. Энэ
бол төр засгийн зохион байгуулалтад бий болсон шинэлэг бөгөөд томхон
өөрчлөлт байсан. Богд хаанаас энэ шийдвэрийг гаргахад улс орны дотоод
байдлыг тогтворжуулах, төр засгийн бодлогод улам бур нөлөөлөхийг
эрмэлзэх болсон нийгмийн дэвшилт хүчний санал шаардлага чухал үүрэ;
-77-

78. Монгол Улсын түүх V
гүйцэтгэсэн юм. Улсын хурал нь дээд хурал, доод хурал гэдэг хоёр
танхимтай байв. Дээд хуралд ерөнхий сайд, яамны сайд нар, аймгийн хаад,
засаг ноёд, зарим эрх бүхий том феодал түшмэд ордог байв. Доод хуралд
засаг бус ноёд тайж нар, бичиг цэргийн бага дунд тушаалын тушмэд ордог
байжээ. Улсын хурлын аль ч танхим нь сонгуулийн бусзарчмаар
байгуулагдсан, язгууругсаа баримталсан шинж чанартай байлаа. Хэдий
тийм боловч улсын хуралд хэлэлцэн засгийн газарт оруулж байсан
асуудлуудаас үзэхэд тус орны нийгэмд соёолж байсан шинэ дэвшилт
хүчин Монгол орны нийгэм, эдийн засгийн байгуулалд шинэчлэлт хийх
зорилгодоо уг байгууллагыг ашгиглахыг оролдож байсан нь тодорхой
байдаг. Монголд үүссэн улсын хурал нь өрнө дахинд феодализм мөхөх ёр
нь орсон үед капиталист хүчний эрх ашгийг хамгаалан, ардчиллын индэр
болсон парламент үүссэнтэй амьсгал нэгюм,
Монголын тусгаар тогтнолыг хүч түрэн устгасан нь. 1911 оны
Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөделгөөн Монгол үндэстний төр
улсыг сэргээн тунхагласнаараа хэл, шашин шутлэг, материаллаг соёлын
нэгдэл бүхий монгол туургатны дотор үндэсний үзлийг бадрааж, Их
Хурээг тойрон нэгдсэн Монгол улсыг байгуулах эрмэлзэл өрнөв.
Тухайлбал, Орос улс Монголын тусгаар тогтнолын асуудлыг ашиглан,
Япон зэрэг орнуудтай хэлэлцэн тохирч, нөлөөний хүрээндээ багтаасан Ар
Монгол дахь өөрийн эрх ашгаа улам лавшруулахыг зорьж, Хятад улс
Манж гүрний хил хязгаараар улсынхаа хилийг тогтоохын тулд Монголын
тусгаар тогтнолын асуудлыг огтхон ч хүлээж авахыгхүсэхгүй, Япон, Өвөр
Монголд тогтоосон нөлөөнийхөө хурээг болж өгвөл Ар Монгол тийш
тэлэхийг далдуур санаархаж байжээ.
Оросын хаант засгаас 1912 оны XII сард Монголтой байгуулсан
хэлэлцээрийн тухай өмнөх зуйлд өгүүлсэн болой.
Хаант Оросын засгийн газар Монголтой тусгайлан хэлэлцээр хийсэн
явдал Хятад, Монголын асуудлаархи өөрийн байр сууриа Орост
хүлээлгэж
чадаагүйг ойлгуулж, арга буюу уг асуудлаар Оростой тохиролцох
байр суурьт шилжив.
^Орос, Хятад хоёр 1913 онд Бээжин хотноо Монголын
асуудлаар хэлэлцээр хийж, «илэрхийлэн гаргах бичиг зүйл»
буюу ^<Орос, Дундад хоёр улсын 1913 оны тунхаг» гэдэг
баримт бичигт харилцан гарын үсэг зуржээ. / Энэтунхагийн
нэгдүгээр зүйлд «Орос улс, Дундад улсын Гадаад Монголын
хэмжээтэй эзэрхэхийг (автономийг -Ред.) зөвшөөрон хүлээв».
Хоёрдугаар зүйлд «Дундад улс Гадаад Монголын өөртөө
эзэрхэхийг зөвшөөрөн хүлээв» гэжээ. Энэ тунхаг ёсоор
монголчууд «Гадаад Монголын дотоод засгийг' өөрсдөө мэдэж.
худалдаа үйлдвэр эрхлэх, эл зүйлд Дундад улс хөндлөнгөөс
оролцохгүй, Гадаад Монголд цэрэг, иргэдтүлхэн оруулахгүй»
байх үүргийг Орос, Хятад хоёр харилцан хүлээжээ. Мөн 1 9 1 2
оны Орос-Монголын хэлэлцээрийн утга санааг Хятадын тал
зөвшеөрөхийн хамт Монголын асуудлыг Орос, Дундад,
Монголынтөлөөлегчдийн гуравласан хэлэлцээрээр жич
хэлэлцэн шийдэхээртогтсон ньугтаа энэхүүтунхаг бичгийг Орос,
Хятад хоёр хамтын хүчээр Монголын талд хүлээн
зөвшөөрүүлэхэд чиглэж байласЬу
1912 оны «Орос-Монголын хэлэлцээр», 1913 оны «Орос
Хятад тунхаг»-
-78-

79. Монгол Улсын түүх V
ийн дараа Монгол эрх баригчдын Орост хандаж байсан
горьдлого талаар
болж, ихээхэн хөрсөн юм. Иймд «Монгол орон гадаад орон
зайгаа тэлэх,
гадаад харилцаандаа Орос, Хятадаас гадна гурав дахь нөлөө
бүхий гүрнийг
татан оролцуулах оролдлого» хийж эхлэв.
1913оны өвөл Монголын Гадаад яамны сайд М.Ханддорж
тэргүүтэй
төлөөлөгчид Петербург хотноо очихдоо хаант Оросын эрх
баригчидтай
уулзаж, Монгол улсын оршин тогтноход чухал холбогдолтой
хэд хэдэн
асуудлаар Оросын зүгээс дэмжлэг авах асуудлаар хэлэлцээ
хийхээс гадна
Лнгли, Франц, Япон зэрэг олон улсаас Орост сууж байсан
элчин сайдыи
яамдад Монголын тусгаар тогтнолыг зовшөөрүүлэх асуудлыг
тавьж, зарим
оронд айлчлах зөвшөөрөл хүсэх зорилготой байжээ. Гэвч
эдгээр орны Орос
дахь элчин сайдын яамдаас хэн нь ч уг асуудалд тун
болгоомжтой хандаж,
М.Ханддорж нарыг хүлээж авсамгүй.
1913 оны эхээр Монголын засгийн газар Да лам
Цэрэнчимэд, бинт ван Гончигсүрэн нарыг Японд очуулахаар
томилон илгээжээ. Цэрэнчимэд нарын зорилго нь Японтой
худалдаа, найрамдлын гэрээ байгуулах явдал байжээ. Гэвч
Оросын тал тухайлбал, Харбин дахь Оросын консул
Цэрэнчимэд нарыг цааш алхуулсангүй. Гэвч энэ нь
Монголын асуудал Японы сонирхлыгтатахгүй байсны баталгаа
биш юм. 1913 оны намар Японы иргэн Кодама гэгч Нийслэл
Хүрээнд ирж, хорь гаруй хоног байхдаа Монголын эрх
баригчидтай уулзаж, Монгол улс Японтой найрамдахын
чухлыг онцлон тэмдэглэж байв. Кодама амин хувиараа явж
байсан уу, түүний ар галд Японы төр байсан уу гэдэг нь-эдүгээ
ч тодорхой бус. Ямар ч байсан Кодамагийн Нийслэл Хүрээн
дэх үйл ажиллагаа Японы ашиг сонирхлын илрэл байсан нь
эргэлзээгүй.
1913 оны эцэс, 1914 оны эхээр Монгол улсын Бүгд
ерөнхийлөн здхирах яамны сайд (Засгийн газрын ерөнхий
сайд) Т.Намнансүрэн тэргүүтэй
төлөөлөгчдийг дахин Орос улсад томилон илгээв.
Т.Намнансүрэнгийн Орост очсон нь Бээжингийн тунхаг гарсны
дараахны хэрэг бөгөөд түүний айлчлалын гол зорилго 1913
оны «Орос-Хятадын тунхаг»-ийг Монгол улс. огт хүлээн авах
боломжгүйг Оросын талд ойлгуулж, Монгол улс Хятадтай
бүрмөсөн харилиаагаа тасалж байгаа буюу бүрэн тусгаар
тогтносон гэдгээ| Оросын талд эрс шийдвэртэй илэрхийлж,
-79-

80. Монгол Улсын түүх V
Өвөр Монголыг нэгтгэх хэрэгг дэмжлэг хүсэх, Орос улсад
Монголын элчин төлөелөгчийг суулгах явдад байжээ. Мөн
Петербург дэх гадаад орны элчин сайдуудад хандаж Монголын
тусгаартогтнолыгдэмжүүлэхийгоролдсон билээ. Гэвч Оросын
засгийн газар Бээжингийн тунхагаас өчүүхэн ч ухарч,
монголын хүсэлтийг хү/гээж авсангүй учир зорьж очсон хэрэг
нь бүтсэнгүй.
Т.Намнансүрэн Богд хаанаас Японы эзэн хаанд явуулсан
захидлыгавч явсан бөгөөд түүнийгээ Оросын Гадаад яамны
сайд Сазановт Японд дамжуулан өгөхийг хүсэн гардуулжээ.
Уг захидалд Өвер Монголыг хятад цэрэг түрэмгийлэн зовоож
буйг дурдаад, Өвөр Монголоос хятад цэргийг гаргахыг
Хятадын засгийн газраас шаардаж, Монголын тусгаар
тогтнолын хэрэгт туслахыг хүсээд, Монгол-Японы хооронд
өнө удаан хугацааны найрамдалт харилцаа тогтоох
эрмэлзэлтэй байгаагаа илэрхийлжээ.
Т.Намнансүрэигийн айлчлалын үеэр Оросын эрх баригчид
МонголдЗ сая рублийн зээл олгох, хорин мянган винтов, таван
их буу, дөрвөн пулемёт худалдахаар болжээ. Оросын засгийн
газар энэ зээлийн зарцуулалтад хяналт тавих түшмэлээ
Нийслэл Хүрээнд суулгах болжээ. Мөн түүнчлэн Оросын
засгийн газар монгол цэргийг Өвөр Монголоос гэдрэгтатах,
Хиагтад болох гурван улсын хэлэлцээрт төлөөлегчдөө
оролцуулах, Монгол улс цэрэг зэвсгийн талаар өөр хэнээс ч
тусламж авч болохгүйг хатуу мөрдөх болзлыг хүлэ^лгэжээ.
1913 оны Бээжин хотноо Орос Хятад хоёрын гарын үсэг
зурсан тунхаг бичгийн тавдугаар зүйлийн дагуу Орос, Хятад,
Монгол гурван этгээдийн бага хурлыг 1914 оны V I I I сарын 26-
нд Монгол-Оросын хил дээрх Хиагт хотноо эхлэв. Энэ бага
хуралд оролцсон Орос, Хятад, Монгол талууд Монголын
тусгаар тогтнолын асуудлаар харилцан маш их зерөлдөж
байсан билээ. Ийм учраас уг бага хурал маш хурц зөрчлийн
дунд, 8 cap гаруй хугацаанд сунжирч, эцсийн дүндээ Орос,
Хятад хоёр хүчээ нэгтгэн буурай Монголд 1913 оны Орос-
Хятадын тунхагийг тулган хүлээлгэв.
Энэ бага хуралд Оросын талаас Нийслэл хүрээнд суух
ерөнхий консул А.Я.Миллер тэргүүтэй төлөөлөгчид, Хятадын
талаас дэслэгч генерал Би Гуйфан тэргүүтэй төлөөлөгчид,
Монголын талаас Дотоод яамны тэргүүн сайд, улсад туслагч
гүн, да лам Дашжав, Сангийн яамнытэргүүн сайд, түшээт ван
Г.Чагдаржавтэргүүтэй (1914 оны X сараас Шүүх яамны дэд
сайд, жонон бэйс Ц.Ширнэндамдин Дашжавын оронд
томилогдсон) төлөөлөгчвд оролцжээУ
Энэ хэлэлцээрт оролцсон Хятадын төлөөлөгчдийн тэргүүн
Би Гуйфан «Дундад улс ба Монгол уулаас нэгэн гэр бөлгөө»
хэмээгээд 1-д: Дундад, Орос хоёрын тунхаг, түүний Хятад,
Орос хоёрын улсын солилцсон ноот
үндэсний төр улсын сан хөмрөгт орох болов Урьд Манжийн эзэн хаан,
төрийн мэдэлд байсан Дарьганга, Халхын дөрвөн аймаг, Ховд, Улиастай,
Хүрээн дэх албаны үржил сүрэг олон мянган малыг улсын санд хураан
авчээ.
Энэ үед монголчуудын эрхлэх үндсэн аж ахуй, амьжиргааны гол
хэрэгсэл нь нүүдлийн мал аж ахуй байв. Нийгмийн янз бүрийн анги
-80-

81. Монгол Улсын түүх V
давхраанд хамрагдах хэн бүхэн ямар нэг хэмжээгээр малыг өмчлөх
&өгөөд мал аж ахуйн оршин тогтнох үндэс нутаг бэлчээр ерөнхийдөө
феодалын төр, феодал ангийн өмчид байсан явдал бол малчин ардууд
феодалын хамжлагын хараат байдалд оршиж байх үндсэн нөхцөл болж
байлаа.
XIX зууны сүүл үеэс Монгол орон дэлхийн капиталист зах зээлийн
хүрээнд татагдан орж таваар мөнгөний харилцаа нэвтэрч эхэлсэн нь ард
ангийн дотор ч хөрөнгө чинээний ялгарлыг хүчтэй болгожээ. Дурдан буй
үед мянгаас дээш малтай аж ахуйтан 3000 орчим, тэдний дотор 18-20 гаруй
мянган толгой малтай нь 30 орчим байжээ. Эдгээр баячуудын олонх нь ард
-гаралтай хүмүүс байв.
Оросын эрдэмтэд М.И.Боголепов, М.Н.Соболев нар 1910 онд
Монголын аж ахуй гаднаас юм худалдан авахгүй, мөн өерийн түүхий
эдийг гадагш борлуулахгүйгээр оршин байж чадахгүй болж, зах зээлтэй
холбогдон, хувиа аргацаах аж ахуйн цэвэр хэлбэр алга болсныг
тэмдэглэн бичжээ.
Монголчууд Хятад, Орос болон бусад орны худалдаачдад, мал, мал
аж ахуйгаас гарах түүхий эдээ худалдан борлуулдаг байв. Монгол орон
Оросын Сибирь, Эрхүү мужийн махны хэрэгцээг хангахад чухал үүрэг
гүйцэтгэж байлаа. Монголын мал Чуй, Түнхэн, Монд, Хиагтын
чиглэлээр Орост нэвтэрч байв. 1911 онд зөвхөн Мондын чиглэлээр бод
мал 29 223 толгой, бог мал 41 959 толгойг Орост оруулж байжээ.
Хятад худалдаачид монголчуудаас маш хямд үнээр мал худалдан
авах, бараа таваараа өндөр үнэлж мал, түүхий эдээр арилжих, өрийн
золиосонд барьцаалан авах зэргээр олон мал сүрэгтэй болж байжээ.
Монгол дахь хамгийн баян Да шин ху-гийн пүүс 1912 оны хавар зөвхөн
ганц удаагийн туувраар 30 000 хонь, ямаа Хятадад гаргаж байжээ. Үүнээс
гадна монголчууд өөрсдөө Хятад, Оросын наад захын нутаг хотуудад очиж
мал түүхий эдээ худалдан борлуулж, менгө цаас, хэрэгцээт зүйлээ олж
ирэх явдал дэлгэрч байв.
Монгол улс тусгаар тогтносноор Монголын дотоод зах зээл
идэвхжиж, Их Хүрээ, Хиагт, Улиастай, Ховд зэрэг хот суурины зах
зээлийн хувьд гүйцэтгэх үүрэг мэдэгдэхүйц дээшилж, монголчууд
тэдгээр газарт мал, малаас гарахтүүхий эд, арьс шир, сүү, цагаан идээ,
түлшний мод, өвс зэргийг худалдан борлуулах нь нэмэгджээ. Гаалийн
бүрэн бус мэдээгээр зөвхөн 1917 онд дээрх хотуудын зах дээр монголчууд
бод мал 23 мянга гаруй толгой, бог мал 89 мянга гаруйг худалдан
борлуулжээ. Үүнээс гадна үлэмж хэмжээний арьс шир, ноос үс, сүү,
цагаан идээ борлуулсан байна.
Ийнхүү мал аж ахуй тавааржин, жижиг таваарын аж ахуй улам
хөгжсөн явдал бол дурьдан буй үед ардын аж ахуйтны зарим хэсгийн дотор
хөрөнгөлөг аж ахуй үүсэхэд хүргэжээ. Энэ бол аж ахуйд гарч байсан
чухал еөрчлөлт мөн.
Мал аж ахуйн арга ажиллагаанд зарим нэг шинэ
дэвшилт зүйл нэмэгдсээр байв^Ойт хээрийн бүс, ялангуяа Их
Хүрээ, Хиагтын хооровд Сэлэнгэ мөрний сав дагуух нутагт
малчид өвөлжөөндөө модоор дулаая хашаа, саравч, тал хээр,
говьталынхан чулуу, хөрзөнгөөрзадгай хорообарю) болжээ.
Мөн өвөл хаврын хатуу хахир цагт уналга эдэлгээний болон
ядарч доройтсон малдаа зориулж, өвс хадлан бэлтгэх ажил
мэдэгдэхүйц нэмэгджээ. Нийслэл Хүрээ, Хиагт, Ховд, Улиастай
зэрэгхотсуурины болон тэдгээрийн ойролцоох нутгийн хүмүүс
-81-

82. Монгол Улсын түүх V
өвс хадлан бэлтгэж, саалийн үнээ, чөдрийн морио тэжээх,
жингийн хөсгөө түр өл залгуулж байлаа. Нэгэнт ийм эрэлт
үүссэн учир дээрх хотуудад зах дээр хүйтэн сэрүүн улиралд
өвс их гүйлгээта таваарын нэг байлаа. 1914-1918 онд зөвхөн
Нийслэл Хүрээний зах дээ| дунджаар 20 гаруй мянган үхэр
тэрэг өвс зарагдсаныг гаалийн бүрэн бу( тасалбараар
багцаалан гаргаж болох юм.
Монголын аж ахуйн байдал, хүчин чадлыгтодорхойлох
зорилгоор оноос эхлэн хэдэн жил дараалан Монгол улсын
засгийн газраас гадаадьп мэргэжилтэн оролцсои тусгай
шинжилгээний ангийг Хэнтий, Хангай Хөвсгөл, Говийн Алтай
зэрэг нутагтажиллуулжээ. Энэ шинжилгээнийанп Монголын аж
ахуй, газар тариалан, ан агнуур, байгалийн баялаг зэргий
судлан шинжилжээ. Шинжилгээний анги малын хашаа саравч,
өвс хадла бэлтгэх, ашиг шимийг нь бүрэн боловсруулж
ашиглах, байгаль цаг уурынха нөхцөлд сайтар тохирсон
монгол малын удмын санг хамгаалах, дотор н сонгон
үржүүлэх замаар үүлдэр угсааг нь сайжруулах, дотооддоо
газа тариалан хөгжүүлэх, ан агнуур, байгалийн
баялагашиглахажлыгсайжрууЛ? замаар мал аж ахуйн
ачааллыг хөнгетгөн, улмаар сэргэн хөгжих боломжби болгох
саналыг дэвшүүлжээ7
Монголын аж ахуйд байгалийн ган гачиг, цас зуднаас
гадна төрө бүрийн өвчин маш их гарз хохирол учруулж
байлаа.
Нэг талаас элдэв өвчний улмаас мал аж ахуйд учирч
байсан хохирль багасгах гэсэн монголчуудын эрмэлзэл, нөгөө
талаас хил хязгаартаа өвчтэ мал нэвтрэхээс сэрэмжлэх гэсэн
гадаадын худалдаачдын сонирхол нэгд: нийлж, Оросын
харьяат зарим малын эмч нартай тодорхой болзол, хугащ
бүхий гэрээ байгуулж, малын зарим халдварт өвчин
эсэргуүцэх тарил үйлдвэрлэх, түүгээр мал тарих ажлыг үүсгэв.
Энэ нь хожмын Монгол улсы үндэсний мал эмнэлгийн
албаны үүсвэр байжээ.
Монгол улсын засгийн газар газар тариалангийн ажлыг
хөгжүүл дэлгэрүүлэх талаар нэлээд анхаарч байвЦ],урдан буй
үед Монгол орон Opxoi ^элэнгэ, Туул голын сав дагуух төв
Халхын, Ховд, Буянт гол, Увс нуурын орчмын баруун
монголын, Говь Алтай орчмын нутгийг хамарсан Баруун
өмнөд нутгийн, Халх гол хавь нутгийг хамарсан Дорнод
монголын гэсэн үндсэндээ тариалангийн дөрвөн голомт
байв"^
Пу1онголын газар тариалан, бас улсын буюу цэргийн
тариалан, хүрэз
хийдийн тариалан, ноёд феодалын тариалан, ардын
тариалан, гадаадыи
харьяат нарын тариалан гэж эрхэлж буй нийгмийн бүлгээр нь
ангилжболо!
-82-

83. Монгол Улсын түүх V
юм.
Монгол улсын засгийн газраас газар тариалангийн ажлыг
хөгжүүлэх тшар явуулсан бодлого мь нэг талаар гаднаас зөөн
авч ирэх будаа, гурил ховордсонтой, нөгөөталаар зарим нутагт
газартариалангийн ажил аж ахуйн чухал салбар болж
байсантай бас ч холбоотой байв.
ГБОГД хаан 1914 онд буулгасан нэг зарлигтаа Түшээт хан
аймгийн чин ван Ханддорж, Сэцэн хан аймгийн жүн ван
Доржпалам, Сайн ноён хан аймгийн түшээ гүн Цогт-Очир
нарын зэрэг нэлээд хошууд өөрсдөө тариа тарьж бүхий нь
харьяат хошууны олны хэрэглэгдэхүүнд багагүй тус болж
байгааг дурджээАТариаланг хөгжүүлэхэд тус дэм үзүүлэх
зорилгоор улсын сангаас тариа тарих хошуудад анжис, хадуур,
хамуур, хүрз зэрэг багаж болон үрийн будаа олгохоор
шийдвэрлэжээ. Тэгээд намар гурав дахин нэмэгдүүлэн, нэг
хувийг нь үр болгон хадгалж, нэг хувийг нь улсын санд хурааж,
нэг хувийг нь харъяат хошууны албан хэрэгцээнд зарцуулах,
тэгээд үлдсэн нь хэдий чинээ боловч уул тарьсан хүнд олгохыг
заажээ.
(T913 ОНД тариалангийн ажлыг ергөтгөх, улсын санд нэмэр
тус болгох, гадаадын тариачдын үйл ажиллагаанд хяналт
тогтоох зорилгоор гадаад, дотоодын харьяат нарттариалангийн
газартүрээслэн олгохоор шийдвэрлэж, тариалангийн газар
түрээслэх дүрмийг батлан гаргав. Энэ дүрмийн ёсоор урьд
нэгэнт хагалсан, шинээр хагалах тариалангийн газрыг гол
усанд ойр холыг нь харгалзан дээд, дунд, доорд гэж гурав
ангилж, нэг үр газар тутмаас 2-3 цэн мөнгө хурааж байхаар
тогтжээ] Шинээр атар газар хагалах явдлыг урамшуулж эхний
гурван жилд тусгай хөнгөлелт үзүүлэхээр заажээ. Энэ дүрмийн
ёсоор нэлээдхүмүүс ялангуяа Хятад болон бусад гадаадын
харьяат нар чамлалттүй газар түрээслэн авч тариа тарьж
байжээ.
Монголын тариалангийн гол ургамал нь халтар арвай, хар
будаа, буудай байв. Гадаадын харьяат нар хүнсний ногоо
нэлээд тарьж байжээ. Гаалийн бүрэн бус мэдээгээр үзэхэд
1917 онд монголчууд дотоодын хот суурины зах зээл дээр
арвайн гурил 4624 жин, гурил 129820 жин, арвай 12248 жин,
чангаамал 78 171, шар будаа 83 173 жинг болон хивэг, сүрэл
зэрэгтариалан-гийн бусад бүтээгдэхүүн худалдан борлуулжээ.
Үүнийг цөмийг гаднаас зөөн авчирсан гэж үзэж болохгүй юм.
Монголчууд хятад тариачдаас газраа боловсруулах,
тариагаа арчилах арга ажиллагааг суралцсаар байжээ.
Оросын худалдаа, орос тариачдаар дамжин үйлвэрийн
хийцтэй төмөр анжис, сам борной, гар хадуур зэрэг
тариалангийн багаж, буудай зэрэг ургамлын үр элбэгшиж
байв. Газар тариалан эрхэлдэг нутгийн ардууд өөрсдөө жижиг
гар тээрэм хийж тариагаа гурил болгон ашигладагболжээ. Мөн
орос, хятадтариачид усанболон морин тээрмээр тариагаа
тээрэмдэж, ойролцоо ыутгийн ардын тариаланг хөлсөөр гурил
болгон өгдөг байв.
Монгол орон дэлхийн капиталист зах зээлийн хүрээнд
-83-

84. Монгол Улсын түүх V
татагдан орсонтой уялдан Монголоос гадагш гаргах зүйлийн
дотор ангийн арьс, үс чухал байр эзлэх болжээ. Ангийн ажил
олборын чухал эх сурвалж болж байсан нь таваар мөнгөний
харилцаа идэвхжсэний нэгэн гэрч байлаа.
Ангийн багаж хэрэгсэл, арга ажиллагаа ч боловсронгуй
болсоор байжээ.
1917 онд дотоодын хот суурины зах дээр монгол хүмүүс 30
шахам н: төрлийн ангийн арьс, үсбусад бүтээгдэхүүн 61000
шахмыгзаржборлуулжэ: 1912 онд Монголоос зөвхөн Хешеө
модны гаалиар Орос улсад I 127 рублийн ангийн үс гаргасны
дотор тарваганы арьс 817 327 рубль, үнэгн арьс 96 263 рубль,
аргалийн арьс 26 609 рубль, янгирын арьс 22019 руб. булга
10070 рубль болж байжээ, 1919 оны хавар хэсэг хятад
худалдаач! зөвхөн нэг удаа Улиастай хотоос хэрэмний арьс
51 934, чонын арьс 3) хярсны арьс 39, мануулын арьс 627,
тарваганы арьс 28 122, үнэгний api 1516, бугын эвэр 1441,
зээрийн арьс 1383, янгирын арьс 13, шилүүсний ар; 27-г Хятадад
ачуулжээ.
Богд хааны засгийн газар 1913 онд Оросын харъяат
Галпиров, Поляга' нарт Буйр нуур, Халх голд загас агнах 5-10
жилийн хугацаатай түрээс олгои[ байсан нь ан агнуурын
ажилд гарсан нэгэн шинэ үзэгдэл байв.
Дурдан буй уед байгалийн бусад баялгийг ашиглах явдалд ч
ахиц гарчээ.1 Ой мод элбэг хангай нутгийнхан хот сууриньг зах
дээр түлшний мод, говь' талынхан аргал, харгана их худалдах
болжээ. 1917 онд монголчууд хш суурины зах дээр 100000
үхэр тэрэг мод, 1200 гаруй тэрэг аргал, 155 тэрэг харгана
зарсан мэдээ буй нь бүрэн бус юм. Мөн онд 145 675 жин давс,
90322 жин хужир, 26 807 жин мөөг болон байгалийн бусад
хишгийг худалдсан байна.
Q914 онд Гадаад яамны нэгэн түшмэл мод банз зүсэх
үйлдвэрийг Туул голын хөвеөн дээр байгуулж, 40 гаруй хүн
хөлслөн ажиллуулах, Тэрэлж-Туулын бэлчир, Улиастайн эх
зэрэг газраас мод салаар авч ирүүлэх хүсэлт тавьсныг
зөвшөөрч байжээ. 1916 онд Их шавийн зайсан Ёндонжами
байгалийн зэрлэг цайны ургамал түуж, цай хэвлэх улсын
үйлдвэр байгуулах санал дэвшүүлснийг ёсоор болгожээ}
1913 онд «Алт мөнгөний зэрэг уурхай нээх дүрэм»-ийг
засгийн газраас батлан гаргаж, ашигт малтмал бүхий газрыг
гадаад дотоодын хумүүст түрээс концессын журмаар
ашиглуулж, улсын санд нэмэр сэлбэг болгохоор шийдвэр
гаргав. Богд хаан ийнхүү уурхай нээлгэх тухай 1912 онд Дотоод
яамнаас өргөсөн айлтгалд хариу зарлиг буулгахдаа «Урьд
эдүгээгийн цагер адилгүй... алт бүхий газрыг нээх боловч, ер
хэмжээгүй малтаж сүйтгэх нь бус ... эрхэм сүлд тахилга бүхий
газар болбоос эрхэмнэж үл малтах нь зүй мөн. Бус энгийн
зэрэг газар нутагт дан ганц алт бус ямар зүйлийн зоорь 6yf
аваас зохихыг узэж нээн авбаас зохино» гэжээ.
Дээрх дүрмийн дагуу ашигт малтмал бүхий газрыг түрээс,
концессы} журмаар олгохдоо уурхайн хөрөнгийн элбэг
ховор, үйлдвэрийн хүнд хөнгөнийг харгалзан, улсын санд
оруулах хувийг ойролцоогоор 5-50 хув байхаар заажээ. Энэ
-84-

85. Монгол Улсын түүх V
дүрмийн ёсоор ихэвчлэн орос, хятад, ганц нэг монго. хун алт,
эрдэнийн чулуу олборлох, эрх олж авсан байна. Гэвч ашиг
малтмалын зүйл олборлох эрх олж авсан хүмүүсийн ихэнх нь
санхүүгий талаар бат суурьгүй, аз турших замаар ашиг
хонжоо олохыг эрмэлзэгсэ байлаа. Монгол оронд ашигт
малтмалын хайгуул шинжилгээ, нөө тодорхойлох ажил огт
хийгдээгуй, зам харилцаа тээвэр хөгжөөгүй, а;
үйлдвэрийн капитал нэвтрээгүй зэрэг олон шалтгаанаас дээрх
ажил төдий л үр дүнд хүрээгүй байна.
СМонгол улсын засгийн газраас ашигт малтмал олборлох
эрх олж авагсдын дотор хамгийн том нь урьд Манжийн үеэс
Түшээт хан, Сэцэн хан хоёр аймгийн нутагт алт олборлохоор
байгуулагдсан «Монголор» хэмээх нийгэмлэг байв] Богд хааны
засгийн газар, энэхүү нийгэмлэгийн хооронд байгуулсан гэрээ
ёсоор уг нийгэмлэг олборлосон бүх алтны арван зургаан хувь
хагастай тэнцэх бие алт буюу орос рублийг Монгол улсыи санд
оруулж байх үүрэг хүлээжээ. Богд хааны засгийн газраас
нийгэмлэгийн олон уурхайн газар гэрээнд хүлээсэн үүргээ
биелүүлэхэд нь хяналт тавих түрээсийн түшмэдийг тус тус
томилон суулгажээ.
(J915 онд Сангийн яамнаас «Монголор»-ын олон уурхайг
шалгаж үзэхэд тэдгээрт 2800 хүн ажиллаж, 12 372 лан алт
олборлох, улсын санд 2041 гаруй лан алт оруулах төлөвтэй
байжээ).
'Тус орон тусгаар тогтносон нь дотоод худалдаа, зах зээл
үүсэх, улмаар гар урлалын ажил хөгжихөд чухал түлхэц болжээ.
Н ийслэл Хүрээ болон бусад томхон хот суурин газрын хүн ам
олширч, гар урлалын ажил эрхлэн амьдрагсдын тоо
нэмэгдэж байв. Монгол гар урчууд бурхан тахилын хэрэгсэл,
амьдрал ахуйн хэрэгцээт гутал, хувцас, гэрийн мод, тавилга,
эмээл, алт, мөнгө, төмрийн дархны ажил эрхэлдэг байв. Хот
суурины гар урчуудын дотор бусдын юмыг хөлсөөр урлагчид
цөөнгүй байв, Тэд бас бүтээгдэхүүнээ зах зээл дээр худалдан
борлуулдаг байву 1913 онд Гаалийн яамнаас «Монгол хүн
эмээлийн мод, малгай, тооно, хана, араг, уурга зэргийг хийж
худалдах нь цөөнгүй бөгөөд энэ зэрэг худалдаа хийгсэд нь цөм
ашиг хонжвор хичээж явах нь бусад олон худалдаачнаас
ялгаварлах газаргүй» хэмээн татвар ноогдуулах санал гаргаж
байв, Мөн уг бичигт энэ мэт зүйлийг хөдөө газар үйлдээд авч
ирж худалдаалагсад буйг ч дурьджээ. Гэвч хятад урчуудыг
бодвол ашиг орлого бага, ихэнх нь уг ажлыг аж амьдралдаа
нэмэр сэлбэг болгохыг хичээсэн ядуучууд тул татвар авахыг
түр азнахаар шийджээ.
Хот суурин газар гадаадын урчууд олон байв. 1914 онд
зөвхөн Нийслэл хүрээнд алт, мөнгө, зэс, гууль, төмрийн дархан,
мужаан будагчин, зурагчин, элдүүрчин, оёдолчин зэрэг 25
зүйлийн ажлыг эрхэлсэн 400 гаруй өрх, 2800 гаруй хятад урчууд
байсан аж. Богд хааны засгийн газар гар урлалын сургууль
байгуулж, гадаадаас багш урин авчирч байжээ.
Манжийн дарлалыг түлхэн унагаж, Монгол орон бие даасан
хөгжлийн замд орохыг чармайжбайсан ньтаваар мөнгөний
харилцаа, дотоод худалдаа идэвхжин өргөжихөд их түлхэц
-85-

86. Монгол Улсын түүх V
болжээ. Нийслэл хүрээ Хиагт, Улиастай, Ховд зэрэг хот суурин
газрын хүн ам нэмэгдэж засаг захиргаа, шашны төвийн зэрэгцээ
худалдаа зам тээврийн зангилаа болж, ойр тойрныхоо
хошуудын аж ахуйг өөрийн зах зээлийн нөлөөнд татах болов.
Өөрөөр хэлбэл орон нутгийн чанартай боловч дотоодын зах
зээл үүсэн тэлж байлаа. Жилийн аль ч улиралд тогтмол
ажилладаг хот газрын захууд бий болсон нь дотоод
худалдаанд гарсан том ахиц байлаа. Энэ нь үндэсний
нэгдсэн зах зээл бүрэлдэхийн урьдчилсан чухал нөхцөл юм.
Үүнээс гадна Монгол хотууд
гадаадын худалдаачид гар урчууд төвлөрсөн гол цэгүүд
хэвээрээ бай Монголын ноёд, том лам нар, ард гаралтай
баячууд гадаадын худалдаачид' хувь нийлүүлэх явдал нэлээд
байжээ.
Таваар-мөнгөний харилцаа дэлгэрэхийн хирээр
худалдаа наймаага ажлыг бие даан хийж, ашиг хомжоо
олохыг эрмэлзэгсэдийн TOO eccei байжээ. 1917 оны гаалийн
мэдээгээр эш болгон авч үзвэл зөвхөн Нийсл: хүрээний зах
дээр 15 мянга гаруй хүн мал, мал аж ахуйн түүхий эд бус;
зүйл худалдан борлуулж, тэр үеийн ханшаар 5 сая гаруй
рублийн гүйл хийжээ.
Худалдаа наймааны ажлыг үйл ажиллагааныхаа чухал
хэсэг болгон| баяжигсдын дотор Гаидан Балжир, Бөөгийн
Шагдар, Бүтэмж гэлэн, Шадав| гавьж, Ухаа Бальдир зэрэг
нэрд гарсан баячууд олон байв. Тэд нар бш үндсэндээ
жирийн ард гаралтай хүмүүс байжээ. Тэд хөлтэй том
худалдаа, жин тээвэр хийхийн хамт бас их хэмжээгээр
менге хүүлж байжээ.
Монгол худалдаачид үндэсний мөнгөн тэмдэгт, жин
хэмжүүр, худал дааны байгуулагатай холбох, зам харилцааг
сайжруулах, үндэсний банк байгуулахыг шаардаж байв.
1917 онд түшмэл Цэдэвсүрэн, лам Чагдаржав тэргүүтэй
Нийслэл хүрээний 18 худалдаачид хувь хөрөнгө нийлүүлж
«Монголын харилцан туслах хороо»-г байгуулж, Монголын
түүхий эд, гадаадын барааг бусдаар дамжуулахгүй шууд
гардан худалдаалж, өөрседдөө болон улсдаа ашигтай
ажиллахыг санаачилж байсан нь монгол худалдаачдын
үндэсний ухамсар сэргэн дээшилж, үндэсний зах зээлийнхээ
телөө тэмцэх гэсэн оролдлого байлаа.
Богд хааны засгийн газар 1912 оны зун Гаалийн хэргийг
захиран шийтгэх яамыг шинээр байгуулж, салбар хороодыг
Нийслэл Хүрээ, Хиап, Улиастай, Ховд зэрэг газар байгуулжээ.
Орон нутагт гааль хураах эрхийг хошуудын тамгын газар
олгов.
1913 онд «Монголчуудын дотоод худалдаанаас гааль
хураах тухай дүрэм»-ийг батлан гаргав. Улсын сангийн орлогын
нэг гол сурвалж бол гааль, түрээсийн орлого байлаа. Гаалийн
дүрэм ёсоор худалдсан зүйлийн 5 орчим хувийг гаалийн
татварт хурааж байв. Монгол улсьш худалдааны гааль нь
феодалын бутралын үеийн Европ дахины дотоод гаалиас
нэлээд ялгаатай юм. Тэр үед Европын худалдаачид нутгийг
нь дайран өнгөрсөн феодалын эзэмшил тус бүрд гааль төлдөг
-86-

87. Монгол Улсын түүх V
байсан бол Монголын гааль мал, түүхий эд, бусад зүйлийг
худалдан борлуулагсдаас хэдэн ч аймаг хошууны нутагдамжин
явж, хаана ч хүргэж зарсан, цагийн ханшийг баримтлан
дүрмийн ёсоор ганцхан удаа гааль хураадаг байв^Монгол
улсын гааль нь дотоод болон хятад худалдаачдын аль алинаас
адилхан хувиар гааль хурааж байсан болохоор түүнд дөнгөж
тэрэлж ядаж байсан монгол үндэсний худалдаачид, MoнгoлJ
олон үеийн турш ноёрхож, байр суурь нь бэхэжсэн хятад
худалдаачдаас илү нэрвэгдэж байсан нь дамжиггүй.
Нөгеө талаар Монголын гааль Орос худалдаачдад огт
хамаарахгүй бай Энэ нь Монгол дахь эдийн засгийн
нөлөөгөө бэхжүүлэх зорклгоор xaaн
Оросоос Монголд тулган хүлээлгэсэн 1912 оны тэгш шударга
бус гэрээний үр дүн байв^
Монгол улсын үед улсын орлого зарлагын төсвийг эмх
цэгцтэй болгох, улсын санхүүг арвитгах талаар авч явуулсан
арга хэмжээнүүд нь эдийн засгийг өөд татахад бас чиглэгдэж
байжээ.
Монгол улсын засгийн газар улсын төсвийн алдагдлыг
нөхөх, хязгаар нутгийг батлан хамгаалах, үндэсний цэргийг
санхүүжүүлэх зорилгоор 1913 онд хаант Орос улсаас 100
мянган рублийг 10 жилийн хугацаатай, дараа нь 2 сая рублийг
20 жилийн хугацаатай, 1914 онд 3 сая рублийг 30 жилийн
хугацаатай тус тус зээлдэж авчээ. Энэхүү зээдсэн мөнгийг
зарцуулах хэрэгт хяналт тавих, Монголын санхүү, тесвийг эмх
цэгцтэй болгоход туслуулах зорилгоор Орос улс өөрийн
Сангийн яамны түшмэл С.А.Козинг 1914 онд Монголд
томилон ирүүлжээ. Түүний бие 1917 он хүртэл ажиллахдаа
улсын санхүүг цэгцэлж, нэгдсэн төсвийн систем бий болгох,
орлогын шинэ эх сурвалжийг илрүүлж ашиглах зэрэг хэд
хэдэн ажлыг сэдэн төлөвлөж, тэдгээрээс заримыг нь
хэрэгжүүлэх оролдлого хийжээ. Тухайлбал, 1914 оноос
улсын орлого, зарлагыг төсөвлөн хөтлөх болжээ.
1916 оны улсын орлогыг 6 149625 рубль байхаар
төсөвлөснөөс 65.04 хувийг албан татвараас, 600 000 рублийг
гаалиас оруулахар төлөвлөжээ. Үүний дээр 1 сая рублийн
зээл авчээ. Улсын төсвийн зарлагын 90 хувийг төвийн яамд,
албан газар, ноёд түшмэдийн цалин пүнлүү, аймаг хошуудын
аппаратын зардалд зориулж байлаа.
Оросоос уригдаж ирсэн мэргэжилтэн түшмэд С.А.Козин,
түүний орлогч П.А.Витте нарын санаачилга, оролцоотойгоор
1916 онд «Улсын херөнгийг захирах газар» гэгч нэгэн тусгай
албан газрыг байгуулж, дүрмийг нь батлан гаргажээ. Тэрхүү
дүрэмд Монгол улсын хязгаарын доторхи газрын хөрсөн дзэрх
ба доорхи бүх баялгийг улсын өмч хөрөнгө гэж албан ёсоор
зарласан бөгөед эл бичиг нь зөвхөн эдийн засгийн төдийгүй,
улс төрийн маш том утга санаа бүхий зүйл байлаа. Улсын
хөрөнгийг захирах газрын дүрэмд байгалийн бүх баялгийг
ашиглуулахаар зохих болзлын дагуу түрээслэн олгох, түүнээс
орох орлогыг улсын санд оруулж байхаар зааснаас гадна
зохих боломжтой газар улсын үйлдвэрийгбайгуулах явдал бол
мөнхүү газрын чухал үүрэг гэж заажээ.
-87-

88. Монгол Улсын түүх V
Богд гэгээний засгийн газар эдийн засгийн шинж чанартай
өөрчлөлт хийхэдсанхүүгийн талаар гачигдажбайсан нь
Манжийн колоничлолын хорт уршипай холбоотой юм. Богдын
засгийн газар «Монголын үндэсний банк» гэдэг нэртэй
банкийг Их Хүрээнд байгуулахаар оросуудтай тохирчээ.
Монгол орныг оросын эдийн засаг, санхүүгийн хараат байдалд
улам бүр оруулах гэсэн Оросын хөрөнгетөн нарын хүсэл,
санхүүгийн тогтмол дэмжлэгтэй болох гэсэн Богдын засгийн
газрын эрмэлзэл хоёр ийнхүү нэгдэн нийлсний үр дүнд
байгуулагдсан «Монголын үндэсний банк» гэгч нь 1915 оноос
үйл ажиллагаагаа эхэлсэн юм, Гэвч дэлхийн I дайнаас болж,
энэ банк Хүрээний эрх баригчдын найдварыг огтхон ч
биелүүлэх чадваргүй нь удалгүй тодорхой болжээ. Иймд
Монгол улсын засгийн газар 1917 онд
өөрийн «Мөнгений хүү үржүүлэх анги» нэртэй банк маягийн
газр| Сангийн яамны дэргод байгуулан, түүний дүрмийг
баталж, улсын мөнгоөр тусалсан хүнийг хөхүүлэн, феодалын
хэргэм зэрэг, эрх ямб шагнах шийдвэр гаргажээ. Дэлхийн I
дайн гарч, Орос оронд хувьсг! хөдөлгөон өрнөж, дотоод
гадаад байдал нь гүнзгий хямралд автагдсаш Монгрлд
санхүүгийн болон бусад дэмжлэг олгох явдал аандаа зогсчээ.
11914 онд гаргасан тариалан хөгжүүлэх шийдвэрээ
амьдра) хэрэгжүүлэхэд зүйл зүйлийн бэрхшээл тохиолдож, эцэст
нь 1919 онд< сага газар хагалбарлан тарьсан боловч ер яльтай
боловсруулан үржү^ чадсангүй» тул «олон аймаг, хошуу, шавийн
нутагт албаар тариа тариул! хэргийг бүрмөсөн зогсоох» шийдвэр
гаргажээГ]
Гэвч X1X-XX зууны заагаар Монгол орноор жуулчилсан
гадаадь! хүмүүс Монгол орон, ялангуяа тариалан тарихад
тохиромжтой хойд зүгиц} нутагт ард олон аж амьдралдаа нэмэр сэлбэг
болгох зорилгоор тариаланги1 ажлаар оролдох нь улам бүр
өргожсөер байгааг цохон тэмдэглэсээрбай билээ.
Монгол оронд феодалым бурангуй дэглэм, хамжлагат ёс,
эдийн засгшй хоцрогдсон харилцаа ноёрхож байсан нь ард олны
аж ахуйн санаачилп боогдуулан, үйлдвэрлэх хүчний хөгжлийг
чөдөрлөж байв.
Монгол улсын эдийн засгаа өед татах хэрэгт гаднаас ялангуяа
хаан! Оросоос дэмжлэг олно гэж найдаж байсан нь үндсэндээ
талаар болов. хааны төр барьсан жилүүдэд өнгөц харахад зарим
талаар феодалын харилц лавширч, сүм хийд, лам нар улс төрийн
амьдралд урьд хэзээ ч байгаап;! нөлөөтэй болж байсан хздий
боловч, монголын феодализм дэлхиЦ нолөөгөор гүн
дотроосоо задрах явц улам хүчтэй болсоор байсан Монголын
нийгмийн хогжлийн цаашдын хандлагыг тодорхойлж байв.1
Дурдан буй үех1 таваар-монгөний харилцаа дэлгэрэх явдал
гүнзгийрч, ахуйтан нийтдээ ямар пэг хэмжээгээр зах зээлтэй
холбоотой болжээ. Энэ| үзэгдэл ялаигуяа хот суурины шадар
аймаг хошууд, Монголын төв хэсэп| ихээхэн тодорхой ажиглагдаж
байв.
Ард олон нийгмийн хоцрогдсон харилцааны хүлээст
баригдахын! зэрэгцээ гадаадын худалдаачдыи мөлжлөгт
нэрвэгдэн, терийн болон хувь! (реодал, сүм хийдийн алба,
-88-

89. Монгол Улсын түүх V
татварын дараас дор байлаа. Татвар мөнгөнии| харилцаа аж ахуйн
задралыг түргэтгэжээ.
Аж ахуйтны зарим хэсэг нь мал сүргээ барж үгүйрч байхад,
Иөгөеталд! нь эдийн засгийн хүч чадлаараа засаг ноёдоосоо ч давуу
баян чинээлэг хүмүус! төрж, Мопголын эдийи засагт нолөө
суурьтай болсоор байжээ. Монгол орон| дэлхийн зах зээлийн
хүрээнд татагдан орж, Монголын дотоод зах зээл| бүрэлдэх эх
үүсвэр тавигдаж байсан нөхцөлд монгол баячууд ацаг хөлсний!
ажил хеөцөлдөх, хот хедөегийи хооронд болон хил залгаа орнуудын
зах зээл I дээр худалдаа наймаа хийх, мөнгө хүүлэх, зүтгэх хүчний
болон саалийн малын хүч, ашиг шимийг өргөн ашиглах зэргээр аж
ахуйнхаа хүч чадлыг! улам зузаатгах арга замыг идэвхтэй
эрэлхийлж байлаа. Дурдан буй үед мал сүргээ барсан малчид хот
суурин i-азар бараадан ирж, амьдрах нь улам нэмэг-
-89-

90. Монгол Улсын түүх V
-90-

91. Монгол Улсын түүх V
орчин цагийн соёлт гадаад ертөнцөес тусгаарлагдмал
байдлаасаа гарч,б' улс гүрэн, юуны урьд Орос улстай өргөн
харилцаа холбоотой болж ирэх хамтад монголчуудын оюун
санааны амьдралд шинэ шинэ зүйл 6arai нэвтэрчээ.
Монголд XX зууны иргэншлийн уур амьсгал нэвтрэн 0|
шинэтгэл сэргэлт бага ч атугай үзэгдэх болов.
Монголчуудын дунд орчин цагийн хөгжилтэй орнуудаас
сурч гэгээр: тэдгээр орны үлгэр загвараар улс орноо
тохижуулан засах хүсэл эрмат их болж иржээ. Энэ бүхэн
тэр цагт соёл боловсролын талаар авч явуулв зарим
дэвшилт арга хэмжээнд тусгалаа олсон байна.
'Монгол улсын засгийн газар, юуны урьд иргэний сургууль,
гэгээрлий ажлыг үүсгэн явуулжээ. Гадаад явдлын яамнаас
1914 онд Богд xaai айлтгасан нэгэн нугалбарт улс орныг
тохинуулан засах үйлст хүн бүр эрх! бичиг эрдэм
сурваасзохихыгзааж, Орос, Франц, Англи зэрэг улсуудын үл!
жишээгээр иргэний төрөл бүрийн сургууль байгуулахын
чухлыг цох> тэмдэглэсэн байна, Үүнээс гадна мөн бичигт
Монгол орон бусад улсаасмги
ИХ ХОЦОрЧ, «МОНГОЛ 6ИЧИГ үСГИЙГ Ч бОЛОВ СурЧ
ТӨСОӨЛСӨН хүн арВЫН ДОТ1
нэг үгүй тул, эдүгээ хүртэл ухаан мэдэл нээгдэж чадаагүй, буурай
үгээгүйгий: туйлд» хүрснийг шүумжлэн бичжээ1..
Тэр үед шашны хуучин олон сургуулийн зэрэгцээ орчин
цагий] иргэний сургалтын эх үүсвэр анх бий болжээ2. Сургууль,
гэгээрлийн ажлыг' улсаас тусгайлан эрхлэи шийтгэж, өчүүхэн
бага боловч төсөв зардлыгэн: хэрэгтзориулан гаргах болжээ.
Сургуулийн хэргийг Гадаад хэргийн яамащ| хавсарган
эрхлүүлжээ.
Монгол улсын үед бага, дунд, дээд сургуулийн дүрмүүдийг
боловсруу.и гаргасан нь тэр цагт олон зэрэг шатны
сургуулийг зохион байгуулаи бодлоготой байсныг харуулж
байна. 1915 онд хэвлэн нийтэлсэн бага сургуулийн
танхимын дүрэмд, «Бага сургуулийн танхимд... түшмэл, тайж,
ба харъяат албат нарын хүүхдийг зарлан хуруулж, сургуульд
оруулж, таван жилийн дотор монгол бичиг үсэг заан сургаж,
дараа сэцэн сэргэлэнг нь сонгон авч дунд зэргийн
сургуулийн танхимд дэвшүүлэн оруулж, зүйл бүрийн эрдэм
дадалд сургахад тус болговол зохино» гэжээ.
Орчин цагийн анхны сургуулийг 1912 оны I I I сарын 24-
нддөрвөн аймаг, шавь таван газраас зарлан ирүүлсэн 47
хүүхдийн бүрэлдэхүүнтэйгээр Гадаад явдлын яамны дэргэд
нээжээ. Архивын баримтаас үзэхэд, тэр уед аймаг, хошуудад
удаа дараалан байгуулсан бага сургуулийн тоо 60 гаруй
болсон байжээ.
Бага сургуулийн танхимын дүрэм ёсоор эдгээр сургуульд
үндэсний хэл, бичиг, тоо, газар зүй, байгалийн шинжлэл,
түүх, биеийн тамирын зэрэг орчин үеийн шинжлэх ухааны
анхны мэдэгдэхүүнийг заах ёстой байжэ^
МУҮТА. Ф-6. Т. 1.хн-31.тал I.
Тэр үеийн сургуулийн тухай: Н.Сэр-Оджав, Монголын
аьтономичын е>!ии согчын ,-арнм
асуудал. -ШУ. 1955. №3. тал 13-18; Ш.Бира. Монголын
-91-

92. Монгол Улсын түүх V
антономш ;« ,:hri уел гориин
сургуулийн хэргинг хогжүүлэх талаар авч явуулсан зарим
дэвшилт api i ■. s .i > .ний тухай УБ..
1958; Т.Маиллай. Монголын автономптын
үеийнсургалтынсистем ■ v :>r.-!i.-хүм^ужүүлэгч, N5i
№4-5.
Орос, Монголын харилцаа хөгжиж ирэхийн хамтад тус хоёр орны
соёл гэгээрлийн харилцаа хөгжиж эхлэв.
Гадаад явдлын яамнаас эрхлэн монгол хүүхдийг сургах орос хэл
бичгийн сургуулийгбайгуулжээ. Энэ сургуульд Орос улсаас
мэргэжилтэн багш нарыг урин авчран хичээл заалгаж байв. 1914 оны
VI сарын байдлаар үзэхэд тус сургуульд сургуулийн дарга нэг,
сургагч түшмэл 2, галч 3, суралцах хүүхэд 46-тай ажиллаж байжээ.
Энэхүү сургууль нь тэргүүний соёл боловсролыг
Монголддэлгэрүүлэх, дэвшилтэт үзэлтэй боловсон
сэхээтнүүдийгтерүүлэн гаргах хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Нийслэлийн сургуулийн сурагчдын дотроос хэдэн хөвгүүдийг
сонгон авч, Орос улсын Эрхүү зэрэг газарт явуулан суралцуулж
байв. Тэдний дот-роос 1921 оны хувьсгалын зарим зүтгэлтэн хүмүүс
хожим шалгаран гарчээ.
Шашны сургууль нэлэнхүйдээ ноёрхож байсан Монгол оронд
орчин цагийн иргэний сургууль, гэгээрлийн эх үүсвэрийг ийнхүү
тавьж, монгол-чуудын үндэсний ухамсар, соёл боловсролын хэмжээ
дээшилж эхэлсэн нь Монгол улсын соёл боловсролын түүхэнд
гарсан дэвшилт шинэ зүйл даруй мөн байлаа. Гэвч сургууль,
гэгээрлийн хэрэг тун их хүнд хүчир нөхцлийн дунд үүсэж байсан
учир зохих ёсоор бэхжин хөгжиж чадаагүй билээ.
Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамнаас сургуулийг
үүсгэн байгуулах талаар Богдод өргөсөн анхны нугалбар бичигт:
«Ялангуяа үе улиран байгуулсан олон засаг хошуудын ноёдын
дотроос эрдэмтэн гаргах болбоос чухамхүү нэн тустайн тулд олон
ноёд ба ноёдын хөвгүүдийг сургууль хийлгэхийг урьдал болговоос
зохино»1 гэж онцлон тэмдэглэжээ.
1911 оноос 1921 он хүртэлх хугацаанд Монголд орчин үеийн
сонин хэвлэлийн эх үүсвэр тавигдаж, улмаар хувьсгалт хэвлэлийн
бэлтгэл суурь тавигдсан нь тэр цагийн соёлын томхон амжилт болой.
1913 оны 111 сарын 6-наас 1914 оны V1I1 сарын 21 хүртэл «Шинэ
толь» хэмээх сэтгүүл, 1915 оны IX сарын 1-нээс 1920 оны I сарын 23
хүртэл «Нийслэл Хүрээний сонин бичиг» гэдэгсонин Хүрээнд тус тус
нийтлэгдэн гарч байжээ. Эдгээртогтмол хэвлэлийг үүсгэн гаргах
үйлст Ж.Цэвээн тэргүүтэй ардчилсан дэвшилт үзэлтэй сэхээтнүүд
томоохон үүрэг гүйцэтгэжээ. Монголын анхны тогтмол хэвлэлд
феодалын харгис ёс дэглэм, тус орны хоцрогдсон бүдүүлэг дорой
байдлыг хурцаар шүүмжлэн илчлэхийн хамтад хөгжилтэй орнуудын
үлгэр жишээгээр Монгол улсыг сэргээн мандуулах талын дэвшилт
ардчилсан үзэл санааг сурталчлан дэлгэрүүлж байжээ. Мөнхүү
хэвлэлүүд нь тэр цагийн дэлхийн олон улсын байдлын талаар
монгол уншигчдад тогтмол мэдээлж байсан нь монголчуудын улс
төрийн мэдлэгийн хүрээг тэлж өргөжүүлэхэд багагүйтусболжээ.
«Шинэтоль» эхнийдугаартаа гол зорилгочиглэлийнхээ тухай
өгүүлсэн нь: «Эдүгээ монголчууд нэгэнттулгар төр байгуулж,
тусгаар улс болсноос хойш зүй нь элдэв эрдэмд боловсорч яаравчлан
хүчтэй чийрэг болохыг хичээвээс зохих тул манай бичгийн хороо
-92-

93. Монгол Улсын түүх V
гадаад олон улсын хэрэглэж ахуй зүйл бүрийн эрдмийгтомъёолон
бичиж, дэвтэр болгон дармал дарж, олон монголчуудыг эрдэм сурахад
нэмэр болгоно. Үүнээс гадна цагийн
МУҮТА. Ф-1.Хн-29.тал 1.
байдлыг дагаж монгол улс төр лүгээ холбогдсон чухал сомип
зүйли хураангуйлан товчилж бичнэ... Ертөнцийн байдал,
дэлхий дээрх торөлхтний балар эртпээс нааш улам улмаар аж
терсои ба ухаан -щщ боловсорсоор ирсэн түүх, Монгол ба бусад
олон улсын түүх, тооны баод! шинжлэх ухаан, злдэв зүйлийн
гайхамшигт цадиг, аж төрөхийг засахt хүний бие сувиллын зүйл
эдгээрийг мэдзх чадахын хиргзр гаргаж' болно» гэжээ.
«ШИН-J толь», «Нийслэл Хүрээний сонин бичиг» нь дундад
зууи харанхуй бүдүүлэг байдалд оршиж байсан монголчуудын дунд
орчин цагий м:-)длэг, ухаам, соёл боловролын үрхөрөнгийганх цацан
дэлгэрүүлэхэдчух; үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. Монгол хүмүүс
оршин сууж буй дэлхи! ертоицийнхоо хэлбэр дүрс болон
хүйтэп, халуун, салхи, үүл, хур бороо! тэнгэрийн дуу, цахидгаан
ззрэг байгалийи олон янзын үзэгдлийн ryxai орчин цагийн
шинжлэх ухааны анхны мздзгдэхүүнийг чухамхүү «Шин: толь»-
ийм эхний дугаараас амх олж уншж:зэ. Тэрхүү мэдэгдэхүүи нь
шары шашны номлол сургаальд өгүүлдэгээс тэс өөр шинэ зүйл
байсан юм. «Шин: толь»-ийи үзэл санаа сүм, хийд, харгис лам
нарып хүчтэй ^сэргүүиэлтз! тулгарч «Шинэ толь»-ийг эсэргүүцэн
Богдод хүртэл мэдэгд )н заалдая зрхлэгч Цэвээпийг муучлан
гоочилж байжээ.
«Нийслэл Хүрээний сонин бичиг» хэмэзх сонинд Мошолын щ
түмиий эрх ашгийг хамгаалсаи, харийи түрэмгийлл чид, хятадыи
харг
эрхтиүүдэзс Монголын талаар яиуулж байсан колоничлох бодлогыг
илчл
эсзргүүцсзн, Монголын феодал носдыг хурцаар шүүмжлэн
буруушаас
өгуүлэл, нийтлэл олон хэнлэгдэж байжээ. Түүнчлэи Монгол ориоо
шъ
замаар хөгжүүлэн боловсруулахтай холбогдсон дэвшилт ардчилсан
үзэл
мааг өргон суртачилж байв. Үүгэщчээ уг сонин Монголын ард түмний
үни
ний ухамсар, идэвх сонирхлыг сэргээхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж
байсан
Орчин цагийн аргаар ном зохиол нийтлэх ажил мен үүсч бай>
Сургуулиудад зориулан «Монгол үсгийн цагаан толгой», «Оюун
түлхү
«Цаасан шувууны тууж», «Гадаад улсын товч түүх», «Хоёр загалын
ту
«Орчлонгийп сав шим» гэх ззрэг ном зохиол хэвлэгдэн
гарчээ.
Монголд үндэсний эрх челөөний хөдөлгөөн хүчтэй болж, ард түл
үндэсний ухамсар нэн сэргэсний үрээр эх орны түүхийг сонирхон
с
ажил идэпхжиж байжээ. Үүгээр үл барам чухамхүү энэ үеэр
монголчу;
-93-

94. Монгол Улсын түүх V
дунд орчин үеийн түүхийн ухааны мэдлэг Орос орноос эи тэргүүн
нЭ1
эхэлжээ. Шинэ Монголын хуучин уламжлалт түүх бичлэгийн
зэрэгцэ:
орчин цагийн түүхийн ухааны мэдлэг Монгол улсын төрийн
албан
бичлэгийн хүрээний гадна үүсэн дэлгэрч эхэлсэн явдал бол
тухайн
Монголын соёлым нэг ололт байжээ. Шинэ ёсны түүхийн мэдлэг
п
Монголд гарч байсан дэвшилт ардчилсан хзвлэлүүдийн хуудсаар
да
дэлгэрч байв. Үүнд, ялангуяа өмно дурдсан «Шинэ толь»,
«Нш
Хүрээний сонин бичиг» чухал үүрэг гүйцэтгэсэн болно. Эдгээр
то
хэвлэлд Монгол ба гадаад орнуудын түүхийн талаар нэлээд
өгүүлэл, з
нийтлэгдэж байжээ. Тэдгээр нь цөм монголчуудын хэвшиж
түүхийн ном зохиолоос огт еөр утга агуулга бүхий байсан юм. Тэр
цагт нийтлэгдэж байсан түүхийн бүтээлийн гол зорилт иь олон зуун
жилийн турш харийн боолчлол, шашны ноёрхолд оршиж
байсан монголчуудын ундэсний ухамсар, урам зориг, эх оронч
үзлийг сэргээхэд чиглэж байсан оолно. «Шинэ толь»-д Францын
зохиолч Грамштернын зохиосон «Хөх монголын хех туг» гэдэг
түүхэн роман, Финляндын зохиолч Рамстедтийн бичсэн «Уйгар
улсын хураангуй түүх» зэрэг Монголын түүхэид холбогдох
зохиолыганх нийтэлжээ. «Нийслэл Хүрээний сонин бичиг» сонинд
Монгол бабусад орны түүхийн талаар олон сонирхолтой өгүүлэл
нийтлэгдэж, орчин цагийм түүхийн шиижлэх ухааны мэдлэгийг
сурталчилж байжээ. Сонины 49-р нүүрт: «...урьд бол түүхийг хэн,
хаана, ямар хүн хичнээн цэргийг дарж хэнээс алба хураадаг болсом
зэрэг байлдан дагуулагчдын түүхийг сайн гэж үздэг байв. Одоогийн
шинэ ёсны эрдэмтэн нар түүнийг эрхэмлэхээ зогсоод хэн хаана, ямар
хүн улсыг ямар зэргээр захирч, ямар аргаар аж терөхийг тоггоож,
улс гүрнээ гэгээрүүлж соёлжуулсны утгыг нарийвчлан судалдаг
болжээ» гэх зэргээр өгүүлсэи байна. Сонины 76-р нүүрт «Монгол
улсын Ю13ЧХ0Н түүх» гэдэг гарчгийн дор тус улсын түүхийн талаар
цуврал өгүүлэл нийтлэж байжээ.
Монгол улсын шастир хэмээх албан түүх зохиох ажлын бэлтгзл
болгож, Халхын аймаг хошуудын албан бичиг данс, Их Шавь,
Алтай, Ховдын хязгаарын хошууд, Дөрвөд хоёр гарын зэрэг олон
газрын гэрийн түүх шастирыг эмхлүүлэн цуглуулах буюу түүх
зохиох ажлыг аймаг, шавийн бичиг, түүхийн сайчуудын
оролцоотойгоор хийж байжээ.
1918-1919 онд Монголын засгийн газраас зориуд эрхлэн
«Зарлигаар тогтоосон Монгол улсын шастир» хэмээх 2 дэвтэр
улсын албан түүхийг зохиол1 ожээ. Тэрхүү зохиол бол зарлигаар
томилсон хэсэг монгол түүхчдийн (Цэрэндэндэв, Гомбоцэрэн,
Галсандоиой, Ш.Дамдин, Сумъяа, Дашмям, Тогтох, Намсрайжав)
элбэж зохиосон том бүтээл билээ.
«Зарлигаар тоггоосон Монгол улсын тастир»-т Монгол нь ерөөс
-94-

95. Монгол Улсын түүх V
эрт-ний тусгаар улс байсан бегөөд харин Манж улсад нэг хэсэгтээ
дагаар орж янсан боловч шашин төрмйг хослон баригч хаант улсыг
байгуулан, Монгол тулгар төрийг дахин нээж, Манжаас
тусгаарласан болохыг омцлон заажээ. Монголын хаант улсын үед
байсан томхон түүхчдийн нэг нь Ш .Дамдин ( 1 8 6 7 - 1 9 3 7 ) байв.
Дамдин бол түвэд хэлээр зохиол номоо бичдэг лам түүхчдийн нэг
байсан юм. Тэр түүхч 1900 оноос эхлэн 1920 он хүртэлх хуга-цаанд
«Шашны он цаг», «Умар зүгийн Монгол оронд шашин хэрхэн
дэлгэр-сэн нь», «Хятадын эртний нэрт жуулчин Фа-Сяний замын
тэмдэглэлийн түвэд орчуулга» зэрэг хэд хидэн зохиол бичсиээс
гадна, 1919 онд «Алтан дэвтэр» гэдэг Монголын түүхийн томхон
зохиолыг бичиж эхэлжээ1.
Дамдии, өорийн орны түүхийг бичихдэз орчин цагийн түүхийн
ухааны мэдээ баримтыг хэрэглэхийн зэргээр Монголын хуучны
түүх бичлэгт зарим нэг шинэ санаачилга гаргасан боловч
бүхэлдээ монголын шашны түүх бичлэгийн гол үзэл саиаанаас
бас л ангижирч чадаагүй байжээ.
Ш.Бира. О Золотсш книге Ш.Дамдниа. УБ.. 1964.
Тэр үед Гэлэгбалсан (1846-1923), М.Парчин (1855-1926),
мөн Лувсан хуурч (1885-1943) нар уран бүтээлийн ажлаа
үргэлжлүүлэн хийсээр байсан ажээ. Үндэсний эрх чөлеөний
хедөлгөөний өрнөлтийн нехцөлд тэдний зохиолуудын нэг
үзэл санаа улам бүр эх оронч, шүүмжлэх чиглэлтэй болж
байв.
Ардын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний үзэл санаа
аман зохиолын хамгийн том төрөл болох туул ьд хүртэл хүчтэй
тусгалаа олсом нь Парчингийн уран бүтээлээс тодорхой байна.
Парчин Манжийн дарлагчдыг эсэргүүцсэн тэмцэлд rap бие,
уран бүтээлээрээ шууд оролцож явжээ. Парчин 1912 онд
Ховд хотыг Манж-хятадын цэргээс чөлөөлөх тулалдаанд
оролцож «Бум эрдэнэ» гэдэг туулийгтулалдааны емнөхен
монгол цэргүүдэд маш чадамгай хайлан өгүүлж цэргүүдийн
урам зоригийг оргилуулж явснаас гадна 1913 онд эрдэмтэн
Б.Я.Владимирцовын дурдсанаар Ховд хотыг харийн булаан
эзлэгчдийн цэргээс чөлөөлсөн тухай багахан хэмжээний
тууль зохиосныг олон түмэн их шагшин магтаж байжээ1.
Эцэг өвгөөс гурван үеийн сайн хуурч удамтай Лувсан бол
Сэцэм хан аймгийн Үйзэн гүнгийн хошууны Баруун ар отогг
төрсөн бөгөөд түүний уран бүтээлийн эхний үе Монголын
хаамт улсын үед хамаарч байгаа юм. Лувсан, ардын үлгэрийг
уран сайхнаар хуурдаж хэлэхийн хамтад өөрөө ч мөн яруу
сайхнаар зохиодог байжээ.
Монгол улсын үеийн ерөөлч үлгэрчид бол Монголын орчин
үеийн шинэ уран зохиолыг зөгнөгсөд байжээ. Тэд, ардын
эртний аман уран бүтээлийн улаа залгамжийг шинэ үед
шилжүүлэн егсөн гавъяат хүмүүс болой.
Монголын урлагт шинэ зүйл мөн үзэгдэх болжээ. Уран
зураачдын зарим нь шашны зургийн номлолын журам горимыг
шийдвэртэй зөрчин эвдэж, бурхан шашны сэдвээс халин гарч,
жинхэнэ бодит амьдрал уруу улам бүр хучтэй тэмүүлэх болов.
Тэр үеийн монголын уран зургийп бодиг үнэн байдлыг
эрхэмлэх чиглэлийн төлөөлөгчид бол Б.Шарав (Марзан) (1869-
-95-

96. Монгол Улсын түүх V
1939), Г.Дорж, Сономцэрэн, Жүгдэр зэрэг авъяас билэг
төгөлдөр зураачид байжээ. Энэхүү зураачид Монголын
үндэсний зургийн урлагт бодит үнэн байдалд шүтэн
дулдуйдсан шинэ арга барил, шашны бус сэдвийг ;
нэвтрүүлсэн хүмүүс мөн. Тэд, бурхан шашны зургийн хуучирсан
хэвшмэл арга барилыг эвдэн, зураг хөргийг амьдралтай холбон
бодит зүйлээс шууд дүрслэн зурж байжээ. Б.Шарав өорийн
уран бүтээлийн нэг оргил болсон «Монголын нэг өдөр» гэдэг
том зурагтаа өерийн үеийн Монгол орны хүн амын олон
давхаргын аж амьдралыг ажигласныхаа дагуу үнэн зөв, уран
хошноор тольдон дүрсэлжээ. Шаравын энэ уран бүтээл монгол
зураач тэнгэр бурхны орноос амьдран буй хорвоо ертенцийн
амьдралдаа эргэн бууж ирснийт харуулсан шинэ том үзэгдэл
мөн болно.
Шарав, Сономцэрэн нар хүний хөргийг бодит биеэс
дүрслэн зурах чиглэлийг Монголынзургийн урлагтбуй
болгожээ. Шаравын зурсан «Богд», «Эхдагина», Богдын багш
нар Балданхачин, Лувсандондовын хөргүүд, 1919 онд
Сономцэрэнгийн зурсан «Түшээт хан Насантогтох»,
«Түшээт хан
1
Б.Я.Владммирцов. Монголо-Ойратскип героический эпос.
Л., стр. 37.
Насантогтохын хатан» зэрэг хөргүүд бол зөвхөн бурхдын элдэв
дүрийг шашны номлолын зааврын ёсоор бүтээж байсан нөхцөлд
жинхэнэ бодит I хүнтэй адил төстэй хөргийг гарган ирснийхээ хувьд
Монголын үндэсний [ з у р а г урлагийн түүхэнд огт шинэ зүйл
болов. Г.Дорж, Жүгдэр нарын зураачдын уран бүтээлд шинэ,
бүтээлч санаачилга багагүй үзэгдэх болжээ. !Жишээ нь: 1916 онд
Г.Доржийн зурсан «Майдар» гэдэг өвөрмөц зургийг авч үзье. Энэ
зургийг үндсэндээ бурхны зургийн /дүрэм горимоор бүтээсэн боловч
түүид зураач еөрөө санаачлан бүтээсэн шинэ зүйл бас байгаа нь
сонирхолтой. Зургийн гол дунд Майдар бурхны задарч явааг дүрслэи,
эргэн тойронд нь майдар эргэх ёслолд оролцож байгаа олон хүнийг
зурсны дотор зургийн зүүн гарын дээд талд монгол ноёд, хатдыг бараа
бологчдын хамтаар, доод талд нь энгийн харц ард, эрэгтэй эмэгтэй
хүмүүсийг дүрслэн зуржээ. Бас өөр нэг зураг «Долоон хошуу
наадам» гэдэг бүтээлдээ монголчуудын наадмыг үнэн байдалтай
зуржээ. Дээрх зургууд уул зураач амьдрал ахуйг зрхэмлэх болсныг
гэрчилнэ. Ардын авьяаслаг урчууд ихэнхдээ сүм хийд, хаад ноёдын
өргөөний гоёл чимэглэл хийх ажилд дайчлагдан ажилласаар л
байжээ. Жишээ нь: Богдын ордны дэргэд нэлээд тооны авъяаслаг
урчууд ажиллаж, бурхан тахилын чимэглэл, хатгамал, наамал,
зураасан ба цутгамал бурхан голчлон бүтээж байжээ.
Орос улстай эдийн засаг, соёлын харилцаа өргөжсөн учир,
орчин цагийн соёл, техникийн шинэ зүйлүүд Монголд нэвтрэх ыь
түргэн болжээ. Улсын чанартай зарим үйлдвэрийн газар (буу засах
газар, цахилгаан гэрлийн хороо зэрэг) үүсэхийн зэрэгцээгээр, утасны
хороо байгуулагдаж, Нийслэл Хүрээнд тавип дугаар бүхий ярьдаг
утас бий болжээ. Мөн орчин цагийн монгол, орос хэвлэлийн хороо
байгуулаг'дав. Орос, Монголын харилцаа өргөжин хөгжихийн явцад
Оросоос орчин цагийн эмиэлэг нэвтэрч дэлгэрэх явдал нэлээд
хүчтэй болов. Ер нь орчин цагийн эмнэлэг анх XIX зууны эцсээс
-96-

97. Монгол Улсын түүх V
эхлэн Орос орноос нэвтэрч эхэлсэн билээ. Монголчуудын дунд
ялангуяа цагаан бурхны эсрэг тариа тун амжилттай байсан юм. XX
зууны эхээр баруун Монголд цагаан бурхан өвчин хүчтэй гарахад
Ховдод байсан орос худалдаачин Ассановын эмч Ермолин Оросоос
тариа авчирч монгол хүмүүсийгтарьжбайжээ. Монгол улсын үед
Нийслэл Хүрээнээс гадна Ховд, Улиастай дахь Оросын консулын
газарт орон тооны тусгай эмч, бага эмч нар ажиллах болж, нутгийн
хүмүүсийг мөн эмчилж байв. 1913 онд «Оросын Улаан
Загалмайтны нийгэмлэг» 1 , «Сохор хүмүүсийг тэтгэн хамгаалах
Петербургийн нийгэмлэг» Монголд эмч нарын хоёр отрядыг
явуулан ажиллуулж байв. Тэд Монголд амжилттай ажиллаж,
монголчуудын гүн талархлыг хүлээж байжээ2.
Моигол.ын засгийн газар Орос улстай хамтран «Монгол орныг
шинжин үзэх тухай хэрэг шийтгэх хороо» гэдэг шинжилгээний
байгууллагыг анх байгуулжээ. Уул хорооны дүрэмд тус орны
хүн малын тоо, аж байдал,
1
М.А. Ибрагимов, Б.Дэмбэрэл. Очерки поистории разиития
здравоохранения МНР. М., 1977,
стр. 26. : Мөн
тэнд. тал 32-33.
газрын баялгийн нөөц, зураг зохиох, тариалан, хадлан
боловсруулах газар зэргийг судлан шинжлэх ажлыг хийх
болно гэж заажээ. Монгол орон, харийн ноёрхлоос
ангижирсны үрээр Монголын соёлд зарим нэг ололт амжилт
гарсан боловч тэр нь цаашид батжин бэхжих нөхцөл
бололцоо муутай хэвээр байжээ. Үүний гол шалтгаан нь
Монголд феодалын хоцрогдсон харилцаа урьдын адил
ноёрхож, ард түмэн эрх чөлөөгөө олж авч чадаагүйгээс
болжээ.
-97-

98. Монгол Улсын түүх V
мын нутаг дзэрДгёГТонуулын газар болон хувирч, улс орны
амьдралын хэм рдагдав.
-98-

99. Монгол Улсын түүх V
[Автономит эрхээ алдсанаар туурга тусгаар улсын үед
ардчилсан |үзэлтнүүдийн сэдэж санасан бүхэн талаар
өыгөрч, монголчууд хүн шрөлхтний хөгжлөөс хол хоцорсон
хэвээр үлдэх, үндэстний хувьд мөхөх |аюулдахин
нүүрлэв^Харийн түрэмгийлэгчдийг эсэргүүцсэн үндэсний^эрх
[чөлөө, тусгаар тогтнолын төлоө тэмцэн босох хүсэл
эрмэлзлэлийг дагалдан нийгмийн гүнд оршиж байсан бусад
зөрчлүүд илрэн гарч ирэв. Тэдгзэр [зөрчлүүдийн цар хүрээ
харилцан адилгүй ч нийгмийн бүхий л давхаргын j дунд үл
тэвчих байдлыг буй болгож, үндэсний хямралд хүргэв.
'^Энэхүү хямрал нь гүнзгийрсээр улс орны цаашдын
хувь заяанд ■ шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн 1921 оны
хувьсгал гарах нийгмийн нөхцөл, ;тодорхой шалтгаан
болжээД_Ийнхүү хувьсгал дотоодын хүчин зүйлээр '
боловсрогдож, гадны нөлөө, үйл ажиллагааны үр дагавраар
нөхцөлдөн үндэс угсаа, эрх чөлөенийхөө төлөө тэмцлийн
хэлбэрээр үүсэн гарчээ. j
Нууц бүлгүүд үүсч, үйл ажиллагаагаа эхэлсэн
нь.Монголын нийгэм бүхэлдээ түрэмгийлэн эзлэгчдийн эсрэг
чиглэж, улс үндсээ хэмээсэн хэн боловч харийн дарлалаас
ангижрах арга замыг эрэлхийлэх болов/>
Алдагдсан эрхээ эгүүлэн олох үзэл бодол эрх баригчдын
хүрээнд ч буй болж, автономитыгустгуулахад оролцогсод
олонтүмэнд жигшигдэн,төрийн хэргээс хөндийрсөн бол, нэг
хэсэг нь цэрэ/f сэм татан бэлтгэж, гадаад улсуудаастусламж
олох, ДИУ-ын засгийн газар элч илгээн буулт хийлгэхийг
оролдох зэрэг ажлуудыг үүсгэн хийж байв.
Япон улсад гүн Гүррагчааг нууцаар томилон явуулж,
америк худалдаачин Ларсонаар дамжуулан АНУ-тай холбоо
тогтоохыг хүссэн хэдий ч нөлөөнийхөө бүс нутгийг хувааж,
эзэмшил эрхээ тогтоосон дээрх гүрнүүд Монголын асуудалд
нааштай хандах сонирхолгүй байв. Түүнчлэм Бээжинд очсон
Жалханз хутагт ч төдийлөн тусыг олж чадсангү^СПЭрх
баригчдын хүрээлэлд Хатанбаатар Магсаржав, Жалханз
хутагт Дамдинбазар, Дилав хутагт Жамсранжав, Да лам
Пунцагдорж, гүн Гомбо-Идшин нарын үндэсний үзэдтэй, эх
оронч зорилготой лам, ноёдоос бүрдсэн бүлэг үүссэн ч тэд бие
даан улс төрийн идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй
байв. Ийнхүү эрх баригчдын оролдлогууд бүтэлгүйтэж үйл
ажиллагаа нь мухарджээ!/Энэ бүхэн нь улс торийн тэмцлийн
тавцан дээр шинэ хүчин гарч ирэхэд нөлөөлөв.'Бүх хүчний
дотроос хамгийн идэвхтэй, бодит хүч ыь бүлгэмийнхэн
болов^СМонгол орны цаг терийн байдал туйлын ээдрээтэй
болсон үед буюу 1918 оны эцэс, 1919 оны эхээр Нийслэл
Хүрээнд нууц 2 бүлгэм буй болжээ. Тэдгээрт үндэсний эрх
чөлөө хийгээд нийгмийн дэвшлийг эрмэлзсэн жижиг түшмэд,
бичиг цэргийн албан хаагчид нэгдэж байв.
<"Консульш бүлгэмийг^Их шавийн харьяат, Орос
консулын дэргэдэх орчуулагчийн сургуулийн монгол хэлний
багш, шинэтгэгч үзэлтэн Д.Бодоо үндэслэсэн бөгөөд түүнд
-99-

100. Монгол Улсын түүх V
Д.Чагдаржав, Х.Чойбалсан, Д.Лосол, С.Жамьян,
Жигмиддорж, Намсрай, Алтангэрэл, Бавуу, Баяр, Вачиров
нарын хүмүүс
сэтгэлээр бататган мандуулж, үндэс язгуурыг алдахгүй сахих
ба дотоод засгийг үнэн сэтгэлээр сайжруулан засамжилж, ядуу
доорд ард түмний тусыг туйлаар бодох ба өөрийн дотоод эрхийг өнө
үүрд сахиж, дарлах дарлагдахын I зовлонгүй аж төрехийг чухал
болгоно»[|хэмээн тусгаар тогтнолоо сэргээх тэмцлийн үндсийг
тодорхойлов.
Тангаргийн бичгийн/2-6 ба 8-р зүйлүүдэд амь нас, эд
хөрөнгийг щ хайрлан, шударга үнэнчээр намын хэрэгт зүтгэх,
намын нууцыг хадгалах, ядуу доордсын тусыг ямагт дээдлэн олон
ардад хориотой зүйлийг таслан зогсоох, намын эгнээгөргөтгөн,
түүний зорилгыгтайлбарлан таниулахзэрэг зүйлийг тусгасан байв.1
Тус зөвлөгөөнөөс өөр нэгэн чухал шийдвэр гаргасан нь
ЗОУ-аас тусламж хүсэх асуудлыг албан ёсоор тавьж
хэлэлцүүлэн, төлөөлөгчдийг I тохоон томилсон явдал байв.
ЗОУ-д одох төлөөлөгчөөр С.Данзан, Х.Чойбалсан нарыгэхлэн
явуулахбөгөөдтэдний зардлыгнамын нехөдсайн дураар
хуримтлуулан гаргахаар тогтжээ.|Үүний дараагаар тусгай
зөвлөгөөнийгдахин хийж, МАН-ын тамга үйлдэн, 400 үгтэй
гишүүдийн нууц; харилцааны бичиг зохиожээ} Намын нөхдийн
ажлыг хуваарилж нэг хэсэг нь ЗОУ-ын байдлыг мэдэх, нөгөө
хэсэг нь ноёд лам нар, хятад цэргийн I явууллагыг тандан
шүүж хэлэлцэх, гуравдахь нь үндэсний дэвшилт үзэлтнүүдтэй
холбоотогтоон, тэднийгөөрсдийн үйл хэрэгттатан оролцуулж I
туслуулах, ЗОУ-аас тусламж гуйх хэрэгт Богд хааны тамга
даруулах зэрэг ажлыг дагнан хариуцахаар болжээ.
<£.С.Данзан, Х.Чойбалсан нар 1920 оны VII сард Хүрээнээс
мордсоны дараагаар ЗОУ-д МАН-ын төлөөлөгчдийг нэмэн
явуулахаар шийдвэрлэж, "^Д.Бодоо, Д.Чагдаржав нар эхлэн явж,
дараа нь Д.Сүхбаатар, Д.Догсом, I Д.Лосол нар Богдын тамгатай
бичгийг авч яаравчлан морджээ. МАН-ын төлөөлөгчид Дээд
Шивээнд ЗОУ-ын консул О.И.Макстенектэй, Дээд Үдэд I ОК(б)Н-ын
Сибирийн Товчооны гишүүн Б.З.Щумяцкий нартай тус тус
уулзаж, тэднээр дамжуулан орчуулагч Ж.Цэвээн, Э.Ринчино
нараар газарчлуулан 1920 оны VIII сард Эрхүү хотноо хүрч очжээ.
Тэд Сибирь ба Алс Дорнод дахь ЗОУ-ын ГХАК-ын бүрэн эрхт
төлөөлөгчийн орлогч Ф.И.Гапонтой уулзан Монгол орны байдал,
өөрсдийн зорилгыгтайлбарлаж, а хятадын дарлалаас ангижирч,
тусгаар улс болох тэмцэлдээ ЗОУ-аас тусламж I хүсч байгаагаа
илэрхийлэн Богдын тамгатай бичгийг өргөн барьжээ^ I
Ф.И.Гапоноос уул бичигтэй танилцсаны дараагаар «чухам
ардын | төлөөлөгчдийн зорьсон зорилго, тусламжийг аваад ямар
засаг байгуулах • хийгээд гадаадын дайсантай ямар аргаар
тэмцэх хэд хэчнээн зэр зэвсэг хүсэх...»2 зэрэг асуудлыг
тусгасан бичгийг МАН-ын нэрийн өмнөөс бичихийг
төлөөлөгчдөд санал болгожээ. Тэр ёсоор тусламжийг намын |
-100-

101. Монгол Улсын түүх V
нэрээр хүлээн авахаа илэрхийлсэн бичиг үйлдэн, Монгол-Түвэдийн
хэлтэст өгчээ.Тэвч монголчуудын хүсэлтийг Сибирь мужийн төв
Омскт уламжилж,
МАХН-ынтүүхэнд холбогдох баримтбичгүүд (1921-1940). I
дэвтэр. УБ., 1966. тал 7. : Х.Чойбалсан, Д.Лосол, Г.Дэмид.
Монгол ардын үндэсний хувьсгалын анх үүсэн байгуулагдсан I
товч түүх. 2 дахьхэвлэл. УБ., 1974. тал 297.
улмаар төв засгийн газар шийдвэрлэнэ гэсний дагуу МАН-ын
төлөөлөгчид зорьсон хэргийн бүтэмж, ажлын шаардлагын дагуу
гурав хуваагдав. )
«Гадаад Монголын ардын намын төлөөлөгч нараас Орос улсын
Зөвлөлт засгийн газар лугаа хэлэлцэх зүйлийг тэмдэглэсэн нь»
хэмээх ажлын удирдамж бүхий С.Данзан, Д.Чагдаржав нар
Омскоор дамжин Москвад хүрчээ. С.Данзан, Д.Чагдаржав нар
Гадаад хэргийн ардын комиссар Г.В.Чичерин, түүний орлогч
Л.М.Карахан, Цэргийн еренхий командлагч С.С.Каменев зэрэг
Зөвлөлтийн удирдагчид ба КИГХ-ны ажилтнуудтай уулзаж,
Зөвлөлт засгийн газарт хандан дараахь хүсэлтийг тавьжээ.
Төлөөлөгчдөөс Монголын автономит засгийг сэргээн босгох
хэрэгт «...Зөвлөлт засгийн газраас Ардын намын зорьсон хэргийг
бүрэн дүүрэн бүтээх, Хятадын ардын намтай холбоо тогтооход
туслах, морьт цэргийн бүрэн зэвсэг тавин олгох, цэргийн сургагч
ирүүлэх, 6-7 сая лангийн мөнгөн тусламж үзүүлэх, хуучин засгийн
газрын сан ба гааль түрээс тэргүүтнээс хураасан Монголын
хөронгө зүйлийг Гадаад Монголын шинэ байгуулах засгийн газарт
бүрмөсөн эгүүлэн олгох хэрэгт ЗОУ-ын зүгээс туслаж дэмжих»'-
ийг хүсчээ. МАН-ын төлөөлөгчдийн хүсэлтийг Зөвлөлт засгийн
газархүлээн авч тусламжийг үзүүлэхээ илэрхийлэхийн хамтад Монгол
орныг хятад цэргээс чөлөөлөх асуудлыг монголчууд өөрсдийн
цэргийн хүчээр шийдвэрлэх ёстойг мэдэгджээ.
Энэ завсар Д.Бодоо, Д.Догсом нар улс орны байдал, засгийн
эрх баригчдын үйл ажиллагаа, нийгмийн сэтгэл санааг тандан
мэдэж, улс ундэстний хувьд нэр нөлөо бүхий ноёд лам нарын
дэвшилт хэсгийг өөрсдийн хэрэгт татан оролцуулах замаар намын
эгнээ, үйл ажиллагааг өргөжүүлэх үүрэг хүлээн 1920 оны IX сарын 2-
р хагаст Нийслэл Хурээнд буцаж иржээ. Өгуүлэн буй үед[Хурээний
байдал нэн хүндэрч хятад цэргийн эрхтнүүд улс үндсээ гэсэн хэнийг
ч болов мөрдөн мөшгеж, хувьсгалт байгууллагын гишүүн Жамъян,
Жигмэддорж ба Хатанбаатар Магсаржав, Манлайбаатар
Дамдинсүрэн нарын зэрэг эх орончдыг хорьж байцаан, Богд
гэгээнийг гэрийн хорионд суулгасан аюултай цаг мөч байв^Хятадын
эрх баригчид «...Монголх1 нэвтрэх гэсэн большевик ба большевик бус
хэн бүхнийг байцаан хянаж, тухай бүрдтүргэн илтгэи мэдэгдэжбайх»2-
ыгХүрээ, Ховд, Улиастайн монгол захиргаанд чандлан тушааж,
ЗОУ-д явсан 7 хүнийг барьж өгвөөс хүн тус бүрийн тоогоор түмэн
төгрөг шагнан егөх тухай зарлал бичгийг Хүрээний гудамжнаа энд
тэндгүй наалдуулсан байлаа.
Д.Бодоо, Д.Догсом нар Хүрээнд ирсэн даруйдаа намын нөхөр
Дэндэв, Дугаржав, Галсан нартай нууцаар уулзан Орост явсан
хэргийн төлөвийг тодорхойлон айлтгал бичиг бичиж, Дэндэвээр
уламжлуулан Богдод толилуулсны хариуд Богдоос хятадын гарт
баригдан, намын үйл хэргийг бүрмөсөн таслахаас сэрэмжлэхийг
-101-

102. Монгол Улсын түүх V
зөвлөжээ. Тэр ёсоор намын нөхөд Хүрээнээс гарч, орон нутагт
үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэхээр шийдэж, Бодоо зүүн зүгт явсан
хэдий ч Монголын зүүн хязгаараар нэвтрэн орсон
1
Коминтерн ба Монгол. Баримтын эмхтгэл. УБ., 1996. тал 15.
Л.Бат-Очир. Туүхэн үнэний эрэлд. Судалгааны огүүллийн
түүвэр. УБ., 1999. тал 27.
цагаантныУкналтаас нуугдах аргагүй болж, «Унгерн нарын дотоод
байдал,! шинж чанфрщ танин мэдэх, тэдний гараар гаминг
зайлуулах бодлогыш тавьж» 1 цагаантны цэрэгт оржээ.
Д.Догсом Хүрээнд түр үлдэж Дугаржав, Алтангэрэл нарын
хамтаарулс орны болон Хүрээний байдлын тухай мэдээг
Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан, Г Эрхүү хотын «Дорно зүгийн ардууд
лугаа холбогдох хэргийг эрхлэх хэлтэсш болон Хиагтад суусан
намын нөхөд Балмасуу, Пунцаг нарт нэвтрүүлхИ байжээ2. Гэвч
цагийн байдлын улмаас мөн л Хүрээиээс гарч өөрийн нутаг! Сэцэн
хан аймгийн Далай вангийн хошуунд очиж, тэнд нууцаар ажиллажи
байсан А.Шарав, Н.Наваан нартайхамтрахболов. Бусад нөхөд
М.Дугаржав,I Б.Намсрайжав, Д.Юмтаров, Балсанов нар
Д.Бодоогийн удирдлагаар. Унгерний цэрэгтдайчлагдсан
монголчуудын доторухуулга хийх, цагаантны! цэргийн талаар
тагнуулын мэдээ цуглуулах, дамжуулах ажлыг гүйцэтгэж байв.
Тийнхүү Хүрээн дэх намын нехөд цаг үеийн бодит нөхцөл шалтгааны
улмаас салж ажиллах болсон хэдий ч өөрсдийн хөрөнгө хүчинд
тулгуурланИ МАН-ын эгнээг хэд хэдэн газар өргөтгөх, ЗОУ-д
одогсдын үйл хэрэгттус болох бүхий л ажлыг бололцооны хирээр
хийж байв.
Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нар Эрхүү хотноо үлдэж, Хүрээний
нөхөдтэй I харилцан, Москвад одогсдоос мэдээ хүлээн суухын
хамтад Коминтерн ба ОК(б)Н-ын орон нутгийн
байгууллагуудын ажилтай танилцаж,] И.Ф.Гапоноор
дамжуулан улаан цэргийн дарга нарын сургуульд түр суралцаж,
цэргийн тактик, зэвсэг техниктэй танилцсан ажээ. /Тэдэн дээр тун
удалгүй Омскоос Д.Лосол эргэж иржээ.
Төлөөлөгчдийн энэ хэсэг (Ж(б)Н-ын Сибирийн товчооны
Монгол-Түвэдийн хэлтсийн ажилтнууд болон V армийн хэвлэх
үйлдвэрийн ажилтан Я.Гашек* нарын туслалцаатайгаар
«Монголын үнэн» сониныг хэвлэн гаргахад идэвхийлэн
оролцжээ] Сонин гаргах асуудлыг Б.З.Щумяцкий нар I ихээхэн
дэмжиж «Гадаад хэргийн ардын комиссар Г. В.Чичеринд цахилгаан I
утас илгээж, тусламж хүссэний дүнд цаас сэлтийг Москвагаас, чулуун
барыг I Казаниас авчирч монгол хэл дээр сонин гаргах болжээ»3.
«Монголын үнэн» нь МАН-ын бодлогыг ард олонд тайлбарлан
таниулах, харийн эзэрхэгчүү-дийн үнэн нүүр царайг илчлэх, улс
орноо чөлөөлөх тэмцэлд эх оронч хүчнийг t нэгтгэх зэрэг хувьсгалын
стратеги, тактикийн зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд чухал үүрэг
гүйцэтгэжээ. Тийнхүү Эрхүүгийн хэсэг тус хотноо дервөн cap
гаруй хугацаанд байхдаа МАН-ын төлөөлөгчдийн 1920 оны VIII
сарын 24-ний өдрийн зөвлөгөөнөөс оногдуулсан үургийг
амжилттай биелүүлжээ.
Төлөөлөгчдийн эдгээр хэсгүүдийн үйл хэрэг бүтэмжтэй
болоход Б. Пүнцаг тэргүүтэй Хиагтын нөхдийн үйл ажиллагаа зохих
-102-

103. Монгол Улсын түүх V
дөхмийг үзүүлсэн юм.1«Умард, өмнөдөд харилцан нэвтрүүлэх»
үүрэг хүлээсэн Б.Пунцаг, Хиагтын цахилгаан мэдээний газар
ажиллаж байсан Ж.Цэвээн, С.С.Борисов нарын тусламжтайгаар
Хүрээ, Хиагтын хооронд холбоо барих, нууц түлхүүр
1
2
Л.Бат-Очир. Бодоо сайд: үзэл ба үйлс. УБ., 1991. тал 7.
Үнэнсонин. I988-XII-4. №231; 1990-
IX-25. №226.
* Чехийн нэртзохиолч.
3
Д.Даш. Борис Захарович Шумяцкий. УБ., 1987. тал 31.
шуурхайлах, улмаар түүнийг эхлэх нөхцөл бүрдэв.
Ардын журамт цэрэг байгуулагдаж, Хиаггыг чөлөөлсөн шЦ
Монголын хувьсгалчид 1920 оны XII сарын 19, 1921 оны 1
сарын 18, 19-нд хийсэн зөвлөлгеөнөөрөө хил орчмын цэрэг
улс төрийн байдлыг судлах, зэвсэгт хучийг бүрдүүлэх
асуудлыг хэлэлцээд,т Хиагтын 50 цэрэг, Түшээт хан аймгийн
Эрдэнэ ван, Сумъяа бэйсийн хошуудаас эхлэн цэрэг
элсүүлэх ажлыгхийхээр тогтжээ. Цэрэг элсүүлэх
ажлыгтүргэтгэх зорилгоор цэргийн хэрэгт боловсорсон
Д.Сүхбаатарт уг ажлыг дагнан хариуцуулавЗ
Ажил төрлийн хуваарилалтын дагуу Д.Сүхбаатар
тэргүүтэй хэсэг Хиагтын зүүн харуулуудад, Х.Чойбалсан,
Д.Чагдаржав нар Сумъяа бэйс, Дайчин ван, Хатанбаатар
вангийн зэрэг хошуудад ажиллан Хиагтын 50 цэргийн дарга
Б.Пунцагтай холбоо барьж цэрэг элсүүлэх ажлыг зохион
байгуулжээ.
1921 оны II сарын 13-нд Хяраан харуулд хүрч ирсэн
Д.Сүхбаатар нар харуул занги Дамдинсүрэнтэй уулзан,
өөрсдийн зорилгыг таниулан тайлбарласны дүнд Уялга,
Хүдэр харуулаас нийтдээ 19 хүн цэрэгт элсэж,. Хяраан
харуулын занги Дамдинсүрэнгийнд ирж хуарагнасан нь
Ардын намын цэрэгт элсэгчдийн түрүүч болов.
{ Мөн үеэр Хиагтад байсан Б.Пунцаг, Далай нар өөрсдийн
элсүүлсэн цэргийг авч II сарын 17-нд хил нэвтрэн, Дээд
Шивээнд очжээ. 1
1921 оны II сарын 21-ндД.Сүхбаатартэдгээр
цэргүүдийгнэгтгэн нэгэн хороо болгож, даргад Б.Пунцаг,
цэргийн ламд Ц.Хасбаатар, пулемёт бууны даргад «бегтөр»
хэмээх Дамдинсүрэнгтохоон томилжээ. Энэхүү анхны хороо нь
31 хүнээс бүрдэж байв.
Мөн үеэр Х.Чойбалсан, Д.Чагдаржав нарын үйл
ажиллагааны дүнд Сумъяа бэйсийн хошуунаас элссэн
О.Цэрэндорж даргатай 50 гаруй цэрэг Эрээнд, Базарсад
зангиар захируулсан Эрдэнэ вангийн хошууны 70 цэрэг
Эрээний аралд байрлаж байгаад I I I сарын эхээр Алтанд
очжээ. Тэдэнтэй Хяраанаас Б.Пунцагийн цэргүүд ирж
-103-

104. Монгол Улсын түүх V
нийлснээр Алтан нь ардын намын цэргийн байрлах гол түшиц
газар болов. Гуравдугаар сарын эх гэхэд цэргийн тоо 400 гаруйд
хүрчээ.
1921 оны I I I сарын 1-3-ний зөвлөлгеөний хоёр дахь өдрийн
хуралдаа-наас цэрэгнэмэн элсүүлжхүчийгзузаатгах, «Ардын
намын цэргийн хэргийг захирах газар»-ыг байгуулах
асуудал хэлэлцжээ. Штабыг 5 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр
байгуулахаар тогтсоны дагуу 3-ыг МАН-аас, 2-ыг нь
Коминтерноос томилогдсон хүмүүсээр бүрдүүлэхээр тогтож,
Цэргийн ерөнхийдД.Сүхбаатар, гишуүдэд С.Данзан,
Н.Билигсайхан нарыгсонгожээ. Н.Билигсайханд бичиг хэргийг
эрхлүүлж, С.Данзанг түр сонгосон бөгөөд зохих хэлтсүүдийг
байгуулах, дагаж мөрдөх зааврыг зохиох, КИ-нээс
шаардлагатай хүмүүсийг урьж ажиллуулахаар болжээ»1.
Улмаар цэргийн штабын гишүүд оролцсон МАН-ын Төв
Хорооны өргөтгөсөн хурал I I I сарын 6, 7-нд болж, штабын
гишүүнд түр сонгогдсон Данзангийн оронд цэргийн хэрэгт
дадлыг олсон бэйс Л.Сумъяаг томилсон
I "Монголын хувьсгалчдын түүхт зөвлөлгөөн". УБ., 1996. тал 5.
байна^ 5С
|Даашид цэрэг элсүүлэх ажлыг шуурхайлан явуулж
цугларсан цэргш! ү>
Алтан, Хужир нуга, Эрээнээс Сэлэнгэ мерний баруун гарт
орших Ханым д(
хөндий/Шар хад хэмээх газар шилжүүлэн 4 хороонд хуваан
байрлуулжээ] б1
1921 оны I I I сарын 10-нд хийсэн зохион байгуулалтаар цоохор
цэргиш! п
тэргүун хороо болгож даргад Б.Пунцагийг хэвээр, бэйс Л
.Сумъяагши
хошууны цэргүүдийг хоёрдугаар хороо болгон даргад захирагч
О.Цэрэндорж] у
зүүн харуулуудын цэргийг гуравдугаар хороо болгон даргад
Дүйнхорындя х
лам Ц.Хасбаатарыг, Эрдэнэ вангийн хошууны цэргүүдээр
дөрөвдүгээр хощ
байгуулан даргад занги Ч.Базарсадыг тохоож ангийн дарга
нарт Нанзау и
Содномдаш, Дамдинсүрэн, Бумцэнд, Бальдир, Тохноо
нарыг тус тус| х
томилжээ. Үүний хамт «Суртлыг номлогч»-ийн орон тоог
буй болгож!
ухуулга, улс төрийн ажлыг эрхлэх тэрхүү албан тушаалд
Х.ЧойбалсанЖ ;
Ц.Дамбадорж нарыг тохоожээ. J <
Ийнхүү нийт цэргийг хороо, ангид хуваарилан зохион
байгуулсш дараагаар I I I сарын 12-нд ардын цэргийн штабыг
нэгэн адил шинэчлэн! даргад П.И.Литвинцев, туслахад
Лятте, Беретти нарыг, дэд жанжищ! Л.Сумъяаг тохоон
цэргийн нэрийг «Ардын журамт цэрэг» хэмээн өөрчлөн!
нэрлэхээр тогтоох тухай тушаалыг хороо ангиудад
хүргүүлжээ»1. Дээрх! өөрчлөлтөөр цэрэг нь АТЗГ-ын мэдэлд
-104-

105. Монгол Улсын түүх V
шилжин захирагджээ.
Ардын журамт цэргийн олонх нь Түшээт хан аймгийн
хошуудын! харъяат бөгөөд хувийн уналга морь, зэр
зэвсэгтэйгээ цэрэгт сайн дураарI элсэгчид байв.
Өгүүлэн буй үед МАН, АТЗГ-аас цэргийг сургах, хэрэгцээт
зүйлээр! хангах, байлдааны бэлэн байдлыг дээшлүүлэхэд
онцгой анхаарч иржээ. Эл ажлыг ЗОУ-аас уригдан ирсэн сургагч
нар ба Богд хаант Монгол улсын үеийн I дадлага туршлагатай
цэргийн дарга нар удирдан явуулж байжээ.
Хиагтын байлдааныг хүртэл журамт цэргүүд өдөрт 2-3
удаа бэлтгэл сургууль хийж, гар бөмбөг шидэх, зэвсэгтэй
харьцах, дайрах нуугдах зэрэг байлдааны арга техникт
суралцаж байжээ. Харин АЖЦ-ийн анхны хороодын I байрлаж
байсан газар орон, цаг үеийн нөхцөл, сум хэрэглэлийн
хүрэлцээ, мөн түүнчлэн цэргүүдийн буу эзэмших, хэрэглэх
өндөр чадварыг харгалзан буудах дасгалыг тэр бүрий
хийдэггүй байсныг тэмдэглүүштэй.
Сургалтын зэрэгцээгээр АЖЦ-ийг зэр зэвсэг, агт морь,
бусад хэрэгцээт зүйлсээр хангах ажил шаргуу хийгджээ.
Цэргийг зэвсгээр хангах зорилтыг тусламжийн зэвсгээр
хангах, хувийн зэвсгийг хэрэглэх, олзны зэвсэг ашиглах
гэсэн 3 үндсэн замаар шийдвэрлэснээс гол хэлбэр нь ЗОУ-ын
зүгээс үзүүлсэн зэвсэг хэрэгслийн тусламж болно. Анхлан
цэрэгт элсэгчдийн багагүй хэсэг нь хувийн буутай ирж
байсны зэрэгцээгээр бүр Хиагтыг чөлөөлөхөөс өмнө гамин
цэрэгтэй хийсэн жижигтулаан болон хэсэг бүлгээр явсан хятад
цэргийг устгах явцад АЖЦ нь бага бус зэвсэг хэрэгсэл олзлон
авч ашиглаж байжээ. Тухайлбал Шаамарын Шар тохойд I I I
сарын 10-нд хятадын 100 гаруй цэрэгтэй Д.Сүхбаатар,
Л.Сумъяа нарын цэргүүд байлдан |
1
Хувьсгапт улаан цэргийн бодлого. 1928, №4.тал 31-32.
50 гаруй гаминг алж, 2-3 хүнийг амьдаар баривчлан, авч явсан
зүйлээс шар үхэр хориод, тэрэгтэй морь арваад, уналгын морь,
буу сэлэм тус бүр дөчөөдийг олзолжээ1. Энэ бүхний дүнд Хиагтын
тулалдааны өмнө цэрэг бүр 150 сумтай буу, нэгээс хоёр морь
эзэмшиж, хороо, ангиуд хүнд, хөнгөн пулеметтой болсон байв.
Тухайн үед АЖЦ-ийн зэвсэглэлд орос, хятад, япон винтов,
бирдаан, усан баймлий, ямаан сүүлт, сисанли зэрэг нэлээд олон
төрлийн буу хэрэглэгдэж байжээ.
Уналга, хүнс хэрэглэл, гэр майхны хувьд гол төлөв ард олны
тусламжаар шийдэгдэж байв. Мөн худалдан авах замаар ч агт
морьд, хүнс хэрэгслээр хангах болжээ.
Зэвсэгт бослогод бэлтгэх ажлын нэн чухал хэсэг нь АЖЦ-т
тэмцлийн зорилтыг ойлгуулах, тэдний улс төрийн бэлтгэлийг
сайжруулан, хатуу сахилга батыг буй болгоход оршиж байв.
Ардын намын суртлыг номлогч Х.Чойбалсан, Ц.Дамбадорж,
улаан цэргийн улстөрийн ажилтан Г.И.Демко нар анги хороодод
байнга ажиллан, тэмцлийн зорилго, цэргийн гүйцэтгэх
үүргийгтайлбарлан таниулах, тухайн цагийн үйл явдлуудын талаар
тодорхой мэдээлэл өгөх, сонин хэвлэл унших зэргээр ухуулга
сурталчилгааны ихээхэн ажил зохион явуулсан нь журамт
цэргүүдээс эх орноо чөлөөлөх тэмцэлд оролцох сэтгэл зүйн
-105-

106. Монгол Улсын түүх V
бэлтгэлийг хангахад чухал дөхөм болжээ. Ийнхүү 1921 оны II-1II
сарын тэрхүү богино хугацаанд монголын ард түмний тэмцлийн гол
хүч болох АЖЦ байгуулагдан улс төр, байлдааны бэлтгэлээ ханган,
харийн түрэмгийлэгчдээс эх орноо челөөлөх тэмцэлд бэлэн болов.
Энэ үед АЖЦ-ийн бие бүрэлдэхүүн нь улс төр, стратегийн чухал ач
холбогдол бүхий Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны үүргийг хүлээн
авчээ.
1921 оны III сарын 6-нд Хиагтыг чөлөөлөх шийдвэр гарч,
цэргийн штабаас байлдааны төлөвлөгөөг бэлтгэн, цэргийг
шилжүүлэн байрлуулав.
Журамт цэргийн байлдааны бэлтгэл хангагдмагц урьд тогтсон
ёсоор хятад цэргийн эрх баригчдад тулган шаардах бичгийг I I I
сарын 17-нд Троицкосавск дахь ЗОУ-ын ГХАК-ын төлөөлегч
О.И.Макстенекээр дамжуулан өгчээ. Энэ нь давуу хүчтэй дайсан
этгээд хориглосон олон хөлийн боомт газрыг эзлэн авах нь АЖЦ-ийн
хувьд төдийгүй энгийн иргэд, хотын оршин суугчдын амь нас сүйдэж,
ихээхэн хохирол учирч болзошгүй нөхцөл байдлыг харгалзан үзсэн
хэрэг байв. МАЖЦ-ийг бүгд ерөнхийлөн захирах жанжин
Д.Сүхбаатарын нэрээр илгээсэнтэрхүүбичигт: «...Монголын Хиагт
хотноо бүхий хятад цэргийн захиралд мэдтүгэй хэмээн цаг болзоолон
явуулах учир. Манай Монгол ардын журамт цэрэг, Хиагт хотыг
шууд'дайран орж эзлэхээр завдан буй учир зүй нь олон амьтны
амийг энэрэн хайрлаж, бас хязгаар боомт газар байлдваас эрхбиш
будлиан гарах болзошгүй тул энэ бичгийг авсан даруй танай
харьяат цэргүүд зэвсгийг цөм хураалгаж, Монголын Хиагт хотыг
хамт бидэнд тушаавал зохино. Хэрэв ийнхүү сай-наар зөвшөөрөн
хүлээвээс танай хятадын харьяат нарын амийг батлан
1
Хувьсгалтулаан цэргийн бодлого. 1928 он, №3. тал 51-52.
хамгаалж, уул орон нутагт буцааж болно. с
Хэрэв манай энэ бичигт хариу өгөхгүй буюу эс хүлээх
болбоос манай £ Монголын цэрэг шууд байлдахаас өөр үгүй,
үүнд сүйтгэсэн зэрэг.аливаа ! буруу явдлыг танай газар цөм
хүлээвээс зохино»' хэмээжээ.
Хотыг байлдаангүйгээр шилжүүлэн өгөх тухай АЖЦ-ийн
шаардлагыг хятадын тал хэрэгсээгүй учир 1921 оны I I I сарын
17-ны орой АЖЦ-ийн хороод Алтангаас хөдөлж, Ханын
хөндийгөөр өгсөн шөнөжин явсаар ШВ : сарын 18-ны өглөе
Хиаггад тулж очжээ. Энэ үед Хиагтад хятад цэргийн 25; :
дугаар морьт дивизийн штаб, 500 хүнтэй морьт хороо, 40 хүн
бүхий хотын комендант, Улаан бургасанд 600 хүнтэй 1, 2
дугаар морьт хороод, Ивцэгба Хиагтын хооронд 300 хүнтэй 4
дүгээр хороо, Ивцэгт 500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо буюу
1940 цэрэг»2, 12 пулемёт, 7 их буу байв. Хятад цэргийни энэ
хүчний эсрэг 400 орчим хүнтэй, 2 их буу, 4-5 пулемёт болон
буудлагынВ бусад зэвсгээр зэвсэглэсэн АЖЦ-ийн ангиуд
сөрөн зогсож байв.
Байлдааны төлөвлөгөө ёсоор цэргийн удирдлагаас
хороо, ангиудыгI гурван бүлэг болгон газар дээр нь
байрлуулж, Ширээ бурхны сүм хэмээх газар пулемёт
буунуудыг зоосон ба хотыг баруун, баруун хойд, хойд талаас
нь довтлохоор зохицуулжээ.
Хиагт хотыг чөлөөлөх байлдаан хятад цэргийн харуулын 2
-106-

107. Монгол Улсын түүх V
хүнийг буудан I хөнөөснөөр эхэлжээ. Журамт цэргийн анхны
довтолгоо амжилттай өрнөж, I хотын дотроос хятад цэрэг
олноор зугатан гарч, цэргийн эрхтнүүд нь Оросын I хилийн зүг
хамгаалал эрэн оджээ. Гэвч хятадын морьт цэргийи-
эсэргүүцэл үргэлжлэн, ширүүнээр дайрч байсны улмаас сум
хэрэгсэл t-ть дууссан АЖЦ-ийн хүчин мөхөсдөж, үдийн хирд
хотоос холдон ухарчээ. Энэ довтолгоош I монгол цэргээс
алагдсан 7, шархадсан 6 хүн байв.
Сум хэрэгслээ татаж, 2 их бууг авчран галт байр
эзлүүлсний дараа оройн I 4 цагийн үед АЖЦ хоёр дахь удаагаа
довтолж, их бууны галын дор хороо I ангиуд амжилттай
давшин, хятад цэргийг хотоос шахан гаргасанд дайсан I
этгээд Ивцэг, Бөхлөө зэрэг газрыг чиглэн зайлан явжээ.
Шөнө харанхуй I болмогц гал зогсоожээ.
Хиагтын байлдааны ажиллагааг улаан цэргийн сургагч
нар Эрээн нарсны нуруун дахь хянах байрнаас ажиглаж
байсан бөгөөд АТЗГ-аас хотод орох хугацааг хойшлуулах
тухай мэдэгдэн ирсэн ёсоор жанжин Сүхбаатар хотын гадуур
90 цэргээр харуул манаа тавьж хоноод, маргааш өдөр нь I I I
сарын 19-нд өглөө эрт хотод оржээ. Хиагтын ойр орчимд
Г.Бумцэнд, Д.Нанзад нарын удирдсан цэргүүд гаминг хөөн
байлдаж багагүй хохирол учруулжээ. Үүгээр АЖЦ эх орноо
чөлөөлөх тэмцэлдээ анхны ялалт байгуулав.
[_Хүн хүч, зэвсгийн хувьд өөрөөсөө хэд дахин илүү
дайсныг хохирол багатайгаар ялж дийлэхэд ардын журамт
цэргийн зориг хүч, байлдах чад-вар, Д.Сүхбаатар тэргүүтэй
цэргийн дарга нарын удирдах авъяас гол үүрэг
1
Сүхбаатар. Баримт бичгүүд. УБ., 1983. тал 32-33.
2
Ц.Самдангэлэг. "Монголын ардын арми үүсэж
байгуулагдсаны товч түүх" ( 1921-1924). УБ., сан бол нийгмийн
доод хэсгийнхний хувьд тэмцлийн зорилго илүү тодорхой байлаа. Үнэхээр
тусгаар тогтнолын жилүүдэд эрх чөлөөний амтыг мэдэрсэн монголчууд
харийн дарлалд дахин орохыг огтхон ч хүсээгүй бөгөөд улс үндэсний эрх
ашгийн үүднээс нийтээрээ эвлэлдэн нэгдэх болжээ.
Цаг үеийн шаардлага нийгмийн хүчний харьцааг МАН-д ашигтайгаар
эргүүлсэн нөхцөлд тус намаас эх оронч, дэвшилт үзэлтнүүдээр өөрийгөө
хурээлүүлж, тэдний нэр хүнд, хөрөнгө хүчинд тулгуурлан тэмцлийн
зорилгодоо хүрэх бодлогыг баримтлав. Эрх чөлөөний төлөө тэмцэлд
ундэсний хэмжээнд эвлэлдэн нэгдэх энэхүү бодлого нь намын анхны
баримт бичгүүдэд тусгалаа олжээ.
ЗОУ-д очсон МАН-ын төлөөлөгчдөөс 1920 оны VIII сарын 29-нд
(Ж(б)Н-ын Төв Хорооны Сибирийн товчооны Дорно дахины ард түмний
секцийн Монгол-Түвэдийн хэлтэст өргөсөн бичигт өөрсдийн зорилгоо
«...сонгох тушаалтан буюу түшмэд зэрэг нийгмийн бусад давхраанд
түшиглэн харийн эрхшээлээс гарч, хутагтыг хаан ширээнд өргөмжлөх»1
хэмээн томъёолж, үндэсний эвслийг буй болгох зорилгоо намын бодлогын
төвшинд дэвшүүлэн тавьсан байв. Улмаар МАН-ын анхны мөрийн
хөтөлбөрт «хэрэв Монголын өөр суртлын намууд гарч ирээд манай хоёр
зүйл хэрэгт тусалмаар аваас мөнхүү тэдгээр намууд лугаа тухай бүр хэлэлцэн
хучин хавсарсугай...»2 гэж заасан нь нам, хувьсгалт хүчний бодит-
боломжоос^шалтгаалан МАН нь нийгмийн бусад хэсэг нам бүлэгтэй түр
-107-

108. Монгол Улсын түүх V
хэлэлцэн тохирч, тэдний хүч хөрөнгөд тулгуурлан эх орноо чөлөөлөх
тэмцэлд хувъсгалын тодорхой шат-ны зорилтыг хамтран шийдвэрлэхээ
илэрхийлсэн хэрэг байв.
Гэвч өгүүлэн буй үед МАН-аас үндэсний хувьсгалд дэвшүүлсэн
зорилт нь Монголын ард түмний нийтлэг хүсэл эрмэлзлэлийг илэрхийлж
байсан учир түүнээс өөр нам улс төрийн хүчин тэмцлийн тавцан дээр гарч
ирээгүй юм. Харин барон Унгерний цэрэгт албадан дайчлагдаж,
хууртагдан мэхлэгдэгсдийн зэрэгцээгээр Богд гэгээний зарлиг
лүндэнгээр захирагдсан багагүй цэргийн хүч байсан нь монголчууд өвөр
хоорондоо тэмцэлдэх аюулыг буй болгож болзошгүй байв. Иймд МАН-
аас нийгмийн сэтгэл зүйд бий болсон таатай нөхцөл байдалд тулгуурлан
үндэсний эвслийн бодлогоо хэрэгжүүлэхдээ «Улс үндсээ чөлөөлж, шашин
төрөө мандуулах» уриан дор ухуулга сурталчилгааны өргөн ажил зохиох
шаардлагатай байлаа. Энэхүү ажлын гол хэлбэр нь уриалга, тунхаг гаргах,
үндэсний хэмжээнд нэртэй хүмүүстэй холбоо тогтоох, улмаар тэдний
нэр нөлөө, хөрөнгө хүчийг ашиглах замаар үндэсний хувьсгалын хөдөлгөх
хүчийг бүрдүүлэх явдал байв. Өгүүлэн буй үед МАН-аас олон түмэнд
зориулсан ухуулах хуудас, уриа бичгийн олонхи нь харийн цэргийн
эзлэлтээс ангижрах тэмцэлд нийтээр оролцохын учир утгыг ойлгуулахад
чиглэгдэж байжээ.
Бүр 1920 оны эхээр Нийслэл Хүрээнд гарсан нэгэн уриалгад
«...Монгол
Коминтерн ба Монгол. Баримтынэмхтгэл. УБ.,
1996. тал 24-25. МАХН-ын программ, дүрэм. УБ.,
1980. тал 48.
ард олон, хар, шар, эрдэмтэн түшмэд, уул үндсэн Монголын их хэрэг,
яруу алдар, эрх чөлөөг хамгаалан эгүүлэхийг хичээн зүтгэмжлэхийг...»'
сануулсан^ байхад «Монголын үнэн» сонин «...манай Монголын ард
түмэн, түшмэд, ноёд, хутагт, хувилгаад, хуврагууд бүгдээр^нагдэн
хамтарч Унгернийг илд мэсийн хүчээр арилгаггун...»2
хэмээн(уриалж^,адщ.
Намын нөхдөөс нөлөө бүхий томоохон ноёд лам нарт захидал
болон бие хүн илгээж, тэдэнтэй холбоо тогтооход онцгой анхаарч
ажилласны дүнд Жалханз хутагт Дамдинбазар, Хатанбаатар Магсаржав,
гүн Гомбо-Идшин нарын зэрэгцээгээр хошуу нутгийн эрх баригчдыг ч
өөрийн талд татаж хамтран ажиллах болсон байна. Монгол орны
умард хэсэгт хувьсгалчид хошуу ноён Сумъяа бэйс, Түшээт хан
аймгийн эрдэнэ ван Намсрай, гүн Билигсайхан нартай холбоо
тогтоосон бол Ц.Хасбаатар нар алс баруун хязгаарын Дөрвөд аймгийн
ноёд Үнэн зоригт хан Содномжамц, Далай хан Түмэндэлгэржав нарын
туслалцаатайгаар хязгаар нутгийг цагаантнаас чөлөөлөх тэмцэлд ард
олныг татан оролцуулж байв.
Ийнхүү хувьсгалын хэрэгт томоохон ноёд дээд лам нараас оролцож
эхэлсэн бол түшмэдийн давхрааныхны тэмцэлд нэгдэгсдийн багагүй хүч
болж байв. Тухайн цагийн монголын түшмэд нь нийгмийн оюуны гол
хүч болж байсны хувьд оршин буй байгууллын мөн чанар, харийн
түрэмгийлэгчдийн хор холбогдлыг ойлгон мэдрэхийн хамт эрх чөлөө,
дэвшил хөгжилд уриалан дуудсан хувьсгалчдын, МАН-ын үзэл бодлыг
хуваалцах, цаг үеийн шаардлагыг хүлээн авах талаараа нийгмийн бусад j
хүчнээс давуутай байсан нь тэдний тэргүүний хэсгийнхний үзэл бодлоор
илэрч байв. Дэвшилт ардчилсан үзлийг тулгуур болгосон нэг хэсэг нь
-108-

109. Монгол Улсын түүх V
МAH- | ыг бүрдүүлж, олон түмний тэмцлийг удирдаж, нийгмийн бусад
хүчний, түүний дотор ихэс дээдсийн заримыг ч араасаа дагуулах болсон
үед олон тоотой бус боловч нийгмийн идэвхтэй хэсгийн хувьд
түшмэдүүд нь хувьсгалыг талархан угтсан юм.
Тухайн үед лам нарын зүгээс ч хувьсгалыг талархан үзэх
хандлага I өргөжиж иржээ. Шашин нъ тодорхой нөхцөлд тэмцлийн
туг байсаар I ирснийг дэлхийн түүх гэрчилнэ. Тэгэх тусмаа шашны
нөлөө хүн ардын оюун санаанд үлэмж нөлөөтэй Монгол орны хувьд эрх
чөлөөний тэмцлийн зорилт нь шашны нэр хүнд, түүнийг авран
хамгаалах үйлстэй холбоотойгоор тавигдаж, «амьд бурхан» Богд
гэгээн тусгаар тогтнолын билэг тэмдэг болж байсан нөхцөлд лам нар
олон түмний тэмцлийг дагах болжээ. '^§t
Тухайн цагийн монголын лам нарын дийлэнхи олонхи нь ард
олны j нэгэн адил үндэсний ба нийгмийн дарлалыг амсаж, харийн
ноёрхолын хүнд I хэцүүг нэгэн адил үүрэлцэж байсан нь тэднээс
хувьсгалын хэргийг талархан I үзэх нэгэн шалтгаан байв. Чухам үүний
учир тэд үндэс угсаагаа хамгаалсан тэмцлийн ялалтыг бурхан
шашиндаа даатган хурал ном үйлдэх болсон3 төдийгүй, ядуу доод лам
нараас АЖЦ-т элсэж, өвчтөн шархтан асрах, холбоо
1
Д.Даш. МАХН 1921 оны ардын хувьсгалынтөлөөтэмцэлд. УБ.,
1971. тал 77.
2
"Монголынүнэн" 192ЫП-05.№4.
ШУА-ийнТүүхийнхүрээлэнгийнномынсан(гарбичмэл. Ф-5.тал-139-
144. Хн-75.хуудас 187).
харилцаа барих, хүнс хэрэглэл цуглуулах зэрэг арын албаны болон
тагнуул туршуул зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэж байжээ.
Үндэсний тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулах хүсэл
эрмэлзлэлтэй нийгмийн янз бүрийн анги давхраа нэгэн зорилгод
нэгдсэнээр тэмцэл хөдөлгөөн нийт ард түмний шинжтэй болсон
тедийгүй түуний эцсийн үр дүн, ялалтыг тодорхойлох гол хүчин
зүйл нь байлаа.
Энэ тухай «Ардын хувьсгалт нам нь цөөн тооны феодал
этгээдүүдээс бусдыг тухайлбал улс орны эзэн Богд гэгээнээс
эхлээд Монголын нөлөө бүхий олон нийтийн санаа бодлыг,
үндэсний эрмэлзлэлийг ашиглан өөрийн хойноос нэгтгэн дагуулж
чадсан»1 хэмээн бүр 1921 оны II сарын эхээр Коминтерний
АДНБДНГ-ын Тэргүүлэгчид ба Монгол-Түвэдийн секцийн
хамтарсан хурлаар Монголын асуудал хэлэлцэх үед онцлон
тэмдэглэж байв. Улмаар АЖЦ байгуулагдаж, Хиагтыг хятад цэргээс
чөлөөлсөн мэдээ хошуу нутагт тархаж, ард олноос цэрэгт элсэх,
хөрөнгө хүчээр туслах явдал улам өргөжив. Ардын түр засгийг
байгуулснаар үндэсний засаг төрөө хүрээлж, эрх чөлөөний тэмцэлд
оролцох боломжийг буй болгов.
Үүний хамт журамт цэргийн хийж бүтээсэн бүхэн хошуу нутгийн
ард
олонд бодит үлгэр жишээ болж, тэмцэлд уриалан дуудаж байлаа.
Тийм ч
учраас цагаантны эсрэг давшин ирж яваа АЖЦ, улаантанг найр тавин
угтаж,
тэдний талд элсэн орох нь түгээмэл үзэгдэл болжээ. Зарим нэгэн
хошууны
эрх баригчид хошуу нутагтаа цэрэг татлага зохион байгуулж байв2.
Бүрэн
-109-

110. Монгол Улсын түүх V
бус мэдээгээр Нийслэл Хүрээг чөлөөлөхөөс өмнө МАЖЦ-ийн
эгнээнд 1921
оны IV-VI сард 370-аад хүн нэмэн элсжээ. Ийнхүү Монголын ард
түмэн
улс орныхоо түүхэнд хүнд хэцүү цаг мөч тулгарсан 1дагт нийт олныг
хамарсан
хөдөлгөөн үүсгэж, дотоодын хүчнээ бүрдүүлсэн нь дотоодын
эсэргүү хүч
буй болох замыг хааж чадсан төдийгүй гадаад yncfLiH тусламж авах
эх үндэс
болсон юм.| -^>
Монголын тусгаар тогтнолыг дахин сэргээж, харийн
түрэмгийлэгчдээс эх орноо бүрэн чөлөөлсөн нь. Ардын журамт
цэргийн анхньг ялалтын дараагаар АТЗГ, МАН-аас ард түмнийг
цагаантны эсрэг тэмиэлд зохион байгуулахад бэлтгэв.
Унгерний эсрэг тэмцэл бол хятадын дарлалаас ангижрах
тэмцлээс хүнд хэцүү зорилт байв. Хятадын дарлалыг эсэргүүцсэн
үзэл санаа монголын нийгмийн сэтгэлгээнд гүн ул суурьтай
бөгөөд хятад цэрэг Монголын ард түмний тусгаар тогтнолыг
үгүй хийснээрээ нийгмийн бүх хүчийг өөрсдийнхөө эсрэг
чиглүүлсэн юм. Харин барон Унгерн хятад цэргийг хөөн зайлуулж,
автономит төрийг босгон, Богдыг хаан ширээнд нь дахин залснаар
нийгмийн тодорхой хэсгийг өөртөө татаж, монголчуудын эрх
чөлөөний тэмцлийн хучийг тарамдуулах аюулыг бий болгов.
Түүнчлэн хятадыг зайлуулсан сүр нөлөөгөөрөө түрий барьсан
тэрбээр Монгол орны энд тэнд хуралдсан цагаантны хүчийг
нэгтгэх хэмээсэн нь тус орныг харийн хүчний
хоорондын тэмцлийн талбар болгож, ард олонд гамшиг зовлон авчрав.
Эцэо! нь большевизмыг устгах хэнээрхэлд автсан тэрбээр МАТЗГ, АЖЦ
байгуу-1 лагдаж, эх орноо чөлөөлөх тэмцлээ эхэлсэнд ихэд хорсон занаж,
хувьсгалтИ хүчийг дарж устгахыг зорьжээ.
Гэхдээ Унгерний гол давшилтаас өмнө журамт цэргийн
ангиуди цагаантны хэсэг бүлгүүдтэй тулалдаж эхэлсэн бөгеөд тухайн үед
байлдааным ажиллагаа Ахай гүн, Вангийн хүрээний чиглэлд явагдаж
байв. Тус нутагт! АЖЦ-ийн «Баруун замын байлдааны анги» эхлээд дэд
жанжин Л.Сумъяа! (бэйс), дараагаар нь Х.Чойбалсангийн удирдлагаар
Зэлтэр харуулын хилийн I комиссар Иванов-Римский болон Сибирийн
алдарт партизан П.Е.Щетин-1 киний отрядтай хүч хавсран цагаантан
Сухаревын эсрэг байлдаж байв.
V сарын эцсээр 3000 цэрэг, 12 пулемёт, 6-8 их буу бүхий Унгерны 1-
р| морьт бригад Баяр гүний цахар цэргийн хорооны хамт Хиагт-
Троицко-1 савскийн чиглэлээр давшин ирсэн нь Монголын хувьсгалын
түшиц газрыг! хамгаалж байсан АЖЦ-т бодит аюулыг учруулав. Баяр
-110-

111. Монгол Улсын түүх V
гүний манлай анги I гол хүчнээсээ түрүүлэн давшиж, 1921 оны VI сарьгн 4-
нд Цагаан даваан дахь I монгол, орос цэргийг довтлон, улмаар Ивцэгт
байсан 70 хүнтэй АЖЦ-ийн I хүчийг бут цохиж, VI сарын 6-нд
Алтанбулагт довтолжээ. Байлдааны I ажиллагаа 3 цаг орчим
үргэлжилж, жанжин Д.Сухбаатарын удирдсан 700 I орчим цэрэг
АДБНУ-ын Сретенскийн 2 дугаар морьт бригадын моры ба ; явган 800
орчим цэрэг, Читийн батарейн туслах хүчний хамт Баяр гүний 500-700
цэргийг тосон байлдаж бут цохижээ. Шархадсан Баяр гүнг Гялаан
нуурын хойд дахь Цагаан суврага гэдэг газарт олзлон авсан ба зугатсан
болон i мөн үеэр Хиагтын зүүн хойноос довтолсон Хараагийн Дарь эх
ламын цэргийг Ерөө гол хүртэл мөрдөн хөөжээ. Эдгээр нь АЖЦ-ээс
цагаантны эсрэг хийсэн анхны томоохон байлдаан болно.
Улмаар 1921 оны VI сарын дунд үе хүртэл Монгол, Оросын хилийн
янз бүрийн хэсэгт довтолсон Унгерн ба Резухиний бригадынэсрэг
АДБНУ-ын Сретенскийн 2 дугаар морьт бригад болон МАЖЦ нэг
талаас, нөгөө талаас улаан цэргийн буучийн 35-р дивизийн 103-р бригад,
307, 309; 312 дугаар хороод хавчин байлджээ. Монгол нутагтбуцаж орсон
Резухиний цагаантныг Х.Чойбаяоан, П.Е.Щетинкиний нэгдсэн хүч
мөрдөн хөөж, Модон хөлийн тосгоноос ухарсан Казаграндын цэргийг
нэхэн байлдаж дийлжээ. Ийнхүү Унгерний гол хүч сарнин тархсанаар
VI сарын 14-15-нд байлдааны гал түр зогсжээ. Чухам энэ үеэс Монгол
орныг цагаантнаас бүрэн чөлөөлөх тэмцлийг МАЖЦ улаан цэрэгтэй
хамтран хийх болжээ.
1921 оны VI сарын 16-нд ОК(б)Н-ын Төв Хороо Унгерний
цагаантныг бүр мөсөн бут цохин устгаж, хил хязгаараа аюулгүй болгохын
тулд Монголд цэрэг оруулах шийдвэр гаргав. Уг шийдвэрцйн дагуу
Эрхүүд байрласан j-лаан тугт V армийн анги нэгтгэлүүдээс Монголд
орох «Аялан байлдах корпус»-ыг бүрдүүлж, командлагчаар нь
К.А.Нейманыг тохоожээ.
Байлдааны телөвлөгөө ёсоор Нийслэл Хүрээг дайлаар мордох
цэргийг 3 чиглэлээр хөдөлгөхөер шийдвэрлэж, Алтанбулаг-Хүрээний
гол чиглэлд Бүх цэргийн жанжин Д.Сүхбаатарын удирдсан АЖЦ-ийн
морьт хороод,
Кубанийн V морьт дивиз, 35-р буудлагын дивизийн 103-р бригад
дивизийн дарга В.В. Писаревын; баруун чиглэлд Х.Чойбалсангийн
Баруун замын тус-гай анги, Улаан цэргийн 105-р бригад,
К.К.Рокоссовскийн захирсан 35-р морьт хорооны нэгдсэн хүч
105-р бригадын дарга бөгөөд комиссар Б.Р.Терпиловскийн;
зүүн чиглэлд АДБНУ-ын Сретенскийн 2-р морьт бригад МАЖЦ-
ын штабын дарга П.И.Литвинцевийн удирдлагаар тус тус
давшихаар тушаал авсан байна.
Мөн түүнчлэн гол хүчний ар талыг хамгаалж, 104-р
бригадыг П.Е.Щетинкиний хамт томилжээ. Нийслэл Хүрээг
чөлөөлөхөөр 12 их буу, 156 пулемёт бүхий морьт, явган 9300
гаруй цэрэгтэй томоохон хүч хөдөлжээ.' МАХЦ-ийг удирдах үүргийг
Бүх цэргийн жанжин Д.Сүхбаатарт даалгаж, Зөвлөлтийн улаан
цэрэг ба АДБНУ-ын АХЦ-ийи анги нэгтгэлүүдийг ерөнхийлөн
захирах эрхийг К.Л.Нейманд хүлээлгэсэн байв.
Нийслэл Хүрээг чөлөөлөх үйл ажиллагаа богино хугацаанд
амжилттай төгсч, VII сарын 6-нд их цэргийн тэргүүн ангиуд
Хүрээнд орж, утасны хороо зэрэг чухал газруудыг өөрийн мэдэлд
авсан ба V] I сарын 8-нд гол хүч МАТЗГ, НТХ-ны хамтаар иржээ.
-111-

112. Монгол Улсын түүх V
Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн давшин яваа сургаар Хүрээний
засгийн газрын Цэргийн Яамнысайд хэмээгдэгч Жигмид
Жамбалоны захирсан цөөн тооны цагаан цэрэг Хүрээнээс зугадан
одсоноор нийслэл хотыг аливаа нэгэн эсэргүүцэл,
хохиролгүйгээр авсан хэдий ч их цэрэг аялан явах замдаа
цагаантны жижиг анги, бүлгүүдтэй тохиолдон тухай бүр бут
цохиж явжээ. Ийнхүү МАЖЦ ба түүнд хүчин туслан байлдсан
улаан цэргийн ангиудын хамтын тэмцлийн дүнд засгийн эрхийг
ард түмэн, хувьсгалт хүчний гарт шилжүүлэх бодит нөхцөл
бүрдэв.
1921 оны VII сарын 9-нд МАН-ын Төв Хорооны өргөтгөсөн хурал
болж,
улсьш доторхи засгийн бух эрхийг АТЗГ-т шилжүүлэх шийдвэр
гаргасан ба
маргааш өдөр нь хуучин засгийн яамдын тамга хэргийг хураан авч,
ардын
байнгын засгийн газрыг байгуулав. Төрийн дээд эрхийг Засгийн
газарт
хадгалуулан, Ерөнхий сайдаар захируулах бөгөөд Засгийн газар
нь Дотоод,
Гадаад, Сан, Цэрэг, Шүүх гэсэн таван яамтай байхаар тогтож
сайдуудыг
томилжээ. Үүнд: Ерөнхий сайд бөгөөд Гадаад яамны сайдаар
Д.Бодоо,
Дотоод яамны сайдаар да лам Пунцагдорж, Цэргийн яамны
сайдаар
Д.Сүхбаатар, Сангийн яамны сайдаар С.Данзан, Шүүх яамны
сайдаар бэйс
Магсаржав нар тус тус томилогджээ. >_^
1921 оны VII сарын 11-нд Богдыг хэмжээт эрхтэй хаанд
өргөмжлөн, ардын эрхтэй хэмжээт цаазат засгийг явуулах болсныг
олон түмэнд зарлан , тунхагласнаар Монгол оронд үндэсний
ардчилсан хувьсгал ялав.
Нийслэл Хүрээг чөлөөлсний дараагаар Монгол орны төв
хэсэгт цагаантны эсрэг тэмцэл үргэлжилж, VII сарын хорьдоор
цагаантны бааз болж байсан Вангийн хүрээний чиглэлд
байлдааны ажиллагаа явагдав. Тухайн нутагт Унгерн, Резухин,
монгол гүн Сундуй нарын захирсан 4000 гаруй хүнтэй нэгдсэн
хүчний эсрэг Монгол, Зөвлөлтийн 10000-аад цэрэг
1
"Монгол цэргийнтүүхийн товчоон" (1911-J990). Дэддэвтэр.
УБ., 1996. тал 135.
байлдаанд оржээ. VII сарын 16-наас эхэлсэн 4-5 хоногийн байлдааны
явцад 2 нисэх онгоцоор хүч нэмэгдүүлсэн Х.Чойбалсан,
П.Е.Щетинкин, К.К.Рокоссовский нарын захирсан Монгол-Зөвлөлтийн
цэргийн цохилтонд Унгерний гол хүч ялагдал хүлээн, барон Унгерн
өөрөө амь хоохойлон зугатжээ. Цагаантны доторхи хагарлын улмаас VII
сарын 7-нд Заяын хүрээн дээр атаман Сухарев хурандаа Казаграндыг
буудан хороосон бол VIII сарын 17-нд гарсан хуйвалдааны үед генерал
Резухин алагдаж, түүний цэргийн удирдлагыг хурандаа Хоботов гартаа
авчээ.
Түүнийг 800-аад цэргээ дагуулан Гуртын тавиланг чиглэн зугтсан үед
нь хурандаа Дарьзавын захирсан АЖЦ-ийн хороо тосон байлдаж,
ихээхэн
-112-

113. Монгол Улсын түүх V
хохирол үзүүлжээ. Дайсан этгээд Сэлэнгэ мөрнийг гатлах үед 100 гаруй
хүнээ
алдсаны дээр тэдэнтэй хамт явсан П.Тогтох, Сэнгэев нарын 200-аад
монгол
цэрэг ардын журамт цэрэгтэй нийлжээ. Хожим нь Манжуурыг чиглэн
явсан
Хоботовын 200 гаруй цэрэг Нийслэл Хүрээний замд
Д.Сүхбаатарын
удирдсан цэрэгт бут цохигдон, цөөн хэсэг нь зүүн хязгаарт зайлан
гарчээ.
Ийнхүү Монголын төв, умар хэсэгт байсан барон Унгерны нэгдсэн
хүч
бүрмөсөн задарч, түүний мэдэлд зөвхөн Сундуй гүний монгол цэрэг
үлдсэн
байв. Унгерн 500-аад цэргээ авч Жалханзын хүрээний орчим
ирж
буудалласан үед, VIII сарын 21 -нд түүний эсрэг хуйвалдаан
гарчээ.
Үргэлжийн хуйвалдаан, үймээнээс өөрийн цэрэгт үл итгэх болсон
тэрбээр
Сундуй гүний монгол цэрэгтэй нийлсэн боловч маргааш өдөр нь
түүнийг
Сундуй гүн цэрэг Дэмид, Лувсан-Очир нарын хамт одоогийн
Хөвсгөл
аймгийн Тариалан сумьгн төвөөс баруун тийш орших Зүлэгтийн
голын
эхний цутгал, Жаргалантын амны Гангын үзүүр хэмээх газар
баривчилж
К.К.Рокосовскийн 35-р морьтхорооны нэгэн ангид тушаан өгчээ1.
Үүгээр
барон Унгерны Монгол дахь үйл ажиллагаа төгсгөл болов. Хожим нь
1921
оны IX сарын 15-нд Новониколаевск хотноо болсон цэргийн шүүхээс
түүнд
цаазаар авах ял сонсгож, мөн өдөр
гүйцэтгэжээ.
1921 оньг IV сараас VIII сарыг дуустал Монголын төв хэсэгт болсон
байлдааны ажиллагааны дүнд тус нутгийг цагаантнаас чөлөөлж чадав.
Энэхүү байлдааны ажиллагаанд АЖЦ-ийн Баруун замын анги онцгой
үүрэг гүйцэтгэв.
Монгол орны төв хэсгийг чөлөөлсний дараа цагаантны эсрэг
тэмцлийн талбар нь зүүн хязгаар болов. Манжуурыг зорьсон цагаантан
бөөгнөрч, өмнө зүгээс Жодовжав амбаны цэрэг довтлон, Найданжав
ван, Баяр гүнгийн цэргийн үлдэгдэлтэй нэгдэн хүчээ нэмэгдүүлж байсан
тухайн үед дорнод хязгаарын байдал туйлын түгшүүртэй байв.
Эл нөхцөлд АЗГ-аас зүүн хязгаарыг чөлөөлөх шийдвэр гарган зүүн
хязгаарыг батлан тохинуулах цэргийг захирах сайдаар
М.Дугаржавыг, түүнтэй хамт хөдлөх АЖЦ-ийн хорооны даргад
Г.Бумцэндийг томилж, хязгаар нутагт байсан Гомбо-Идшин гүнгийн
монгол цэргийн хүчинд тулгуур болгожээ. Үүний урьд гүн Гомбо-
Идшинг АЗГ-ын Цэргийн яамны эрхэлсэн түшмэлээр томилсон тухай
захидлыг илгээсэн ба урьд АЗГ-т
1
Б.Ширэндэв. Монгол ардын хувьсгалын түүх. 2дахьхэвлэл. УБ.,
-113-

114. Монгол Улсын түүх V
1999. тал 288
Ийм нөхцөлд улс орны хөгжлийн зам, үр дүнг нэгтгэн дүгнэх,
дараагийн бодлого зорилт, хөгжлийн чиг шугамыг тодорхойлох
шаардлага тулгарчээ. Дайн, улс төрийн хэлмэгдүүлэлт зэрэгт зүдэж
цөхсөн ард олны урам зоригийг сэргээх, нийгэм-сэтгэл зүйн уур
амьсгалыг харьцангуй эрүүлжүүлэх шийдвэрийг нам, улсын
ээлжит их хурлуудаас гаргах хэрэгтэй болсон байна. Энэ хэргийн
учир 1939 оны эцсээр (XI cap) Х.Чойбалсан Сангийн яамны дэд
сайдаар дөнгөж тавигдсан Ю.Цэдэнбал нарыг дагалдуулан
Москвад хүрэлцэн очжээ. Москвад Монголын нам, засгийн
төлөөлөгчдийг И.Сталин, Л.Берия, К.Ворошилов, В.Молотов зэрэг
Зөвлөлтийн эрх баригчид хүлээн авч уулзжээ.1
Х.Чойбалсан нар МАХН-ын ээлжит X их хурал болон БНМАУ-
ын 8 дугаариххурлын бэлтгэлийгхангах, тухайлбал, МАХН-ын
шинэ программ, дүрэм, шинэ үндсэн хуулийн төслийг
боловсруулах, Улаанбаатар хүртэл төмөр зам тавих, мах комбинат
зэрэг зарим том объект барьж байгуулахад тусламж дэмжлэг авах
зэрэг асуудал тавьжээ.
И.Сталин нар МАХН-ын их хуралд Коминтерны төлөөлөгч
очуулахаас бусдыг дэмжиж, ангийн дайсны эсрэг тэмцлийг
цаашид үргэлжлүүлэх, Х.Чойбалсанг хамгийн дуулгавартай залуу
хүмүүсээр өөрийгөө хүрээлүүлэх, малыгөсгөх, үүнд малчдын малаа
есгөх сонирю1ыг дэмжих, малчдыг хөрөнгө чинээ харгалзан
зохистойгоор ялгавартай хандах хэрэгтэй бөгөөд Монголд
200 сая мал ч байж болно шүү дээ хэмээн зөвлөжээ.
Төрийн сүлдэнд газар тариаланг бус юуны урьд малаа тусгахыг
зөвлөөд ЗХУ-д 1940 оноос эхлэн хонь, тэмээний ноос ноолуур
нэлээд олон тонныг нийлүүлэхийг хүсчээ2.
Зөвлөлтийн удирдлага 1940 онд МАХН-ын Төв Хорбонд өөрййн-
байн-гын зөвлөх сургагч Ю.Приходов, Засгийн газарт 1941 оноос
Н.В.Цапкин нарыг томилон ирүүлжээ.
-114-

115. Монгол Улсын түүх V
1940 оны 111 сарын намын IX их хурлаас хойш даруй 6 жил
болсон бөгөөд намын удирдах дээд байгууллага нь хэрэг дээрээ
бүрэлдэхүүнгүй болсон үед МАХН-ын X их хурал Улаанбаатар
хотноо хуралджээ. Их хурал Намын ТөвХорооны улстөрийнтайлан
(илтгэгч Х.Чойбалсан), мал ажахуйгхөгжүү-лэх бодлого зорилго
(Ю.Цэдэнбал), намын шинэ программ, дүрмийг (илтгэгч
хурал ЗХУ-ыг өндөр үнэлж магтаад, Зөвлөлттэй тогтоосон
'найрамдал бол манай улсын гадаад харилцааны хэрэгг гол шyraм,
зөв зам,
түүнийг цаашид хөгжүүлэн бэхжүүлэх хэрэгтэйг заажээ. Их хурал
улс орны хөгжил байдлыг дүгнэж, БНМАУ «хөрөнгөтний бус
хөгжлийн зам дээр баттай зогсож авсан хэмээн найдвартайгаар хэлж
одоо нэгэнт болно» хэмээгээд манай намын зорилго бол «...эзэрхэг
түрэмгий ба феодалыг эсэргүүцсэн хувьсгалыг туйлд нь хүргэж,
тус улсын тусгаар тогтносон байдлыг цаашид тасралтгүй бэхжүүлэх
ба түүнийг хөрөнгөтний биш замаар хөгжүүлэх явдлыг хангахад
оршино» гэж заажээ. X их хурал мал
.Л.Бат-Очир. Х^ЧойбалсаигУБтт^ТбТТал 156. Бат-Очир
ГХ.Чойбалсан. УБ., 1996. 156-ртал; Хорьдугаар зууны Монгол. УБ.,
1995.тал74.
аж ахуйг хогжүүлэх асуудлыг тусгайлан хэлэлцээд, «мал аж ахуйг
хөга нь МАХН-ын тэргүүний гол зорилтуудын хамгийн чухлын
нэг ньбол гэжээ. Малын тоо толгойг өсгөхийн хамт мал аж
ахуйгаас гарах үс i арьс шир, өөх тос, сүү шим тэргүүтнийг
урсгалаар бус цаг тухайд хохиролгүй авч ашиглах нь
эдүгээгийн эрхэм зорилт гэж заажээ.
МАХН-ын X их хурлаар намын шинэ программ, дүрэм хэлэлцэж
баталжээ. Намын программд ардын хувьсгалын жилүүдэд тус орны
нийг; эдийн засгийн хөгжилд гарсан үндсэн еөрчлөлтүүдийг
дүгнээд, ард хувьсгал нь монголын ард түмэнд «капиталын ёсны бус»
-115-

116. Монгол Улсын түүх V
замыг нээсэн гэж БНМАУ-ын ойрын жилүүдэд тавих үндсэн бөгөөд
шийдвэрлэхзор гуудыг программд заахдаа: «тус орны улс ардын аж
ахуйг бүхий л ар хөгжүүлэн, ардын хөдөлмөрийн аж ахуйг
өргөнөөр хөгжүүлэхэд улс дэмжих, хөдөлмөрчин ардуудаас сайн
дураар хамтран нэгтгэхэд улс туслах, машинаар өвс хадах морин
станцуудыг өргөнөөр хөгжүүлэх, оронд аж үйлдвэр тээврийг
хөгжүүлэх, түүнээс капиталын ба эттээдүүдийг хязгаарлан
зайлуулах, хөдөлмөрчин олны аж байдлыг ухралтгүй дээшлүүлэх,
түүнчлэн тус оронд шинжлэх ухаан ба техникийг бүхий л аргаар
хөгжүүлэх, хүн ардын үсэг бичиг ба боловсролыг дээшлүүлэхэд
оршино гэжээ.
Намын программд тус улсын эдийн засгийг хөгжүүлэхдээ
ул хоршоолол болон хувийн жижиг аж ахуйг өөрөөр хэлбэл олон
хэвшлийг түшиглэх, ингэхдээ «... мөлжигч этгээдүүдийгхязгаарлах
ба зайлуулах тийм бодлогыг тус намаас тавммой» 2 хэмээжээ.
Программд бас намын удирдах роль, түүний аж ахуй,
соёлын салбаруудыг зохион байгуулах чадварыг дээшлүүлэхийн
хамт марксист ленинист онолын бэлтгэлийг эрс сайжруулах
зорилтыг өндөр хэмжээц тавьжээ. «МАХН Маркс-Энгельс-Лениний
сургаалыг ганцхан зөв шинжлэх ухаан гэж батлан үзэж, өөрийн
ажилд удирдлага болгон явуулж, монголын ард түмний тэмцлийг
чиглүүлнэ» 3 гэж программд онцлон заасан байна. Хэдий тийм
боловч, намын программ, дүрмийн тухай илтгэлийг хэлэлцэх; явцад
МАХН бол коммунист нам биш, чухамхүү ардын хувьсгалт нам мөн
хэмээн үзэж байлаа.
МАХН-ын их хурал намын программын хамт намын дүрмийг
шинэчлэн
баталжээ. Их хурал Намын Тев Хороог байгуулж,
тэргүүлэгчдээр
Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал, Д.Дамба, Д.Доржпүрэв,
Ж.Лхагвасүрэн,
Ч.Сүрэнжав, С.Янжмааг, орлогчид Б.Дамдин, С.Магсар нарыг
-116-

117. Монгол Улсын түүх V
сонгож,
24 настай залyy Юмжаагийн Цэдэнбалыг сонгожээ.Ийнхүү
Монголын улс төрийн амьдралд дөрвөд ястан, эдийн засагч
мэргэжилтэй, малчин ардын хөвгүүн Юмжаахийн Цэдэнпил
(Цэдэнбал) хэмээх нэгэн шижигнэсэн залуу гарч
иржээ.Ю.Цэдэнбалыг Х.Чойбалсан еөрөө шилж дэвшүүлсэн
үү.
МАХН-ын пх, бага хургът, Тон Хорооны бүгд хурлуудьш тогтоол
шнйдпэр. 2 хэсэг (1940-1966) УБ., 1956.тал 49.
:
МАХН-ын 10-риххурал. УБ.,
1970. тал 374. Мон тэнд.
-117-

118. Монгол Улсын түүх V
тодорхойлон заажээ. Үндсэн хуулийн 1-р зүйлд
-118-

119. Монгол Улсын түүх V
тодорхойлохдоо: Найрамдах Монгол Ард Улс болбоос
эзэрхэг түрэмгий ба феодалын дар, устггасан, цаашид
нийгэм журамд дэвшин орохын учир улс орон
хөрөнгөтний бус замаар хөгжуулэх явдлыг хангаж бүхий
хөдөлмөрчин ажилчин, сэхээтэн) ардын тусгаар тогтносон
улс мөн болно»1 гэж Үндсэн хуульд БНМАУ-ын улс төрийн
үндэс нь хөдөлмөрчдийн ардын төлөөлөгчдийн хурлууд
бөгөед тус улсын засгийн бүх эрх хурлуудаар уламжлагдан
хот, хөдөөгийн хөдөлмөрчдийн мэдэлд гэдгийг заажээ.
Үндсэн хуульд үндэсний ажилчин анги буй болж, нийгэм,
улс төр амьдралд түүний эзлэх байр суурь тасралтгүй дээшилж,
социалист нийт гардан байгуулж, манлайлах хүчин болохыг
зохих ёсоор тусгажээ. Үн хуульд тус улсын эдийн засгийн
дотроос эн түрүүнд улс, хоршооллын өмнөх хуулиар бататган
хамгаалахыг заасан байна. Үүнд: «Бүх газар, түүнийхөө доорх
зүйлүүд, ой мод, ус ба тэдгээрийн баялаг, фабрик завод,
төмөрлө боловсруулах явдал, төмөр зам, усан ба агаарын
тээвэр, холбоо харилш хэрэгсэл, банк, машинаар өвс хадах
станц, улсын аж ахуйнууд нь өмч буюу нийтардын хөрөнгө
мөн болно. Эдгээрийгхувийн өмчийнхөр болгож үл болно»2
гэжээ. Үндсэн хуульд улсын өмч ба хоршоолсон өмчи хэлбэрийг
ялгавартайгаар хандаж тусгайлан авч үзжээ. Түүнд хоршоолл
өмчийн тухай заахдаа: «Хоршоолсон байгууллагууд ба
ардын нэгдли нийгмийн газрууд нь бүх тоноглол, багаж
хэрэгсэл, тэдгээрийн үйлд; байгаа үйлдэхүүн, түүнчлэн сайн
дураар нэгдсэн хөрөнгө хогшил, мал,хөд аж ахуйн багаж зэвсэг,
нийтийн барилгуудын хамтаар эдгээр хоршооло байгууллагууд
ба ардын нэгдлүүдийн өмч болно»-5 гэжээ. Чингэхдээхуви:
өмчийн асуудлыг энэ үндсэн хуульд огт орхигдуулсан бус
байна. Энэ тус оронд 200 гаруй мянган жижиг хувийн аж ахуй
байснаас гадна хуви жижиг гар урлал, тариалан, худалдаа
эрхлэгчид байсан учраас тэднийэ ашгийг зүй ёсоор тусган
-119-

120. Монгол Улсын түүх V
илэрхийлж, «Ард иргэдээс мал ба хөдөө ажахуй багаж зэвсэг
хийгээд үйлдвэрлэлийн бусад багаж зэвсэг, түүхий эд, ме
боловсруулсан үйлдэхүүн, орон сууц, хашаа, барилга, гэр
хогшил, орлоо зэргийг (хувьдаа) өмчлөх эрх ба түүнчлэн
хувийн емчийг өвлөх эрхий хуулиар хамгаална»4 гэж тодорхой
заасан байна. Түүнчлэн үндсэн хуульд иргэн бүхэн өөрийн
мэдлэг чадвар, хөдөлмөрөө улс ардын аж ахуй, соёлм
байгуулалтын аль нэг салбарт дайчлан зориулж үйл
ажиллагаагаа явуулах ёстойг зааж
БНМАУ-ын Үндсэн хуульд төрийн дээд эрхийг барих Улсын
Их хурал Улсын Багахурал, Улсын БагахурлынТэргүүлэгчдийн
байгуулагдах xypaл хэм хэмжээ, гүйцэтгэх үүрэг, эрхлэх
хэргийг тодорхойлж, хуульчлан заа жээ. Түүнчлэн тус улсын
гүйцэтгэн захирах дээд байгууллага болох БНМАУ* ын Сайд
нарын Зөвлөл, түүнд харьяалагдах газрууд, яамд, орон
нутгийн
1 БНМАУ-ын Үндсэн хууль, түүнд холбогдох зарим актын
эмхтгэл. УБ., 1972. тал 356
захиргааны байгууллагуудын үусэн тогтох ёс, эрх хэмжээ, гүйцэтгэх
үүрэг, явуулах ажлыг тодорхой хуульчлан зааж өгчээ. Үндсэн хуульд
ард иргэдийн эрх, хувьсгалт байгууллагыг хуулиар сахин
хамгаалахад онцгой ач холбогдол бүхий газрууд болох шүүх,
прокурорын үйл ажиллагааг тодорхойлон заажээ.
Үндсэн хуульд «Ард иргэдийн үндсэн эрх ба үүргүүд» хэмээх
бүлгийг тусгайлан гаргаж, манай хөдөлмөрчин ардууд бэлчээрийг
унэ төлбөргүй эдлэх, эрдэм ухаан, бүтээлч хөдөлмөрөө улсын бүхий
л хэрэгт зориулах, амрах, үнэ төлбөргүй эмчлүүлэх, сурах, тэтгэвэр
тусламж aвax, төрийн бүхий л хэрэгт тэгш эрх эдлэх, шашныг шүтэх
буюу эс шүтэх, нам, олон нийтийн байгууллагад эвлэлдэн нэгдэх,
өөрсдийн гомдол саналаа аль ч байгууллагад тавих, чөлөөтэй үг
хэлэх, хэвлэн нийтлэх, хуралдах жагсах эрхтэйг заахын хамт хэн ч
-120-

121. Монгол Улсын түүх V
хууль хамгаалах байгууллагын зөвшөөрөлгүйгээр иргэдийн эрхэнд
халдах, баривчлах эрхгүй болохыг заажээ. Мөн иргэн бүр БНМАУ-ын
үндсэн хууль, бусад хууль ёсыг биелүүлэн гүйцэтгэх, ажлын сахилга
батыг сахих, аж ахуй, соёлыг бүхий л талаар хөгжүүлэхэд авьяас
хүчээ дайчлан алба хаах, эхорноо хамгаалах үүрэгтэйг хуульчлан
тогтоожээ.
Үндсэн хуульд тус орны бүх ард иргэн нь яс үндэс ялгаварлахгүй,
тэгш эрх эдлэхийг заагаад, яс үндэс ялгаварлах үндэсний дээрэнгүй
байдлыг ямар нэг хэлбэрээр гаргах явдлыг хуулиар залхаан тэмцэнэ
гэж заасан нь олон ястан угсаатны нэгдэл нягтралд интернационалч
чухал ач холбогдолтой болов. БНМАУ-ын Үндсэн хуульд тус
орны эдийн засаг, улс төрийн байгууллын шинж, үндэсний
онцлог,дэвшлийгбэлгэдэнтусгасан шинэсүлд тэмдэг, тугийг
боловсруулан тодорхойлж тунхаглажээ. Учир нь хуучин сүлд тэмдэг,
туг нь дээрх өвөрмөц шаардлагыг тусгаж чадахгүй болсон ажээ.
Үндсэн хуульд анх удаа МАХН бол улс, нийгмийн бүх
байгууллагуудыг удирдан чиглүүлэгч үүрэгтэй гэж намын удирдан
чиглүүлэх үүргийг хуульчлан тогтоожээ. Үндсэн хуулийн энэхүү
заалт нэг нам - Монгол Ардын Хувьсгалт Намын ноёрхлыг
бэхжүүлэх, хэмжээ хязгааргүй болгохын үндэс болжээ.
Улсын VIII их хурал Улсын Бага Хурлыг зохион байгуулж, Бага
Хурлын Тэргүүлэгчдийн даргаар нэрт партизан, Сэлэнгэ аймгийн
Алтанбулаг дахь хоршооны дарга Гончигийн Бумцэндийг сонгож,
Сайд нарын Зөвлөлийг Х.Чойбалсангаар толгойлуулан байгуулжээ.
Нам, улсын их хурлууд Х.Чойбалсанг магтан хүндэтгэх уур
амьсгалын дунд болж, Х.Чойбалсан нарын бодож төлөвлөсөн
тогтоол шийдвэрийг баталж, төлөөлөгчдийн гаргасан (магадгүй
зориуд зохион байгуулсан ч байж болно) санал ёсоор үндсэн хуулийг
Чойбалсангийн Үндсэн хууль гэж 1939 оны зөвлөлтийн Үндсэн
хуулийг Сталины гэж нэрлэснийг дууриан тусгай тогтоол гаргасан
байна.
МАХН-ын X, улсын VIII их хурлуудын шийдвэр, дүгнэлтийг
-121-

122. Монгол Улсын түүх V
саяхан болтол улс төрийн зүтгэлтнүүд, намын үзэл сурталчид,
судлаачид улс оронд социализм байгуулах чиг шугамыг дэвшүүлсэн
мэтээр хөөргөн заавардаж байв.
Гэтэл тэдгээр хурлын шийдвэр болон түүхэн бодит
байдлыг нар үзвээс социализм байгуулахыг шууд
зорилт болгон нам, улсын их) заагаагүй бөгөөд улс
орныг социализмын чиг дор (капиталист бусз явуулах,
өөрөор хэлбэл үндэсний ардчиллын хүрээ
хязгаарj гүйцэтгэвээс зохих асуудлыг дэвшүүлсэн
байна.
МАХН-ын X, улсын VIII их хурлын шийдвэрийг
хэрэгжүүлэх ажил явагдаж байсан тэр үед 1939 онд
эхэлсэн дэлхийн II дайн улам бүр өргөжиж байлаа.
Европын олонхи улс орон Гитлерийн Германы
эрхшээлд орж тэдгээр орны бүх нөөц баялаг дайны
хэрэгцээнд дайчлагдах болжээ.Японы эрх баригчид Хасан
нуур, Халхын голд цохигдсон ч сургамж авсангүй мөн
дайнд шургуу бэлтгэж байжээ. 1930-аад оны эцсээс
эхэлсэн Монголын Манжго-гийн хилийг нарийвчлан
тогтоох тухай Зөвлөлт-Монгол ба Япон Манжго-гийн
хэлэлцээр нэлээд сунжирч, 1940 оны VII сард Москва
хотноо Молотов, Того нар гарын үсэг зурснаар сая
төгсчээ. Тэр хэлэлцээрээр Монголын дотоод хилийг 1936
оны байдлаар тогтоосон байна. Бас 1941 IV сард Зөвлөлт
засгийн газар Японтой төвийг сахих тухай гэрээ байгуулжээ.
Үүний хамт ЗХУ, Японы засгийн газрын төлөөлөгчид
БНМАУ-ЫН дэвсгэрийн бүрэн, халдашгүй дархан
-
байдлыг харилцан хүндэтгэх тунхаглал гаргав.
1940 оны XII сард хуралдсан Намын Тов Хорооны бүгд хурал,
<<Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ард нийтийн аж ахуйн
3 1 . ( 1 941) оны төлөвлөгөөний тухай» асуудал хэлэлцэв.
Тус төлевлөгөөнд мал аж хөгжүүлэх асуудал чухал байр
-122-

123. Монгол Улсын түүх V
эзэлжээ. Төлөвлөгөөгөөр хадлан бордоо бэлтгэх, үр тариа,
хүнсний ногоо тарих, цөцгийн тос бэлтгэх шийдвэр
гаргажээ. Тус хурал мөн эх малын тоог олшруулах,
хээлтүүлгийг зөв зохион байгуулах, төлийг аль болох бүрэн
хүлээн авч бойжуулах замаар мал өсгөх улсын болон
аймгуудын хэмжээний хяналтын багцаалсан тоог баталжээ.
Аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх, үүнд ЗХУ-ын техник-эдийн засгийн
тусламжтайгаар мах комбинатын барилгыг эхлэх, аж үйлдвэр,
гар үйлдвэрийн хоршооллын хүрээнд шинэ цех, тасгууд
барихаар төлөвлөсен ажээ.
Улс ардын аж ахуй, соёлын хөгжлийг төлөвлөх болсонтой
холбогдуулан 1940 онд Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд «Улсын
төлөвлөгөө, тоо бүртгэл хянан шалгах газрыг» байгуулав.
Аж үйлдвэрийн газруудыг түүхий эдээр хангах, гадаадад
гаргах зүйлийг нэмэгдүүлэх, тээврийн эргэлтийг сайжруулах нь
мал аж ахуй, юуны өмнө ардын жижиг аж ахуйтнаас үлэмж
шалтгаалж байв. Хувийн аж ахуйтны малаа өсгөх санаачлагыг
дэмжих бодлого 1940-1941 онд баталсан албан татварын
хуулиудад тусгалаа олжээ. Тэдгээр хуулиар ардын аж
ахуйтны мал болон' бусад орлогоос татвар хураахдаа өсгөн
нэмэгдүүлэх журмаар гүйцэтгэхийг заасан ба малаа өсгөсөн,
ашиг шимийг нь сайн ашигласан, мөн нэгдэлд' элссэн аж
ахуйтныг урамшуулах зорилгоор албан татвараас
хэлтрүүлж, хөнгөлж байх болов. Энэ нь ядуу, дунд аж
ахуйтныг тэтгэх, хөдөөд үүсч байсан хамтын аж ахуйг
дэмжих, чинээлгийг хязгаарлахад чиглэжээ. Бэлтгэлийн
бодлогын агуулга, хэлбэрийг өөрчлөн сайжруулсан байна.1940
онд «Ноос бол алт» гэдэг уриа дэвшүүлж, малын ноос, ноолуур,
хөөвөр хялгасыг эхлээд аймаг, сум, багт өгсөн хяналт ёсоор
ардын аж ахуйтнаас улсад худалдан авч бэлтгэх болж, удалгүй
1941 оны I сард ардыи аж ахуйт-наас улсад ноос заавал
нийлүүлэх хууль гаргав. Хуулиар ардын аж ахуйтны малыг хонь
-123-

124. Монгол Улсын түүх V
нэгжид шилжүүлэн бодож, 100-гаас дээш толгой хоньтой аж
ахуйтны хонь тутмаас 1 кг ноосыг тогтоосон үнээр улсад
нийлүүлэхийг заажээ. Үүний хамт төрөл бүрийн ноосны
бэлтгэлийн үнийг нэмэгдүүлэв. Өргөн хэрэгцээний зарим
барааг гагцхүү улсад албан журмаар бэлтгэсэн буюу гэрээгээр
худалдсан ноосны үнэд олгож байх журам тогтоожээ.
Эдгээр арга хэмжээний үрээр 1941 онд улсад бэлтгэсэн
ноос 1936 оныхоос 2.3 дахин нэмэгдэж, малчин ардууд
бэлтгэсэн ноосны үнэд 23.9 сая төгрөг авчээ1. Сүү ашиглалтыг
сайжруулах, цөцгийн тос боловсруулах зорилгоор 1940 оноос
эхлэн сүү тосны завод байгуулан, гадаадаас цөцгийн тос
авахыг зогсоов. Улсын тээвэрт ардын ердийн хөсгийг
зохион байгуулалттай татан оруулахын тулд 1941 оны Псарын
14-нд улсын тээврийг ардын хөсгөөр тээвэрлүүлэх тухай хууль
гаргасан юм2. Хувийн аж ахуйтны ердийн хөсгийг тээвэрт өргөн
хэрэглэснээр улсын ачаа тээвэрлэлтийг нэмэгдуүлсэний
дээр ардын аж ахуйтны орлогыг дээшлүүлжээ. Үүний
зэрэгцээгээр ардын аж ахуйтнаас морин өртөөний алба хаах
явдлыг улам нарийн журамтай, эмх цэгцтэй болгов.
1940 оны XII сарын 6-нд Сайд нарын Зөвлолөөс ойн хууль
баталж, ойг
зүй бусаар ашиглан сүйтгэх явдалтай тэмцэхийн хамт малын
хашаа саравч барихад зориулан ой ашиглах бололцоог
өргөтгөжээ.
1941 оны XII сард Намын Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөлөөс
өвс хадах
хөнгөн маягийн морин станцыг хөгжүүлэх ба «машин хөлслөх
тасгууд»
байгуулж, ардын аж ахуйтанд техникээр үйлчлэх тухай тогтоол
гаргажээ.
1941 оноос машин хөлслөх тасгууд нь ардын аж
ахуйтан, ардын
-124-

125. Монгол Улсын түүх V
үйлдвэрлэлийн нэгдлүүдээс малдаа хадлан бэлтгэх, тариа
ногоо тарихад нь багаж техникээр туслах үүрэгтэй ажил
гүйцэтгэжээ.
Аж ахуйтны хөдөлмөрөө нэгтгэн өвс тэжээл бэлтгэх, хашаа
саравч барих, тариа тарих зэрэг үйлдвэрлэлийн чанартай
ажилд зориулан олгодог урт, богино хугацаатай зээлийн
хэмжээг ихэсгэв. Ардын үйлдвэрлэлийн нэгдлүүдийг өртөөний
албанаас чөлөөлж, нийгэмчилсэн малын орлогыг мал аж ахуйн
албан татвараас хэлтрүүлэв. Нэгдлүүдэд хөдөө аж ахуйн
машиныг ардын хувийн аж ахуйтнаас хямд үнээр хөлслөх
боллоо.
Нам, засгаас аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх, үйлдвэрийн
газруудын зохион байгуулалтыг сайжруулах арга хэмжээ авч
явуулав. 1940 онд Худалдааны яамны дэргэд Хүнсний
үйлдвэрийн трест байгуулж, аймгуудад хүнсний үйлдвэрийн
салбар трест бий болгожээ.
Гар үйлдвэрийн хоршооллын зохион байгуулалтыг өргөтгөж,
1940 оны VII сард Гар үйлдвэрийн ерөнхий хороог Аж
Үйлдвэрийн яамнаас салган
1
Х.Чойбалсан. Улсын 25-р Бага хурал дээр илтгэсэн
1
илтгэл. УБ., 1942. тал 12, 19. Улсын ачааг ардын хөсгөор
заавал тээвэрлүүлэх хууль ба мен хуулийг биелүүлэх заавар.
УБ., 1941.
биеэ даасан байгууллага болгов.
Нам, засгаас ажилчин, албан хаагчдын улсын ба хөдөлмөрийн
сах батыг дээшлүүлэхэд ихээхэн анхаарал тавьж байв. 1940 оны VI
сарын 26 Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдээс 6 цагийн ажлын өдрийг
өөрчилж, ажли өдрийг 8 цагаар тогтоож, 8 цагийн хөдөлмөрийн өдөрт
тохируулан ажлм нормыг нэмэгдуүлэх шийдвэр гаргав.
1941 оны XII сард БНМАУ-ын 24-р бага хурлаас хөдөлмөрийн
-125-

126. Монгол Улсын түүх V
хууль баталсан байна. Хөдөлмөрийн хуулийн зорилго нь ажилчин,
албан хаагчдыг хөдөлмөрт үнэнчээр ханддаг болгон хумүүжүүлэх,
тэднийг ашгийг хамгаалахад оршиж байв. Тус хуульд хувийн аж
ахуйтанд хөлсний хөдөлмөр хэрэглэхийг зөвшөөрөхийн хамт
хөлслөгч, хөлслүүлэгч хүмуүс ажлын цаг, хэмжээ, хөлс, амралт гэх
мэт болзлуудыг харилцан тохиролцох гэрээ байгуулах, өвчин
зовлон тохиолдвол тэднийг хөлс тэтгэмж, байраар хангах зэрэг
хөлслүүлэгчийн эрх ашгийг хамгаалах зарчим тодорхой тусгагджээ.
Хөдөлмөрийн шинэ хуультай холбогдон 1941 оноос улс, олон
нийтийн байгууллагуудын ажилчин, албан хаагчдыг улсаас түлш, ус,
гэрлээр хангап тэдний хэрэглэдэг улсын ба хөлсний орон сууцны
үнэд зохицуулалт хийж ажил явуулав.
Дурдсан бүх арга хэмжээний үрээр 1940-1941 онд улс орны эдийн
засаг зарим ахиц гарав. Тус улсын малын тоо 1939 онд 26.1 сая
байснаа 1941 онд 27,5 сая хүртэл өсчээ. Улсын орлого 1941 онд 1939
оныхоос бараг 2 дахин нэмэгдэв. Гэвч фашист Герман ЗХУ-д халдан
довтолж, манай орны бутээн байгуулалтын ажилд саатал учирч,
МАХН, улс орноо дайны нөхцөлд зохицуулан удирдахад үйл
ажиллагаагаа чиглүүлсэн билээ. ,
Зөвлөлтийн ард тумэнд хамаг хучээ шавхан туслах бух ниитийн
хөдөл-гөөн. 1941 оны VI сарын 22-ны үүрээр Гитлерийн Герман улс
Зөвлөлт-Германы хооронд 1939 онд байгуулсан гэрээг зөрчиж, ЗХУ-
д гэнэт халдан довтлов. Зөвлөлт, Германы хооронд дүрэлзсэн тэр
дайн нь ЗХУ-ыг эзлэх, чингэснээрээ ЗХУ-ыг өмгөөлөгч, түшгээ гэж
уздэг манай улсын тусгаар тогтнолд ноцтой аюул заналхийлэл
учруулав. Зөвлөлтийн эх орны дайн эхэлсэн тэр өдөр МАХН-ын
Төв Хорооны Тэргүүлэгчид, БНМАУ-ын Бага хурлын
Тэргүүлэгчид, Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн хамтарсан яаралтай
хуралдаан болж, фашист түрэмгийлэгчдийн үйлдлийг эрс
жигшин эсэргүуцэж байгаагаа илэрхийлээд, Монгол-Зөвлөлтийн
1936 оны харидцан туслалцах протоколоор хүлээсэн үүргээ
биелүүлэх, найрамдалт ЗХУ-д бүх бололцоогоор туслах шийдвэр
-126-

127. Монгол Улсын түүх V
гаргав.
1942оны VI сарын 23-нд Улаанбаатарт өргөн олон нийтийн
цуглаан болж, Зөвлөлтийн арми, ард түмэнд туслах хөдөлгөөн
үүсэж, 1941 оны IX сард Зөвлөлтийн Улаан армид туслах ажлыг
эрхлэх «Бэлэглэлийн төв ксжисс» байгуулж, түүний салбарыг бүх
аймаг, хот, сум, үйлдвэр, албан газруудад ажиллуулах болжээ.
Дайны жилүүдэд Зөвлөлтөд туслах өргөн хөдөлгөөн өрнөж,
«Бүхнийг фронтод», «Бүгдийг ялалтын төлөө» хэмээх ран дор
орон даяар дэлгэрчээ. БНМАУ хэдийгээр зөвлөлт эх орны дайнд
(шуудоролцоогүй боловч, Зөвлөлтийн фронтын гүн ар тал болжээ.
1941 оны сарын эхээр Улаанбаатарын аж үйлдвэрийн ба төв
цахилгаан комбинатын хэдэн зуун ажилчин норм төлөвлөгөөгөө
400-аас доошгүй пувиар биелүүлэх, оныхоо ээлжийн амралтыг
эдлэхгүй ажиллах, зарим нь өдөр бүр илүү цагаар цалин хөлсгүй
ажиллах зэрэг санаачлага гаргаж байв1. оны арваннэгдүгээр сарын
Намын Төв Хорооны бүгд хурал Зөвлөлтөд туслах явдлыг хамгийн
чухал, хамгийн тэргүүн зэргийн зорилт хэмээн заагаад орон
нутгийн нөхцөл бололцоо, малын ашиг шимийг бүрэн дүүрэн
ашиглах замаар өргөн хэрэглээний бараа үйлдвэрлэлийг эрс
нэмэгдүүлж, дотооддоо хийж чадах зүйлийг Зөвлөлтөөс авахыг аль
болохоор багасгахыг заажээ. Бэлэллэлийн комисст хөрөнгөн
ийлүүлэх хөдөлгөөн бүх Монгол улс, бух аймаг, сум, баг бүх
хүмүүсийг хамарчээ.
Дундговь аймгийн Дэрэн.сумын малчин Манал 14000 төгрөг,
Төв аймгийн Эрдэнэ сумын малчин Баяр 13 000 төгрөг, 20 адуу, Увс
аймгийн Өмнөговь сумын малчин Бадам 5450 төгрөг, 1600 хонь, 94
адуу, 6 тэмээг фронтод бэлэглэжээ. Хотын гар үйлдвэрийн артелийн
гавшгай ажилчин Доржпалам өөрийн байшинг худалдсаны үнэ 4000
төгрөгийг, Аж үйлдвэрийн комбинатын арьс ширний заводын
ажилчин Чимидлхам амралтын 23 өдөр ажилласны хөлсийг,
Улаанбаатар хотын дөрөвдүгээр хорооны харьяат Цэрэндулам хоёр
лангийн хос алтан бэлзэг, 2000 төгрөг, Завхан аймгийн Жаргалант
-127-

128. Монгол Улсын түүх V
сумын Жигжиджав аймагтаа хоёр жил дараалан түрүүлсэн хурдан
хүлгээ өөр хоёр морь, 1000 төгрөгийн хамт бэлэглэлийн фондод
нэмэрлэсэн зэрэг олон жишээ гарчээ.
Монголын Эмэгтэйчүүдийн Төв Зөвлөлийн санаачилгаар хот,
суурин газруудад утас ноосоор нэхэх, сүлжих хэдэн зуун бүлгэм,
дугуйлан байгуу-лагджээ. Эвлэл, үйлдвэрчин, олон нийтийн бусад
байгууллага албан ба аж ахуй, соёлын газруудад субботник зохион
байгуулж, олсон орлогоо тус-ламжийн фондод шилжүүлж байв.
Урлаг, утга зохиолын ажилтнууд бүжиг, жүжгээс орсон орлогоо
тусламжид хандивлаж байв. ЗХУ-д сурч, ажиллаж байсан монгол
хүмүүс Улаан армид туслах ажилд идэвхтэй оролцохын хамт
өөрсдийн оршин сууж байсан хотуудын хамгаалалтад зөвлөлт
нөхдийнхөө хамт чадах чинээгээр оролцож байв. Бэлгийн хөренгө
өдрөөс өдөрт нэмэг-дэж байлаа. 1942 оны XI cap хүртэлх хугацаанд
Улаан армид зориулан бэлэг-лэсэн бие төгрөг 7.2 сая байсан бол 1942
оны XII сараас 1943 оны XII cap хүртэл гуравхан сарын хугацаанд
8.3 сая төгрөг2 болон нэмэгджээ. Хөдөл-мөрчид бас хувийн бэлэг
бэлтгэж фронтод явуулж байв. Хувийн бэлгийг өөрсдөө бэлтгэхээс
гадна фабрик, завод, rap үйлдвэрийн хоршоолол, сан-гийн аж ахуй,
сургууль, албан газруудад нэгдсэн журмаар бэлтгэн савлаж,
Улаанбаатар хот, аймгийн төв, бусад суурин газарт зохих үнээр нь
худалддаг байжээ.
1
"Үнэн"сонин. 1941.07.04.
3
БНМАУ, ЗХУ-ын эхорны ихдайны үед. УБ., 1954. тал 86.
-128-

129. Монгол Улсын түүх V
Завхан аймгийн Их-Уул сумын малчин ард Гарьд 76 шилдэг
-129-

130. Монгол Улсын түүх V
морио бэлэг-
|.1эжээ. Говь-Алтай аймгийн ард Ж.Бавуу 55, Ховд аймгийн
Дарви сумын
(ардЯдам 50, Өмнөговь аймгийн Баяндалай сумын ард
Наваан 43 мориотус
тус бэлэглэсэн байна. Малчин ардууд агт морьд худалдан
авах улсын
төлөвлөгөөт зорилтыг жил бүр давуулан биелүүлж байв.
Ингэснээр эх орны
дайны жилүүдэд Улаан армид зориулан 485 мянган шилдэг
морийг улсад
|вдалдаж, 32.5 мяиган морь
бэлэглэжээ.
I Монголып ард түмэн Германы эзлэлтээс
челоөлөгдсөн нутгийн аж [ axyiir сэргээн босгоход болон
Улаан армийн дарга, байлдагчдын ар гэрт нэгэн адил
тусалсан юм.
МАХн-ын Ten Xopoo, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн
1943 оны IX сарын 28-ны хавсарсан хурлаас «Германы
фашист нарын түрэмгийлэн эзлэгчдээс хохирлыг хүлээсэн
Зөвлолт Холбоот Улсын районууд, ард түмэнд тусламжийг
үзүүлэх тухай» тогтоол гаргав. Уг тогтоолд Зовлөлтийн
чөлөөлөгдсон нутгийн хамтралуудым зүтгэх хүчний
хэрэпиэнд зориулаи сайн дураар морьд бэлэглэхийг уриалж,
ийнхүү тусалсан малчдыг Улаан армид морьд бэлэглэсэнтлй
адил үзэж, урамшуулахыг заасан байна.
МАХН-ын Төв Хороо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлолийн
1944 оны IVcapbin 28-пы одрийн хурлаас Улаап армийн дар!"а,
байлдагчдын ар гзрийн хүмүүс, ялангуяа өичрөгсдөд
тусламжийн бэлэг илгээх ажил зохиохыг «Бэ-лэглэлийн төв
комисо-тдаалгажтз. Тэрчлэн ончирсөн хүүхэд, б^лэвсчрсэн
эмэгтэйчүүд, амь үрзгдс-jn дайчдын ар гэр, шархдагсдад бэлэг,
-130-

131. Монгол Улсын түүх V
дулаан хувцас явуулах ажил Монголын ходөлмөрчдийн дунд
өриосои юм. БНМАУ-д байнга сууж байгаад фронтод
дайчлагдсаи Зовлөлтийн харьяат нарын гэр бүлд 1942, 1944
онд улсаас cap бүр 20-100 хүртэл тогрөгийн тэтгэвэр олгох
журам тогтоов1.
1942 оны I сард хуралдсан БНМАУ-ын ХХҮ бага хурал
«Хувьсгалт Монгол улс» нэртэй танкийн цуваа байгуулж,
Зөвлөлтийи Улаан армид бэлэглэх ажил зохион явуулахыг
Сайд марын Зөвлөлд даалгажээ. Энэхүү шийдвэрийндагуу тус
улсын Засгийн газар 2.5 сая гаруй төгрөг нэмэрлэжээ.
Монголын ардтүмний бэлгийн гуравдахьээлжийгЗХУ-д
очсон маршал Х.Чойбалсан тэргүүтэй 1"өлөөлөгчид «Хувьсгалт
Монгол улс» танкийи цувааг 1943 оны I сарын 12-ид Москвагаас
холгүй орилих тапкийн 1 1 2 дугаар бригадын бүрэлдэхүүнд
баяр ёслолын байдалтай хүлээлгэн өгчээ2. Эл цуваа нь тус
бүрийн цамхаг дээрээ оросоор «Хувьсгалт Монгол улс», дээд
захаар нь«МАХН-ын Төв Хорооноос», «БНМАУ-ын Бага
хурлын тэргүүлэгчдээс», «БНМАУ-ын Сайд нарын
Зөвлөлөос», «Д.Сүхбаатар», «Х.Чойбалсан», «Хатанбаатар
Магсаржав», «Г.Бумцэнд», «Монголын малчдаас», «Монголын
Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн гишүүдээс» гэх мэтчилэн
тус цувааг байгуулахад хөрөнгө нийлүүлсэн нийгмийн бүх
давхраа, албан ба олон нийтийн байгууллага, 18 аймгийн иэр
бичээстэй Т-34 болон Т-70 маркийн 53 шинэ танкаас
бүрэлдсэн байна.
БНМАУ, ЗХУ-ын эх орны их дайны үед. УЕ>., 1954.
:
тал 33. Н.К.Попель. Бригада ''Революционная
Монголия". Москва, 1977. стр. 35.
1943 оны I I I сард болсон БНМАУ-ын XXVI бага хурал Улаан
арми
туслах талаар гүйцэтгэсэн ажлыг сайшаагаад «Монгол ард» хэмээх
-131-

132. Монгол Улсын түүх V
нисэх
онгоцны эскадриль байгуулах шинэ шийдвэр дэвшүүлжээ.
Монголынарл
түмэн уг эскадриль байгуулахад шаардагдах хөрөнгийг 4 cap
хагасын
хугацаанд хуримтуулсан байна. 1943 оны IX сарын 25-нд Смоленск
мужийн
төмөр замын Вязовая өртөөний ойролцоох хээрийн аэродром дээр
бөөрөн
дээрээ «Монгол ард» гэсэн үсгийг тод цагаан будгаар бичсэн «Ла-5»
хэмээх
байлдааны 12 нисэх онгоцоос бүрдсэн «Монгол ард» нисэх
онгоцны)
эскадрилийг гардуулжээ.
«Хувьсгалт Монгол улс» хэмээх 112 дугаар танкийн бригад нь
Курскийн цүлхэнд болсон алдарт тулалдаанд оролцсон бөгөөд
гарамгай гавъяа байгуулсан учир «гвардийн» гэдэг хүндэт цол
хүртэж, «Гвардийн танкийн 44-р бригад» гэж нэрлэгдэх болжээ.
Дараа нь тус бригад 1944 оны I сард Бердичев хотыг дайран эзлэх
үед баатарлаг тулалдсаны учир Бердичев хотын нэрэмжит
болгожээ. Эл бригад тасралтгүй ялалт байгуулсаар Берлиний
чигт хийсэн ерөнхий давшилтад оролцож германы цэргийн
эсэргүүцлийг няцаан, IV сарын 25-нд Берлинд орж тус хотыг
чөлөө-лөлцжээ.
Бердичевийн нэрэмжит «Хувьсгалт Монгол улс» гвардийн
танкийн 44-р бригад Москвагийн дэргэдээс бүтэн 4 жил шахам
аян дайны алдарт урт замыг туулж, гарамгай гавъяа байгуулжээ.
Ийнхүү манай орны хөдөлмөрчид Зөвлөлтийн ард түмнийг чин
сэтгэл, хөдөлмөр зүтгэлээрээ дэмжиж, Улаан армийн ялалтыг
түргэтгэх зорилгоор олон хэлбэрийн ажил зохион байгуулж
өрнүүлсний үр дүнд дайны жилуүдэд 32 мянган агт морьд бэлэглэж,
хагас сая төгрөгөөр худалдаж, 8 удаагийн цуваа нийтдээ 400 сая
-132-

133. Монгол Улсын түүх V
илүү төгрөгийн үнэ бүхий мал, эд материалын зүйл ба багаар
бодоход биетээр 300 орчим кг алтыг зөвлөлтийн ард түмэнд өгч
тусалжээ1. Манай нам, төр Зөвлөлтийн ард түмэнд туслах явдлыг тус
улсын тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлттэй нягт
холбогдолтой эх оронч интернационалч үзэл санааны биелэл гэж
үзэж, түүнд идэвхтэй оролцогчдыг эх орны емнө гавьяа байгуулсанд
тооцож байв. Улаан армид тусламжийн хөрөнгө хуримтлуулах,
түүнийг тээвэрлэх ажлыг сайн зохион байгуулсан нам, улс, олон
нийтийн байгууллага, үйлдвэр, худалдаа, тээврийн зэрэг газрын
удирдах ажилтан, энэ ажилд идэвхтэй оролцсон хөдөлмөрчдийн нийт
521 хүнийг төрийн дээд шагнал одон медалиар шагнасан юм.
Зөвлөлтийн ард түмэн, ЗХУКН, засгийн газар Монголын ард
түмний тусламжийг тус хоёр орны ах дүүгийн найрамдлын мөн
чанарыг илтгэн харуулсан түүхэн ач холбогдолтой зүйл, ядрах цагт
нөхрийн чанар танигдав гэж өндөр үнэлсэн билээ.
1 История Коммунистической партии Советского Союза. Том 5.
Книга первая. М., 1970. стр. 328.
2 Улс ардын аж ахуйг дайны байдалд захируулан удирдсан нь. 1941
оны XI сард хуралдсан МАХН-н Төв Хорооны бүгд хурал тус
улсын улс төр, эдийн засаг, соёл, батлан хамгаалах бүх ажлыг
дайны үеийн байдалд захируулан зохион байгуулах тухай
шийдвэр гаргажээ. 1942 оны 1 сард хуралдсан БНМАУ-ын XXV
бага хурлаас «Манай улсын өмнө зогсож буй улс төр, эдийн засгийн
зорилтуудыг биелүүлэх бүх ажил нь улс орныг батлан хамгаалах
явдлыг бүхий л аргаар бэхжүүлэх ба фронтод туслах явдалд
захирагдсан байвал зохино»1 гэж тогтоожээ.
МАХН-ын Төв Хорооны бүгд хурал, БНМАУ-ын XXV бага
-133-

134. Монгол Улсын түүх V
хурлын шийдвэр нь дайны үе дэх тус улсын дотоод, гадаад бодлого,
үйл ажиллагааны гол чиг болсон юм.
Нам, засаг юуны өмнө тус улсын эдийн засгийн үндсэн салбар-
мал аж ахуйг хөгжүүлэх «...явдал бол Монголын улс ардын аж ахуйд
ихээхэн ач холбогдолтойгоос гадна юуны урьд фронтод
туслалцах бололцоог нэмэгдүүлнэ»2 гэж үзэж байв.
Мал аж ахуйн тухай асуудлыг Намын Төв Хорооны 1943 оны II
cap, XII сарын бүгд хурлууд, 1945 оны I сарын бүгд хурал, улсын
XXVI, XXVII бага хурлаар тусгайлан хэлэлцэн, чухал шийдвэр
гаргав.
1943 оны XII сард хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны бүгд
хурал мал аж ахуйг хөгжүүлэх тухай хэлэлцээд, Намын Төв
Хороонд мал аж ахуйн хэргийг эрхэлсэн нарийн бичгийн даргатай
болгох, аймгийн төв хороодын жинхэнэ (нэгдүгээр) нарийн бичгийн
дарга нарт мал аж ахуйн асуудлыг шууд хариуцуулж, бусад ажлыг
эрхлэх хоёрдугаар нарийн бичгийн даргын орон тоог бий болгох,
Мал тариалангийн яам, түүний орон нутгийн байгуул-лагуудын
ажлыг мал аж ахуйг хөгжүүлэх чигт бүрэн хандуулан өөрчилж
еайжруулах, мал аж ахуйн арга ажиллагааг ө.ргөн сурталчлах, ард
олноос гаргасан саналыг харгалзан бэлтгэлийн журам, албан
татварын хуулийг хянан үзэх зэрэг арга хэмжээ авах нь зүйтэй гэж
үзжээ„>
Мөн оны сүүлчээр хуралдсан БНМАУ-ын XXVI бага хурал
Мал-тариалангийн яамыг Мал аж ахуйн яам болгон өөрчилж,
МАХН-ын Төв Хорооны мал аж ахуйн асуудал эрхэлсэн нарийн
бичгийн даргыг тус яамны сайдаар хавсарган томилжээ. Мал аж
ахуйн яамны төв, орон нутгийн байгууллагын удирдлагыг
сайжруулах, хяналт шалгалтыг хүчтэй болгох, ажлын хариуцлагыг
хүчтэй болгох, ажлын хариуцлагыг дээшлүүлэх зорилгоор
мөнхүү яамны дэргэд Сайд нарын Зөвлөлөөр батлагдсан
Коллегийн зөвлөлийг бий болгожээ.
Мал тариалангийн ба мал эмнэлгийн адил эрхтэй хоёр хэлтэс
-134-

135. Монгол Улсын түүх V
байсныг аймгийн мал аж ахуйн хэлтсийн хоёр тасаг болгосны дээр тус
хэлтсийн дарга нь аймгийн захиргааны нэгдүгээр орлогч дарга байх
болжээ. Бас ардын аж ахуйтны мал нь 80 мянган толгойноос илүү
гарсан сум бүрд мал аж ахуй эрхэлсэн сумын захиргааны орлогч
даргын орон тоог бий болгож, 1944
1
БНМАУ ЗХУ-ын эх орны их дайны үед. УБ., 1954. тал 13.
МАХН-ын их, бага хурал, Төв Хорооны бүгд хурлуудын тоггоол
шийдвэр. II хэсэг. УБ., 1956.тал К
-135-

136. Монгол Улсын түүх V
-136-

137. Монгол Улсын түүх V
-137-

138. Монгол Улсын түүх V
үйлдвэрлэж эхлэв. Хамуу эсэргүүцэх төхөөрөг 2 гаруй дахин
нэмэгдэв. боом, мялзан зэрэг гоц халдварт өвчнөөр мал үхэх нь
ихээхэн багасчээ. 1944 оны VI сарын 28-нд «Мал аж ахуйн албан
татварын хуулийг өөрчилж, тэгшитгэн оногдуулах журам»
тогтоожээ. Тэгэхдээ малаа төлөөр нь 20-иос гаи хувиар өсгөсөн
болон цэргийн ар гэр, партизан, уурхайн гүнд ажилладаг зарим
ажилчин, цагбусын аюулд нэрвэгдсэн ардын аж ахуйд
хөнгөлөлтрүүлэх, ардын үйлдвэрлэлийн нэгдэл, улс хоршооллын аж
ахуйн мал, сайн угсааны төрөл бүрийн хээлтүүлэгчийг албан
татвараас чөлөөлөхөөр хуулинд заасан байна.
Тэгшитгэн оногдуулах энэ зарчмыг ардын аж ахуйтнаас улсад
ма л бэлтгэх журамд бас дэлгэрүүлэн баримталсан юм.
Ардын аж ахуйтны малаа өсгөх сонирхлыг дээшлүүлэх
зорилгоор сайн малчдын улсын зөвлөлгөөнүүд хийх болов.
Тэргүүний сайн малчдын Улсын анхдугаар зөвлөлгөөнийг 1942 оны
эцсээр Улаанбаатар хотод зарлан хурал-луулжээ.
Зөвлөлгөөнд малаа 1941 онд урьд жилээс 20 хувиас доошгүй
өсгөсөн, гаргасан төлийн 80-аас доошгүй хувийг бойжуулсан,
хонины ноос, ямааны ноолуураа бүрэн авсан, улсад тушаах ноосны
үүргийг хугацаанаас өмнө биелүүлж илүүдэл ноосоо улсад худалдсан
зэрэг болзлыг хангасан малчид, ардын үйлдвэрлэлийн нэгдлийн
гишүүд оролцжээ. Зөвлөлгөөнд оролцогч-дын 56,6 хувийг 300
хуртэл толгой малтай дунд аж ахуйтны төлөөлөгчид эзэлж байв.
Зөвлөлгеөн «Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын эрэгтэй, эмэгтэй
ардууд, сангийн аж ахуй, машинаар өвс хадах станцын ажилтнуудад
уриалга» гаргажээ.
1942 оны XI сарын 2-9-нд тэргүүний малчдын улсын II
зөвлөлгөөн Улаанбаатар хотноо болжээ. Уг зөвлөгөөн нь тэргүүний
-138-

139. Монгол Улсын түүх V
малчдын малаа өсгөсөн туршлагыг солилцуулсан төдийгүй сүүлийн
жилүүдэд малын тоо хорогдсон шалтгааныг илрүүлэхэд зохих
анхаарал тавьсан байна.
Мал аж ахуйгаа үлгэр жишээчээр хөтөлж, малаа өсгөж
шалгарсан налчдын хөдөлмөр зүттэлийг өндөр үнэлж, төрийн дээд
шагнал, одон медалиар шагнаж хөхүүлсэн байна. Дээрх хоёр
зөвлөгөөнд оролцогсдоос давхардсан тоогоор 636 хүн одон медаль,
286 хүн «сайн малчин» энгэрийн тэмдэг, 215 хүн Засгийн газрын
хундэт жуухаар шагнагджээ.
Сайн м алчдын улсын зөвлөлгөөн нь ардуудад ихээхэн
сэтгэгдэл төрүүлж, тэдний аж ахуйн санаачилга, хувийн идэвх
чармайлтыг өрнүүлэхэд чухал тулхэц болжээ.
Малчин ардын аж ахуйн санаачилгыгдэмжин өрнүүлэхэд
чиглэсэн өөр нэг арга хэмжээ бол малаа өсгөж тоо толгойг нь мянгад
хүргэсэн аж ахуйтныг улсаас тусгайлан урамшуулж байсан явдал юм.
Улсын сайн малчдын II зөвлөлгөөнөөс гаргасан саналыг Намын
Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөл дэмжиж, 1944 оны IX сарын 22-нд
өөрийн үнэнч шударга хөдөлмөрөөр малынхаа тоог мянга, 5 мянга,
10 мянган толгойд хуртэл өсгөсөн хүнд «Улсын алдарт сайн малчин»
цол шагнаж байх, тийм ардын аж ахуйтан, ардын үйлдвэрлэлийн
нэгдл үүдэд тусгай дурсгалын зүйл хадгалуулж байх шийдвэр
гаргажээ.
Тийм анхны шагналыг Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор
1945 ом XII сард мянга, түунээс дээш малтай 97 аж ахуйтан эхний
ээлжинд хүлэм авчээ.
Улсаас ардын аж ахуйтанд олгож байсан мөнгөн зээл нь малын
тоо толгойг нэмэгдүүлэх, арчилгаа маллагааг сайжруулах, ашиг
шимийг дээшлүүлэхэд чиглэсэн материаллаг урамшлын чухал
хэлбэр байв.
Сайд нарын Зөвлөлөөс 1941 оны XII сард гаргасан «Урт
хугацаатай
зээлийн хөрөнгийг ашиглах журмын тухай тогтоол», 1942оны I сард
-139-

140. Монгол Улсын түүх V
баталсан
«Ардын аж ахуйтнуудад улсын зээл олгох тухай заавар» зэрэгт
улсын
банкнаас малчин ардуудад мөнгө зээлүүлэх явдлын учир холбогдол,
дүрэм
журмыг тодорхойлон зааж хэрэгжүүлсэн байна.
1940-өөд оноос говийн аймгийн ардуудад машинаар өвс хадах
станцын
хадсан өвсийг худалдан авахад туслан тусгайлан зээл олгож байснаас
гадна
худаг гаргах, засварлахад хэрэглэгдэх модыг дархан цаазгүй ойгоос
үнэ
төлбөргүй огтлуулж байжээ.
Ардын аж ахуйтнаас улсын бэлтгэлд нийлүүлж байсан мал
болон мал аж ахуйн үндсэн бүтээгдэхүүний худалдан авах үнийг
нэмэгдүүлсэн малчдын урам зоригийг дээшлүүлэхэд түлхэц болсон
юм. 1941 онд ноос худалдан авах улсын үнийг 1940 оныхоос
дунджаар 40.6 хувь, малын үнийг 15-20 хувь нэмэгдүүлжээ1.
Ардын аж ахуйтны орлогыг нэмэгдүүлж, аж ахуйн таваарлаг
чанарыг дээшлүүлэх, мал аж ахуйн үндсэн бүтээгдэхүүнийг улсад
албан журмаар нийлүүлэх шинэ журмыг мал бэлтгэлийн ажилд
дэлгэрүүлэн хэрэглэжээ,
Ардуудтай гэрээ байгуулах замаар улсад мал бэлтгэж ирсэн
уламжлал нь мал бэлтгэлийн талаар улсын хэрэгцээг хангах
шаардлагаас хоцорч байв. Нөгөөтэйгүүр гэрээний журмаар мал
бэлтгэх журам үйлчилж байсан үед ардын аж ахуйтан улсын
үүргийг биелүүлэх ажилд жигд оролцохгүй байсан нь аймаг орны
хяналтын тоог биелүүлэхэд саад учруулж байв.
Дурдсан байдлыг харгалзан, 1944 оны II сард Улсын Бага
хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор «БНМАУ-ын ардын аж
ахуйтнуудаас улсдаа малыг заавал нийлүүлэн тушааж байх тухай
хууль» батлан гаргажээ. Уг хуулиар нэгээс дээш тооны үхэртэй
-140-

141. Монгол Улсын түүх V
буюу дөрвөөс дээш толгойтой хонь ямаатай бүх аж ахуйтан, 9
толгой хонь, ямаа, 12 үхэр тутмаас тус бүр 1 хонь, ямаа, үхрийг улсын
тогтоосон үнээр заавал бэлтгэн нийлүүлэх болжээ. Ядуу, дунд ардыг
дэмжих ангич бодлого ямагт гүнзгий тусгагдсаар байв.
1940-1941 оны албан татварын хуулиудад феодал, түшмэл, том
мяндаг тушаалын лам агсдын аж ахуйн орлогын их багыг
харгалзахгүйгээр жилийн нийт орлогын 27-30 хувийг хураахаар
заасан нь дунд, чинээлэг аж ахуйтанд ногдуулах татвараас олон
арван хувь илүү байсны дээр адиваа хөнгөлөлт үзүүлэхгүй байв.
1944 онд албан татварын хуулиар ч гэсэн хөдөлмөрийн чадвартай
хүнгүй, ногдвол зохих татвар нь 50төгрөгөөс хэтрэхгүй айл өрхийг
албан татвараас чөлөөлсөн юм. Бас морин өртөөний албыг голдуу
олон
' БНМАУ-ын Их, багахурлынтоггоол, үндсэн хууль, тунхагууд.
УБ., 1956. тал 379.
малтай, их орлоготой аж ахуйтанд ногдуулж, ядуу дунд ардыг өртөө
улааны уүргээс хэлтрүүлж байв.
1944-1945 онд өвөл, хаврын зудад нэрвэгдсэн Дундговь,
Сүхбаатар, Хэнтий, Баянхонгор, Говь-Алтай, Өвөрхангай аймгийн
онц ядуурсан аж ахуйнуудад улсаас мал зээлдүүлж, тусламж үзүүлэх
тухай Намын Төв Хороо, Сайднарын Зөвлөлийн 1945 оны VIII сард
шийдвэр гаргажээ. Энэ зорилгоор өөрсдийн шууд мэдлийн малтай
албан байгууллагуудаас бүгд 32 473 толгой малыг ядуурсан ардуудад
зээлдүүлэхээр Мал аж ахуйн яаманд шилжүүлжээ. Зээлдүүлсэн мал нь
албан татвар, бэлтгэлийн үүргээс хэлтэрч, тэдгээр малын төл, сүү,
шим, ноос ноолуурыг мал зээлдэж авсан аж ахуйтны
хэрэглээнд бүрэн үлдээжээ1.
Нам, засаг ардын үйлдвэрлэлийн нэгдлийг цаашид хөгжүүлж,
ялангуяа нэгдлүүдэд байсан дундын хөрөнгийн эх үүсвэрийг хамтын
өмчийн суурь дэвсгэр болгон гүнзгийрүүлэх арга хэмжээ авав. Үүний
нэг тод баримт бол 1942 онд баталсан «Ардын хөдөө аж ахуйн
үйлдвэрлэлийн нэгдлийн үлгэр жишээ дүрэм»-д нэгдлийн гишүүдэд
-141-

142. Монгол Улсын түүх V
буй бүхий амьд тээврийн хөсөг, тоног хэрэгсэл машин болон
үйлдвэрлэлийн бусад багаж хэрэгслийг нэгтгэж, нийтийн аж ахуйг
ЯЕ^уулах, нийгэмчилсэн хөрөнгийн 25-30 хувь, нэгдлийн мөнгөн
орлогын 10 хувиар үл хуваагдах фонд байгуулж, аж ахуйн хүчин
зузаарах тусам түүнд оруулах хувийг ихэсгэн, нийгмийн өмчийг
нэмэгдүүлэх тухай тодорхой заажээ. Дүрэмд цааш нь нэгдлийн
гишүүн бүхэн нэгдлийн үйлдвэрлэлд биеэр оролцох, орлогыг,
нийгэмчилсэн хөрөнгийн их багаар бус, харин ажилд зарцуулсан
хөдөлмерөөр хуваарилах, нэгдлийн уйлдвэрлэлийг бригадаар
зохион байгуулж, гишүүдийн хөдөлмөр өдөр, ажлын нормтогтоох,
гишүүн нэгбүрдхөдөлмөрийн дэвтэролгох, нэгдлийн үйл
ажиллагаанд төлөвлөгөөг нэвтрүүлэх, хувьсгалт уралдаан өрнүүлэх,
нэгдэлдулсындаалгаварөгөх, нэгдлийн захиргаа, шалТан байцаах
комиссыг ардчилсан үндсэн дээр зохион байгуулж ажиллахыг
заажээ2.
АҮН 1941 онд улсын хэмжээнд 96 байснаа 1944 онд 108 болсон
бөгөөд гишүүд нь 2.3 мянгаас 5.3 мянгад хүрчээ.
1942 оны II сард Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгчдээс «Бүгд
Найрамдах Монгол Ард Улсын газар эдэлбэрийн тухай хууль»
батлав. Энэ хууль тус улсын нутаг дэвсгэр дээр сууж буй бүх ард
иргэд, үйлдвэрийн нэгдэл ба хоршоо, аж үйлдвэр, улсын
байгууллагуудад газар шороог бэлчээр, өвс хадлан зэрэг ажилд
ямар ч үнэ төлбөр, хугацаагүйгээр уүрл ашиглуулна гэж
заасан юм. Харин тзрхүү газрыг бусдад худалдах, ацаг
хөлсөөр ашиглуулах
зэргээр хөдөлмөрийн бус ашиг орлогын уурхай, бусдыг мөлжих
хэрэгсэл болгохыг шууд хориглосон байна.
Нам, засаг хөдөө аж ахуйн социалист секторын гол хэрэгсэл
болсон улсын сангийн аж ахуйг хөгжүүлэн бэхжүүлэх асуудлыг
хөдөө аж ахуйн бодлогын нэн чухал хэсэггэж үзэжбайв. 1943 оны
1Усард БНМАУ-ын Сайд
-142-

143. Монгол Улсын түүх V
1
Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид ба Ардын сайд нарын зөвлолөөс
гаргасан хууль дүрэм,
:
тогтоолуудын эмхтгэл. УБ., 1945. тал 88-91.
Ардын хөдөө аж ахуйн нэгдлийн үлгэр жишээ
дүрэм. УБ., 1942.
нарын Зөвлөлийн дэргэд Улсын сангийн аж ахуйн трест байгуулж,
түүни
системд Бороо, Зүүнбүрэн, Хөвсгөл, Булган, Төвшрүүлэхийн
машинаарөж
хадах станцын техникийн баазад түшиглэн шинээр
байгуулагдсан 11,
сангийн аж ахуйг шилжүүлжээ. Нутаг орны байгаль-цаг уурын
нөхцлий
харгалзан, Орхоны морин завод, Баруунтурууны сангийн аж ахуйг
ми
үржүүлгийн ажлыг голлож, мал аж ахуйг туслах чанартай эрхлэх
ерөнхш
чиглэл тогтоосон юм. Тариалан хөгжүүлэх хэтийн төлвийг
харгалзан,
сангийн аж ахуйнуудын 80 гаруй хувийг Хангай, Хэнтийн уулархаг
муж,
Орхон-Сэлэнгийн саваар байгуулжээ.
Ингэснээр улсын нийт тариалангийн талбай, 1945 онд 1941
онтой харьцуулахад 2.5 дахин, түүний доторсангийн аж ахуй,
тариалангийн талбай 4 дахин нэмэгджээ.
Улсын албан байгууллага, үйлдвэр, сургууль, соёлын газрууд ч
өөрсдийн хүчээр ногоо тарих явдал дэлгэрч байв.
Дайны жилүүдэд малын ашиг шимийг дүүрэн ашиглах талаар
шинэ том алхам хийж, мал аж ахуйн түүхий эд, бүтээгдэхүүн
голлосон ЗХУ-д гаргах экспортын нийт хэмжээ 2.5 дахин өссөний1
дотор малыг 2 гаруй дахин, ноосыг бараг 2 дахин нэмэгдүүлжээ2.
-143-

144. Монгол Улсын түүх V
1942 оны эхээр МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн, ард
нийтийн
өргөн хэрэгцээний бараа үйлдвэрлэх зорилтыг хэрхэн хангаж байгаа
тухай
Ажүйлдвэр, Хүнсний үйлдвэр, Барилга, Мал тариалан, Гар
үйлдвэрийндээд
зөвлөл, Хоршоодын төв холбоо болон бусад зарим газрын илтгэлийг
сонсож,
оршиж байсан дутагдлыг илрүүлэн, тулгарсан зорилтуудыг заажээ.
Мөн
чулуун нүүрс гаргалт, тээвэрлэлтийн тухай, цахилгаан эрчим хүч
зарцуулалт,
алт ашиглах тухай зэрэг асуудлыг Сайд нарын Зөвлөлийн хурлаар удаа
дараа
хэлэлиэж, зохих удирдамж гаргажээ.
1943 оны V сард БНМАУ-ын аж үйлдвэр, зам тээвэр, гар
үйлдвэрийн
хоршоо ллын тэргүүний ударникуудын анхдугаар зөвлөг өөн
болов. Энэ
зөвлөгөөн хөдөлмөрийн бүтээмж, санаачилгыг дээшлүүлэх, тэргүүн
турш-
лага, шинэ санаачилгыг дэлгэрүүлэхэд зохих анхаарал хандуулсан
байна.
Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол ёсоор 1942 оны XII сараас
эхлэн хөдөө, хотод эрхэлсэн тодорхой ажилгүй суугаа 18-45 насны
хүмүүсийг үйлдвэр, барилга, тээвэр, сангийн аж ахуйд тодорхой
хугацаагаар дайчлан ажиллуулах болов. Улсын аж ахуйн газруудад
очиж ажилласан тэдгээр хүмүүс тогтоосон хугацааг дуусгаад, орон
нутагтаа буцсанаас гадна нэлээд нь байнгын ажилчин болж, тус
тусын ажиллаж байсан газартаа үлджээ. Энэ арга хэмжээ нь аж
үйлдвэр, тээвэр, сангийн аж ахуйг дутагдаж буй ажиллах хүчээр
хангах төдийгүй, сул суугаа хүмүүсийг нийгмийн тустай хөдөлмөрт
-144-

145. Монгол Улсын түүх V
татан оруулж, амьдрал байдлыгөөд татах, монгол ажилчдын
эгнээгөргөтгөх утгаараа нийгэм улс төрийн үлэмж ач холбогдолтой
болсон билээ.
Аж үйлдвэрийн газруудын ажилчин, албан хаагчдын аж байдлыг
сайж-
1
БНМАУ-ынтүүх. Гутгаарботь. УБ., 1969.тал468.
:
М.В.Мешеряков. Очерки экономическогосотрудничества
Советского Союза и Монгольской Народной Республики. М., 1959.
стр-81.
руулах нь ажилчдыг тогтворжуулах хүчин зүйл байв. 1942 оны X
сарын 1-ээс бүх ажилчин, албан хаагчдын цалинг 5-45 хувь хүртэл
нэмэгдүүлжээ1. Үйлдвэрт олон жил ажилласан ажилчдад удаан
жилийн нэмэгдэл олгох болов.
Үйлдвэрүүдийн үйлдвэрлэлийн хүч чадал, нөөц бололцоог
бүрэн
ашиглах, эд материал ба хөдөлмөрийг зөв зохистой зарцуулах,
ажилчдын
мэдлэг, мэргэжил, дадлагыг дээшлүүлэх замаар хөдөлмөрийн
бүтээмжийг
дээшлүүлэн төлөвлөгөе биелүүлэх, бүтээгдэхүүний чанарыг
сайжруулж,
гологдлыг арилгах тэмцэлд хувьсгалт уралдаан гол роль гүйцэтгэж
байв.
Ударникийн хөдөлгөөн, хувьсгалт уралдаан зөвхөн ажилчдын
дотор төдийгүй, тасаг цехийн болон үйлдвэрүүдийн хооронд
дэлгэрчээ. Зөвхөн 1944 онд улсын үйлдвэрүүдэд ударник цолтой
ажилчин 1943 оныхоос 2 дахин нэмэгдсэн байна2.
Аж үйлдвэрийн комбинатын арьсны заводын ажилчин ударник
эмэгтэй Эрдэнэ, ажилчин Чойжилжав, эсгий гутлын фабрикийн
ажилчин Г. Пунцаг-Ёндон, Мөнхөө, оёдлын фабрикийн мастер
-145-

146. Монгол Улсын түүх V
М.Лувсан, ноос угаах үйлдвэрийн ажилчин З.Хуяг, нэхмэлийн
фабрикийн ажилчин Нямсүрэн, хотын гар үйлдвэрийн оёдолчин
Г.Эвшин, дархан Б.Гомбосүрэн, автомеха-никийн заводын ажилчин
Л.Иш, Г.Батсүх нарын зэрэг тэргүүний сайчууд олон төржээ.
Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг нэмэгдүүлэх, орон нутгийн
нөоц баялгийг ашиглах, газар тариаланг хөгжүүлэх үндсэн дээр
хүнсний үйлдвэр түргэн хөгжив. Улсын хүнсний үйлдвэрийн TOO
1940-I945 онд 17.6 дахин нэмэгдэж-3 нийт бүтээгдэхүүн нь 28 дахин
өсчээ4. Булган, Хөвсгөл, Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Хэнтий, Ховд,
Дорнод зэрэг арав гаруй аймагт хүнсний үйлдвэрийн комбинат
байгуулагдаж, талх, нарийн боов, хиам болон бусад т өрлийн
бүтээгдэхүүн гаргах болсон байна. Сүү тосны завод тасгууд
олширсны дээр Улаанбаатарт гурилын цахилгаан тээрэм, аймгуудад 10
гаруй усан сан ба морин тээрэм байгуулжээ. Хот, хөдөөний хүнсний
үйлдвэрийн ажилчид 1940-1945 онд 12.7 дахин өсчээ5. 1945 онд
хүнсний үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний хэмжээ үйлдвэрийн нийт
бүтээгдэхүүний 41.26хувийг эзлэх болж аж үйлдвэрийн бие даасан
салбар болсноо харуулав.
Хүнсний үйлдвэрийн хөгжлийн төлөвийг харгалзан, 1942 онд
Идэш тэжээлийн трестийг Хүнсний үйлдвэрийн яам болгон
өргөтгөж, хот, хөдөөгийн хүнсний аж үйлдвэрийг харьяалуулжээ.
Гар үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний нэртөрөл, тоохэмжээ нэмэгдэж,
чанар нь сайжирчээ. Зөвхөн 1942 онд орон нутгийн түүхий эдийг
ашиглан боловсруулах 13 артельбайгуулагдав. Гар үйлдвэрлэлийн
хоршооллын нийт
1
Үнэн.
1942.X.I8. -
Үнэн. 1944.XII.31.
М.В.Мешеряков. Очерки экономическогосотрудничества
СоветскогоСоюзаи МНР М 1959 стр. SO.
4
БНМАУ-ын 25 жилийн ой. УБ., 1946. тал 86.
-146-

147. Монгол Улсын түүх V
5
Мөн тэнд, 88.
6
БНМАУ-ын улсардынажахуйн хөгжилт. УБ., 1960. тал 71.
бүтээгдэхүүн 1940-1945 онд 45 хувиар өсөж, үндсэн хөрөнгө нь
нэмэгдэв.
Дайны жилүүдэд нийт үйлдвэрийн ажилчин, албан хаагчдын тоо
өссэнтэй
1940 онд аж үйлдвэрийн ажилчин, албан хаагчид 33.1 мянга байснаа
онд 45,5 мянгад хүрсний дотор үйлдвэрийн ажилчид 14.8 мянгаас 22
мянгад
хүрчээ1.
Дайны жилүүдэд ЗХУ-аас тус улсад авчирч байсан барааг 2
дахин, түүний дотор автомашин тоног хэрэгсэл, нефтийн
бүтээгдэхүүн, төмөр эдлэл зэргийг 2- 4.5дахинбагасгажээ. 1941 онд
Зөвлөлтөөс 2.4 сая рублийн үнэтэй сэлбэг хэрэгсэл авчирч байсан
бол 1942 онд 75 мянган рублийн хийг авчээ, Түүнчлэн чихэр,
тамхи, хөвөн, цаасан бараа, бэлэн хувцас гэх мэт өргөн
хэрэгцээний импортыг үлэмж багасгасан байна 2 .
Хэдийгээр дайны хүнд үе байсан боловч ЗХУ манай орны аж
үйлдю-рийн хөгжилтөд урьдын адил тусламж узүүлсээр байв. ЗХУ-
ын тусламжтайгаар барьж эхэлсэн мах комбинатын барилга
байгууламж 1945 онд үндсэндээ дууссаны дээр 4400 тонн ноос угаах
хүчин чадалтай ноос угаах фабрик, сурак эдлэл, тоноглолын фабрик,
болсон гөлтгөнө, дээврийн ваар, алебастрын цехүүд, Налайхад
нүүрсний шинэ уурхай, Дорнод аймгийн Зүү булгийн нүүрсний
уурхай, шүдэнзний үйлдвэр зэрэг шинэ үйлдвэрийг ашиглалтад
оруулж, Улаанбаатарын булигаарын завод, шохой тоосгоны үйлдвэр,
Ерөө-гийн модны заводыг өргөтгөжээ. Чоно голын өнгөт металлын
уурхай, хүдэр ялгах фабрик барих, нефть болон өнгөт металлын орд
хайх ажил үргэлжлэн явагджээ.
Дайны үеийн байдлыг харгалзан авто тээврийг гагцхүү цэргийн ба
улсын онц чухал тээвэрт ашиглах болов. Үүнтэй холбогдуулан албан
-147-

148. Монгол Улсын түүх V
газруудын мэдэлд байсан холын тээвэрт хэрэглэгддэггүй ачааны
авто машинуудыг сэлбэг хэрэглэлийн нь хамт Сайд нарын
Зөвлөлийн мэдэлд шилжүүлж, хотын дотор машинаар аар саар
ачаа тээвэрлэх, автомашины шатахуун, тослох материалыг хувь
хүнд худалдахыг зогсоож автомашинд зарцуулах шатахууны cap
улирлын нормыг эрс хорогдуулжээ3 . Дайны жилүүдэд авто
машины тоо бараг нэмэгдээгүй боловч авто тээвэр улсын нийт ачаа
тээврийн 30 хувийг биелүүлж нийслэл хот, аймгуудын хоорондын
шуудан харилцаа, хүн тээвэрлэлтэд гол үүрэг гүйцэтгэсээр
байв. ЗХУ-аас Улаанбаатар, Алтанбулаг, Сүхбаатар-Наушк, Цагаан
нуураас Зөвлөлтийн хил хүртэлх засмал зам барьж манай улсад
шилжүүлсэн нь ачаа тээвэрлэл-тийн эргэлтийг түргэтгэхэд тус
дөхөм болжээ.
МАХН-ын Төв Хорооны 1941 оны XI сарын бүгд хурал ердийн
хөсөг тээврийг хөгжүүлэх асуудлыг дотоод нөөц бололцоог ашиглах
гол зорилтын нэг болгож тавьсан билээ. Бүгд хурал Мал
тариалангийн яам, Зам тээврийн яам, Идэш тэжээлийн трест, Гар
үйлдвэрийн хоршооллын Төв зөвлөл зэрэгт 1 -300 хүртэл тэрэгний
морьтой өөрсдийн мэдлийн хөсөг тээврийг байгуулах,
БНМАУ-ын улс ардын аж ахуйн хөгжилт. УБ„ 1960. тал 22.
М.В.Мешеряков.ОчеркиэкономическогосотрудничестваСоветского
Союзаи МНР. М., J959. 79-80.
'/ЬагаХурал, Засгийн газраас гаргасан хууль, дүрэм, тогтоолуудын
эмхтгэл. 3 дугаардэвтэр. тал 148-149.
Аймгийн хоршоодын холбоодод 200-250, анхны хоршоодод 50-
100 морь 'бүхий тээврийг бий болгохоос гадна гар үйлдвэрийн
аймгийн холбоод, уйлдвэр хоршооллын артелиудад мөн тийм
тээвэр бий болгохыг заажээ. Албан газрууд олон цөөн тооны
морь болон бусад зүтгэх хүчний мал бүхий өөрсдийн хөсөг
тээвэртэй болцгоож, албан газрын ба ажилчин албан
хаагчдын хэрэгцээнд өргөнөөр хэрэглэж байлаа.
-148-

149. Монгол Улсын түүх V
Бүгд хурлын шийдвэрийн дагуу Зам тээврийн яам,
Хоршоодын холбооны ерөнхий хорооноос эрхлэн Улаанбаатар-
Сүхбаатар хотын хооронд 12суурьт өртөө бүхий улсын чанартай
морин тээврийн шугам байгуулжээ. Тэдгээрийн эд хогшил, тэрэг
тоног, барилга байшин, төсөв зардлыг хариуцан эрхлүүлэхээр
Зам тээврийн яамны харьяанд «Морин хөсөг тээврийн трест»
байгуулжээ 1 . Утсан ба радио харилцаа нэмэгдэв.
Улаанбаатарт анхны автомат телефон станц байгуулж,
Москва болон Зөвлөлтийн зарим хоттой телефоноор шууд
харилцдаг болжээ. 1944 оны V сарын 9-нд Харилцаа
хол бооны ерөнхий газрыг яам болгон өргөтгөж э э.
Улсад албан журмаар нийлүүлэх ноос, мах бэлтгэлийн
ажлыг зохион байгуулах, Улаан армид зориулан ардуудаас
морьд худалдан авах кампанит ажил явуулах нь худалдаа
бэлтгэлийн ба й гууллагын гол үүрэг болж байв.
1940 онд ноос бэлтгэлийн төлөвлөгөөг ганц Сэлэнгэ аймаг
биелүүлсэн бол
1941 он д 6 аймаг, 191 сум, 1942 онд 9 аймаг, 204 сум биелүүлж ээ 2 .
1942 онд
ноос бэлтгэлийн төлөвлөгөөг амжилттай биелүүлсний учир
Дорнод,
Дорноговь, Булган аймаг «Хөдөлмөрийн гавьяаны одон»,
Сүхбаатар,
Өмнөговь, Хэнтий аймаг «Алтан гадас» одонгоор шагнагдсанаас
гадна олон
сум, баг, хөдөлмөрчин ард засгийн шагнал урамшил хүртжээ.
1942 онд Хотын худалдааны трестийг Хоршоодын төв
холбооноос тусгаарлав. Хоршооны ба улсын худалдааны цэгүүд
өслөө. Гэвч дайны уршгаар ард түмний өргөн хэрэгцээний болон
хүнсний бараа ховордож, барааны зах зээлийн үнэ нэмэгдсэн билээ.
Үүний зэрэгцээ хувийн худалдаа зарим талаар идэвхжиж, энгийн
худалдааны цэгүүд 1942-1945 онд 3.5 дахин өссөн байв. Бараа
-149-

150. Монгол Улсын түүх V
таваарыг хөдөлмөрчдөд хүртээмжтэй болгохын тулд картын
системээр хуваарилах журмыг тогтоон явуулав.
Тус улсын санхүүгийн систем цаашид бэхжив. Улсын төсвийг
жил дараалан нарийн төлөвлөж ирэв. 1941 оноос Сангийн яамны
дэргэдэх Хянан байцаах газрын дүрмийг өөрчилж, өргөтгөн
байгуулсны дээр 1943 оноос албан байгууллагуудын санхүүгийн
дотоод хяналт шалгалтын аппаратыг бий болгожээ. Улсын төсвийн
орлого 1945 онд 1941 оныхоос бараг 2 дахин өсч3, орлогын дотоод
бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт гарчээ. 1941 онд улс хоршооллын
байгууллага улсын бүх орлогын 27.9 хувийг оруулж байсан бол 1945
онд 66 хувь болж 2 илүүдахин өсчээ. Албан татвар, хонжворт
зээллэгээс орох орлого 1941 онд улсын бүх орлогын 29.8 хувь байсан
бол 1945 онд 18.2 хувь болон багасчээ.
1
Улсын Бага хурал, Засгийн газраас гаргасан хууль, дүрэм,
тогтоолуудын эмхтгэл. УБ., 1942. Ш
дэвтэр. тал 131 -135.
:
БНМАУ-ын 26-р БагаХурлын илтгэл,
3
тогтоолууд. УБ., 1943. Развитие
народного хозяйства за 26 лет. Таб. 174.
стр. 335.
Дайны жилүүдэд улсын зарлагын төсвийн 50 орчим хувь нь
улсыг бат,
хамгаалах хэрэгт зориулагдаж байв. 1941-1945 онд цэргийн
зардалд улс
төсвөөс зарцуулсан хөрөнгө мөн онуудад улс ардын аж ахуйд
зарцуулах
хөрөнгөнөөс даруй 3 дахин илүү байв. I
Гэвч улс ардын аж ахуйд зарцуулсан зардал 1941 -1945 онд
1936-1940 буюу дайны өмнөх 5 жилийнхээс бараг 2 дахин өссөн
байна. 1941-1945 нийгэм-соёлын хэрэгт дайны өмнөх 5 жилээс
бараг 3 дахин илүү хөрөнгө зарцуулжээ. Олон хүухэд төруүлсэн
-150-

151. Монгол Улсын түүх V
эхчүүдэд улсаас тэтгэвэр олгох болж Гэвч эдгээр амжилт нь тайван
цагийн 5 жилд бүтээн байгуулах ажлын зөв хэсэг нь байв.
Дэлхийн II дайны улмаас тус улсын үйлдвэрлэх хүчин хөгжил,
бүтээн байгуулалтын ажил саатаж хойшлоход хүрсэн юм.
Сүхбаатар, Улаанбаатар хотыг холбосон төмөр зам тавих, Max
комби натыг ашиглалтад оруулах, уул уурхайн уйлдвэрийг шинээр
нэмэн байгуулах зорилт дайны улмаас зохих хугацаандаа биелж
чадаагүй юм.
Нөгөө талаар хэдэн мянган километр үргэлжилсэн эх
орныхоо зүг
өмнөд, баруун өмнөд хилийг батлан хамгаалахын тулд олон түмэн
идээ
залуус, төрөл бүрийн мэргэжлийн боловсон хүчнийг
материаллаг
үйлдвэрлэл, соёлын байгуулалтаас хөндийрүүлэн аэргийн албанд
дайчлахад
хүрч, батлан хамгаалах хэрэгт асар их хөрөнгө зарцуулж байсан нь
улс орнм
эдийн засаг, соёлын хөгжилд нэмэгдэл бэрхшээл учруулж байв.
Японы эсрэг дайнд БНМАУ оролцсон нь. Японы эрх баригчид
дэлхийн II дайны туршид Герман, Италитай байгуулсан гэрээндээ
үнэнч байж, нэгдсэн үндэсний эсрэг Номхон далай ба Хятадад
дайны ажиллагаа явуулж б а йв. ЗХУ болон Монголд довтлох
стратегийи төлөвлөгөө, зорилтоо орхиогүй, гагцхүү
тохиромжтой цаг мөчийг хүлээж байжээ.
Монгол, Зөвлөлтийн б атлан хамгаалах чадавхийг тагнан
судалж Манжуур дахь Квантуны армийг бэхжүүлж, бие
бүрэлдэхүүнийг нь 1942 оны I дунд үед 1-2 сая болгосон нь Японы
бүх цэргийн 35 орчим хувь болжээ, Квантуны армийн бүрэлдэхүүнд
тусгай армийн отряд буй болгож бактерио-1логийн дайнд ч бэлтгэж
байжээ 1 . 1943 онд Монгол, Зөвлөлтийн цэргийг хилийн ойролцоо
районд байл дах операцын төлөвлөгөөг б э лэн болгос он байжээ2.
-151-

152. Монгол Улсын түүх V
Япон Монгол улсын хилийн ойролцоо цэргийн их
хүчийгхуримтлуулж, Хаалган, Рашаан, Жанчхүүгийн (Чжанцзя коу)
даваанд том бэхлэлт бай-гуулж, цэрэг дайны хэрэгцээний төмөр
зам, засмал зам, нисэх онгоцны буудал барьсан байв. БНМАУ-ыг
өдөөн хатгаж, урьдын адил хил хязгаарыг зөрчсөөр байв.
Япон Монгол улсьгн тухай элдэв гүтгэлэг тарааж, Хятад, Өвөр
Монголын ард түмнийг Монголын эсрэг хандуулах гэж оролдож
байжээ.
1
Материалы судебного процесса поделу бывших
военнослужашихяпонской армии, обвиняемых вподготовкеи
применении бактериологическогооружия. Госполитиздат 1950 с
38-39 265-286,436-462.
:
ТакусироХатгори.Японияввойне 1941-1945 гг. М., 1973.
номондбичсэнийг Монгол цэргийн түүхийн товчоон II боть. 1996.
351-рталаасдамавав.
Дайны жилүүдэд мөн гоминданы Хятадын зүгээс манай улсын
өмнөд, баруун өмнөд хилийг удаад араа зөрчин, нутгийн ард
түмний амгалан тайван Ьайдлыг алдагдуулж байв. Хятадын
засгийн газар өөрийн улсын доторхи үндэстний цөөнхийн талаар
хавчин гадуурхах дээрэнгүй бодлого явуулсны араас Синьцзян дахь
казах үндэстний нэлээд олон өрх 1943 оны XII сарын пгортус
улсын хилд дүрвэн орж ирсэн байна. Тэдгээр хавчигдан зугтагсдыг
Хятадын тал Монголд мэдэгдэхгүйгээр нэхэж, улсын хилийг удаа
дараа зөрчив. Гоминданыхан 200 хүртэл цэргээр Монгол улсын
хилийн харуул, лүрвэгсдийн лагерийг довтолсон төдийгүй нисэх
онгоцоор хил нэвтэрч, манай нутаг дээр хэдэн арван бөмбөг
хаяж нутгийн' ард түмэнд мал, хөрөнгийн хохирол учруулжээ.
Тэд бас манай нутгийн гүнд цөмрөн гагнуулын нислэг хийж байв.
' Синьцзян муж дахь казах үндэстний жиихэнэ эрх чөлөө,
тусгаар 'гогтнолын төлөө тэмцэгч хэмээх Оспаны бүлгийнхэн
1
хятадын талын хатгалга явуулгаар манай улсын нутагт олон удаа
-152-

153. Монгол Улсын түүх V
нэвтрэн хулгай дээрэм шйж, хил хязгаарын амар амгалан байдлыг
ноцтой алдагдуулж байв.,1943 оны VII сарын 30-нд Алтайн
нурууны Шар говийн Бага даваанд тус улсын шийгдавж уулгалан
довтолсон 100 гаруй зэвсэгт дээрэмчидтэй Х.Дамба, Д.Намнан
иарын дөрвөн хилчин эрэлхэгээр тулалдаж, эх орныхоо дархан хил
дээр амь эрсэджээ. Энэ мэт балмад оролдлогыг БНМАУ-ын
засгийн газар зүгээр харж суухын аргагүйд хүрч, тухай бүрхатуу
цохилт өгч байлаа. 1944 оны XII сарын эхээр Гоминданыхан 20
орчим машин цэрэг, 100 гаруй морин цэргээр Байтаг Богд уулын
хавь газар Бага Шар булгийн чиглэлээр тусулсын нутагт 9 км
нэвтрэн, манай хилийн ангитай тулалдаж, 80-аад хүнээ алуулж бут
цохигдон зугтжээ.
Тусулс армийн материаллагбаазыгбэхжүүлэхийнтулд цэргийн
зардлыг эрс нэмэгдүүлж, 1943 онд улсын төсвийн 54.7 хувьд
хүргэснээс гадна 1941 оны V capaac эхлэн улсын батлан хамгаалахад
зориулсан 80 сая төгрөгийн зээллэгийг гаргасан юм. Цэргийн алба
хаах хугацааг уртасган 4 жил болгон, цэрэг эрсийн тоог 3 дахин
нэмэгдүүлжээ. Цэргийн зардалд 1941-1945 онд улсын төсвөөс 487 сая
төгрөг зарцуулсан бөгөөд энэ нь УААА-д зарцуулснаас 1 ' даруй 3
дахин их байв. Тус улсын зэвсэгт хүчний удирдлага, зохион
байгуулалтыг төгөлдөржүүлэх арга хэмжээ авчээ.
МАХЦ-ийн жанжин штабт хуягт танкийн, их бууны, нисэх
хүчний, армийн хүн эмнэлгийн, армийн мал эмнэлгийн удирдах
газар зэрэг терөл мэргэжлийн цэргийн албад байгуулан
ажиллуулж, Цэргийн бэлтгэлийн газрыг Армийн арын албаныг
удирдах газар болгон өргөтгөжээ. 1943 онд цэргийн анги нэгтгэл,
сургуулиудад захирагч дарга нарын зэрэгцээ түүнтэй адил
эрхтэйгээр ажиллаж байсан комиссаруудыг татан буулгаж, оронд нь
улс төрийн ажил эрхэлсэн орлогч дарга нарыг буй болгожээ.
Нэгтгэн захирах ёсыг тогтоосон нь захирагч дарга нарын эрхийг
өргөтгөж, өгсөн тушаалаа хариуцах хариуцлагыг өндөржүүлж, нэр
хүндийг дээшлүүлжээ.
-153-

154. Монгол Улсын түүх V
БНМАУ- ын Бага хурлынТэргүүлэгчд ийн 19 44онытогтоолоор
МАХЦ-ийн албан хаагчдад шинэ алдар цол олгохоор
шийдвэрлэжээ. Уг тогтоолоор цэргийн албан хаагчдыг байлдагч,
бага дарга, офицер, генерал гэж нэрлэж бага дарга нарт бага түрүүч,
турүуч, ахлагч, офицерүүдэд бага дэслэгч ,дэслэгч ахлах дэслэгч,
хушууч, дэд хурандаа, хурандаа, генералуудад хошууч генерал дэслэгч
генерал, хурандаа генерал, БНМАУ-ын маршал цол тус тус байхыг
зааж, МАХЦ-ийн нийт албан хаагчдын ялгах тэмдгийн болон
цэргийн албан хаагчдын дүрэмт хувцасны шинэ загвар баталсан
байна.
1944 оны IX сард «Бүх нийтээр цэргийн алба хаах тухай»
хууль баи Түүнд тус улсын бүх эрэгтэй иргэн бүр яс үндэс, шашин
шүтлэг, боловсруулж нийгмийн байдлыг үл харгалзан, БНМАУ-
ын зэвсэгт хүчний эгнээнд алба заавал хаах үүрэгтэй гэж заажээ.
Бас эмэгтэйчүүд байлдааны цэргийн албанд дайчлагдаж болох
боловч, тайван үед өөрсдийн сайн дурын цэргийн албыг 2 жилээс
дээшгүй хугацаагаар хааж болно гэж дурджээ
1943 онд МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчид, Ардын Сайд
нарын
Зөвлөлөөс цэргийн албанаа татагдагсдыг хувь хувийн морьтойгоор
ньтатан
ирүүлж хугацаат албыгхаалгах тухай тогтоол гаргав.
Дайны жилүүдэд ардын хувьсгалт цэргийг байлдааны шинэ
зэвсэг техникээр хангах, явдалд эргэлт гаргав. Энэ нь БНМАУ-ьг
батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд ЗХУ урьдын адил асар их
тусламж үзүүлсээр байсантай шууд холбоотой байв.
Тус улсын зэвсэгт хүчийг бэхжүүлэх зайлшгүй шаардлагын
улмаас ардын армийн доторх Зөвлөлтийн цэргийн
мэргэжилтэн, сургагч, зөвлөхүүдийн тоо 1941 оны эхэнд 239
байсныг мөн оны VII сард 930 хүртэл нэмэгдүүлжээ2. Үүний
зэрэгцээгээр ЗХУ-ын цэргийн академи, цэргийн дээд, дунд
сургуулиудад суралцах монгол офицеруудыг 3-4 дахин нэмэг-
-154-

155. Монгол Улсын түүх V
дүүлжээ.
1943 оны X сард цэргийн дунд боловсролтой салаа, сумангийн
дарга нарыг бэлтгэх Д.Сүхбаатарын нэрэмжит офицерын
сургуулийг байгуулсан байна. Ингэснээр дотоодод цэргийн
боловсон хүчин бэлтгэх явдал 3.5 дахин өсчээ.
ЗХУ-аас тус улсын зэвсэгт хучнийг бэхжүүлэхэд үзүүлсэн
тусламжийн нэг гол хэлбэр бол 1941-1945 онд бүгд 100 сая илуү
рублийн зэвсэг техник нийлүүлсэн явдал юм. Үүний үрээр МАХЦ-
ийн бүрэлдэхүүнд зөвлөлтийн техникээр зэвсэглэсэн танкийн тусгай
хороо анх байгуулагдсан байна.
Нам, засгаас авсан арга хэмжээний урээр МАХЦ-ын байлдааны
зэвсэг техник, шатахуун, сэлбэг хэрэгсэл, хунс хувцасны зохих нөөц
бий болгосны дээр техникийн цэргийн эзлэх хувийн жин 50 гаруй
хувьд хүрчээ. Энэ нь улсын зэвсэгт хүчний үндсэн анги нэгтгэл
болж байсан морин дивизийн галын хүчийг ихэд сайжруулж,
цаашид морин цэргийг техникийн ба авто буудлагын цэрэг болгох
нөхцлийг бүрэлдүүлжээ.
1942 оны II сард МАХН-ын Төв Хороо, Сайд нарьш Зөвлөлөөс
нийт хүн амыг цэргийн анхан шатны бэлтгэлтэй болгох тухай
тоггоол гаргажээ.
1
Монгол Ардын Арминн 50жил. УБ., 1971. тал 176.
:
Боевое содружество (Дайчин нохорлол). М., 1983, стр. 197.
тогтоол ёсоор хот, аймаг, сумын төв, албан үйлдвэрийн газар, сангийн
аж иуй, сургуулиудад Улсыг батлан хамгаалах эвлэлийн шугамаар
сургалтын түүврүүд байгуулагджээ.
Үүний зэрэгцээгээр хөдөлмөрчид улс орноо хамгаалах ариун
үүргээ ухамсарлан илэрхийлж, өөрийгөө хамгаалах морьт отрядыг
сайн дураар зохион байгуулж эхэлжээ. Эх оронч энэ санаачлагыг
нам, засаг дэмжиж 'нийт зохион байгуулалттай хөдөлгөөн болгон
өрнүүлсэн байна. Морьт отряд өөрийн эгнээнд (80 шахам мянган хүн
буюу) улсын бүх хүн амын 20 гаруй хувийг хамарсан том
-155-

156. Монгол Улсын түүх V
байгууллага болжээ. Иймээс 1944 онд улсыг батлан хамгаалах
эвлэлийг татан буулгаж, түүний эрх үүргийг Ардын өөрийгөө
хамгаалах сайн дурын морьт отрядын (АӨХСДМО) төв штабт
шилжүүлжээ. Энэ байгууллага иргэдийг цэрэг эх оронч үзлээр
хүмүүжүүлэх, нийт эх орноо батлан хамгаалах бэлтгэлийг
дээшлүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж байв.
Нам, засгаас МАХЦ-ийн аж ахуйн хангамж, орон байрыг эрс
сайжруулах, тээврийн хөдөлгөөний чадварыг дээшлүүлэх зэргээр
арын албыг бэхжүүлжээ. Цэргийн хэрэгцээний эмээл, тэрэг,
тоног, хувцас хэрэглэлийг үйлдвэрлэх тусгай үйлдвэр шинээр
байгуулж, хуучныг өргөтгөв. Цэргийн хэрэгцээнд зарцуулах авто
машин, түүний с элбэг, шатах, тослох материалын улсын нөөцийг
бий болгожээ. Дайны жилүүдэд ЗХУ-ыи тусламжаар цэрэг
стратегийн холбогдол бүхий Баянтүмэн-Тамсаг-булагийн 380 км
урт төмөр зам, Улаанбаатар-Алтанбулагийн чиглэлд авто тээврийн
засмал зам, тус орны өмнө, дорно, өмнөд хязгаарт цэргийн
холбооны шугамыг шинээр барьж байгуулжээ.
Тус орны дорнод болон зүүн өмнөд, баруун өмнөд хил хязгаарын
нарийн төвөгтэй байдлыг харгалзан хил хамгаалалтын найдвартай
систем тогтов. 1943 онд улсын хил хамгаалалтын албаны дүрмийг
шинэчлэн боловсруулж, хилийн анги салбарын зохион байгуулалт,
эрх үүргийг тодорхойлжээ.
Стратегийн ач холбогдолтой Сулинхээр, Баянцагаан зэрэг газар
хилийн отряд, нэлээд хэдэн цэг застав байгуулав. Ховд хотод байрлаж
байсан 4 дүгээр морьт хороог мөн аймгийн Булган суманд шилжүүлэн
байрлуулж, хилийн суман, заставуудын хүчийг нэмэгдүүлжээ. 1944
оны эхээр Хэнтий аймгийн төв Өндөрхаанд байсан морин бригадыг
Ховд аймгийн Үенч сумын нутагт шилжүүлэн суулгажээ. Энэ нь
монгол ардын хувьсгалт цэргийн түүхэн дэх анхны алс холын морин
марш байсан бөгөөд энэ төрлийн бэлтгэлд чухал туршлага болсон
ажээ. Түүнчлэн Өндөрхаанд байсан нисэх эскадрилийг мөн Ховд
аймгийн Булган суманд шилжүүлсэн байна.
-156-

157. Монгол Улсын түүх V
Хилийн торгон шугамаас 10-25 км-ийн дотогш цаазтай зурвас
тогтож, тэнд айл нутаглахыг зогсоожээ.
Өрнөд хил хязгаарын амгалан тайван байдлыг сахин
хамгаалахад нь хилчдэд туслалцуулах зорилгоор Ховд аймгийн
Булган, Үенч, Алтай сум, Баян-Өлгий аймгийн Хужирт сумын
ардуудыг зэвсэглэж, отряд болгон зохион байгуулсны дээр 1944 оны
111 сард Минжит Булганы хээрийн тусгай группийг байгуулжээ.
Дайны үед Зөвлөлтийг Алс дорнодоос Монголоор дамжин
гэнэтийн
довтолгооноос хамгаалах, сэргийлэх үндсэн зорилготой байсан
зөвлөлтийн
17-р арми Монголын тусгаар тогтнолыг хамгаалахад түшиг болж
байлаа,
дугаар арми (командлагч нь П.А.Курочкин, П.Л.Романенко,
А.И.Гасти-1
лович, А.М.Данилов нар) БНМАУ-ын аюулгүй байдлыг
хамгаалахын хамгаалах
ардын армийн дайчидтай дайчин нөхөрлөлөө бэхжүүлж, өдөр
тутмын
байлдааны бэлтгэлийн явцад манай цэргүүдэд арга туршлагаа
дэлгэрүүлэх
байжээ.
БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг ингэж зузаатгаж байсан
ньЯпоны түрэмгийлэгчдээс Монгол, Зөвлөлтийн дорнод хил
хязгаарыг сэргийлэх Алс дорнодын энх тайван байдлыг хадгалахад
тус дөхөм үзүүлжээ1.
Зөвлөлтийн Улаан арми дайны явцад байлдааны санаачилгыг
гартаа авч, газар нутгаа фашист түрэмгийлэгчдээс бүрэн
чөлөөлсөн төдийг фашист Германд эзлэгдсэн олон орон, сая сая
хүн ардыг чөлөөлөх их хэрэг шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэв. Улаан
арми Польш, Румын, Болгар, Югослав, 1 Унгар, Чехословак,
Австрийгчөлөелж, улмаар Германы нутагт давшин орж, фашист
-157-

158. Монгол Улсын түүх V
дээрэмчдийг үүрэнд нь бут цохиж эхлэв. Улаан арми Берлин хотыг
бүсэлж фашист Германы сүүлчийн том хүчийг бут цохин V сарын
1-ний үүрээр Рейхстаг дээр ялалтын улаан тугаа мандуулав. 1945
оны V сарын8-нд фашист Герман бууж өгөх актанд гарын үсгээ
зурж, 9-нд ялалтын ш баяр болов. Фашизмыг ялсан 1945 оны V
сарын 9-ний өдрийг Монголын бүх ард түмний их баярын өдөр
болгон тэмдэглэж, хөдөлмөрчдийн өргөн цуглаан болов.
Гэтэл дорно зүгт Япон, холбоотон гүрнүүдийн дайныг
үргэлжлүүлсээр байсан тул түүнийг бут цохихгүйгээр дэлхийн дайныг
төгсгөж болохгүй байв.
1945 оны VII сарын 26-нд Японтой байлдаж байсан АНУ, Англи,
Хятад гурван гүрнээс үг дуугүй бууж өгөх тухай шаардлага тавив.
Түүнийг Японы засгийн газар хүлээж авсангүй.
Зөвлөлт засгийн газар Крымийн бага хурлаас хүлээн авсан
үүргээ бие-лүүлэн, 1945 оны IV сарын 5-нд, Японтой байгуулсан
харилцан үл довтлох гэрээг цуцалсан бөгөөд наймдугаар сарын 9-нд
Японы эсрэг дайн зарлав.
Японы милитаризмыг бут цохиж, дэлхийн хоёрдугаар дайны
сүүлчийн голомтыг унтраахын төлөө явуулсан шудрага хун
төрөлхтний нийтийн ариун үйлсэд хувь нэмэр оруулах, еөрийн орны
аюулгүй байдлыг хангах, Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах
протокол гэрээгээр хүлээсэн үүргийг харгалзан БНМАУ-ын
Засгийн газар 1945 оны VIII сарын 10-нд Японд мөн дайн зарлав.
Монгол ардын хувьсгалт цэрэг нь оперативын удирдлагын
хувьд Зөвлөлтийн армийн Өвөр Байгалын фронтын бүрэлдэхүүнд
дэслэгч генерал И.А.Плиевийн удирдлагад багтаж, зөвлөлтийн
нэгтгэл ангиудын хамт «өмнөд бүлэг» гэгч морьт механикжуулсан
группийг бүрэлдүулсэн билээ. Тус группэд Монголын талаас
Ардын хувьсгалт цэргийн 5, 6, 7, 8 дугаар
1 МАХН-ын их, бага хурал, Тов Хорооны бүгд хурлуудын тогтоол
шийдвэр. II хэсэг. УБ., 1956. тал 193.
-158-

159. Монгол Улсын түүх V
Морьт дивиз, морьт тусгай хороод, 7-р механикжуулсан хуягт бригад,
танк, их буу, авто тээврийн болон холбооны тусгай хороо, нисэх
холимог дивиз, шимийн инженерийн тусгай салбар зэрэг гол анги
нэгтгэл, хилийн цэргийн отряд, застав, Ардын өөрийгөө хамгаалах
сайн дурын морьт отрядын ангиуд оролцжээ. Тус группэд бүгд 42
мянган цэрэг, офицер, 28 мянган морь, 403 танк, хуягт машин, 610 их
буу, миномёт, пуужинт их буу багтаж байв1.
Манай зэвсэгт хүчнийг БНМАУ-ын маршал Х.Чойбалсан,
дэслэгч генерал Ж.Лхагвасүрэн нар командалжээ.
Японы эсрэг дайнд бэлтгэх ажил БНМАУ-д 1945оны Угсараа
эхэлжээ. 1945оны VII сард Х.Чойбалсан нар зөвлөлтийн дээд
удирдлагатай уулзан, дайнд хэрхэн оролцохыг урьдчилан тохирсон
байжээ. 1945 оны долоо, наймдугаар нисэх дивиз, хуягт бригад, их
буу, холбооны хороод зэрэг техникийн анги, нэгтгэлийн хүн хүч,
зэвсэг техникийг өргөтгөн шинэчилж хуваарилсны дээр морьтдивиз,
хороодын сэлэмт суман бүрийн галын хүчийг зузаатгасан байна. 35
хүртэлх насны идэрчүүдийг цэргийн албанд дайчлан татав. Шинэ
цэргийг хүчний төвлөрөлтийн түшиц газар саадгүй хүргэх зорилгоор
22 400 гаруй морь бүхий 102 өртөө байгуулж, армийн агтны тусгай
дивизион, рот-отрядуудыг байгуулжээ. Артал, эмнэлгийн албыг
бэхжүүлсэн байна.
Морьт механикжуулсан группийн бүрэлдэхүүнд орсон
Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн гол анги нэгтгэл 1945 оны VII
сарын сүүлчээр Сайншанд, Байшинтын районд БНМАУ-ын өмнөд
хилээс 90-100 км-ийн зайд жигдэрч, байлдааны бэлтгэлийг дууссан
байв.
БНМАУ-ын зэвсэгт хүчний бүрэлдэхүүнд нь багтаж байсан
Өвөр Байгалын фронтын өмнөд бүлэг давшилтынхаа гол цохилтыг
БНМАУ-ын Тамсагбулагийн районоос Их Хянганы нурууг давж
Чанчунь, Мүгдэнгийн чиглэлээр хийж, фронтын бусад хүчтэй
хамтра н Квантуны а рмийг М анжуурын төв хэсэгт б үслэн бут
цохих үүрэгтэй байв. Долоннуур-Жэхэгийн чиглэлийн
-159-

160. Монгол Улсын түүх V
бүрэлдэхүүнд Монголын талаас 5-р морьт дивиз, танкийн 3-р хороо,
холбооны тусгай хороо, нисэх холимог дивиз, мен 11, 12-р тусгай
морьт хороо зэрэг анги нэгтгэл багтаж байв.
Чуулалт хаалга буюу Жанчхүүгийн чиглэл дэх Монгол-
Зөвлөлтийн мотомеханикжуулсан анги нэптэлээс бүрдсэн хоёрдахь
группт МАХЦ-ийн мотомеханикжуулсан 7-р хуягт бригад, их бууны
3-р хороо багтаж байжээ.
Зөвлөлтийн Улаан армид тусалж байсан туршлагаар байлдаж
буй цэрэгтээ зориулан бэлэг, захидал илгээх ажил орон даяар
зохиогдож хөдөлмөрчдөөс үнэт эдлэл, хөрөнгө малаа сэтгэл
харамгүй бэлэглэж байв. Хөвсгөл аймгийн төвийн 230 ажилтан,
ажилчид хувьсгалт цэрэгтээ зориулан 4255О төгрөг, Архангай аймгийн
төвийн ходөлмөрчид 334 хүн 43 275 төгрөг, Булган аймгийн
хөдөлмөрчид 41000 төгрөг, Өвөрхангай аймгийн төвийн ажилчин,
албан хаагчид 17 480 төгрөг зэрэг бүх аймаг хотын хүн ам
бэлэглэлийн ху римтлалд их зүйлийг сайн дураар нэмэрлэсэн билээ.
Тус улс цэрэг дайны байдалд орсонтой холбогдуулан
БНМАУ-ын
1 Боевое содружество (Данчин нөхорлол). УБ., 1983. тал 213.
засгийн газраас зарим онц арга хэмжээ авав. Улсын Бага
хурлын Тэргүүлэгчдийн 1945 оны VIII сарын 14-ний хурлын
тогтоол ёсоор 16-551 насны эрэгтэйчүүд, 16-45 насны эмэгтэйчүүдийг
хөдөлмөрт албан журмаар дайчлах, зарим аж үйлдвэрийн газар, улс
ардын аж ахуйн тодорхой салбар 10 цагийн ажлын өдөр тогтоон
явуулах болов'. Сайд нарын Зөвлөлийн 1945 оны VIII сарын 11-ний
тогтоолоор бүх үйлдвэр, албан газрын ажилчин, албан хаагчдын
1945 оны ээлжийн амралтыг зогсоох, амарч буй хүмүүсийг ажилд нь
оруулах шийдвэр гаргажээ2. Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн
тогтоол о ор 1945 онд цэргийн хугацаа ду усгасан б айлдагч, дарга
нарыг цэргийн албанаас халах явдлыг хойшлуулахаар
шийдвэрлэжээ.
-160-

161. Монгол Улсын түүх V
1945 оны VIII сарын 9-нд Долоннуур-Жэхэгийн чиглэлд
давших группийн гол хүч БНМАУ-ын хилийг давав. 10-13-ны
өдрүүдэд МАХЦ-ийн 5, 6, 7, 8 дугаар дивиз Зөвлөлтийн армийн
механикжуулсан группийн хамт дайсны эсэргүүцлийг няцааж,
Шеншингийн овоо, Тайпуу усны худгаас зүүн тийших газрыг эзлэн
Шанага, Арцагаан нуур, Яндуусүм, Тасын овоо зэргийг чөлөөлж,
YIII сарын 13-нд Далай нуурын заагт хүрчээ.
Монгол-Зөвлөлтийн цэрэг тэндээс 150 гаруй км үргэлжилсэн
Цахарын их элсэн манхны усгүй, бартаат замыг туулж, БНМАУ-ын
хилээс 450 км-т орших Долоннуур хотод тулж очив. Тэнд Япон-
Манжго-гийн хамгаалалтын том хүчний шургуу эсэргүүцлийг дарж,
VIII сарын 16-нд Долоннуур хотыг чөлөөлжээ. Ингэснээр Монгол-
Зөвлөлтийн цэрэг Их Хянганы нурууны хормойд хү рсэн байна.
Монгол-Зөвлөлтийн морьт механикжуулсан группийнхэн
байгаль цаг уурын элдэв бэрхшээлийг туулан цааш зогсолтгүй
давшжээ. МАХЦ-ийн 5,7-р дивиз, Зөвлөлтийн цэрэгтэй хамт VIII
сарын 17-нд Фынин хот, 20-нд Саньчакоугийн районыг, 21-нд
Луньхуа хотыг чөлөөлжээ.
Наймдугаар сарын 19-нд МАХЦ-ийн 7, 8-р дивиз Зөвлөлтийн
армийн ангиудын хамт Жэхэ хотод оров. Наймдугаар сарын 20-нд
Жэхэд байсан Японы цэргийн гарнизон Монгол-Зөвлөлтийн
группийн командлалд зэвсгээ хураалган бууж өгчээ. Энд Япон-
Манжго-гийн 8000 гаруй цэрэг офицер, 9126 винтов, 123 пулемёт,
15 миномёт, 6 их буу, 3 хөнгөн танк, 300 авто машин, зэвсэг
хэрэгслийн 42 агуулахыг олзолжээ. Монгол-Зөвлөлтийн цэрэг Жэхэ
хотыг чөлөөлж, түүний орчинд хяналт тогтоосноор Манжуур дахь
Квантуны арми хойд Хятад дахь бэлтгэл хүчнээсээ таслагдаж, Өвер
Байгалын фронтын гол хүч баруун жигүүрээсээ аюулгүй болжээ.
Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан группийн командлалын
тушаалаар МАХЦ-ийн 6-р дивиз VIII сарын 21-ний өглөө
Аньзятунь хотыг дайран авчээ. Тулалдаанаар Японы 8-р явган
бригадын 150 гаруй цэрэг, офицерыг буулган авч, үлэмжхэн зэвсэг
-161-

162. Монгол Улсын түүх V
хэрэгсэл, хэд хэдэн агуулахыг олзолсон байна. 6 дугаар дивиз
давшилтаа үргэлжлүүлсээр БНМАУ-ын хилээс 1010 км алсалсан
Губэйкоу хотын районд хүрч МАХЦ-ийн 5 дугаар морьт дивизтэй
нийлэв.
1
Улсын Бага хурлын тэргүүлэгчид ба Ардын Сайд нарын
Зовлолоөс гаргасан хууль, дүрэм,
тогтоолуудын эмхтгэл. I I I , 1Үдэвтэр.
УБ., 1945. тал 16-19. - "Үнэн'
1945.V I I I . 15.
Хоёр дивиз VIII сарын 21-ний үдээс
хойш тэрхүү хотыг чөлөөлжээ. Японы эзэн
хааны 8 дугаар корпусын 31,35 дугаар тусгай
отряд, их буу, танк эсэргүүцэх их буу,
минометын батарейн 1300 цэрэг офицер буун
өгч, үлэмж хэмжээний зэвсэг, эд хогшил,
галт хэрэгслийн агуулахыг олзолсон байна.
5,6 дугаар морьт дивиз бусад ангийн
хамтаар дайсны үлэмжхэн хүч бөөгнөрсөн
Миюнь хотын зүг давшилтаа үргэлжлүүлэн
VIII сарын 22-нд уг тод тулж очсон юм.
Чуулалт хаалганы чиглэлд давшсан Монгол-Зөвлөлтийн
цэргийн
Мото механикжуулсан анги нэгтгэл, VIII сарын 9-ний үдэш Замын-
Үүдээс
хөдөлж, Япон-Өвөр Монголын цэргийн анги салбарыг устгаж, мөн
шөнө
Цагаан овоо суманд хүрчээ. Цааш давших замдаа Нянзан хотыг
эзлээд
улмаар VIII сарын 11-нд Монголын хилээс 200 гаруй км-ийн зайд
орших
Баруун Сөнөд, Вангийн хүрээг
чөлөөлөв.
-162-

163. Монгол Улсын түүх V
Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан хүч цааш давшиж, тус улсын
хилээс 300 шахам км алсад орших Завсар (Чансыр) хотыг VIII сарын
13-нд эзлэн авч улмаар тус хотоос 113 км-т орших 95 мянган хүнтэй
Жанбэй хотыг VIII сарын 18-нд дайран эзэлжээ. Дүүрэгтээ цэргийн
хэд хэдэн хотхон, нисэх онгоцны буудалтай, цэргийн хуаран, аж
үйлдвэрийн газар, цахилгаан станц, радио станц, авто машины
засварын газар бүхий олон замын уулзвар зангилаа Жанбэй хотыг
авснаар Монгол-Зөвлөлтийн цэрэг Жанчхүүгийн давааны бэхэлсэн
районд тулж очив.
БНМАУ-ын хилээс 560 км хол оршдог Жанчхүүгийн даваа бол
хойд талаас Чуулалт хаалга орох гол замыг халхалсан Японы цэргийн
чухал түшиц газар, байлдааны бат бэх бэхлэлт бүхий район байв. Энд
Японы империа-листууд 1935-1940 онд 40 000 хятад иргэнийг дайчлан
ажиллуулж 35 км урт, 10 км өргөн бэхлэлт байгуулж, түүндээ олон
тооны тулгуурт байр, их буу, пулеметын галын цэг байрлуулснаас
гадна тухайн цагтаа сүүлийн үеийн техник хэрэгслээр тоноглогдсон
газар доогуур харилцах суваг, орон сууц, агуулахын олон барилга
байгууламжтай байжээ. Бэхэлсэн районыг хоёр давхар төмөр утсан
тор, танк эсэргүүцэх өргөн, гүн шуудуугаар тойруулан нэвтрэх сүв,
хажуугаар гарах замыг минажүүлсэн байжээ. Япончууд энэ
бэхлэлтээ «давагдашгүй цайз» гэж үзэж байв.
Жанчхүүгийн давааны бэхэлсэн районыг эзлэн авах байлдааны
үүрэг зөвлөлтийн 27 дугаар мото буудлагын бригад, МАХЦ-ын
7 дугаар мото механикжуулсан хуягт бригадын дайчдад оногджээ.
VIII сарын 18-нд Монгол-Зөвлөлтийн армийн анги дайсны
хүчийг туршин байлдаж бэхлэлтийн зохион байгуулалт, галын гол
цэгийг илрүүлсэн нь тулалдааны цаашдын амжилтад чухал тус
болжээ.
Жанчхүүгийн давааны төлөө байлдаанд МАХЦ-ийн
хурандаа Нянтайсүрэнгийн командалсан 7 дугаар хуягт бригадын
дайчид гарамгай тулалджээ. Дэслэгч Санжаагийн командалсан
миномет салааны дайчдын мэргэн галын цохилт нь анги салбарын
-163-

164. Монгол Улсын түүх V
давшилтыг хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Тус салааны
наводчик Д.Данзанваанчиг, туслах наводчик Д.Цэрэндорж нар
дайсны хүнд пулемет 2, хөнгөн пулемет 3-ыг сөнөөж Японы 20
гаруй цэрэг, офицерыг устгажээ. Буудлагын нэгдүгээр ахлагч
Дүүдэйн салаанд хүч нэмэгдүүлж өгсөн дэслэгч Г.Дашдондоги!
хамт салаагаа хошуучлан давшиж дайсны хориглолтыг эн түрүүнд
сэта Японы хүнд, хөнгөн пулемётын галын цэг 10 гаруйг 30
гаруй цэрэг офицерын хамт устгажээ. Тулалдааны үед Л.Аюуш 11
гаруй удаа шархадЯ боловч алхам ч ухралгүй урагш тэмүүлэн
байлдсаар сумаа дууса пулемётынхаа гол төмрийг салган авч
дайран ирсэн дайсантай гард тулалдаж олныг устгаад эх орон, ард
түмэндээ өргөсөн ариун тангарП үнэнчээр биелүүлж баатрын ёсоор
амь үрэгджэз. Холбоо салааны тасгийн дарга, ахлах түрүүч Жанчив
дайсны шуурган галын дундуур тасарсан холбоог хоёр газраар
залгаад, гурав дахь тийш мөлхөж оч толга нь шархадсан учир
тасарсан хоёр үзүүрийг нийлүүлэн шүдэндээ зуущ холбоог
залгуулаад, ангийнхаа давшилтыг хангаж байлдааны үүрэг
биелүүлэн баатарлагаар амь эрсэджээ. Энэ мэт гарамгай гавьяа
байгуулсан ; дарга, байлдагч олноор төржээ. Монгол-Зевлөлтийн
анги нэгтгэл ийнхүү 3 хоногийн ширүүн байлдааны эцэст Японы
цэргийн бэхлэлтийг эвдэн да йсныг бу т ниргэж, V I I I сарын 2 1 -
нд Чуулалт хаалганы районыг чөлөөлснөөр байлдааны
ажиллагааг ялалтаар дуусгав. Энэ тулалдаан дайсан олон зуун
цэрэг, даргаа алдан зэвсэг техникийн үлэмж хохирол хүлээж ухран
зугатжээ. Цэргийн нам, улс төрийн байгууллагаас Өвөр Монгол,
Хятадын ард түмэнд, Монгол-Зөвлөлтийн армиудын үүрэг зорилт,
империалист Японы дайнч түрэмгий, колонийн бодлогыг
тайлбарлан таниулж байв. БНМАУ-ын нутаг Тамсаг булаг,
Халхын голын районоос) довтолгоонд орсон Улаан армийн Өвөр
Байгалын анги нэгтгэлүүд усгуй элсэн цол хээр, Их Хянганы өндөр
нурууг даван Солон, Хайлаарын чиглэлд дайсныг бут цохиод, VIII
сарын 18, 19-нд Манжуурын аж үйлдвэр, засаг захиргааны чухал
-164-

165. Монгол Улсын түүх V
төвүүдэд тулж очжээ. Өвөр Байгалын фронтын ба Алс Дорнодын 1,
2 дугаар фронтын цэрэг, Амар мөрний нэгдсэн флотын хүч
Манжуурын баруун хойд болон зүүн талаас зэрэг давшиж Японы
хуурай замын цэргийн гол хүч Квантуны армийг бүслэн бут
цохиж, зүүн хойт Хятад, Солонгосыг Японы дарлалаас чөлөөлжээ.
ЗХУ-ын Номхон далайн умард флотын цэрэг Сахалины өмнөт хэсэг,
Курилийн арлуудыг дайснаас бас чөлөөлжээ. 1945 оны IX сарын 2-
нд Японы зэвсэгт хүчний командлал үг дуугүй бууж өгөхтухай
актанд гарын үсэг зуржээ. Японы дайнд МАХЦ-ээс алагдсан,
сураггүй алга болсон хохирол нийт 78 хүн болжээ. Мөн Японоос
594000 хүн олзлогдсоноос МАХЦ-ийн олзолсон нь 12318 хүн
болсон байна. Үүгээр дэлхийн II дайн дуусав.
Японы милитаризмыг устгахын төлөө явуулсан тулалдаанд.эх
оронч үзлээрхүмүүжсэн МАХЦ, улстөрийнөндөрухамсартай,
зоригхатуужилтай, байлдах уран чадвартай орчин үеийн арми болж
төлөвшсөнийг яруу тод батлан харуулав. Байлдаанд онц гарамгай
тулалдаж зориг баатарлагын үлгэр жи шээ үзүүлс эн Л.Аюуш,
Д.Данзанваанчиг, С.Дампил, М.Жанчив, Г.Дүүдэй,
Д.Нянтайсүрэн, П.Чогдон нарын зэрэг хүмүүст БНМАУ-ын баатар
цол хүртээсэн юм. Түүнчлэн МАХЦ-ийн байлдагч, анги нэгтгэлийн
даррга, улс төрийн ажилтан 2000 гаруй хүнийг БНМАУ-ын
төрийн дээд
шагнал одон медалиар шагнажээ. Зөвлөлтийн Улаан
армийн 8 00 шахам
хүнийг монголын одон медалиар шагнажээ. Японы
милитаризмыг бут цохих
нийтийн шударга тэмцэлд БНМАУ, зэвсэгт хүчнээ оролцуулж,
Зөвлөлтийн Улаан армийн хамт Японы хуурай замын гол
хүч Квантуны армийг бут цохиход мөр зэрэгцэн тулалдаж,
Ази тивд дайны сүүлчийн голомтыг унтрааж, энх тайван
байдал тогтоох, дорно дахины дарлагдсан улс түмний эрх
чөлөөгөө олох тэмцэлд дэмжлэг үзүүлж, улс орныхоо тусгаар
-165-

166. Монгол Улсын түүх V
тогтнолыг бэхжүүлж учирч байсан аюулыг арилгав. Манай улс
ариун шударга үйлсийн төлөөх тэмцэлд хүн хүчний болон эд
материалын ихээхэн хохирол хүлээсэн юм. Японы зүгээс
БНМАУ-ын эсрэг зарлаагүй дайныг эхэлсэн 1935 оноос 1939
оны Халхын голын байлдааныг дуусталх үе болон 1945 онд
МАХЦ-ын
явуулсан чөлөөлөх дайны хугацаанд олон зуун хүний амь
үрэгдэж, 322 сая төгрөгийн эд материалын хохирол хүлээсэн
юм1.
§6. Дэлхийн дайны дараах үеийн БНМАУ
БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын баталгаа. Фашизмын
дарангуйллаас чөлөөлөгдсөн Албани, Болгар, Польш, Унгар,
Румын, Чехословак, Югослав оронд 1945-1948 онд ардын
ардчилсан байгууллыг тогтоов. Ази тивд 1945 оны VI11 сард
Умард Вьетнамд Хо Ши Мин тэргүүтэй ардын засгийн газар
тогтож, IX сард Бүгд Найрамдах Вьетнам Ард Улсыг
тунхаглав. 1948 оны VII сард Солонгосын умард хэсэгт Бүгд
Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс тогтов. Хятадад
гадаад, дотоодын харгис хүчний эсрэг ард түмний явуулсан
олон жилийн шаргуу тэмцэл ялж, 1949 оны X сард Бүгд
Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхаглан Иинхүү 1945-1У4У
онд"Европ, Азийн 12 оронд ардын ардчилсан төр тогтож,
социализм ганц хоёр орны хүрээнээс хальж бүхэл бүтэн
систем бий. Шинэ залуу ардын ардчилсан орнуудад ангийн
хурц ширүүн тэмцэл дунд хувьсгалт ардчилсан өөрчлөлт
хийгджээ. Ард түмэнд ардчилсан эрх чөлөө олгож, газрын
шинэчлэлт хийж, үйлдвэрүүдийг улсын болгов. Социалист
системийн орнуудын хооронд «пролетарийн интернацио-
нализмын» зарчмы.г үндэс болгосон улс_төр, эдийн__засаг,
соёлын харилцаа Toгтoож 949 онд~Дорнод Европын
социалист орнуудыг нэптэсэн Одоогийн"3асгийн Хар илцан
-166-

167. Монгол Улсын түүх V
Туслалцах Зөвлел хэмээх_ад__ц-.улсын хащын
ажиллагааны байгууллага буй болжээ. Энэ байгууллага гол
төлөв Маршаллын төлөвлөгөөний хариу болж
байгуулагджээ.
ЗХУ дэлхийн II дайнд 20 сая хүн, үндэсний баялгийн
гуравны нэг буюу тэр үеийн ханшаар 2 триллион илүү
рублийн эд материалын хохирол үзсэн боловч, түүний цэрэг,
улс төрийн хүч чадал, олон улсын нэр хүнд нөлөө нь асар өсч
«ЗХУ-ын оролцоогүйгээр дэлхийн улс төрийн бодлогын нэг ч
том
1 НТА.ф12,т-1,хн-213,тал 72-73.
асуудлыг бүрэн шийдвэрлэж чадахгүй»1 болсон аж.
Дэлхийн II дайны дараа олон улсын харилцаанд гарсан нөгөө
нэгэн чухал өөрчлөлт бол империализмын колонийн систем
задран унасан явдал болно. Азид урьд колони хараат байсан
Энэтхэг, Индонези, Бирм , Филиппин, Цейлон зэрэг олон улс
орон тусгаар тогтнолоо зарлан тун- хаглав. Африк, Латин
Америкийн орнуудад дарлагдсан ард түмний эрх чөлөөний
тэмцэл хөдөлгөөн эрчимтэй өрнөх болов. Тусгаар тогтнолоо
олсон шинэ залуу улсууд нь энх тайван, ардчилал, улс түмний эв
найрамдлын төлөө, империализм, колоничлолын эсрэг эрс
шийдвэртэй тэмцэх болов.
Дээрх өөрчлөлттэй холбогдож бүхэлдээ дэлхийн
капитализмын байр суурь суларчээ. Ийнхүү дэлхийн П дайны
дараа капиталист социалист гэсэн
эсрэг тэсрэг хоёр систем бурэлдэн тогтов. ___
МХУ- Ы Н тусгаар тогтносон байдлыг бэхжүүлэхэд 1945 оны II сард
Ялтад (Крымд) хуралдсан Зөвлөлт Холбоот Улс, Америкийн
Нэгдсэн Улс, Их Британийн Засгийн газрын гэдэг нарын бага
хурал чухал үүрэг гүйцэтгэжээ Тус хурал фашист Германыг бүр
мөсөн бут цохих тухай ,дайны 'дараах Германы ба чөлөөлөгдсөн
-167-

168. Монгол Улсын түүх V
Европын улс төр, эдийн засгийн байдлын' тухай асуудлаар чухал
шийдвэр гаргав. Мөн дайны дараа энхтайван, аюулгүй байдлыг
сахиж хамгаалах эрх ашгийн үүднээс Нэгдсэн Үндэстний
Байгууллага байгуулахаар шийдвэрлэжээ. Тус бага хурал дээр
Европт дайн "дууссаны дараа "2- 3 cap болоод Зөвлөлт холбоот Улс
Японд дайн зарлах тухай асуудал, түүнтэй холбогдсон хэд хэдэн
болзол хэлэлцсэн байна. Бага хурал ЗХУ-ын санаачлагын дагуу
гурван их гүрэн - Зөвлөлт Холбоот Улс, Америкийн Нэгдсэн
Улс, Их Британийн удирдагчид БНМАУ-ын статус-квог хүлээн
зөвшөөрчээ. 1945 оны VIII сард Москва хотноо ЗХУ, Хятадын
(гоминданы) засгийн газар хоёр хэлэлцээр хийх үеэр Зөвлөлтийн
идэвхтэй санаачилгын ач үрээр, хэрэв Монголын ард түмэн
тусгаар тогтнолоо хадгалан байх гэсэн хүсэл эрмэлзлэлээ бүх
нийтийн санал хураалтаар баталбал Бүгд Найрамдах Монгол Ард
Улсын тусгаар тогтносон байдлыг одоогийн байгаа хилээр нь
зөвшөөрөн хүлээнэ гэж Хятадын засгийн газар амлав. Энэ саналыг
Хятад АНУ-ын зөвлөснөөр гаргасан байна. Хятад улс энэ алхмыг
аргагүйн эрхэнд хийсэн юм.
БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчид 1945 оны IX сарын
21-нд БНМАУ-ын тусгаар тогтнолынтухай бүх нийтийн санал
хураалтыг X сарын 20-ны өдөр явуулах шийдвэр гаргаж, Улсын
Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Г.Бумцэнд даргатай санал
хураалтын төв комиссыг байгуулав. Орон нутагт санал хураалтын
3304 комисс байгуулагджээ.
-168-

169. Монгол Улсын түүх V
-169-

170. Монгол Улсын түүх V
-170-

171. Монгол Улсын түүх V
1 сарын 5-ны өдөр БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг аргагүйн
эрхэнд хүлээн зөвшөөрөв.
1946 оны II сарын 13-нд БНМАУ, Хятад хоёрын хооронд
дипломат харилцаа тогтоожээ. Хятадын засгийн газар БНМАУ-ын
тусгаар тоггнолыг хүлээн зөвшөөрч, дипломат харилцаа тогтоосон
боловч Монголыг эзлэн залгих бодлогоо огт орхиогүй юм. Тэд
1946оноос БНМАУ-ын баруун өмнөд хилийн Байтаг Богдын
орчмоор тухайн бүс нутгийн байдлыг ашиглаж зэвсэгт халдлага
хийх болов. 1947-1948онд Хятадын зүгээс БНМАУ-ын газар нуггийн
баруун хэсгээр зэвсэгт халдлагаа улам өргөжүүлж байв. Хятадын
тал хил дээр гарч буй хэрэг явдлыг хэлэлцэн зохицуулах гэсэн манай
талын санаачилгыг хүлээн авахгүй байв. Иймд БНМАУ-ын баруун ба
баруун өмнөд хязгаарын тайван байдлыг алдуулагчдад цэргийн
хүчээр цохилт өгсөн юм. Тэр үеэр шалгарсан дайчдаас
Х.Даваадорж, Б.Тэгшээ, С.Лхагвадорж, Б.Гиваан, Ж.Нэхийт,
нутгийн ард Б.Бадам нар БНМАУ-ын баатар цолоор шагнагдсан
байна.
1949 онд Хятадад ардчилсан хувьсгал ялж, гоминданы засгийн
газрыг түлхэн унагасны үр дүнд Монгол, Хятадын хооронд айл
хөршийн найрамдалт харилцаа тогтовУ1949 оны X сарын 6-нд
БНМАУ-ын Засгийн газар, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг
хүлээн зөвшөөрөв.
БНМАУ 1948-1950онд БНАСАУ, БНААУ, БНБАУ, БНАГУ,
БНСЧСУ, БНУАУ, БН РАУ-тай дипломат харилцаа тус тус тогтоожээ.
Энэ нь БН МАУ-ын гадаад харилцаа улам өргөжиж, социалист
системийм орнуудтай холбоо харилцаагаа хөжүүлэхэд чухал ач
холбогдолтой үйл явдал болсон юм.
1936 онд байгуулсан Монгол-Зөвлөлтийн найрамдал ба
харилцан туслалцах тухай Протокол гэрээний хугацаа нэгэнт
дууссан учир 1946 оны II сарын 27-нд Монгол, Зөвлөлтийн хооронд
найрамдал ба харилцан туслах тухай арван жилийн хугацаатай шиыэ
гэрээ, мен эдийн засаг, соёлын талаар хамтран ажиллах хэлэлцээр
-171-

172. Монгол Улсын түүх V
байгуулав.
"Тэдгээр гэрээ ба хэлэлцээрт хувьсгалт Монгол улс байгуулагдсан
цагаас эхлэн тогтсон Монгол, Зөвлөлтийн эдийн засаг, соёлын
хамтын ажиллагаа хоёр орны эрх ашигт бүрэн нийцэж үр бүтээлтэй
хөгжиж байна гэж дүгнээд, хоёр тал ЗХУ, БНМАУ-ын хооронд
тогтоосон улс ардын аж ахуй, соёл гэгээрлийн салбар дахь
хамтын ажиллагааг хөгжүүлэн бэхжүүлэхээр хэлэлцэн тохиров
гэж заажээ.
Монгол-3өвлөлтийн харилцааны шинэ шат болсон эдгээр
баримт бичгүүд иь БНМАУ ба ЗХУ-ын ард түмнүүдийп
найрамдлыг цаашид хөгжүүлэх, БНМАУ-д социализм амжилттай
байгуулах хэрэгт найдвартай баталгаа болсон юм.
Гэрээ ба хэлэлцээрийп үзэл санааны дагуу БНМАУ, ЗСБНХУ-
ын хооронд 1948 онд Монголын иргэдийг Зөвлөлтийн дээд
сургуулиудад суралцуулах тухай, 1949 онд нефтийн хайгуул хийх ба
олзворлон ашиглах тухай, «Улаанбаатар томор зам» ба
«Совмонголметалл» xyвь нийлүүлсэн нийгэмлэг байгуулах тухай
мөн оны XII сард Монгол-Зөвлөлтийн анхны таван жилийн
хугацаатай худалдааны хэлэлцээр зэрэг олон гэрээ хэлэлцээр
байгуулж, ЗХУ монголд аж үйлдвэр, тээвэр болон эдийн засгийн
бусая салбарыг хөгжүүлэхэд зориулан үзүүлэх санхүү, техникийн
тусламж нэмэгдэв. БНМАУ-ын гадаад харилцаа өргөжин байгаатай
уялдуулан 1 онд ЗХУ Монгол дахь элчин төлөөлөгчийнхөө газрыг
Элчин сайдын яам, монгол мон БНМАУ-ын Элчин яамыг БНМАУ-
ын Элчин Сайдын Яам болгон өргөтгөжээ.
БНМАУ, БНХАУ-ын хооронд 1952 онд эяийн засаг, спёлын
талаар хамтран ажиллах хэлэлцээр байгуулсан нь хоёр улсын
хооронд найрсаг! хөршийн харилцаагхөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөө
үзүүлсэн юм. Гэвч БНМАУ ба БНХАУ-ын хооронд жинхэнэ
интернационалч найрамдал, хамтын ажиллагаа удааи үргэлжлээгүй
билээ. Бээжингийн эрх баригчид БНМАУ-1 ын тухайд их гүрний
дээрэнгүй бодлогыг далдуур явуулсаар байсныг тэмдэглэвэл
-172-

173. Монгол Улсын түүх V
зохино.
1946 онд Вьетнамын эсрэг францын түрэмгийллээс гадна 1950-
иад оны эхээр АНУ-аас БНАСАУ-ын ард түмний эсрэг, Англиас
Индонезид, Голландаас Малайзад колоничлолын дайныг явуулав.
БНМАУ нь Солонгос, Вьетнамын ард түмнээс Америк,
Францын колоничлогчдын эсрэг явуулсан шудрага дайнд эд
материалын ба сэтгэл санааны дэмжлэг үзүүлж, БНАСАУ,
БНВАУ-тай найрамдал, хамтын ажиллагаагаа улам бэхжүүлэн
өргөжүүлж байлаа. Солонгост олон сая төгрөгийн хүнс, хувцасны
зүйл, олон арван мянган адуу мал бэлэглэж, дайн өнчирсөн олон
зуун солонгос хүүхдийг БНМАУ-д авчирч асарч тэдэнд
зориулсан тусгай цэцэрлэг, сургууль нээн ажиллуулав. Олон улсын
байдал түгшүүртэй болж, хүйтэн дайн дэгдсэн нөхцөлд БНМАУ даян
дэлхийд энх тайвныг сахин хамгаалж бэхжүүлэхийн төлөө
тэмцлийг дэмжиж байв.
1949 онд ЗХУ-д атомын зэвсэг бий болж, АНУ-ын зүгээс атомын
зэвс
гээр сүрдүүлэх явдлыг эцэс болгосныг БНМАУ асар сайшаан
угтсан юм'.
Монголын ард түмний элч төлөөлөгчид дэлхийн энх тайвны
талынхны олон удаагийн хурал, түүний дотор Ази, Номхон
далайн орнуудын энх тайвны талынхны их хуралд удаа дараа
оролцож, ард түмнийхээ хусэл зоригийг илэрхийлэм дайн
өдөөгчдийн эсрэг энх тайвны төлөө, улс түмний хоорондын
найрамдал, хамтын ажиллагааны төлөе тэмцэж байгаагаа
илэрхийлж байв.
МҮЭ, МХЗЭ, Монголын Оюутны Холбоо, Монголын
Эмэгтэйчүүдийн Холбоо зэрэг олон нийтийн байгууллага тус тусын
шугамаар Дэлхийн Энх Тайвны Зөвлөл, Дэлхийн Үйлдвэрчний
Эвлэлүүдийн Холбоо, Дэлхийн Ардчилсан Залуучуудын Холбоо
зэрэг олон улсын нэр хүндтэй байгууллагын гишүүн болж, энх
тайвны дэлхий дахины хөдөлгөөнд идэвхтэй оролцох болов.
-173-

174. Монгол Улсын түүх V
1950 оны IV сард БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчид Энх
тайвны
талынхны их хурлын Байнгын хорооны анхаарал бичгийг
зөвшөөрөн
дэмжиж байгаагаа илэрхийлсэн тунхаг гаргав.
1949 онд Монголын энх тайвныг хамгаалагчдын бага хурал,
1950 оны
1
Үнэп. 1949.X.2.
Х сард энх тайвны талынхны бүх Монголын үндэсний
анхдугаар их хурал тус хуралдаж, энх тайвныг хамгаалах
Монголын Үндэсний Хороог |байгуулав.
БНМАУ-ын насанд хүрсэн бүх хүмүүс Стокгольмын уриа ба
таван их урний хооронд энх тайвны гэрээ байгуулах тухай
урианд санал нэгтэйгээр гарын үсгээ зурав.
БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн газраас 1951 оны
II сард тухай суртал нэвтрүүлэх буюу түүнд дэмжлэг үзүүлсэн
этгээдийг гэмт хэрэгтэн гэж үзэж, 10-25 жилээр хорих ял
оноох зэргээр шийтгэж байхыг заасан «Энх тайвныг хамгаалах
тухай» хууль батлав.
БНМАУ-ын засгийн газар энх тайвны төлөө тууштай тэмцэгч
байхаа илэрхийлж олон улсын нэр хүндтэй байгууллага болох
Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын (НҮБ) гишүүнд элсэх
хүсэлтээ 1946 оньг VI сарын 21-нд гаргав. Тэрхүү өргөдөлд
БНМАУ нь Герман, Японы эсрэг дэлхийн II дайнд идэвхтэй
оролцсоноо зааж Аюулгүйн Зөвлөл, Ерөнхий Ассамблейн аль
нь нэгдсэн үндэстний нийтийн хэрэгт Монголын ард
түмэн ийнхүү оролцсоныг анхааран үзэж НҮБ-д элсэх
БНМАУ-ын хүсэлтийг зөвшөөрөн авч үзнэ гэдэгт итгэж
байгаагаа мэдэгдээд, БНМАУ НҮБ-ын дүрмийн бүхий л
заалтыг хэлбэрэлтгүй дагаж мөрдөхөө илэрхийлэв1. БН МАУ-ын
энэ хүсэлт нь НҮБ-ын гишүүн олонх орны дэмжлэгийг олов.
-174-

175. Монгол Улсын түүх V
ЗХУ-ын санаачилгаар 1946 оны VIII сард БНМАУ-ыг НҮБ-д
гишүүнээр элсүүлэх тухай асуудлыг Нью-Йоркт Аюулгүйн
Зөвлөлд хэлэлцэх хуралдаанд БНМАУ-ын төлөөлөгчид
оролцов. БНМАУ-ыг НҮБ-д элсүүлэх асуудлыг шийдвэрлэхэд
Англи, Америк болон Чан Кайшийн төлөөлөгчид зэрэг этгээд
саад хийсэн бөгөөд тэд цаашид ч 1961 он хүртэл (1948, 1955,
1957 онд дахин хэлэлцэхэд) олон жилийн турш саад хийсээр
байсан юм.
Дайны дараа БНМАУ-ын гадаад байдал бэхжиж, ялангуяа
социалист орнуудтай ах дүүгийн харилцаа тогтоосон нь тус
орны улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх, бүтээн байгуулах
ажлын хурдцыг нэмэгдүүлэхэд их тус түлхэц болсон юм.
Энх цагийн бүтээн байгуулалтад шилжсэн нь. Дэлхийн 11
дайны жилүүдэд БНМАУ багагүй хохирол амсчээ. Улс ардын аж
ахуй, соёлын байгуулалтын хөгжил саатаж, түүнд зарцуулах
ёстой хөрөнгө мөнгө улс орныг батлан хамгаалахад
зориулагдаж, иргэдийн амьжиргааны түвшинг дээшлүүлэх,
тэдний сурах боловсрох, хөгжих дэвших асуудал хойш
тавигдаж, бүхнийг улаан армийн ялалтын төлеө зориулж байв.
1941-1945 онд батлан хамгаадах хэрэгцээнд улсын төсвийн
орлогын 43.4 хувь, зарлагын 48.5 хувийг2 зарцуулжээ. Зөвхөн
1945 онд Японы эсрэг явуулсан чөлөөлөх дайнд хүн хүчний
хохирлоос гадна улс ардын аж ахуйд 200 сая гаруй төгрөгийн
гарз хохирол учирчээ3.
БНМАУ-ын гадаадхарилцааны баримтбичгийн эмхтгэл. Боть
[ (1921-1961). УБ., 1964. тал 109. - Монгол улсын
3
санхүүгийн албанытүүх. УБ., 1996 он. тал 316.
Ю.Цэдэнбал. Илтгэл, өгүүлэл, хэлсэн үг. 3 ботьтүүвэр зохиол.
1 боть. 1941 -1954 он. УБ., 1966
он. тал 223.
Энэ хугацаанд манай улсын мал сүргийн тоо дайн болон
-175-

176. Монгол Улсын түүх V
байгалийн бэрхшээлээс шалтгаалан 26.2 саяас 20 сая'
хүртэл хорогджээ.
МАХН-ын X их хурал, улсын VIII их хурлын шийдвэрт
заасан ажээ соёлын байгуулалтын олон асуудал тухайлбал,
ЗХУ, Монгол хоёрыг холбосон төмөр зам тавих, аж үйлдвэр.,
барилга, сургууль соёлын газрыг шинээр барьж байгуулах
ажил хойшлогджээ.
Дэлхийн II дайн дууссаны дараа МАХН, засгийн газар
юуны урьд, ардын аж ахуйг дайны үеийн онц байдлаас
гарган энх цагийн бүтээн байгуулалтад шилжих, дайнаас болж
учирсан хохирлыг давах, хоёрдугаарт, эдийн засаг, нийгмийг
телөвлөгөөтэй хурдацтай хөгжүүлэх зорилт тавьжээ,
БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв Хороо
дайны үеийн онц байдлаас гарахад чиглэгдсэн хэд хэдэн арга
хэмжээ авав. Юуны өмнө цэргийн ахлах насны албан хаагчдыг
халж, батлан хамгаалахад зарцуулх байсан зардлыг
хорогдуулж, түунээс чөлөөлөгдсөн хүн хүч, хөрөнгө материалын
нөөцийг улс ардын аж ахуйн бүтээн байгуулах ажилд
шилжүүлэв. Ердийн хөсгийг улсын тээвэрт албан журмаар
дайчилдаг байснаа өөрчилж гэрээгээр хэрэглэх болов. Өргөн
хэрэглээний бараанд тогтоосон картын системийг халж, бараа
таваарыг чөлөөтэй худалдаалах болгосноос гадна 1946 оны XI
сараас үнийг нь 25-53 хувь хүртэл хорогдуулав. Дээрх арга
хэмжээний үр дүнд улсыг батлан хамгаалахад зарцуулж байсан
зардалд 1947-1952 онд 50 хувиар хорогджээ.
Дайнаас болж улсын санхүүд учирсан хохирлыг давах
зорилгоор ургүй зардлыг багасгах, өмч хөрөнгийн хадгалалт
хамгаалалтад тавих хяналт шалгалтыг чангатгахад чиглэсэн
арга хэмжээ авчээ.
1946 оны IV сард хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны бүгд
хурал «Улсын ба аж ахуйн аппаратын байдал ба түүний ажлыг
сайжруулах арга явууллагын тухай» асуудал хэлэлцээд улсын
-176-

177. Монгол Улсын түүх V
ба аж ахуйн аппаратын ажлыг үндсээр нь сайжруулахын тулд
гүйцэтгэлийн хяналт шалгалтыг сайжруулж, эрчимтэй явуулах,
улсын ба хөдөлмөрийн сахилга батыг өндөржүүлэх, шүүмжлэл
өөрийн шүүмжлэлийг өрнүүлэх, аппаратын ажилд эмх цэгц,
дэг журам, шуурхай байдлыг нэвтрүүлэх, ардчилсан ёсыг
нарийн чанд сахих, арвилан хэмнэх, аж ахуй, санхүүгийн
сахилга батыг дээшлүүлж, үргүй зардлыг багасгах зэрэг
зорилт дэвшүүлжээ. Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын ТХ-ны
хамтарсан тогтоолоор улсын орон тооны комиссыг байгуулж,
"Улсын ба аж ахуй хоршоолол, албан үйлдвэрийн газруудын
захиргааны орон тоо ба захиргаа, аж ахуйн зардлуудыг 1947 онд
1946 оныхоос 20 хувиар хорогдуулах арга хэмжээ авсан
байна"2.
Төр, аж ахуйн аппаратыг мэргэжилтэй боловсон хүчнээр
хангах нь дээрх зорилтыг хэрэгжүүлэх гол хүчин зүйл гэж үзэж
байв. 1947 оны байдлаар манай улсын 3 дээд сургуульд
(МУИС, намын шинэ хүчний дээд сургууль, Багш нарын оройн
дээд сургууль) 878 оюутан суралцаж3 тус сургууль курс
БНМАУ-ын түүх. III боть. УБ., 1969 он. тал 519.
Хууль, дүрэм.тогтоолын эмхтгэл. УБ., 1947он. Дугаар 3-4. тал
38.
Гэгээрэл, шинжлэх ухаан, соёлын талаар холбогдолтой
хуульчилсан актуудын системчилсэн
эмхтгэл. УБ., 1964он.
төгссөн боловсон хүчнээ улс ардын аж ахуйн салбар бүрт
хуваарилан ажиллуулах болов. Дайны өмнө, дайны жилүүдэд
цэргийн мэргэжилтэй боловсон хүчнийг бэлтгэж сургахыг
голчилж байсан бол одоо хөдөө аж ахуй, анагаах ухаан, улс
төр, эдийн засгийн мэргэжилтэнг түлхүү бэлтгэх болжээ.
Дайны дараа улс нийгмийн ба хоршооллын өмч хөрөнгийг
хамгаалах, ' өсгөн бэхжүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авч
-177-

178. Монгол Улсын түүх V
эхэлжээ. 1947 оны II сард Бага хурлын Тэргүүлэгчид «Улсын ба
олон нийт, хоршооллын байгууллагуудын өмчийг хамгаалах
тухай» тогтоол гаргаж, улс олон нийт, хоршооллын байгууллагын
өмч бол халдашгүй, ариун дархан хөрөнгө мөн учир улс олон
нийт ба хоршооллын байгууллагуудын хөрөнгийг
хулгайлагчид ба ашиглагчидтай шийдвэртэй тэмцэх нь улсын
бүх байгууллагын тэргүүний үүрэг байх ёстой гэж уг тогтоолд
заажээ. Энэ шийдвэрийн үндсэн дээр улс нийгмийн өмч
завшсан хүмүүсийг эрүүгийн хуулиар шийтгэж байв. Дайны
үеийн онц байдал цуцлагдаж, харуул хамгаалалт суларч
эхэлсэн,нөгөө талаас аливаа бараа бүтээгдэхүүн хомс,
тарчиг байсан нь улс нийгмийн өмч хөрөнгийг хулгай хийх,
завших хүслийг зарим хүмүүст төрүүлж байжээ. Жишээ нь:
улсын авто өртөө байгуулснаар түүний сэлбэг хэрэгслийг хувьдаа
завших явдал нэлээдгүй гарчээ. Чухам ийм учир хувьдаа
машинтай хүмүүсийн машиныг хураах шийдвэр гаргаж байжээ.
Улс ардын аж ахуйг хэтийн төлөвлөгөөтэй хөгжүүлэх
зорилт тавьж, түүнийгээ дэс дараатай хэрэгжүүлж эхлэв.
Манай улс 1940-өөд оны үеэс аж ахуй соёлоо хөгжүүлэх жил,
жилийн төлөвлөгөө гаргаж хэрэгжүүлдэг байсан бол одоо 5
жилээр төлөвлех зорилт тавьжээ. Энэ нь дайны дараа манай
улсын тусгаар тогтнол, гадаад байдал бэхжиж, социалист
лагерийн орнуудын хүрээлэл буй болсон нь эдийн засгийн
хувьд таатай орчинг буй болгосон, БНМАУ, ЗСБНХУ-ын
хооронд 1946 онд найрамдал, харилцан тусгайлах гэрээ,
эдийн засгийн соёлын талаар хамтран ажиллах тухай
хэлэлцээр байгуулсан нь манай эдийн засаг соёлын хөгжлийг
түргэтгэх найдвартай баталгаа болсон, нөгөө талаар улс
орныхоо дотоодод аж ахуй, нийгэм соёлын үндсэн олон
асуудлыг хэтийн төлөвлөгөөний үндсэн дээр шийдвэрлэх
шаардлага тулгарсантай холбоотой юм.
1946 оны IX сард Намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо
-178-

179. Монгол Улсын түүх V
«БНМАУ-ын улс ардын аж ахуй ба соёл, боловсролыг
хөгжүүлэх анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөө зохиох тухай»
тогтоол гаргав. Улсын төлөвлөгөөний комисс анхдугаар таван
жилийн төлөвлөгөөний төслийг боловсруулж, ард олны
саналыг авчээ. Таван жилийн төлөвлөгөөний үндсэн гол
асуудал нь мал аж ахуйн хөгжлийн хэтийн төлөвийн асуудал
байв. Мал сүргийн ихэнх хувийг хувьдаа эзэмшиж, улсын
бэлтгэл, татвар, төлөвлөгөөт даалгаврын голыг нугалдаг
ардын аж ахуйтнуудын хэтийн төлөвийн асуудлаар нам
засгийн удирдлагуудын дунд нэгдсэн санал байхгүй байв.
Х.Чойбалсан ардын үйлдвэрлэлийн нэгдэл, уламжлалт хот
айл, ардын нөхөрлөл бол тодорхой хугацаанд манайд тохирсон
хоршооллын тохиромжтой хэлбэр гэж үзэж байсан бол
Ю.Цэдэнбал ардын үйлдвэрлэлийн нэгдэл хоршооллын бүрэн
утгыг илэрхийлж чадахгүй, учир нь малынхаа өчүүхэн хэсгийг
нийлүүлж нийгэмчилснээс хөдөлмөрөө хоршоогүй тул х: хувийн
сонирхол нь давамгайлж байх болно. Иймд хувийн аж ахуйгхаа том
аж ахуй болгон өөрчлөхгүйгээр хэтийн төлөвлөгөөнд хамаарч
чадахгүй гэж үзэж байжээ. Ю.Цэдэнбал тэр үед ЗХУ-ын хөдөө аж
болон ер нь социалист системд өрнөж байсан өмчөө нийгэмчлэх,
өмч буй болгох хөдөлгөөнийг хөгжлийнхээ зорилт болгон шүтэж
ба бол Х.Чойбалсан өөрийн орны уламжлалт аж байдлын үндсэн дээр
ажээ цаашид хөгжүүлэх замаар хоршоолох хөдөлгөөнийг
өрнүулэх бодол байжээ. Юутай ч анхдугаар таван жилийн
төлөвлөгөөний төслийг боловсруулахад тухайн үедээ хамгийн нэр
нөлөө бүхий ард түмний бурхан болсон Х.Чойбалсангийн санал
давамгайлжээ.
Дайны үеийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан МАХН, засгийн
ээлжит хурал 7-8 жил болсны дараа 1947 оны XII сард МАХН-ын XI
их xypaл хуралдав. Хуралд намын 800 шахам байгууллага, 28000
гаруй гишүүдийг төлөөлсөн 480 төлөөлөгч оролцож, МАХН-ны Төв
Хорооны тайлан илтгэл, 1948-1952 улс ардын аж ахуй соёлыг
-179-

180. Монгол Улсын түүх V
хөгжүүлэх таван жилийн төлөвлөгөөний төсөл, намын дүрэмд
өөрчлөлт оруулах, намын төв байгууллагуудыг сонгох асуудлыг
хэлэлцжээ.
Энэ их хуралд засгийн газрын тэргүүн Х.Чойбалсан МАХН-ын
Төв Хорооны тайлан илтгэлийг тавьж, Намын Төв Хорооны
ерөнхий нарийн бичгийн дарга нь улс ардын аж ахуйг хөгжүүлэх
анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөөний тухай илтгэл тавьж
хэлэлцүүлжээ.
Их хурлаар хэлэлцэж баталсан анхдугаар таван жилийн
төлөвлөгөө бол олон хэвшилт эдийн засгийг төлөвлөсөн
телөвлөгөөний үндсэн дээр удирдан зохицуулах гэсэн анхны
оролдлого байв.
Анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөөний үндсэн агуулга нь
БНМАУ-ын эдийн засаг, үйлдвэрлэх хүчнийг бүхий л аргаар
хөгжүүлэх, хүний ухамсарт үлдэж хоцорсон феодализмын
үлдэгдэлтэй шийдвэртэй тэмцэх, социализмд дэвших цаашдын
дэвшилтийг гүнзгийрүүлэхэд оршиж байлаа. Ардын үйлдвэрлэлийн
нэгдлийг жинхэнэ үлгэр жишээч аж ахуй болгон сайжруулах,
нэгдлийн дүрмийг шинэчлэн боловсруулахыг заахын хамт мал аж
ахуйг хамтын хүчээр эрхлэх нэг хэлбэр болох «Ардын нөхөрлөл»
байгуулж ажиллах гэсэн Х.Чойбалсангийн саналыг их хурал
дэмжжээ.
БНМАУ-ын улс ардын аж ахуйг соёлыг 1948-1952 онд
хөгжүүлэх анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөөгөөр малын тоо
толгойг 31 саяд хүргэж, аж үйлдвэрийн газрыг өргөтгөж түүний нийт
бүтээгдэхүүнийг 96.8 хувиар өсгөх, бүх хүүхдийг анхан шатны
сургуулиар заавал сургах, насанд хүрэгсдийн бичиг үсэг үл мэдэх
явдлыг арилгах зэрэг зорилт дэвшүулжээ1.
Намын их хурлын дараа таван жилийн төлөвлөгөөний
биелэлтийг хангахад удирдлага, зохион байгуулалтыг өөрчлөхөөс
эхлээд олон түмнийг дайчлах ажилд идэвхийлэн оржээ.
1947 оны XII сарын 27-нд Сайд нарын Зөвлөлөөс аймгийн бага
-180-

181. Монгол Улсын түүх V
хурлын тэргүүлэгчдийн газар болон сумын захиргааны зохион
байгуулалтын ажлыг
1
МАХН-ын түүхэнд холбогдох баримт бичгүүд. УБ., 1967.
тал 194, 200, 214.
сайжруулах арга хэмжээ авч, орон нутгийн засаг захиргааны
байгууллагын зохион байгуулалтыг сайжруулж, олон түмнийг
дайчлах үйл хэргийг хангаж чадахуйц гавшгай байгууллага
болгох, 1948 оны I сард МАХН-ын Төв Хороо, Сайд нарын
Зөвлөлөөс «таван жилийн төлөвлөгөөний зорилтын биелэлт,
явцын тухай мэдэгдэл гаргаж байх журам тогтоох тухай»
тогтоол гаргажээ. Үүнд: дээд байгууллага нь доод
байгууллагынхаа ажлыг байнга шалгаж, тайлан тооцоог
гаргуулж байх, үйлдвэрүүд бол улирал тутмын
төлөвлөгөөнийхөө биелэлтийн явцын тухай дээд
байгууллагадаа тайлагнаж байх журам тогтоов. Олон нийтийн
байгууллагуудын үйл ажиллагааг таван жилийн төлөвлөгөөг
биелүүлэх хэрэгт чиглүүлэв. 1948 онд хуралдсан МҮЭ-ийн V их
хурал, МХЗЭ-ийн XI их хурал, эмэгтэйчүүдийн байгууллагын
тайлан сонгуулийн хурлууд төлөвлөгөөт зорилтыг
биелүүлэхэд чиглэл
чиглэлээрээ олон түмнийг зохион байгуулах асуудал
хэлэлцжээ.
Анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд
чиглэгдсэн удирдлага, зохион байгуулалтын хувьд олон
түмнийг захиргаадах, шахах дээрх арга хэмжээнүүдээс гадна
олон түмний идэвх санаачилгыг өрнүүлэх, тэдний аж амьдрал,
ахуй соёл, боловсрол мэдлэгийн төвшинг дээшлүүлэх олон
асуудлыг шийдвэрлэжээ.
1948 оны IV сараас ажилчид үйлдвэрийнхээ захиргаатай
хамтын гэрээ байгуулах болсон нь төлөвлөгөөт зорилтыг
биелүүлэхэд ажилчдыг дайчлах, нөгөө талаас ажилчдын цалин
-181-

182. Монгол Улсын түүх V
хөлс, амжиргааны төвшинг дээшлүүлэхэд чухал ач
холбогдолтой болжээ.
Улсын үйлдвэр аж ахуйн газар хувьсгалт уралдаан өрнөж
ганц нэгээрээ уралддаг байсан бол хамт олноороо уралдах
хэлбэр газар авч эхлэв. Анхдугаар танан жилийн төлөвлөгеөг
3000 гаруй ажилчин давуулан биелүүлж, олон арван ажилчин
Ю-16 жилийн үйлдвэрлэлийн нормыг биелүүлжээ.
1948 онд улсын сайн малчдын I I I зөвлөлгөөн болж, мал
өсгөх төлөв-лөгөөг биелүүлэх асуудлыг хэлэлцэв. Энэ
зөвлөгөөн дээр Х.Чойбалсан малчин ардууд жил бүр ямар үр
дүн олохыгоо мэдэж байхын тулд төлевлөгөөг ардын аж ахуйтан
бүрд хүргэж өгөх хэрэгтэй гэдэг саналыг дэвшүүлжээ. Уг
саналын дагуу Төв Хорооноос гаргасан тогтоолд ардын аж
ахуйтан бүрд мал өсгөх жил тутмын заавал гүйцэтгэх
төлөвлөгөөг тогтоох, төлөвлөгөөгөө илүү гаргаж өсгөсөн бүх
малыг албан татвар, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний албан
журмын үүргээс чөлөөлөхөөр заажээ. Энэ арга хэмжээ нь
малчдын малаа өсгөх сонирхол, идэвх санаачилгыг
дээшлүүлэх, малын тоо толгойг өсгөх хөшүүрэг болж чадаагүй
аж. Учир нь дээрх шийдвэрийн дагуу албан татвар, бэлтгэлийн
үүргийг бэлэн байгаа малд биш харин төлөвлөгөөгөөр өсгөвөл
зохих малын тоонд ноогдуулах, мал өсгөх төлөвлөгөө болон
бэлтгэлийн оногдлоо биелүүлээгүй хүмүүст хуулийн хариуцлага
хүлээлгэх болсон байна. Энэ хууль үйлчилж байсан 1950-1953
онд олон тооны ардын аж ахуйтан жил бүрийн бэлтгэлийн ба
албан татварын ногдол үүргийг биелүүлж чадахгүй улсад их
хэмжээний өртэй болж зарим нь ядуурах хандлагатай болжээ.
1949 оны II сард БНМАУ-ын IX их хурал хуралдаж Засгийн
газрын ажлын тухай, БНМАУ-ын сонгуулийн системийн
ардчиллыг цаашид улам
гүнзгийрүүлэх тухай илтгэлүүдийг хэлэлцэж, шийдвэр гаргажээ. Энэ
хурлын шийдвэрийн үндсэн дээр Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлиг гарч,
-182-

183. Монгол Улсын түүх V
өртөөний албыг улс өөртөө авч улсын морин ба авто өртөөг байгуулан ардын
аж ахуйтныг морин өртөөний албанаас чөлөөлжээ. Энэ бол ардын
ахуйтныг асар их дарамтнаас чөлөөлсөн чухал шийдвэр байв. Морин өртөөнд
жил бүр дунджаар 18 мянга гаруй хүн, 370 шахам мянган агт морь хэрэглэж,
150 орчим мянган бог мал, 10 гаруй сая төгрөг зарцуулж байжээ1. Ардын аж
ахуйтныг морин өртөөний дарамтнаас чөлөөлсөн ч гэсэн улсын төлөвлөгөөт
даалгавар, бэлтгэлийн бодлогоос шалтгаалан мальн тоо толгой олигтой өсч
чадаагүй байна. Энэ байдалд нам, засгийн газар дүгнэлт хийн, ардын аж
ахуйтны талаар явуулж байсан татварын бодлогоо өөрчлөв. БНМАУ-ын
Ардын Их Хурлын Тэргуулэгчид 1954 оноос улсын бэлтгэлийн ба албан
татварын ноогдлыг төлөвлөгөө ёсоор байвал зохих малд биш, бэлэн байгаа
малын тоогоор бодож ноогдуулах шинэ журам тогтоожээ.
Ардын аж ахуйтныг бодын тоогоор бүлгүүдэд хувааж, улсын
бэлтгэлийн ба албан журмын уүрэг, албан татварыг өсгөн нэмэгдуулэх
аргаар ноогдуулах болсны зэрэгцээгээр албан татварын нийт хэмжээг
23 хувиар хорогдуулж, 10 хүртэлх бодтой аж ахуйтныг мал аж ахуйн
албан татвар, мах суу тушаах үүргээс чөлөөлөв. Ардын ах ахуйтны
урьдах олон өрийг хүчингүй болгож, мах, ноос ноолуурын үнийг
нэмэгдүүлжээ. Эдгээрийн үр дүнд малаа өсгөх сонирхол ч дээшилж,
мал аж ахуйн хөгжил дэвшил гарч эхлэв.
Анхдугаар жилийн төлөвлөгөөний үйлдвэр, барилга, зам харилцаа,
соёлын зорилтууд ч хэрэгжиж байв. 1946 оны харилцан туслалцах
гэрээний
үндсэн дээр ЗХУ-аас манайд үзүүлэх эдийн засгийн тусламж өргөжив.
Таван
жилийн төлөвлөгөөний жилүүдэд Налайхын нүүрсний уурхай,
Төв
цахилгаан станц, Аж үйлдвэрийн комбинатын хэд хэдэн фабрик,
завод,
мебелийн үйлдвэрийг өргөтгөж, автомеханик заводыг шинэчлэн
тоноглов,
ЗХУ-ын материал, техник, мэргэжилтний туслалцаатайгаар
-183-

184. Монгол Улсын түүх V
Бүрэнцогт,
Түмэнцогт, Чулуунхороот, Цэнхэрмандалд хувь нийлүүлсэн уул
уурхайн
үйлдвэр, Зүунбаянд нефтийн үйлдвэр, Наушки-Улаанбаатарын 400
гаруй
км урт төмөр зам барьж ашиглалтад оруулав. Аймаг бүрт авто бааз
байгуулж,
нийслэл аймгуудын хооронд болон аймаг доторх ачаа тээвэрлэлт,
зорчигчдод
үйлчлэх ажил сайжирчээ. Ихэнхи аймгийн төвийг цахилгаанжуулж,
аймгайг
Улаанбаатартай, нэлээд сумыг аймгийн төвтэй холбосон телефон
харилцаа-
тай болгов. Ард түмний аж байдал, соёлын түвшин ч дээшлэв.
Нарийн
мэргэжлийн салбар бухий аймаг дундьш эмнэлгүүдийг байгуулж,
хүн амд
үзүүлэх эмнэлгийн тусламжийг өргөтгөж, бүх төрлийн эмийн
үнийг
хямдруулжээ. 1953 оны Ш сард МАХН-ын ТХ-ны бүгд хурлаар
анхдугаар
таван жилийн төлөвлөгөөний үр дүнг нэгтгэн томъёолсон байна.
Дайн нь;
дараах жилүүдэд улс ардын аж ахуйд социалист салбар өсөн
өргөжиж,
механикжсан тээвэр, аж үйлдвэрийн салбарууд шинээр үүсэж буй
болон
үйлдвэрлэх хүчин цаашид бэхжсэн нь 5 жил ийн төлөвлөгөөг
хэрэгжүүлсний
1 МАХН-ын товч туух.
УБ.. 1985. тал 261 26 4
Гол үр дүн байв. Энэ хугацаанд нийт мал 8.7 хувиар өсч,
-184-

185. Монгол Улсын түүх V
тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх таван жилийн төлөвлегөө
151.1 хувиар биелэж, өвс хадах морин станц 5 дахин нэмэгдэж,
аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн 2 дахин нэмэгджээ. Сургуулиудын
тоо олширч, түүнд суралцагсдын нийт тоо 5 жилд 52000-67 000
хүртэл нэмэгдэв. Хүн амын эрүүл мэндийг хамгаалах ажилд
ахиц дэвшил гарч өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх ажил
сайжирчээ. Ажилчин албан хаагчдын цалин ба бодит орлого
нэмэгдэж, жижиглэн худалдаалах бараа гүйлгээ өсчээ.
Хэдийгээр ийм амжилт байсан боловч мал өсгөх ардын
сонирхлыг төрүүлж чадахуйц арга хэмжээ авч чадаагүй
байснаас малын тоо толгой төлөвлөсөн хэмжээнд хүрч өссөнгүй.
Ийм ч учраас ардын аж ахуйтны малаа өсгөх сонирхлыг
дээшлүүлэх үүднээс улсын төлөвлөгөөт даалгавар, татвар,
бэлтгэлийн үнийн талаар бодлогоо өөрчилсөн юм (энэ тухай
өмнө нь өгүүлсэн билээ).
Дайны дараа энх цагийн бүтээн байгуулалтанд
шилжсэнээр манай улсын эдийн засаг нийгэм хурдацтай
хөгжиж, үйлдвэрлэх хүчин нэмэгдсэн нь гол ололт байв. Энэ
жилүүд бол улс ардын аж ахуй, соёлыг хэтийн төлөвлөгөөтэй
хөгжүүлэх зорилт тавьж түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн төлөө
тэмцсэн их хөдөлмөрийн жилүүд байв. Анхдугаар таван
жилийн төлөвлөгөөний зарим зорилт хэрэгжиж чадаагүй нь
дараа дараагийн төлөвлөгөөгөө боловсруулахад сургамж
болсон байна. Түүнээс гадна социалист системийн орнуудад
өрнөж байсан хөдөө аж ахуйг хоршоолох шаардлага манайд
мөн тулгарч буйг яруу тод харуулсан юм.
БНМАУ-ын улс төрийн тогтолцоо, түүний механизмд гарсан
өөрчлөлт. 1940-1953 он бол Монгол улсын хувьд дайны үеийн
онцгой зорилтуудыг хэрэгжүүлэх, дайны дараа дайнаас болж
учирсан хохирол, сүйтгэлийг арилгах, энх цагийн бүтээн
байгуулах зорилтуудыг богино хугацаанд нөхөн гүйцэлдүүлэх
шаардлага тулгарсан өвөрмөц гэмээр өөрчлөлтүүд гарчээ.
-185-

186. Монгол Улсын түүх V
Тэдгээр өөрчлөлтүүдийн тодорхойлогдох гол шинж, үндсэн
чиглэл нь нэг хүнийг тахин шүтэхэд суурилсан тоталитар дэглэм
улам бүр батжин бэхжсэн явдал байв.
1940 оноос хойш 1947 он хүртэл МАХН-ын их хурал, Улсыи
их хурал хуралдсангүй. Улс орны бүх асуудал, чухал хууль
тогтоомжуудыг Намын Төв Хорооны бүгд хурлууд болон
Тэргүүлэгчдийн хурал, Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд
нарын Зөвлөл (засгийн газар) шууд шийдвэрлэн гаргадаг
болжээ.Тийм нөхцөлд нам, төрийн эрх баригч цөөн хүмүүсийн
эрх мэдэл асар өсөж, удирдлагын төвлөрөл нэн хүчтэй
болжээ.
Нийгмийн амьдралд намын эзлэх байр суурь бэхжиж
нөлөө нь нэмэгдэв. 1941-1943 онд намын батлах солилт
явагджээ. Энэ нь үнэн хэрэг дээрээ МАХН-ын дотор хийсэн
цэвэрлэгээ байсан бөгөөд намын 15 000 орчим гишүүдээс
2000 орчим хүнийг намаас хасчээ. Намд улс төр, ажил хэрэгч
чанарыг харгалзахын хамт тухайн шатны дээд удирдлагадаа
үнэнч хүмүүсийн үлдээж, цаашид тийм хүнээр намын эгнээг
өргөтгөх, тэдний дотроос нам улсын хариуцлагатай ажилд
томилон ажиллуулах журам тогтоожээ. Чухам эндээс л намын
удирдлагыг тойрсон шадар хүмүүсийн
бүхэл бүтэн бүлэг бүрэлдэх үндэс гараа эхэлжээ. I
Нийгэмд намын эзлэх байр суурь өсч, түүний гүйцэтгэх үүрэг
нэмж байгааг харгалзан, Намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийг Улс
төрийн Товч хэмээж, Ерөнхий нарийн бичгийн даргын байр суурь
бэхжиж, эрх нэр хүнд нь өсч байжээ. Улмаар Намын Төв
Хорооны үүрэг байр сууц суларч, үнэн хэрэгтээ Улс төрийн Товчоо
бүхнийг шийддэг болов. Түүгээр зогсохгүй засаг захиргаа, аж
ахуйн байгууллагын өдөр тутмын болон цаг үеийн аар саар ажлаар
хөөцөлддөг, олон нийтийн байгууллагуудыг шууд захиран
удирддаг байгууллага болон хувирчээ.
МАХН-ын XI их хурлаар шинэчлэн баталсан дүрэм ёсоор
-186-

187. Монгол Улсын түүх V
хориос дээш насны залуучуудыг гагцхуү МХЗЭ-ээр дамжуулан намд
элсүүлэх, орлогчищ хугацааг I жил байсныг 6 cap болгож, намын
дүрэм зөрчсөн гишүүдийг сануулах, тэмдэглэх, донгодох, VI сараас
I жилийн орлогч болгох, намаас хөөх зэрэг журам тогтоов.
Намьгн төв, орон нуттийн байгууллагуудын тоо аажмаар өсч
байи. 1947 оноос багуудад намын хэсэг байгуулсан бөгөөд 1950-иад
онь дундуур ХААН-ийн дэргэд намын үүр байгуулжээ. Ажлаараа
хоцрогдож буй улс ардын аж ахуйн салбаруудад намын
байгууллагын төлөөлөгч томилон ажиллуулдаг болов.
1941 онд нам, улсын төв сургуулийг Намын боловсон хүчний
дээд сургууль болгож, Төв Хорооны нэг нарийн бичгийн дарга
(Ч.Сүрэнжав)-аар тэргүүлүүлэх болж, нам өөрийн боловсон хүчний
асуудлыг их анхаарч, 1943 онд аймаг хотын намын хороонд
боловсон хүчин зохион байгуулалтын асуудал эрхэлсэн нарийн
бичгийн даргын орон тоог буй болгожээ.
МАХН-ын X их хурлаас заасан чиглэл хүмүусийн ухамсар
дахь феодализмын үлдэгдэлтэй шийдвэртэй тэмцэх нэрийн дор
намын улс төр үзэл суртлын ажлыг улам эрчимжүүлжээ. Намын
үзэл суртлын ажил бол ангийн тэмцэл мөн гэж узэн, марксизм
ленинизмийг намын үзэл сурш, онолынхоо үндэс хэмээсэн байр
сууринаас хандаж байв. Социализм байгуулах сталинч үзэл
баримтлалыг МАХН-ын шийдвэрүүдэд хуулбарлан тусгаж,
ундэсний эрх ашгийн асуудлыг үгүйсгэх болов.
Намын гэгээрлийн системийг өргөтгөж, улс төрийн
дугуйлангууд байгуулж, марксизм-ленинизм, Сталины зохиолууд,
улс төр эдийн засгийн ухааныг судлуулах болжээ. Намын гишүүд,
ард иргэдийн марксист онолын мэдлэгийг дээшлүүлэхэд туслах
зорилгоор «Суртал нэвтрүүлэг» хэмээх тусгай сэтгүүл гаргах
болов. Мөн Улаанбаатар хотын намын хорооны дэргэд марксизм-
ленинизмийн оройн их сургуулийг нээж, нам, улсын боловсон
хүчинд улс төрийн боловсрол олгох болжээ. Нам, улсын
хариуцлагатай ажилд томилоход дээд удирдлагад үнэнч, тэдний
-187-

188. Монгол Улсын түүх V
заавраар ажиллаж чадах чадвараас гадна улс төрийн боловсрол нэг
чухал үзүүлэлт болж эхлэв. 1950 онд Намын Төв Хорооны дэргэд
марксизм-ленинизмийн зохиолуудыг орчуулах редакцийг
байгуулж БХК(б)Намын түүх, Маркс, Энгельс, Ленин, Сталины
зарим зохиолуудыг орчуулан нийтлүүлж байв. Энэ үеэс нам, улсын
түүхэнд холбогдолтой баримт бичгүүдийг түүвэрлэн нийтлэх
ажил эрчимтэй явагдаж эхлэв. Ингэхдээ МАХН-ын түүхэн
баримтуудыг марксизм-' книнизм, Монгол, Зөвлөлтийн
найрамдлын эрх ашгийн үүднээс гуйвуулан засварлаж
нийтлүүлэхийн хамт (Жишээ нь: МАХН-ын их, бага ба Төв
Хорооны бүгд хурлын тогтоол, I боть. 1921-1929. УБ., 1947.)
уламжлалт ёс заншил, үндэсний ухамсар, бахархал, түүх соёлыг
дээдлэх гэсэн илрэлүүдийг Монгол-Зөвлөлтийн найрамдалд
харш хэрэг, үндсэрхэх үзэл, феодализмын үзэл суртал хэмээн
хавчин дарангуйлах болж байв. Энэ бол МАХН-ын
анхнаасаа баримталж үлдсэн үндэсний ардчилсан
үзэл санааг хэрэг дээрээ огоорон хаясан хэрэг байв.
1944 онд орчуулагч Б.Гонгоржавын намын эсэргүү үзлийн
тухай, 1947-1949 онд Улсын хөгжимт драмын театрын уран
бүтээлийн тухай, Ардын унших бичгийн тухай, сургуулиудад
түүх, утга зохиол зааж байгаа байдлын тухай зэрэг тогтоолууд
гаргаж, түүндээ Чингис хааныг хөөргөн магтсан, түүний хийсэн
эзлэн түрэмгийлэх дээрмийн дайнд марксист бус үнэлэлт
дүгнэлт өгсөн, түүх соёлын дурсгалд ангич, намч байр
сууринаас хандаагүй, үндэсний явцуу үзэл номлосон зэрэг
хатуу гэм зэм хүлээлгэж олон хүнийг буруутгажээ.
Хэвлэл нийтлэлийн хэргийг үзэл суртал, улс төрийн талаар
яриж байх зорилгоор 1947 онд хэвлэл утга зохиол хянах газрыг
байгуулжээ. Хэвлэл утга зохиол хянах газар нь улс төр, үзэл
суртлын төдийгүй урлаг уран сайхны бүхий л бүтээлийг шүүн
тунгааж бүхнийг намын үзэл сурталд захируулан, нам, засгийн
удирдагчдын үйл ажиллагааг магтан дуулсан бүтээлийг хөхүүлж
-188-

189. Монгол Улсын түүх V
байв.
Хувьсгалт нам 1921 оноос эхлэн баримталж ирсэн үндэсний
ардчилсан үзэл санааг хэрэг дээрээ орхиж, үзэл суртлын ажил
бол ангийн тэмцлийн хэлбэр мөн гэж үзэн, монгол ёс, үндэсиий
ухамсар бахархал, түүх соёлыг дээдлэх илрэл бүхнийг
үндсэрхэх хорт үзэл хэмээн дарангуйлах болжээ.
Намын үзэл суртлын ажил нь олон түмний үндэсний
ухамсар, бахархлыг үгүйсгэж, чөлөөт сэтгэлгээг боогдуулж
үнэнийг илэрхийлэх эрмэлзлийг нухчин дарж байв. Ингэж ганц
үзэл номлолыг хүчээр тулгасан нь нийгмийг тодорхой утгаар
оюуны хоосрол уруу түлхсэн байна.
БНМАУ-ын төрийн башууллагын системд зарим өөрчлөлт
гарав. 1941 онд улс ардын аж ахуй, соёльгг удирдах хэрэгт
төлөвлөгөө нэвтрүүлж байгаатай уялдуулан Сайд нарын
Зөвлөлийн дэргэд Төлөвлөгөө тоо бүртгэлийн ба хянан
шалгах газрыг байгуулж, дараа нь 1945 онд Улсын
телөвлөгөөний комисс болгон еерчлөн байгуулжээ.
1948 онд засгийн газарт ерөнхий сайдын орлогч нарын тоог
нэмэгдүүлж, нэгдүгээр орлогчид ажлаа еренхийд нь
эрхлэхийн хамт мал аж ахуйг хариуцуулж, төлөвлөгөө эрхэлсэн
орлогч, худалдаа тээвэр ба санхүү эрхэлсэн орлогч, нийгэм
соёл боловсролын асуудал эрхэлсэн орлогч, үйлдвэр,
барилга, холбоог эрхэлсэн орлогч хэмээх хуваарь
тогтоожээ. Гадаад харилцааны ергөжилттэй холбогдуулан
Гадаад яамны зохион байгуулалтыг өргөтгөв. 1949 онд
хуралдсан Улсын XI их хурал Үндсэн хуульд нэмэлт оруулж
Улсын Бага хурлыг татан буулгаж, Улсын Их хурлыг төрийн эх
барих хууль тогтоох байгууллага гэж заав.
Улс орны төсөв хөрөнгө дутагдалтай байдлыг харгалзан үргүй
зардлыг
багасгахын үүднээс захиргааны аппаратын орон тоо төсөв
зардлыг
-189-

190. Монгол Улсын түүх V
хорогдуулах тусгай комиссыг Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд 1946
оноош
байгуулан ажиллуулах болжээ. Энэ комиссын эрх үүргийг
дээшлуүлж,
ажлын цар хэмжээг ихэсгэх арга хэмжээ авч байв.
Орон тоо, төсөв, үргүй зардлыг хэмнэх ажил өрнөж байсан ч
гадаад
дотоод нөхцөл байдлаас болон улс ардын аж ахуйд шинэ салбар,
үйлдвэрд
бий болохын хэрээр захиргааны зардал өсч байжээ.
Tөp захиргааны нэн чухал салбар болон хууль хяналтын
байгууллагын
бүтэц зохион байгуулалтад ч өөрчлөлт гарав.
Дайны нөхцөлд улсыг аюулаас хамгаалах байгууллагын үүрэг
зорилт өсөв. 1930-аад хууль ёсыг бүдүүлгээр зөрчиж байсан явдлыг
таслан зогсоох, Дотоод явдлын яамны ажилд намын хяналтыг
сайжруулах зорилгоор ДЯЯ-ны намын үүргийг НТХ-нд шууд
захирагдах, ДЯЯ-ны орон нутгийн байгууллагын ажлын тухай
асуудлыг тухайн орон нутгийн Намын хорооны хурлаар хэлэлцэж
байх болгожээ. Дотоод явдлын яамны аппаратыг нам, эвлэлийн
үнэнч шударга гишүүдээр хангах, ажилтнуудын онол, улс төрийн
мэдлэгийг байнга дээшлүүлж байх сургалтын системтэй болгох арга
хэмжээ авч байснаас гадна ажилтнуудыг байнга шалгаж, ажилд
тэнцэхгүй хүмүүсээс! цэвэрлэж байх үүргийг удирдлагад нь өгч байв.
Баян-Өлгий, Хөвсгөл зэрэг аймагт дотоод яамны хэлтсийг нам, төрийн
удирдлагын дээр тавьж байсан дутагдлыг арилгах арга хэмжээ авч
байв.
1945 онд улсын прокурорын шинэ дүрмийг баталж, ДЯЯ ба
Цагдан сэргийлэх байгууллагын мөрдөн байцаах, таслан шийтгэх
ажилд прокурорын зүгээс тавих хяналтыг сэргээжээ. Энэ зорилгоор
улсын прокурорт дээрх байгууллагуудын ажилд хяналт тавих үүрэг
бүхий орлогч, туслагч нарын орон тоог буй болгов. Энэ нь хууль ёсыг
-190-

191. Монгол Улсын түүх V
ноцтой зөрчсөн өмнөх гажуудал завхралыг засахад чиглэсэн алхам
байв. Төр захиргааны болон хууль хяналтын байгууллагаас алдар
нэр, ашиг завшаан хайгчдыг зайлуулах зарим арга хэмжээ авчээ.
1942 онд Эрүүгийн шинэ хуулийг баталж, тэр хуульд улс,
хоршооллын өмчийг хамгаалах тухай тусгай бүлэг оржээ. БНМАУ-
ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдээс 1946 онд гаргасан «Улсын ба олон
нийт, хоршооллын байгууллагуудын өмчийн хамгаалах тухай»
тогтоолд улс хоршооллын өмчийг идэж ашигласан болон түүнд
бололцоо олгосон хүмүүсийг хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэж,
энэхүү гэмт хэрэгт шийтгэгсдэд өршөөл үл үзүүлэхээр заажээ. 1949
онд Улсын Бага Хурал эрүүгийн хуульд өөрчлөлт оруулж, гэмт хэрэг
үйлдсэн 14-16 насны хүүхдийг баривчлах, 16-аасдээш насны хүүхдэд
насанд хүрэгсдийн нэгэн адил ял ногдуулах, эд хогшил мал
сүргийг тооллогоос дарагдуулагсад болон ажил тасалж, гологдол
бүтээгдэхүүн гаргагсдыг эрүүгийн хуулиар шийтгэж засан
хүмүүжүүлэх хөдөлмөр хийлгэхээр заажээ. Эдгээр тогтоол
шийдвэрийг биелүүлэх явцад улс хоршооллын байгууллагын
удирдах болон гүйцэтгэх олон ажилтныг баривчлан шийтгэжээ.
Намын үзэл суртлын ажил болон хуулийн байгууллагуудын
эдгээр тогтоол шийдвэрийг хэрэгжүүлэх явцад нугалаа завхрал ч
гарч байв. Социализм байгуулахын хэрээр ангийн дайсны эсэргүүцэл
нэмэгддэг хэмээх Сталины онол ч амьдралд хэрэгжиж, нам, эвлэлийн
гишүүд, сэхээтэн, олон нийтийг сэм тагнах, тэдыий үзэл бодол, улс
төрийн байр суурийн тухай дүгнэлт гаргуулах гэх мэт ажлыг даалгаж
байжээ. Бие биенээ хардах, сэрдэх явдал газар авчээ. Үүний илрэл нь
1947 онд гадаадын тагнуулын «Порт-Артурын» хэрэг гэгчийг ДЯЯ
бүрдүүлэн, түүнд холбогдуулан 80 гаруй хүнийг баривчлан шийтгэсэн
болон нам, улсын их хурлын төлөөлөгчдийг хүртэл мөрдөн мөшгиж,
хэлсэн ярьсныг нь тагнаж байсан явдал мөн.
Хэдийгээр дайн тулааны болон түүний дараах аж ахуйгаа сэргээн
босгох хүнд үе тохиолдож, тоталитар дэглэм ноёрхож байсан боловч
олон түмнийг төр засаг, аж ахуйн үйл хэрэгт татан оруулах талаар
-191-

192. Монгол Улсын түүх V
багагүй арга хэмжээ авчээ.
1944 оны IX сард Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгчид урьд
сонгуулийн эрхээ хасуулсан хүмүүст уг эрхийг олгож, Үндсэн
хуулийн зарим зүйлд нэмэлт өөрчлөлт оруулан бататгасан байна.
Ингэснээр БНМАУ-ын иргэд бүгд сонгох, сонгогдох тэгш эрхтэй
болсон юм. Хувьсгалын эсэргүү хэмээн хилсдсэн хүмүүсийн заримыг
суллажээ.
Сумын шүүхийн даргын үүргийг 1933 оноос сумын дарга
давхар гүйцэтгэдэг байсныг 1943 онд зогсоож, анхан шатны шүүхийн
хөдөлмөрчид өөрсдөө сонгох журам тогтоов. Улсын үйлдвэр олон
нийтийн газруудад өөрийн шүүхийг байгуулж түүний үйл
ажиллагаанд оролцож ирэв.
1941 онд улсын XXIV бага хурлаар Хөдөлмөрийн шинэ хуулийг
баталж мөрдөх болжээ. 1944 оноос улсын яамдад зөвлөх эрх бүхий
коллегийг бий болгож түүгээр салбарын олон чухал асуудлыг
хэлэлцэж байв. Үйлдвэр аж ахуйн газар үйлдвэрлэлийн зөвлөгөөнийг
тогтмолжуулж, түүнд ажилчдын оролцох оролцоо, шийдвэрлэх
асуудлын хүрээ өргөжиж байв. Ажилчин, албан хаагчид
захиргаатайгаа хамтын гэрээ байгуулан ажиллах болсноор захиргаа
нь зөвхөн шахах дарамтлах бус ажилчдын өмнө үүрэг хариуцлага
хүлээх болсон байна. Хүн амын сүсэг бишрэлийг хүндэтгэж, 1944
онд Гандантэгчинлэн хийдийн хурал номын үйл ажиллагааг
сэргээв.
БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр-засаг захиргааны хуваарилалт,
зохион байгуулалтад зарим өөрчлөлт оруулжээ. Үндэсний
цөөнхийн эрх ашгийг харгалзан Баян-Өлгий, мөн Баянхонгор,
Дундговь, Сүхбаатар аймгуудыг байгуулав.
Ардчиллын зарчмыг өргөтгөхөд улсын IX их хурал зохих хувь
нэмэр оруулсан байна. Тус их хурал сонгуулийн системийг
ардчилсан болгон өөрчлөхөөр тогтов. Их хурал уг хуульд нэмэлт
оруулж, улсын их хурлыг төрийн эрх барих дээд ганц
байгууллага болгожээ. Төрийн дээд байгууллагуудын сонгуулийн
-192-

193. Монгол Улсын түүх V
шинэ системийг 1951 оноос эхэлж нам, МХЗЭ, МҮЭ зэрэг олон
нийтийн байгууллагуудын сонгуулийн арга зарчим болгон
төлөвшүүлэв.
1951 онд их хурлын сонгуулийг шинэ системийн үндсэн дээр
шууд, бүх нийтийн, нууц) явуулж 295 хүнийг их хурлын депутатаар
сонгожээ.
Тэдгээр депутатууд нь өөр өөрийн тойргоос нэр дэвшигдсэн бус,
дээрээс
НТХ-ноос албан тушаал, ажлын амжилт байдлыг харгалзан
тойргууд
хуваарилан өгч өрсөлдөгчгүй сонгогдсон хүмуүс байв. Сонгууль энэ
утгаараа I
сонгох зүйлгүй зөвхөн саналаа өгөх төдий томилолт байжээ.
Сонгогчдын
99.92 хувь нь сонгуульд оролцож, нэр дэвшигчдийн төлөө 99.67
илүү хувь)
нь саналаа өгчээ.
Их хурлын анхны чуулганаар БНМАУ-ын Их хурлын
Тэргүүлэгчдийн' даргаар урьд нь Бага хурлын дарга байсан
Г.Бумцэндийг сонгож, Засгийн газрыг Х.Чойбалсангаар
толгойлуулжээ. Улсын Их хурлын тогтоолыг хууль, түүний
тэргүүлэгчдээс гаргасан тогтоолыг зарлиг гэх болж тэдгээр
байгууллагын эрх зүйн зарчмыг нарийвчлан тогтоов.
Бүхэлдээ ардчиллыг хангах, сахин биелүүлэхэд чиглэсэн дээрх
арга хэмжээ нь нийгэмд нам, төрийн дээд түвшинд нэг хүнийг
тахин шүтэх, ганцаар захирах ёс, захирагдах арга оршсоор байсан
нөхцөлд хоосон шийдвэр, тунхаг төдий болж, ажил амьдрал дээр
захиргаадалтын эрх сургааль улам чангарч байв. Нэг хүнийг тахин
шүтэх явдал, түүний шууд сүүдэр тусгал болсон захиргаадалт
саарсангүй улам өргөжин гүнзгийрч байв. Тэр нь 1942 онд
Х.Чойбалсангийн 50 насны ой, 1949 онд Сталины 70 насны ойг
өргөн дэлгэр тэмдэглэх үеэр дээд цэгтээ хүрчээ. 1940-1953 оны
-193-

194. Монгол Улсын түүх V
үеийн БНМАУ-ын улс төрийн тогтолцоо нь:
Дайны үеийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан удирдлагын төвлөрөл,
хатуу диктатурт түшиглэсэн;
Дайны дараа олон улсын хүчний харьцаа өөрчлөгдөж, капиталист,
социалист хоёр систем зэрэгцэн орших болсноор үзэл суртлын
хүлээсэнд баригдсан байв.
Энэ үед коммунист үзэл онол хүчээ авч МАХН үндэсний
ардчилсан үзэл бодол, үйл ажиллагаанаасаа социалист үзэл баримтлал,
үйл ажиллагаанд шилжин, улс үндэстний эрх ашиг, сонирхол
орхигдсон байна. Нийгэмд МАХН-ын тэргүүлэх үүрэг нэмэгдэж,
нам бүхнийг жолоодож байсан болохоор намын үзэл бодлоос өөр
үзэл бодлыг хүлээн зөвшөөрөхгуй, нухчин дарж байв. Энэ нь чөлөөт
сэтгэлгээг хаан боогдуулж, нийгмийг оюуны хоосролд оруулах
замыг нээсэн юм.
V бүлэг
БНМАУ-Д СОЦИАЛИСТ ӨӨРЧЛӨЛТИЙГ
ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЭЛСЭН НЬ (1953-1965)
§1. Дэлхийн хоёр системийн сөргөлдөөний нөхцөл дэх
Монголын гадаад орчин, гадаад харилцаа
«Хүйтэн дайн»: эхлэл, өрнөлт ба сааралт. Дэлхийн II дайнд
холбоотон байгаад дайны дараа цэрэг-улс төрийн хоёр эвсэл
байгуулж толгойлсон их гүрнүүдийн харилцан ул итгэх, хүчээр түрэх,
харилцан сөргөлдөх явдлaap тодорхойлогдсон улс хоорондын
харилцаа түүхэнд «хүйтэн дайн» гэж нэрлэгдсэн байна. Ийм
харилцааны уг сурвалж нь холбоотон гүрнүүдээс дурьдсан
улсуудын хил хязгаарыг тогтоох, нутаг дэвсгэрийг нь цэргийн
эзэмшлийн бүсэд хуваах, тэдгээр улс болон эзлэгдэж байсан
орнуудыг энх тайвнаар зохицуулан хөгжүүлэх, дайны уршиг
-194-

195. Монгол Улсын түүх V
хохирлыг арилгах, колони байсан орнуудын хувь заяаг шийдвэрлэх
зэрэг олон асуудалтай холбоотой.
Ийм нөхцөлд «хүйтэн дайн» юуны өмнө, эсрэг тэсрэг хоёр
эвслийг толгойлсон АНУ ба ЗХУ-ын эрх баригчдын их гүрний
ашиг сонирхол мөргөлдсөний илрэл болон эхэлсэн юм. Нэг талаас,
Гитлерийн Германыг бут цохиход давамгай үүрэг гүйцэтгэсэн
И.В.Сталин тэр Түүтэй Зөвлөлтийн удирдагчид Дорнод Европт улс
төрийн ноёрхлоо тогтоох эрмэлзэлтэй байв. Энэ зорилгоор тэд их
гүрнүүдийн Ялта, Подстамын тохиролцоог зөрчиж, тухайлбал,
өрнөдөд дүрвэсэн Польшийн зүтгэлтнийг Польшийн засгийг
бүрдүүлэхэд оролцуулахыг эсэргүүцэв. Дорнод Европын чөлөөлөгдсөн
бусад орнуудад ч Москва өөртөө таалагдсан ёс дэглэм тогтоохыг
эрмэлзэв.
Нөгөө талаас, АНУ-ын эрх баригчид дайны уед үлэмж өссөн
цэрэг эдийн засгийн хүч, түрүүлж атомын зэвсэгтэй болсондоо
дулдуйдан Европт өөрийн нөлөө байр сууриа бататгах үйл
ажиллагааг идэвхжүүлжээ. Үүнд, бур 1946 оны III сард Английн
Ерөнхий сайд агсан У.Черчиллийн Фултонд хэлсэн үг ташуур өгснийг
үгүйсгэх аргагүй. Тэрээр «Балтийн Штетингээс Адриатикийн Триест
хүртэл тив дундуур төмөр хөшиг татагдаад байна» гээд тэр хөшгийг
арилгах, Дорнод Европыг чөлөөлөх, оросуудыг Иран, Туркээс газар
сайгүй хөөн зайлуулах хэрэгтэй. Англи хэлтэй улс түмэн үүнийг хийх
ёстой. Тэдний хэрэгсэл бол гагцхүү АНУ~д бурхны ерөөлөөр хайрласан
бөмбөг байх болно гэж хэлжээ'.
1947 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Г.Трумэн Америкийн Конгрессын нэгдсэн
хуралдаан дээр Грек, Турк хоёрт Зөвлөлтийн явуулгыг эсэргүүцэхэд нь
тусламж үзүүлэх асуудал тавьж зөвшөөрүүлжээ. Үүний хамт «коммуниз-мын
явууллага, даралтын эсрэг чөлөөт ард түмний аливаа эсэргүүцлийг дэмжиж
улс төр, эдийн засаг, цэрэг зэвсгийн тусламж үзүүлэх явдал АНУ-ын ойрын
20 жилийн бодлого байх ёстой»2 гэж Америкийн Ерөнхийлөгч мэдэгдсэн нь
түүхэнд «Трумэний номлол» гэж тэмдэглэгдэн үлджээ.
Мөн 1947 онд Варшавт Коммунист Накуудын Мэдээлэх Товчоо
-195-

196. Монгол Улсын түүх V
байгуулагдаж, түүн дээр БХК(б)Н-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга
А.А.Жданов зөвлөлтийн эвслийн дотор хяналт тогтоон, империализмын
эсрэг тэмцлийг бүх талаар чангатгах шугамыг тунхаглав. ЗХУКН-ын XIX
их хурал (1952) энэ шугамыг баталгаажуулж, зөвлөлтийн эвслийн коммунист
намуудын үйл ажиллагааны удирдлага болгосон байна.
Ийнхуү Вашинггоны эрх баригчдын глобализм ба Москвагийн
сталинч удирдлагын экспансионизм «хүйтэн дайны» эхийг тавьж улам
өрнүүлсэн билээ.
Европт 1949 онд Герман дахь өрнөдийн 3 гүрний эзэмшлийн
бусэд ХБНГУ, 1952 онд Зөвлөлтийн эзэмшлийн бүсэд БНАГУ
байгуулагдаж, Германы нэгдлийг ардчилсан замаар хангах тухай
холбоотны тохиролцоо удаан хугацаагаар хэрэгжих боломжгүй болов.
1949 онд Хойд Атлантын гэрээний байгууллага (НАТО), 1952 онд
Варшавын гэрээний байгууллага байгуулагдаж өрнө, дорнын эвсэл
улс төрийн төдийгүй цэргийн шинж чанартай болов.
ЗХУ 1949 онд атомын бөмбөгтэй болсноос хойш цөмийн
зэвсгийг хориглох талаар Зөвлөлт, Америкийн хооронд хэлэлцээр
яригдах болсон авч үр дүнд хүрээгүй, харин бусад улстай
харилцахдаа түүгээр хоёулаа далайлгадаг болов.
Азид өрнө, дорнын сөргөлдөөн ноцтой хурцдаж, нутгийн
чанартай халуун дайнд ч хүргэсэн билээ.
Солонгосыг цэргийн хүчээр нэгтгэх гэсэн БНАСАУ-ын
удирдлагын эрмэлзлийн улмаас 1950 онд Солонгосын дайн гарав. Энд 3
жилийн турш ихээхэн цус урсгасан энэ дайн нэг талаас, Умард
Солонгосынхныг зэвсгээр дэмжсэн ЗХУ ба сайн дурынхнаа илгээсэн
БНХАУ, нөгөө талаас, НҮБ-ын далбаан доор байлдаанд голчлон
оролцсон АНУ-ын хооронд бүс нутагт ноёрхохын төлөө явуулсан хүч
сорилт байлаа. Стратегийн хувьд энэхүү хүч сорилтод Вашинггон хожсон
юм. Үүнийг 1953 онд Японтой эвийн гэрээг Зөвлөлт, Хятадын
оролцоогүйгээр байгуулсан, Япон, Өмнөд Солонгост өөрийн цэргийн
бааз байгуулах, Чан Кайши-гийн орогносон Тайванийг хамгаалалтдаа
авах, Филиппинд Хукблахапын эсрэг тэмцлийг илт дэмжин тусалсан
-196-

197. Монгол Улсын түүх V
явдал харуулав. Харин Энэтхэг-Хятадыг эрхшээлдээ хадгалахыг
1
Stephen E. Ambrose Rise to Globalism. American Foreign Policy
since, 1938. pp. 131-132.
2
Stephen E. Ambrose... p. 150.
Эрмэлзсээр байсан Францад тусалсан нь Дьен Биен Фу-д Францын
цэргийн |шилдэг хүчин бут цохигдсоноор бүтэлгүйтсэн билээ.
И.В.Сталины (1953 оны I I I сард нас барсан) дараахь ЗХУ-ын
гадаад
бодлогын стратегийн үндсийг капиталист, социалист хоёр систем
зэрэгцэн
орших номлол бүрдүүлж өгсөн байна. ЗХУКН-ын XX их хурал дээр
тавьсан
илтгэлдээ Н.С.Хрущевийн дэвшүүлсэн энэ үндэслэл нь дайн ба
хувьсгалын
тухай хуучин баримтлалаас татгалзаж, цөмийн зэвсэглэлийн
нөхцөлд олон
улсын харилцаанд бий болсон шинэ нөхцлийг харгалзсан хэрэг
байв.
Хоёр систем зэрэгцэн орших зарчмын дагуу улс хоорондын
харилцааны хурцадмал байдал, «хүйтэн дайныг» сааруулах зарим
алхам хийгдсэн үе Хрущевын «дулаарлын» үе хэмээн түүхэнд
тэмдэглэгджээ. Олон улсын харилцааны намжмал байдал бий
болгоход ЗХУ-ын удирдагчдаас гадна
АНУ-ЫН Ерөнхийллөгч Л.Эйзенхауэр Францын
Ерөнхийлөгч Д,с Голлъ, Хятадын Ерөнхий сайд Жоу
Эньлай, Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Ж.Неру зэрэг өрнө, дорнын улс
төрийн зүтгэлтнүүд хувь нэмрээ оруулсан юм.
Америк, Зөвлөлтийн удирдагчдын дээд хэмжээний уулзалт 10
жилийн дараа анх удаа болов. Тэд Женевт уулзан хурцадмал байдлын
талаар саналаа солилцоод, юуны өмнө Европт бий болсон бодит
байдлыг хүлээн зөвшөөрч өрнө, дорнын харилцааг сайжруулахаар
тохиролцжээ. 1955 онд их гүрнүүд Австрийн төвийг сахих, тусгаар
-197-

198. Монгол Улсын түүх V
тогтнолын тухай гэрээнд гарын үсэг зурж, тэндээс Зөвлөлтийн
цэргийг гаргав. Мөн онд НАТО-гийн гишүүн болсон Баруун
Германтай, ЗХУ албан ёсны дипломат харилцаа тогтоож, 1956 оны I
сард Зүүн Герман Варшавын гэрээний байгууллагын гишүүн болов.
ЗХУ, Поркаллын усан онгоцны боомтыг Финляндад эгүүлэн өгч
түүний төвийг сахих байр суурийг бататгах алхам хийв.
Женевийн уур амьсгал дэлхийн бусад хэсгүүдэд ч нэвтэрсэн
юм. Энэтхэг-Хятадын асуудлаар Женевт дөрвөн их гүрэн, Хятад,
Вьетнам, Лаос, Камбожийн төлөөлөгчдийг оролцуулсан бага хурал
болов. Вьетнам дахь байлдааны ажиллагааг зогсоож, түүний хойд, урд
хэсгийг заагласан шугамыг 17-р өргөргөөр тогтоон, Францын
цэргийг гаргах, Вьетнам, Лаос, Камбожийн тусгаар тогтнолыг
зөвшөөрч, Вьетнамын нэгдлийн асуудлыг ардчилсан замаар
шийдвэрлэхээр тогтсон байна.
Мөн онд Хятад, Энэтхэгийн хоорондын хэлэлцээрт анх
томъёолсон «Панча Шила» хэмээх Таван зарчим (нутаг дэвсгэрийн
бүрэн бүтэн байдал, бүрэн эрхийг харилцан хүндэтгэх, харилцан үл
довтлох, бие биеийн дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс үл оролцох, эрх
тэгш, харилцан ашигтай байх зарчим) нь нийгмийн өөр өөр
байгуулалтай улсууд энх тайвнаар зэрэгцэн оршиж хамтран
ажиллахад чиглэгдсэн байна. 1955 онд Индонезийн Бандунг-д
хуралдсан Ази, Африкийн 29 орны төлөөлөгчдийн бага хурал дээрх
таван зарчмыг хүлээн зөвшөөрөөд төгсгөлийн баримт бичигтээ
арван зарчим болгон баяжуулсан нь олон улсын харилцааг
шударга үндсэн дээр хөгжүүлэхэд дөхмийг үзүүлжээ.
Олон улсын харилцааны «дулаарал» тухайн үед «хүйтэн дайны»
мөсийг хайлуулж чадаагүй юм. Өрнөд орнын харилцаа үе үе ноцтой
хямарч, хутганы ирэн дээр очиж байлаа. I
Тавиад оны хоёрдугаар хагаст дөрвөн гүрний гадаад яамны сайд
нар Германы асуудлыг хэдэн удаа хэлэлцсэн боловч тодорхой
шийдвэрт хүрсэнгүй. Хрущевийн хувьд Баруун Берлиний асуудал
хоолойд тээглэсэн яс болоод байв. Жил бүр Зүүн Германаас хэдэн
-198-

199. Монгол Улсын түүх V
зуун мянган иргэл өрнөд рүү Берлинээр дамжин дүрвэдэг байв.
Тавиад оны сүүлчээр зөвлөлтийн удирдагчид Берлинд хяналт тавих
эрхийг Зүүн Германд шилжүүлэхээр сүрдүүлэх буюу Баруун
Берлинийг чөлөөт бүс болгох шаардлага тавиад бүтсэнгүй. 1961 оны
VIII сарын 13-нд баруун, зүүн Берлинийг хуваасан заагаар төмөр
бетонон хана босгосноор «хүйтэн дайныг» даамжруулав.
Мөн сарын эисээр зөвлөлтийн эрх баригчид цөмийн зэвсгийн
туршил-тыг гурван жил азнахтухай Америктай тохиролцсоноосоо
татгалзан, цөмийи |том хэмжээний бөмбөг дэлбэлж эхэлсэн ба АНУ ч
цуврал туршилт хийж, хоёр тал Герман дахь цэрэг зэвсэглэлээ
нэмэгдүүлсэн юм.
Берлиний дараа Карибид үлэмж ноцтой хямрал гарав. 1959 онд
Кубад Ф.Кастро тэргүүтэй зэвсэгт босогчид Батистын цэргийн
харгис дэглэмийг түлхэн унагааж, засгийн эрхийг авснаар
бөмбөрцгийн нөгөө талд зөвлөлтийн эвсэл түшиг тулгууртай болжээ.
АНУ, Куба цагаачдыг зэвсэглэн агаараас дэмжиж, тус арлын эрэгт
десантаар буулгах зэргээр Кастрогийн хувьсгалт дэглэмийн эсрэг
түрэмгийлэх ажиллагаа явуулсаар байв. Үүнтэй холбогдуулан ЗХУ,
1962 оны зун Кубад дунд тусгалын пуужин аваачиж байрлуулсан юм.
Кубыг батлан хамгаалах зорилготой гэж зөвлөлтийн тал нотолж
байсан энэ алхам нь АНУ-д түүний хилийн ойроос заналхийлсэн урьд
тохиолдоогүй аюул байв.
АНУ Кубыг бүслэн хааж байлдааны хөлөг онгоцуудыг илгээсэн
үед хямрал туйлдаа хүрч америк, зөвлөлтийн аль алины зэвсэгт
хүчин, түүний дотор цөмийн зэвсэгт хүчин байлдааны бэлэн
байдалд шилжиж, зөвхөн команд хүлээж байв. Ийнхүү цөмийн
дайны ирмэгт тулж ирсэн нөхцөлд хоёр улсын удирдагчид харилцан
буулт хийж, АНУ Кубын эсрэг бүслэлтээ цуцлан, түүний эсрэг
халдлага хийхгүй гэсэн баталгаа өгч, ЗХУ пуужингаа татан авахаар
тогтож, Карибын хямралыг зогсоожээ.
Жараад онд дэлхийд хамгийн удаан үргэлжилсэн «халуун цэг»
бол Меконг мөрний адаг байлаа. Энэ хойгт Вьетнамын
-199-

200. Монгол Улсын түүх V
дэмжлэгтэйгээр Өмнөд Вьетнамын Үндэсний чөлөөлөх Фронт, Нго
Динь Дьемийн засгийн эсрэг тэмцэл өрнүүлжээ. Энэтхэг-Хятадын
талаархи 1956 оны Женевийн хэлэлцээнд оролцсон боловч
баримт бичигт гарын үсэг зураагүй АНУ, Солонгосын дайнаас
хойш 8 жил завсарлаад, Вьетнамын иргэний дайнд оролцохоор
шийдвэрлэсэн байна. Эхлээд олон мянган цэргийн зөвлөхөө тийш нь
илгээж, дараа нь агаараас хүчтэй бөмбөгдөхөд шилжин, 500 мянга
хүртэл цэргээ оруулсан боловч Сайгоны дэглэмийг аварч чадсангүй.
Эцэст нь вашингтоныхан дөрвөн талын хэлэлцээний ширээнд сууж,
ӨВҮЧФ-ын дэвшүүлсэн 10 зүйлт саналыг арга буюу хүлээн авч
байж, Вьетнамын ширэнгийн гацаанаас мултарсан билээ.
I Дэлхийн социалист системийн төлөвшил, зөрчил. Социалист
улсуудын систем дэлхийн II дайны дараа төв ба дорнод Европт
ардын ардчиллын орнууд байгуулагдсанаар үүссэн юм. ЗХУ-ын
тэргүүлсэн тус системд 1924 оноос ардын бүгд найрамдах улсын
хэлбэрээр тогтнож ирсэн Монгол улс нийлж, дараа нь Азид шинээр
үүссэн БНХАУ, БНАСАУ, БНАВУ, хожим 1ВНКУ нэгдсэн билээ.
Ийнхүү дэлхийн капиталист системийн зэрэгцээгээр ертөнцийн газар
нутгийн 26 хувь, нэг тэрбум гаруй хүн амыг хамарсан систем бий болжээ.
Дэлхийн социалист системийн төлөвшил нарийн төвөгтэй
нөхцөлд
1 шгдсан байна. Гадаад нөхцөл нь хоёр системийг толгойлсон ЗХУ ба
АНУ-
ын сөргөлдөөнөөр тодорхойлогдож байв. Дотоод нөхцлийн тухайд
гэвэл
социалист орнуудын хоорондын, юуны өмнө ЗХУ тэдэнтэй хэрхэн
харилцаж
байсантай холбоотой
юм.
Энэ харилцаанд зөвлөлтийн сталинч удирдлага, түүхэн
уламжлал, онцлог, хөгжлийн түвшингээр нэн ялгавартай ардын
ардчиллын орнуудад социалист байгууллын өөрийн загварыг тулгах
-200-

201. Монгол Улсын түүх V
явуулга зонхилж байв. Ийм явуулгын үзэл суртал, улс төрийн
үндэслэлийг 1947 оны II сард Коммунист мэдээлэх товчоо байгуулах
үеэс тавьжээ.1947 оноос 1953 он хооронд Югославын дотоод
хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож И.Б.Титогийн эсрэг кампанийг
дэгдээсэн, Чехословакад Ян Масарик нарыг зайлуулах эргэлт
хийсэн, дорнод Европын орнуудын социалист, социал-демократ
зэрэг зүүний намуудыг хүчээр нэгтгэсэн, Чехословакад
Р.Сланский, Унгарт Л.Райк, Болгарт Т.Костов нарын зэрэг зүтгэлтэн
болон олон тооны хүмүүсийг улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдүүлсэн,
нам төрийн дээд удирдлагад нь Москвад дуулгавартай хүмүүсийг
тавьсан зэрэг явдал үүнд холбогдоно.
Тавиад оны дунд үеэс Зөвлөлтийн удирдлага нэг хүнийг тахин
шүтэх явдлыг шүүмжлэн, түүний уршгийг засах зарим алхмыг
социалист системийн хүрээнд хийв. Тухайлбал, Югославын
«ревизионизмын» эсрэг дайралтыг намжааж, Болгарын В.Червенков,
Унгарын М.Ракошийн зэрэг сталинистууд дээд тушаалаас бууж,
Польшид В.Гомулка удирдлагад дахин гарч, улс төрийн хилс хэрэгт
хэлмэгдэгсдийг цагаатгаж эхлэв.
ЗХУКН-ын XX их хурлаас социализмд хүрэх өөр өөр зам, арга
хэлбэр байж болох тухай дүгнэлт хийж, 1956 оны дөрөвдүгээр сард
Коммунист мэдээлэх товчоог татан буулгаснаар социалист
системийн орнуудын чөлөөтэй хөдлөх зарим боломж бий болов.
Гэвч Хрушевын үеийн либералчлал хязгаарлагдмал бөгөөд
богино настай нь төдөлгүй мэдэгдсэн юм. Зөвлөлтийн удирдлага
1956 оны зун Познаний ажилчдын бослогоор эхэлсэн Польшийн
шинэчлэх хөдөлгөөнд хөндлөнгөөс оролцож, цэргийн цөмрөлтөөр
заналхийлэв. Мөн оны XI сард Унгарын Үндэсний өөртөө засах
эрхийн төлөө хувьсгалыг цэргийн хүчээр цус урсган дарав.
Социалист бусад орны бүрэн эрх, биеэ даасан байдлыг хязгаарласан
Москвагийнхны эдгээр ажиллагаа социалист системийн дотор тэдний
нэр хүнд, итгэл, нөлөөг нэн сааруулсан юм.
Социализм байгуулах арга зам, социалист улс хоорондын
-201-

202. Монгол Улсын түүх V
харилцааг тодорхойлох нь коммунист ажилчны намуудын
Москвагийн зөвлөлгөө дээр хөндөгдсөн эмзэг бөгөөд
зөрчилтэй асуудал байв.
1957 оны зөвлөгөөн дээр социалист орнуудын коммунист
ажшм намын төлөөлөгчдийн гаргасан тунхаглалд: «Төгс тэгш
эрхтэй байх, нутгийн бүрэн бүтэн байдал, төрийн тусгаар
тогтнол, бүрэн эрхт хүндэтгэх, бие биеийн дотоод хэрэгт
үл оролцох» явдлыг соцш орнуудын харилцааны зарчим гэж
анх томъёолсон нь социалист систем даасан орнуудаас
бүрэлдсэн бодит байдалд нийцсэн тодорхойлолт юм. мөнхүү
тунхаглалд социалист интернационализмын зарчим, тэдгээр
харилцааны салшгүй хэсэг мөн гэсэн заалтыг нэмж оруулсан
нь түүГ халхлан, социалист бусад орны дотоод хэрэгт
оролцох явдлыг зөв 1 зорилготойг практик харуулжээ.
Улс орнуудын түүхэн хөгжлийн онцлогуудтай уялдаатайгаар
coцио
лизмд хүрэх зам өөр өөр, түүнийг байгуулах арга хэлбэр янз
бүр бай
Москвагийн зөвлөлгөөнүүдийн баримт бичигт зөвшөөрсөн
мөрт л
социалист байгуулалтын түгээмэл зүй тогтол гэгчийг
сөргүүлэн тав
байдаг. Үүгээр, пролетарийн диктатурын аль нэг хэлбэр,
ажилчин анп
удирдлага, марксист-ленинист намыг цөм болгосон улс төрийн
өмчийн нийгэмчлэл, төвлөрсөн төлөвлөлт зэргийг багтаасан
зөвлөлтийн загварыг бусад бүх оронд дууриал болгохыг
баталгаажуулсан байна.
Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөлийн (ЭЗХТЗ) үйл
ажиллагаа
эхлээд, гишүүн орнуудын худалдааг зохицуулах, зарим
үйлдвэрийн газрыг хамтран байгуулахаар хязгаарлагдаж
-202-

203. Монгол Улсын түүх V
байгаад жараад оноос улс ардын аж ахуйн урт хугацааны
төлөвлөгөөг зохицуулахад шилжив. '
Энэ үеэс Румын зэрэг гишүүн орны удирдлага ЭЗХТЗ-ийн
хүрээ
үйлдвэрлэлийг хэт дагнан төрөлжүүлэх, эдийн засгийн
дотоод асуудлыг
нэгдсэн төлөвлөгөөнд захируулахыг эсэргүүцэх болсон юм.
Үүнтэй
холбогдон гишүүн орнуудын эдийн засгийн интеграци улс
үндэстнээс
дээгүүр тавигдаж үл болох бөгөөд сайн дурын зарчим дээр
явагдах ёстойг тус байгууллагын үндсэн баримт бичгүүдэд
тусгасан байна.
ЭЗХТЗ-ийн орнуудын хамтын ажиллагаа оролцогч улсуудын
эд
засгийн салбарын болон нутаг дэвсгэрийн бүтцийг
сайжруулах, үндэсний
орлогын өсөлтийг хурдасгах, улмаар тэдгээрийн хөгжлийн
төвшинг
ойртуулахад бүхэлдээ эерэг нөлөө үзүүлсэн юм.
1949 онд БНХАУ байгуулагдсан явдал хоёр системийн
хүчний харьцааг социализмд ашигтайгаар өөрчилсөн түүхэн
үйл явдал болов. Тус улс ЗХЯ-тай болон түүний тэргүүлсэн
лагерийн орнуудтай найрамдалт харилцаа хамтын ажиллагаа
тогтоож, Хятадад социализм байгуулах замаар гүнзгий
өөрчлөлт хийж эхэлсэн юм. Энэ үед БНХАУ-ыг ЗХУ-ын
зэрэгцээгээр социалист лагерийг тэргүүлэх хүчин гэж үзэх
хандлагатай байсан нь Хятадын удирдагчдын хүсэл санаанд
нийцэж байв Гэвч дэлхийн социалист системд давамгайлсан
байраа хадгалах гэсэн зөвлөлтийн удирдагчдын бодлого, тус
системийн дотор ба дэлхий дахинд их гүрний зиндаанд
«жаалах» гэсэн хятадын удирдагчдын сонирхол, хоёр гүрний
-203-

204. Монгол Улсын түүх V
харилцаа яваандаа зөрчилд орохын үр хөврөлийг агуулж байв.
Коммунист ажилчны намуудын 1957 оны Москвагийн
зөвлөлгөөн дээр МаоЗэдун ЗХУ-ыг социалист лагерийн цорын
:
ганц тэргүүлэх хүч гэж цохон тэмдэглэж байсан нь үнэндээ
атомын бембөг үйлдвэрлэх техникийн баримт сэлтийг
Зөвлөлтөөс авах тухай нууц хэлэлцээр байгуулсны хариуд аман
дээр мэдэгдсэн үг байжээ. Ачир дээрээ Маогийнхан нэг
хүнийг тахин шүтэх явдал, дайн, хувьсгалын болон энх
тайвнаар зэрэгцэн орших асуудлаар Зөвлөлтийн дэвшүүлсэн
онолын үндэслэл, улс төрийн шугамыг сөрен эсэргүүцсэн
үзэл суртлын кампанийг шатлан явуулсан билээ.
Тавь, жараад оны зааг үеэс ЗХУ-ын эрх баригчид
Тайваний асуудал болон Хятад, Энэтхэгийн хилийн будилааны
талаар хятадынхаас ялгавартай байр суурь баримталж, атомын
зэвсэг үйлдвэрлэхэд туслах тохиролцооноос татгалзан,
Хятадад ажиллаж байсан мэргэжилтэн нараа татан авч эдийн
засгийн тусламжаа зогсоосноор Хятад, Зөвлөлтийн
зөрөлдөөн улс хоорондын харилцааны бүх салбарыг хамран
гүнзгийрэв.
Хятадад үсрэнгүй дэвшил, ардын коммуны бодлого
бүтэлгүй болж «соёлын их хувьсгалыг» дэгдээн, ЗХУ-ыг
номер нэг дайсан гэж зарласан үед хоёр улсын сөргөлдөөн
цэрэг зэвсэглэлийн хүрээнд шилжжээ.
Хятад-Зөвлөлтийн зөрчил хагаралд шилжснээр социалист
орнуудын нэгдэл улам задарч, дэлхийн социалист систем
удирдах нэг төвтэй байхаа хэрэг дээрээ больжээ. Коммунист
ажилчны намуудын төлөөлөгчдийн 1969 оны Москвагийн
зөвлөгөөнд 14 социалист орны засгийн эрх баригч намаас
таван орны нам (Хятадын Коммунист Нам, Солонгосын
Хөдөлмөрийн нам, Вьетнамын Коммунист Нам, Албаны
Хөделмөрийн Нам, Югославын Коммунистуудын Холбоо)
оролцоогүй байдал үүнийг гэрчилнэ.
-204-

205. Монгол Улсын түүх V
БНМАУ-ын гадаад харилцааны хөгжил. Дэлхийн II дайнаас
хойшхи БНМАУ-ын тусгаар тогтносон хөгжлийн гадаад нөхцөл
нь тус улс социалист системийн бүрэлдэхүүн хэсэг болсон
явдал мөн. Үүнд, тус орны хоёр хөрш: социалист системийг
толгойлсон ЗСБНХУ ба социализмын замд шилжсэн БНХАУ-
тай харилцах харилцаа голлох суурь эзэлж байв.
1946 оны гэрээ, хэлэлцээрийн үндсэн дээр БНМАУ,
ЗСБНХУ-ын найрамдал, хамтын ажиллагаа өргөживу1957
онд ЗХУ-ын засгийн газар «Совмонголметалл»
үйлдвэрүүдийг байгуулахад оруулсан өөрийн хувь болон
«Монголнефтийн» үйлдвэрүүдийг Монголын талд
шилжүүлсэн байна.
ЗХУ-ын эдийн засгийн тусламжтайгаар 1949 онд
Улаанбаатар-Наушкийн төмөр замыг тавьж улмаар Зөвлөлт,
Монгол, Хятад гурван талын хэлэлцээрийн үндсэн дээр 1956
онд Монголын өмнөд хил хүртэл уул замын үргэлжлэлийг
тавьж ашиглалтад оруулжээ. Улаанбаатарын төмөр зам ЗХУ
болон Европын социалист орнуудтай манай орны харилцааг
хөгжүүлэхэд үлэмж ач холбогдолтой байсны адил Монголын
нутгаар нэвт гарсан төмөр зам Европ, Азийн социалист
орнуудыг холбосон хамгийн дөт зам болсон билээ. Монгол,
Зөвлөлтийн худалдаа 1949 оноос удаан хугацааны хэлэлц:
рийн үндсэн дээр явагдах болов. Хоёр орны хоорондын бараа
гүйлгээ I960 онд 1946 оныхоос хоёр дахин нэмэгджээ.
<Монголын эдийн засгийг хөгжүүлэхэд ЗХУ-ын удаан хугацааны
зээл их үүрэг гүйцэтгэж байв. Тус орны нийт хөрөнгө
оруулалтад зөвлөлтийн зээл 1958-1960 онд 31.2%, 1961 -1965
онд 47%-ийг эзэлж байв. Энэ хугацаащ ЗХУ-ын зээл
тусламжтайгаар хүнсний фабрик, гурилын комбинат, тээрмүүд,
атрын сангийн аж ахуйнууд, Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсанд
цахилгаан станцын өргөтгөл ба шинэ ДЦС, Шарын голын
нүүрсний уурхай, нийслэл ба бусад хотод орон сууц, нийгэм
-205-

206. Монгол Улсын түүх V
ахуйн олон барилга байгууламж босгожээ. БНМАУ, ЗСБНХУ-ын
засгийн газрын хооронд 1953 онд Монголын иргэдийг
Зөвлөлтийн дээд сургуулиудад сургах тухай (зардлын 50%-ийг
Зөвлөлтийн тал гаргаж), 1956 онд соёлын хамтын
ажиллагааны тухай хэлэлцээрүудийг байгуулжээ. Тавь, жараад
оны зааг дээр ЗХУ бүх зардлын 50%-ийг дааж тоноглосон
арьс өнгө ба сүрьеэгийн узлэг эмчилгээний экспедицүүдийг
Монголд ажиллуулсан байна.
^1966 оны I сард БНМАУ-д Зөвлөлтийн удирдлагын
нэгдүгээр хүн Л.И.Брежнев албан ёсны нөхөрсөг айлчлал
хийсэн явдал Зөвлөлт-Монго-лын харилцаанд урьд хожид
тохиолдоогүй үйл явдал болов. Айлчлалын үеэр гарын үсэг
зурсан Монгол-Зөвлөлтийн найрамдал, хамтын ажиллагааны
болон харилцан туслах тухай гэрээ шинэ нөхцөлд хоёр улсын
бүх талын харилцааг баяжуулан цаашид хэрэгжүүлэх
зарчим, чиглэлийг тусгажээ. Гэрээнд хоёр талын харилцааг
социалист интернационализмын зарчмын үндсэн дээр
бэхжүүлэн хөгжүүлэх, нөхөр ёсоор харилцан туслах, аль алиндаа
ашигтай байх зарчмын дагуу эдийн засаг, шинжлэх ухаан -
техникийн хамтын үйл ажиллагааг гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэх,
гэгээрэл, эрүүлийг хамгаалах, шинжлэх ухаан, соёлын хамтын
ажиллагааны хүрээг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, хоёр орны батлан
хамгаалах хүчин чадлыг хангах, аюулгүй байдал, тусгаар
тогтнол, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлых хангах
зорилгоор бүх арга хэмжээ, түүний дотор цэргийн талын арга
хэмжээ хамтран авах, олон улсын чухал асуудлаар зөвлөн
хэлэлцэж хамтран ажиллахаар заажээ2.
Тус орны өмнөд хөршид ардын хувьсгал ялж, БНХАУ-ыг
тунхагламагц түүнийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч дипломат
харилцаа тогтоосон орны нэг бол БНМАУ байлаа. Хятадын
ардын засгийн газрын зүгээс 1950 оны II сард ЗХУ-ын засгийн
газартай солилцсон нот бичигт БНМАУ-ын тусгаар тогтнол нь
-206-

207. Монгол Улсын түүх V
1945 оны санал хураалт ба БНХАУ-аас түүнтэй дипломат
харилцаа тогтоосны дунд бүрэн хангагдсан гэж баталжээ.
БНМАУ,БНХАУ-ын хооронд 1952 онд эдийн засаг, соёлын
талаар хамтран ажиллах тухай хэлэлцээр, 1960 онд
нөхөрлөл, хамтын ажиллагааны тухай гэрээ байгуулжээ.
Тэдгээрт бие биесийн бүрэн эрхт тусгаар тогтносон, эрх
тэгш байдлыг хүндэтгэх, харилцан ашигтай байх, дотоод
хэрэгт үл оролцох зарчим дээр
Е.П.Баврин, СС.Алабян. Отэкономическогосотрудничества
ксоциалистической интеграции.
М., 1982. стр. 37.
БНМАУ-ын гадаад харилцааны баримт бичгийн эмхтгэл. II
боть. тал 74
.
Сайн хөршийн харилцааг тогтоохоор заасан юм.
1962 онд Монгол-Хятадын хилийн гэрээ байгуулж Ингэн уснаас
Алтайн Таван богд хүртэл үргэлжилсэн хоёр улсын нутаг
дэвсгэрийн заагийг тодотгон тогтоов.
Хоёр орны хоорондын худалдаа, эдийн засаг, соёлын харилцаа
түргэн ' хөгжиж байв. БНХАУ-аас Монголын үйлдвэрлэл, барилгын
ажилд эдийн засаг, техникийн талаар болон ажиллах хүчнээр
тусламж үзүүлэв. Энэ нь орон сууцны зэрэг барилга барих,
барилгын материал үйлдвэрлэх, засмал зам, гүүр тавих, усжуулах
систем, хөнгөн үйлдвэрийн газруудыг барьж байгуулахад
зориулагдаж байв.
Хятадад «соёлын хувьсгал» дэгдсэн жараад оны сүүлчийн
хагасаас Хятад, Монголын харилцаа эрс муудсан юм. Энэ нь
Хятадын тэр үеийн эрх баригчид коммунист хөдөлгөөн, социалист
системийн дотор үүсгэсэн үзэл санааны зөрөлдөөнийг улс
хоорондын харилцаанд шилжүүлснээс болсон юм. Тэд тухайлбал,
манай орны дотор өөрийн суртал нэвтрүүлгийг дэлгэрүүлэх,
-207-

208. Монгол Улсын түүх V
Монголын дипломат төлөөлөгчийн газрын эсрэг өдөөн хатгалга
хийхээс аваад тус улсыг эдийн засгийн талаар хавчин боох, улс төрийн
талаар дарамтлах зэргээр улс хоорондын харилцааны наад захын
хэм хэмжээг бүдүүлгээр зөрчих явуулга зохиож байв.
Хятадын зүгээс Монгол, Хятадын хилийн дагуу их хэмжээний
цэрэг, байлдааны зэвсэг, техникийг бөөгнөрүүлэн тус орны аюулгүй
байдалд илт заналхийлэх явуулга үйлдэж эхэлсэн нөхцөлд
Монгол-Зөвлөлтийн найрамдал хамтын ажиллагаа, харилцан
туслах тухай гэрээний үндсэн дээр зөвлөлтийн цэргийн ангиудыг
Монголын засгийн газрын хүсэлтээр тус оронд ирүүлэн
байрлуулахад хүрсэн байна.
Хоёр орны харилцаа муудаад байсан үед ч гэсэн монголын тал
хятадын зүгээс хийсээр байсан дайралт, шахалт, өдөөн хатгалгад
тэвчээртэй хандаж монгол, хятадын ард түмний ашиг сонирхлын
үүднээс улс хоорондын харилцааг хэвийн болгохыг хичээж байв.
Олон улсын харилцааны тавцан дээр БНМАУ гарах нэг зам
нь социалист системийг бүрэлдүүлж байсан Европ, Азийн орнуудтай
харилцаа тоггоосон явдал байлаа.
1960 оноос эдгээр оронтой БНМАУ-ын харилцаа, нөхөрлөл,
хамтын ажиллагааны тухай гэрээ, эдийн засаг, шинжлэх ухаан-
техникийн болон соёлын талаар хамтран ажиллах тухай
хэлэлцээрийн үндсэн дээр өргөжин хөгжсөн байна.
Азийн социалист орны хувьд БНМАУ хуваагдмал нөхцөлд
үндэсний тусгаар тогтнол, нийгмийн дэвшлийн замыг сонгосон
БНАСАУ, БНАВУ-тай найрсаг дотно харилцаатай байж тэдгээрийн
ард түмний хүнд бэрх тэмцэлд санаа сэтгэлийн болон, эд
материалын хэр чинээний тусламж үзүүлж байв.
1962 онд БНМАУ ЭЗХТЗ-д элсэн орсон нь тус улсын эдийн
засгийн хөгжлийг түргэтгэх шаардлагаас урган гарсан юм. Тус
байгууллага Монголын хувьд хамтын ажиллагааны давуутай
нөхцлийгбий болгосон юм. Социалист эдийн засгийн интеграцийн
программд ЭЗХТЗ-ийн сонирхогч орнууд Монголын эдийн
-208-

209. Монгол Улсын түүх V
засгийн өвөрмөц байдал, байгалийн нөхцлийг харгалзан улс ардын
аж ахуйн үр ашгийг дээшлуүлэх, социалист интеграцид оролцох
боломжийг өргөтгөхөд чиглэгдсэн тусгай арга хэмжээнүүдийг
БНМАУ-тай тохиролцсоноор хоёр болон олон талын хэмжээнд
боловсруулахаар заажээ. Гишүүн орнууд тийм арга хэмжээг аж
үйлдвэрийн болон бусад салбарт барилга байгууламжийг хамтран
барьж ашиглах, хөнгөлөлттэй зээл олгох, монголын бараанд гадаад
худалдааны урамшлын үнэ хэрэглэх, мэргэжилтэй боловсон хүчин
бэлтгэхэд туслах, буцалтгүй тусламж үзүүлэх зэрэг хэлбэрээр
хэрэгжүүлж байв.
'Европын социалист орнууд 1950-иад оны хоёрдугаар хагасаас
Монголд эдийн засаг, санхүү, техник, технологийн туслалцаа
үзүүлсэн нь манай орны аж үйлдвэр, ялангуяа мал аж ахуйн гаралтай
бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэрийг хөгжүүлэхэд нэн чухал үүрэг
гүйцэтгэв. Тухайлбал, бод, богийн арьс шир боловсруулах, түүгээр
гутал, савхин болон нэхий хувцас эдлэл, мөн хивс үйддвэрлэхэд
Чехословак, Болгар, ардчилсан Герман, орчин үеийн мах, консервын
үйлдвэр, биокомбинат байгуулахад Герман, Болгар, Унгарын
тусламж зориулагдсан юм. Мөн Чехословак, Польшийн техник
эдийн засгийн дэмжлэгтэйгээр цемент, хөнгөн бетон, цагаан
тоосгоны зэрэг барилгын шинэ материал үйлдвэрлэлийн суурь
тавигджээ.
Дөрвөн гүрний дээд хэмжээний Женевийн зөвлогөөний дараа
дэлхийн улс түмнээс НҮБ-ын бүрэлдэхүүнийгергөтгөх, гишүүн
элсүүлэхэд алагчлан ялгаварлахыг зогсоох шаардлага хүчтэй болов.
1955 оны XII сард өргөдөл өгсөн бүх улсыг (энэ үед тийм улс 18
болоод байв) нэгэн зэрэг элсүүлэх тухай Швед зэрэг 28 орны
саналыг НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей дэмжсэн юм. Гэтэл түүний
зөвлөмжийгАюулгүйн Зөвлөл өөр хэлэлцэхэд Чан Кайши-гийн
төлөөлөгч БНМАУ-д хориг тавьж, зөвлөлтийн төлөөлөгч Японд
зөвлөмж өгөхөөс татгалзсан учир бусад 16 улсыг НҮБ-ын
гишүүнээр баталжээ. 1960 он гартал Монголыг НҮБ-д авах талаар
-209-

210. Монгол Улсын түүх V
Аюулгүйн Зөвлөл дахин хэлэлцэж байсан боловч аанай л Чан
Кайши-гийн болон түүнийг ивээн дэмжигч өрнөдийн зарим улсын
төлөөлөгчид саатуулсаар байв.
БНМАУ-ыг ялгаварлан гадуурхаж, түүний хууль ёсны эрхийг
хөсөрдүү-лэгчдийн явууллагад дургүйцэх явдал дэлхийн олон оронд
өрнөжээ. Мөн НҮБ-ын үр бүтээлт үйл ажиллагааг саатуулж байсан
Чан Кайшийнхныг тус байгууллагаас хөөх, БНХАУ-ыг хууль ёсных
нь байр суурийг үзлүүлэх шаардлага тавьж байлаа.
1961 оны Хсарын 25-нд Аюулгүйн Зөвлөлөөр
Монгол, Мавритани хоёр улсыг НҮБ-д нэгэн
зэрэг авах тухай хэлэлцэхэд БНМАУ-ыг
элсүүлэхийг зөвлөмж болгосон тогтоолын
төслийг ЗХУ, Англи, Франц, Цейлон, Чили,
Нэгдсэн Араб, Эквадор, Либери, Турк улс
дэмжиж, АНУ түдгэлзсэн бөгөөд Чан
Кайшийн этгээд танхимаас гарч санал
хураалтад оролцсонгүй. Үүнд, Н ҮБ-д шинэ
гишүүн элсүүлэхэд хориг саад тавихыг
эсэргүүцсэн, тухайлбал Чан Кайшийнхэн
тийм арга хэрэглэвэл НҮБ-аас хөөхөөр
дарамт үзүүлсэн Ази, Африкийн шинэ
улсууд, түүний дотор урьд Францын колони
байсан
-210-

211. Монгол Улсын түүх V
БНМАУ гадаад орнуудтай харилцах эрмэлзэл чадвараар ч
дутаж байсангүй. Нийгэм, улс төрийн байгууллын ялгаврыг үл
харгалзан бусад улстай харилцаа тогтоохын төлөө чармайлт тавьж,
түүнийг хэрэгжүүлэх арга туршлага хуримтлагдсаар байв. Дайны
-211-

212. Монгол Улсын түүх V
дараахан хоёр хөрш улстайгаа дипломат харилцаатай байсан бол 15
жилийн дараа Ази, Европын 20 гаруй оронтой, түүний дотор Азийн
том гүрэн Энэтхэг, Бирм, Индбнезтэй тийм харилцаатай болоод
байлаа. Чухамдаа гадаад харилцаагаа цаашид өргөтгөх, НҮБ-ын
хүрээнд бусад улс оронтой хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлэхийн
төлөө тус байгууллагад гишүүнээр элсэхийг зорьсон билээ.
НҮБ-ын гишүүнд Монголыг удтал авахгүй байсан үнэн
шалтгаан доорхи зүйлүүдэд оршиж байв. Үүнд:
О НҮБ-д зонхилогч гүрнүүдийн бодлого, үйл ажиллагаа нь тус
байгуул-лагыг анх байгуулахад тунхагласан гол зарчим, энх тайвныг
эрхэмлэгч аливаа улсын өмнө түүний үүд хаалгыг нээлттэй байлгах
зарчимтай зөрчилдөж иржээ. Хүйтэн дайны нөхцөлд НҮБ-ын үйл
ажиллагаанд тэдгээр гүрнүүдийн сөргөлдөөн давамгайлж байснаас
шинэ гишүүн элсүүлэх асуудлын нийтлэг зарчим алдагдах буюу
шууд мухардалд орж байлаа. Тухайлбал, НҮБ-ын Ерөнхий
Ассамблейн анхдугаар ба аравдугаар чуулганы үеэр БНМАУ-ыг
гишүүнээр элсүүлэн авах явдал тийм сөргөлдөөний золиос болсон
байна.
Ө БНМАУ-ыг НҮБ-д гишүүнээр элсэхэд Аюулгүйн
Зөвлөлийн байнгын гишүүн байсан Гоминданы төлөөлөгчид 1947
оноос эхлэн хориг тавих замаар шууд саатуулж байлаа. Тэд БНМАУ-
ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрснөөсөө няцаж, тус орныг
Хятадын хэсэг гэж үздэг явуургүй байр сууриндаа буцаж ороод,
Монголын эсрэг гүтгэлгийн кампани дэгдээх зэрэг бүхий л аргыг
хэрэглэсэн юм. Ийм учраас НҮБ-д БНМАУ-ыг авбал Монголын
эсрэг хандсан Чан кайшийнхны явуулгын хууль бусыг тус
байгууллага хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг болно гэж тэд болон тэднийг
ивээн тэтгэгчид үзэж байв.
Ө НҮБ-ын үйл ажиллагаанд бага, буурай улс үндэстний
эрхийгдутуу үнэлэх байдал нэлээд удаан үргэлжилсээр байв. Олон
улсын эрх зүйн онол, практик ч урьдын колони, хараат орныг их
гүрнүүд хүлээн зөвшөөрөх буюу «гэгээрүүлэн удирдах» замаар олон
-212-

213. Монгол Улсын түүх V
улсын эрх зүйн этгээд болгодог хэмээх хуучин баримтлал амь бөхтэй
байв. 1960 онд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблекн XV чуулган «Колонийн
орнууд ба ард түмэнд тусгаар тогтнол олгох тухай» тунхаглалыг
баталснаар шинэ тутам тусгаар тогтносон улс орны нөлөө эрс өсөж,
тэдний үүрэг нелөө нь өндөржсөн явдал Монгол Ард Улсын
эрмэлзлийг шударгаар шийдвэрлэхэд дөхөм үзүүлсэн юм.
Манай ардын төр НҮБ-ын дүрмийн зорилт, зарчмыг
зөвшөөрөн биелүүлэхийн төлөө идэвхтэй тэмцэгч олон улсын
харилцааны чадвар төгс субъект мөнийг тус байгууллагад элсэн орсон
цагаас харуулав. Бүх нийтийн энх тайван аюулгүй байдлыг хангахын
төлөө НҮБ-ын үйл ажиллагаатай БНМАУ хүч чармайлтаа нэгтгэж
байв. Тухайлбал, 1960-аад онд Энэтхэг-Хятадын хойгт үргэлжилсэн
дайныг зогсоох, Женевийн хэлэлцээрийг нарийн чанд сахих
үндсэн дээр энэхүү бүс нутгийн улс түмний үндэсний эрх ашгийг
хангах, Араб-Израилийн зэвсэгт мөргөлдөөнийг төгсгөл болгох,
Арабын эзлэгдсэн нутгаас Израилийн цэргийг гаргах, Палестины
арабчуудын хууль ёсны эрхийг хангахад чиглэсэн байр суурь улсын их
хурал, засгийн газрын удаа дараагийн мэдэгдэл, НҮБ дахь Монголын
төлөөлөгчдийн хэлсэн үгэнд тусгалаа олж байв. БНМАУ Азид
хамтын аюулгүй байдал тогтоох асуудалд онцгой ач холбогдол өгч
энэ талаархи ЗХУ, Энэтхэг зэрэг орны саналыг дэмжихийн хамт
түүнийг хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн тодорхой санаачилга гаргаж байв.
БНМАУ зэвсэглэлийг хориглон устгах асуудлыг НҮБ-д
хэлэлцүүлэхээр санаачлагчдын нэг байлаа. Тус улс цөмийн зэвсгийн
туршилтыг хориглох, түүнийг дэлгэрүүлэхгүй байх, хими,
бактериологийн зэвсгийг дайнд хэрэглэхийг цаазлан хориглох
талаар байгуулсан олон улсын гэрээ конвен-цуудад анхны эгнээнд
нэгдэн орж байв. 1969 онд Монголын төлөөлөгчийг Женев дахь
зэвсэг хураах хорооны бүрэлдэхүүнд оруулсан байна.
Колонийн тогтолцооны эсрэг тэмцэлд түүхэн эргэлт гарсан үед
НҮБ-д элссэн Монгол улс хүн төрөлхтний хөгжилд ноцтой саад
учруулсан энэхүү хилэнцэт үзэгдэл, түүний аливаа хэлбэр, илрэлийг
-213-

214. Монгол Улсын түүх V
арилгахын төлөө багагүй чармайлт тавьж байлаа. НҮБ-ын Ерөнхий
Ассамблейн чуулган болон бусад хуралдаанууд дээр Монголын
төлөелөгчид колонийн орон, ард түмэнд тусгаар тогтнол олгох
тухай тунхаглалыг хэрэгжүүлэх явдлыг түргэтгэх, эзэгнэгч
гүрнүүдийн цэргийн түрэмгийлэл өнгөлзлийг зогсоох, тэдгээрийн
зэвсэгт хүчнийг бусдын нутаг дэвсгэрээс гаргах, шинэ тулгар улсуудын
эдийн засгийн тусгаар тогтнолыг бэхжүүлэхэд чиглэгдсэн санал
зөвлөмжүүдийг дэвшүүлж байв. БНМАУ НҮБ-ын төрөлжсөн
болон бүс нутгийн байгууллагуудын үйл ажиллагаанд идэвхтэй
оролцож байв. 1965 онд Улаанбаатар хотод «Нийгмийн амьдралд
эмэгтэйчүүдийн роль» сэдвээр Ази, Алс Дорнодын орнуудын семинар,
1967 онд дэлхийн эрүүлийг хамгаалах байгууллагын Зүүн өмнөд
Азийн бүсийн хорооны чуулганыг зохион байгуулсан байна.
Монголын төлөөлөгчид 1967, 1968 онд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн
XXII, XXIII чуулганы колонийн асуудал эрхэлсэн хорооны илтгэгч,
орлогч даргаар, 1969 онд Ерөнхий Ассамблейн XXIV чуулганы
орлогч даргаар сонгогдож байв. 1968 онд БНМАУ дэлхийн
эрүүлийг хамгаалах байгууллагын гүйцэтгэх хорооны гишүүнээр
гурван жилийн хугацаагаар сонгогдсон байна.
Өрнөдийн улс гүрэн БНМАУ-тай дипломат албан ёсны
харилцаа тогтоох явдал тус орныг НҮБ-д гишүүнээр элсэн орсны
дараа эхэлжээ. Монгол улс 1963 онд Их Британи, Австри,
Финляндтай, 1964 онд Швейцар, Шведтэй, 1965онд Францтай,
1967онд Гректэй, 1968 онд Норвеги,Данитай, 1969 онд Турктэй
тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрч, дипломат харилцаа
тогтоов. Үүний хамт өрнөдийн орнуудтай бараа таваар солилцох,
жуулчин ирүүлэх, соёлын талаар харилцах явдал хөгжиж эхэлсэн
байна.
Монгол, Японы хооронд албан ёсны харилцаа тогтоохыг хоёр
талын аль алин нь сонирхож байсан бөгөөд БНМАУ-ын засгийн
газар энэ талаар байр сууриа нэг биш удаа илэрхийлж байв. Гэвч
тус орны хоёр их хөрш Японтой харилцаагаа хэвийн болгоогүй
-214-

215. Монгол Улсын түүх V
байснаас болгоомжлон сэрэмжлэх
явдал зонхилж, дипломат харшшаа тогтоохыг тандах байдалтай
байлаа.
Өрнөдийн гүрнүүдийн дотроос АНУ-тай БНМАУ албан ёсны
харилцаа
тогтоох явдал хамгийн их удааширсан ньальальталын ба
хөндлөнгийн байр
суурьтай холбогдсон шалтгаантай байв. 1961 онд БНМАУ, АНУ-ын
хооронд
дипломат харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээ хоёр засгийн газрын
хооронд
эхэлж, монголын тал уг асуудалд нааштай хандсан болөвч АНУ-ын тал
олон
улсын нөхцөл байдал бэрхшээлтэй байна гэжхэлэлцээгзогсоожээ.
1961 оны
V I I I сарын 11-нд АНУ-ын төрийн департаментын нийтэлсэн
мэдэгдэлд
«Гадаад Монголтой дипломат харилцаа тогтоох тухай асуудлыг
цаашид авч
үзэх тухай асуудлыг хойшлуулахыг АНУ-ын эрхэм дээд эрх ашиг
шаардаж
байна» псний цаана Ташганий эрх баригчдьш шахалт оршиж
байв. 1960
аад оны сүүлчээр АНУ-ын албаны зарим хүмүүс Монголтой
дипломат
харилцаа тогтоох асуудлыг сэдэж байсан боловч Вьетнамын дайны
улмаас
монголын тал хөндлөнийн этгээдийн зөвлөснөөр түнийг хүлээн авахыг
түдгэлзсээр байв.
§2. Улс төрийн харилцааны өрнөл, хөгжил,
тоталитаризмаас авторитар дэглэмд шилжсэн нь
-215-

216. Монгол Улсын түүх V
Монголын нийгмийн улс төрийн амьдрал, «Сэхээтний
төөрөгдөл гэгч».
Нэг нь даяар Монголын, нөгөө нь дэлхий дахины хэмжээний гэгдэн
тахин шүтэгдэж байсан хоёр «гарамгай жолоодогч» Х.Чойбалсан,
И.Сталиннар хан xopвoorooc хальсан ньтэртэй, тэргүй хөдөлгөөнд
орж эхэлсэм монголын нийгэм-улс төрийн амьдралын өрнөл
хегжилд нөлөөлөхгүй байж чадаагүй юм 1953 оны дундуур МАХН-
ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо «Хамтын удирдлагын зарчмыг
бэхжүүлэх тухай» тогтоол гаргаж, нам, улсын бүхийл ажилд хамтын
удирдлагыг гүнзгий нэвтрүүлэх, ардчиллыг хөгжүүлэх тухай заажээ.
«Үнэн» сонин, «Суртал нэвтрүүлэгч» сэтгүүл зэрэгт ардчилал,
хамтын удирдлагын тухай өгүүлэл нийтлэгдэх болов. Үүний хамт эрх
баригч нам, ардын төрөөс тус оронд социализм байгуулах явдал
шууд практик, зорилт боллоо хэмээн үзэж, уг асуудлыг намын ээлжит
их хурлаар дэвшүүлэн тавихаар бэлтгэж эхлэв.
1954оны XI сард хуралдсан МАХН-ын XII их хурал «Манай
хувьсгалын нийт ардчилсан зорилтыг 1940 оны үед үндсэнд нь
шийдвэрлэсэн юм Манай орон барагцаалахад, тэр үеэс эхлэн
социалист хөгжлийнхөө шатанд орж, феодалыг эсэргүүцсэн
хувьсгал социалист хувьсгал болон шилжиж эхэлсэн юм. Манай
орон, хувьсгалын хөгжлийн социалист шинэ шатанд ормогц,
социализмыг дэягэрэнгүй байгуулах эд материалын ба соёлын
урьдчилсан нөхцлийг хангахын тулд ихээхэн цаг шаардагдах юм.
Манай нам эдгээр эд материалын ба соёлын урьдчилсан нөхцлийг
бий болгохын тул ажиллаж ирсэн, ажилласаар ч байна» 1 гэж
заажээ.1Ингэж социалист байгуулалтыг
!
Ю.Цэдэнбал. МАХН-ынТовХорооноос Намын XII
иххуралдтавьсан тайлан илтгэл батүүнд гаргасан тогтоол. УБ.,
1954. тал 64.
шууд практик зорилт болгон намын их хурлаас дэвшүүлэх болсон нь
гадаад, дотоод зохих шалтгаантай байсан юм. Гадаад шалтгаан нь
-216-

217. Монгол Улсын түүх V
ЗХУ-ын нөлөө, дэлхийн социалист систем бүрэлдэн тогтсонтой
холбоотой байв. Дотоод шалтгаан нь шинэ Монголын анхны
эрдэмтэд (Н.Жагварал, Д.Төмөр-Очир, Л.Цэнд г.м.) төрөн гарч,
Монгол оронд соииализм байгуулах онолын үзэл баримтлал
боловсруулан нам, төрийн бодлогод тусгаж эхэлсэнтэй, юуны өмнө
холбогдоно. Тухайн үед «социализмыг дэлгэрэнгүй байгуулах» хэмээх
ойлголтыг хувийн өмчийг устгаж,/нийгмийн өмчийн үнэмлэхүй
ноёрхлыг тогтоох явдал гэж үзэж байсан учраас ардын хувийн аж
ахуйтныг хоршоолох ньхойшлуулшгүй зорилт хэмээн тус их хурал
үзжээ."
Намын XII их хурлаас хойш бүх үйл явдал «социализмыг
дэлгэрэнгүй байгуулах» уриан дор өрнөж, ЗХУ, бусад социалист
орны нийгэм-эдийн засаг, улс төрийн харилцааны хөгжлийн эерэг,
сөрөг туршлагыг Монгол орны өвөрмөц нөхцөл байдлыг төдийлөн
харгалзахгүйгээр догматикаар хуулбарлан, яарч даарч, хагас дутуу
хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Харин Монголын нийгмийн улс төрийн
амьдрал, ялангуяа нийгмийн шударга ёсыг тогтоох чиглэлээр бас ч
чамлахааргүй зарим ахиц гарч байсан юмДТийм чухал үйл явдал бол
1954 онд «Порт-Артурын хэрэг» гэгчийг нарийвчлан шалгасан явдал
IOM . MAXH- ЫН У ЛС төрийн Товчооны (1954-XII-9) тогтоолоор уг
хэргийг судлан шалгах комиссыг байгуулж, энэхүү комиссын
шалгалтын дүнг Улс төрийн Товчооны (1955-V-18) хурлаар
хэлэлцээд, «Порт-Артурын хэрэг» гэгчээр шийтгэгдэн хилс ял эдэлж
байсан хүмүүсийг суллан тавих, хууль ёсыг бүдүүлгээр зөрчсөн хууль
хяналтын болон Дотоод яамны холбогдох ажилтнуудад хуулийн
хариуцлага хүлээлгэх, гэмт хэрэгтэнд хүч хэрэглэхийг Дотоод яамны
удирдлагад зөвшөөрсөн МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн
Товчооны 1942 оны II сарын 24-ний өдрийн нууц
тогтоолыгхүчингүй болгох, шүүх, прокурорын байгууллагын
ажлыгүндсээр ньсайжруулж, нарийвчлан шалгагдаж гэм буруу нь
-217-

218. Монгол Улсын түүх V
тогтоогдоогүй нөхцөлд хүнийг дайчлан баривчлах явдлыг таслан
зогсоох зэрэг чухал заалт бүхий байгуулсан тахин шүтэж
байсныг илчлэн шүүмжилсэн ЗХУКН-ын XX их хурлаас (1956 он)
нэлээд өмнө тус улсад Х.Чойбалсанг тахин шүтэж байсны хор
уршгийг ойлгон мэдэрч, засаж залруулах арга хэмжээ авч эхэлж
байсан байна. Энэ бүхэн нь Монголын нийгмийн улс төрийн
амьдрал хөдөлгөөнд орж эхэлсний зүй ёсны үр дүн, нийгмийн
амьдралыг сталинизмын үзэл санааны ноёрхлоос чөлөөлөх, нэг
хүнийг тахин шүтэхийн хор уршгийг арилгахыг нийгмийн
тэргүүний-хэсэг эрмэлзэж байсны шууд тусгал байлаа. Түүнчлэн
МАХН, Монголын нийгмийн амьдралд ардчилал, олон ургальч
үзэл, улс төрийн шинэ сэтгэлгээг үүсСгэн хөгжүүлэхийг эрмэлзэн буй
шинэчлэгч хүчин төрөн гарч байгааг харуулсан юм.
Энэ үед ЗХУ-д Н.С.Хрущевийн «дулаарал»-ын үйл явц нэгэнт
эхэлсэн байв. Тухайлбал, тэрбээр сталинизмын бүтээсэн нийгмийн
тогтолцоог үндсээр нь өөрчилж чадаагүй боловч, зөвлөлт
нийгмийг ардчилах талаар мэдэгдэхүйц алхам хийж эхэлсэн
бөлгөө. Ялангуяа 1956 онд IV сард 1 хуралдсан ЗХУКН-ын XX их
хурал улс орны гадаад, дотоодод гарш өөрчлөлтийг харгалзан,
зөвлөлт нийгмийг боловсронгуй болгох арга замын эрэлхийлсэн,
зоримог хандлагаараа тухайн үеийн ЗХУ-ын түүхэнд онцгой өвөрмөц
зааг үеийн эхийг тавьсан юм. Тус их хурлын хаалттай хуралдаан дээр
Н.С.Хрущевийн тавьсан «Нэг хүнийг тахин шүтэх явдал болон түүний
1 үр дагаврын тухай илтгэлд гадаад, дотоодын зочдыг
оролцуулахгүйгээр зөвхөн их хурлын төлөөлөгчдөд зориулан, 1956
оны II сарын 25-ны орой-ноос 26-ны өглөө хүртэл уншсан илтгэлд нэг
хүнийг тахин шүтсэний хор уршгийг олон талаар илчлэн тавьж,
зөвлөлт нийгмийг сталинизмаас цэвэрлэх асуудлыг хөндөн
гаргасан юм. Түүнчлэн ЗХУКН-ын Төв Хорооноос 1956 оны VI
сарын 30-нд «Нэг хүнийг тахин шүтэх явдал болон түүний үр дагаврыг
арилгах тухай» тогтоол гаргаж, нэг хүнийг тахин шүтэх явдал үүссэн
объектив, субъектив шалтгаан, түүний илрэл, мөн чанар, үр
-218-

219. Монгол Улсын түүх V
дагаварын тухай асуудалд боломжийн хариу егчээ. Ер нь тус их
хурлын шийдвэр нь социалист орнуудын эрх баригч намуудад
томоохон нөлөө үзүүлсэн арга зүйн ач холбогдолтой шийдвэр
байсан юм.
1956 оны IVсард МАХН-ын Төв Хорооны IV бүгд хурал болж,
Д.Дамбын тавьсан «ЗХУКН-ын XX их хурлын дүн ба манай
намын байгууллагуудын зорилтын тухай» илтгэлийг хэлэлцжээ. Эл
илтгэлд намын зохион байгуулалтын ажлыг шинэ нөхцөл, шинэ
шаардлагын дагуу үндсээр нь өөрчлөн сайжруулах зорилт тулгарсныг
олон талаас нъ үндэслэсэн байна. Түүнчлэн эдийн засгийн бодит
хуулийг танин мэдэх явдалд тулгуурлан, аж ахуйн зорилтыг
шийдвэрлэх, намын үзэл суртлын ажилд хоосон сэнхрүүлэх
хандлагаас бүтээлч хандлагад шилжиж, намын үйл ажиллагаанд
хамтын удирдлагын зарчмыг тууштай хэрэгжүүлэх явдлыг намын
байгууллагуудын зорилт болгон дэвшүүлжээ. Тус бүгд хурал
Х.Чойбалсанг тахин шүтэж байсныг болон хууль ёсыг ноцтой
зөрчиж, үй олон хүнийг улс төрийн талаар хэлмэгдүүлснийг анх удаа
албан ёсоор шүүмжилж, «хувьсгалын эсэргүү хэрэгт худал
зэмлэгдэн хилс шийтгэгдсэн зарим хүний нэрийг хянан үзэх нь
чухал» гэж Улс төрийн Товчоо үзэж байна. Ийм арга хэмжээ бол
зөвхөн шийтгэгдээд амьд үлдсэн хүмүүсээр зогсохгүй, амь үрэгдсэн
үнэнч шударга хүмүүсийн нэрийг ариутган цэвэрлэх, тэдний үр
хүүхэд, төрөл садны ирээдүйд их холбогдолтой юм»' гэж
тэмдэглэжээ. Тус бүгд хурал нь баяр ёслолын байдалтай болж
өнгөрдөг байсан өмнөх үеийн бүгд хурлуудаас онцгой ялгаатай,
шүүмжлэлт уур амьсгалд болж өнгөрсөн юм.
IV бүгд хурлын шүүмжлэлийн нэг онцлог нь нам, улсын удирдах
дээд байгууллага, удирдах зүтгэлтнүүдийн үйл ажиллагаанд
гүнзгий шүүмжлэлтэй хандах уламжлалыг зарим талаар сэргээсэнд
оршино. Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга нар нэг
хүнийг тахин шүтэх явдлын хор уршгийг арилгах талаар
шийдвэртэй ажиллахгүй, харин ч шинэ тахин шүтэлтийг бий
-219-

220. Монгол Улсын түүх V
болгох шинжтэй, зөвхөн Ерөнхий сайдыг бурхан мэт үзэж, олон
түмний хараа хяналтаас гаргаж байгааг баримт жишээтэй
илчлэн
1 НТА.ф-4, т-23,хн-1,тал
102.
тэмцэхийг бүгд хурлаас чухалчлан заагаад, нэг хүнийг тахин шүтэх
явдлын уршгаар хууль ёсыг ноцтой зөрчих, нам, төрийн хяналтаас
гаргахад хүрч байсан асуудлыг нарийвчлан хянаж шалгахыг
Улс төрийн Товчоонд даалгасан байна. МАХН-ын Төв Хорооны
IV бүгд хурал хэдийгээр нэг хүнийг тахин шүтэж байсны хор
уршгийг бүрэн илрүүлэн арилгаж чадаагүй боловч, нийгмийн
амьдралд ардчиллыг сэргээхэд чухал алхам хийх нийгэм-улс төрийн
гүнзгий үр дагаварыг бий болгож, олон түмний идэвхтэй үйл
ажиллагаа, бүтээлч санаачилгыг өрнүүлэхэд хүчтэй түлхэц үзүүлсэн
юм. Энэ
бугд хурлын гол ач холбогдол нь Монголын нийгмийн улс
төрийн уур амьсгалд өөрчлөлт оруулсанд оршино.
ЗХУКН-ын XX их xypaл МАХН-ын Төв Хорооны IV бүгд
хурлын дараагаас эхлэн, нам ба нам бус олон түмний дотор төв,
орон нутгийн нам, улс, аж ахуйн байгууллагын ажилд оршиж
байсан дутагдал хоцрогдлыг арилгах, нийтажлыгсайжруулахад
чиглэгдсэн шүүмжлэл, өөрийн шүүмжлэл өрнүүлжээ. Энэ үндсэн
дээр сэхээтнүүдээс улс орны хөгжлийн асуудлаар санаа бодлоо
чөлөөтэй илэрхийлэх уур амьсгал бий болжээ. Үүнд ЗХУКН-ын XX
их хурлын үзэл санаанаас гадна хэд хэдэн гадаад хүчин зүйл
нөлөөлсөн гэж үзэж болно. Тухайлбал:
0 Зөвлөлтийн бүтээлч сэхээтнүүд XX их хурлын үзэл санааг
талархал-тай хүлээн авч, зөвлөлт нийгмийн амьдралын дутагдал
доголдлыг шүүмжил-сэн зохиол бүтээл туурвиж, үзэл бодлоо
чөлөөтэй илэрхийлж байгааг Монголын сэхээтнүүд анхааралдаа
авч, үлгэр дууриалал болгож эхэлсэн,
-220-

221. Монгол Улсын түүх V
О Монголын нийгмийн дэвшилт хэсэг Унгарт болсон 1956 оны
хэрэг явдлыг анхааралтай ажиглаж, улс төрийн тэмцлийн ээдрээ,
будилааныг гадарлах болсон зарим сэхээтэн «дотор хүн»-тэйгээ
ярьж, өөрийн гэсэн дүгнэлт өгч байсан,
ӨмНөд их херш Хятадад өрнөж байсан «Эрдэмтэн бүхэн
уралдаг, цэцэгбүхэн дэлгэрэг» хэмээх улстөрийн кампанийг
Монголын сэхээтнүүд сонирхож, үзэл бодлоо чөлеөтэй илэрхийлэх
өвөрмөц хэлбэр хэмээн ойлгож байсан зэргийг дурдаж болох юм.
Гэвч Монгол даяар өрнөсөн үзэл бодлын олон янз байдал,
өргөн шүүмжлэл, аппаратын хүнд суртлыг халан өөрчлөх гэсэн
олон түмний эрмэлзлэл, оргилсон идэвх нь зарим удирдах зүггзлтний
таалалд нийцээгүй-гээрбарахгүй, тэднийгайлган цочоожээ. Ийм үед
намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны нэгэн хуралдаан дээр
улс орны хөгжлийн асуудлаар сэхээтний санал бодлыг сонсож, үйл
ажиллагаандаа тусгах санал гарчээ. Эл саналыг Улс төрийн
Товчооны гишүүдийн нэг хэсэг нь нийгмийн дотор өрнөж буй
шүүмжлэлт ардчилсан уур амьсгалыг идэвхжүүлж, түүнээс санаа авч,
үйл ажиллагаандаа тусгах нь чухал гэж ойлгож байхад, нөгөө хэсэг нь
сэхээтний «хэл ам»-ыг дарах сөрөг явуулга хийх дөгөө хэмээн үзэж
байсныг Намын Төв Хороог толгойлж байсан Д.Дамба мэдэрч
чадаагүй байна. Ийм учраас уг ажлыг нэн даруй зохион байгуулах нь
зүйтэй гэж үзэж, 1956 оны XI сард Намын Төв Хорооны Улс төрийн
Товчооны гишүүд, нарийн бичгийн дарга, Сайд нарын Зөвлөлийн
орлогч дарга нар болон бусад удирдах ажилтан оролцсон хэсгүүд
МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Намын түүхийн институт,
Намын дээд сургууль, МУИС, БДС, Улсын төлевлөгөөний комисс,
МХЗЭ-ийн Төв Хороо, Шинжлэх ухааны хүрээлэн, «Үнэн» сош
зэрэг газруудад уулзалт-ярилцлага зохион байгуулжээ. Эдгээр газар
очсон нам, засгийн удирдагчид улс орны хөгжлийн төлөв, нийгмийн
амьдралын тулгамдсан асуудлаар санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэхийг
уриалсан байна. Эл уриалгыг сэхээтнүүд нэн талархалтай хүлээн
авсан юм.
-221-

222. Монгол Улсын түүх V
Уулзалт-ярилцлага болсон газар бүр сэхээтнүүд бодож санасан
бүхнээ илэн далангүй ярьж, нам, засгийн удирдагчид «ололт
амжилтаа маган сайшаасаар түүндээ согтож» байгааг шүүмжлээд,
улс орныхоо хөгжлийг цаашид түргэтгэх чиглэл бүхий олон чухал
санал гаргажээ. Тэдний ярьсан зуйлээс учирлал-дүгнэлт, багцалсан
гаргалгаа хийвэл:
— Ард түмний, ялангуяа хөдөөгийнхний амьжиргааны түвшин
төдий-
лөн сайжрахгүй, энэ талаар явуулах нийгмийн эрчимтэй бодлого илт
дутаг-
даж байгааг шүүмжилсэн байна. Тухайлбал, «Ард түмний аж
амьдрал
сайжирсаар байна гэж ухуулаад байхад байдал түүнээс өөр байна.
Навч
цэцгээ хотондоо мандуулаад, нар сараа гэртээ мандуулж
байна»
(Ж.Төмөрбаатар, НТИ), «...Хөдөө гэрээ бүрэх юмгүй байна. Зун
цагаан идээ
байхгүй, өвөл бүрээсгүй. Бид ийм гэрт суувал яах вэ? Ардын ашиг
орлого
муу, хоршоонд өгөх нь их» (Ц.Дамдинсүрэн, МУИС) гэх мэтээр
шүүмжилжээ.
Сэхээтнүүдийн ярианд мал аж ахуйн хөгжлийн тулгамдсан
асуудлуудыг хөндсөн байна. «Хөдөе аж ахуйн талаар явуулж буй
бодлого
бол алсын хараагүй, ойрын бодлого байна» (Ш.Баш-Очир,
НТИ), «N
өсехгүй байгаагийн шалтгаан бол материаллаг сонирхлын талаар
хавчлага
байгаагаас болж байна» {Б.Цэдэн, НТИ), «Гадаадад гаргах малыг
нэг жил
өнжөөвөл ямар вэ?» (Л.Жамсран, МУИС), «Одоогийн нэгдлүүд улсад
-222-

223. Монгол Улсын түүх V
эдийн
засгийн ашгийг өгөхгүй байна» (Даваажав, НТХ) гэх зэргээр
шүүмжлээд.
хөдөө аж ахуйд таваар-мөнгөний харилцаа хөгжүүлэх, ардын аж
ахуйтны
мал өсгөх хувийн сонирхлыг дээшлүүлэх, хоршооллын үр
өгөөжийг
нэмэгдуүлэх санал тавьсан
байна.
—' Ярилилагын явцад мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг
боловсруулах, байгалийн баялаг, ашигт малтмалыг ашиглах
үйлдвэрүүдийг голлоу хөгжүүлэх, гэхдээ хүнд үйлдвэрийг зөвхөн
бусдад даатган орхиж болохгүй гэсэн санаа бодлоо илэрхийлсэн
байна. Тухайлбал, «Үйлдвэрүүдийн байда. маш муу байна. Жишээ нь:
«манай төмрийн завод нь хүй нэгдлийн үеий төмөр боловсруулах
аргыг харуулсан музей шиг юм» (Г. Сүхбаатар, МУИС «...өнгөт
металл хайлүулах ядаж ганц зуух байгуулж болмоор байна
(Аюушжав, МУИС), 1<Мал аж ахуйгаас гарч байгаа зүйлийг
цөмий боловсруулдаг үйлдвэртэй болох, боловсон үйлдэхүүнийг аль
болох ихээр гаргадаг болох хэрэгтэй» (Дангаасүрэн, МХЗЭ-ийн ТХ)
гэх зэргээр ярьжээ. - Зарим хүмүүсийн ярианд гадаад эдийн засгийн
харилцааны үраш-гийг дээшлүүлэх асуудлыг хөнджээ. Энэ талаар
«СССР, Хятадтай худалдаа хийдэг. Гэвч ашигтай худалдаа хөгжүүлэх
хэрэгтэй... хөрөнгөтөн оронтойч худалдаа хиймээр байна» {Жсшц,
МХЗЭ-ийн Төв Хороо) хэмээн онцлон тэмдэглэжээ. Эл саналыг
Дангаасүрэн, Ө.Дорж нарын зэрэг хүмүүс голлон гаргасан байна.
- Мөн ардчилал, олон ургальч үзлийг хөгжүүлэхэд чиглэсэн
хурц
шүүмжлэлүүд гарчээ. Тухайлбал, «Сонгууль ихээхэн ёс төдий
болж,
ардчиллыг зөрчиж ...байна» (Б.Бирваа НТИ), «Сонгуулийн систем
буруу
-223-

224. Монгол Улсын түүх V
байна... Удирдах хүмүүс чуулганд тайлангаа тавих ёстой»
(Дангаасүрэн,
МХЗЭ-ийн ТХ), «...Санаагаа чөлөөтэй тавих явдал боогдож байна»
(Пунцаг,
«Үнэн» сонин) гэх зэргээр шүүмжилжээ.
- Нэг хэсэг санал, шүүмжлэл нэг хүнийг тахин шүтэхийн хор
холбогд-
лыг арилгахад чиглэгдсэн байна. Жишээ нь: «Материал үзэхэд, нэг
хүнийг
тахин шүтэх асуудал дээрээс Төв Хорооноос хийгдсэн байна»
(Дүгэрсүрэн,
НТИ), ...Нэгхүнийгдэндүүшүтэжбайна гэж их шүүмжилдэг. Гэтэл
Цэдэн-
балгүйгээр шийдвэрлэгдэх юм нэг ч алга. Монголын засгийн газрын
толгой
яагаад монголоор ажил үүргээ хөтлөхгүй байна» (Гончигсүрэн, НТИ),
хэмээн
нэг хүнийг тахин шүтэх явдал дахин сэргэж байгааг таслан
зогсоохыг
анхааруулжээ.
- Үг хэлсэн олон хүн үндэсний болон түүхийн ухамсрыг
төлөвшүү-
лэхгүйгээр үндэсний бахархлын тухай ярих аргагүй юм гэж үзсэн
байна.
Ганц нэг жишээ дурдвал, «Эх орны бахархал болох үндэсний
зүйлийг
орхигдуулж байна. Ардын дууг хүртэл хориглож байсан. Энэ бол том
алдаа
шүү дээ. Ер нь монголын юм бүхнийг феодалын гэж хэтрүүлэн
харах
хандлага байсан. Энэ бол буруу. Манай ард түмэнд ч үзэх харах юм
бий...
-224-

225. Монгол Улсын түүх V
Сэхээтнийг итгэхгүй байна» (Дангаасүрэн, МХЗЭ-ийн ТХ), «49 оноос
хойш,
үндэсний үзэлтнийг буруушааснаас хойш Чингис зэрэг хүмүүсийн
тухай
дурдахаа больсон. Дурдахаас айдаг болсон. Энэ тогтоолыг эргэж
хармаар
байна» ( Чойжил, МХЗЭ-ийн ТХ), «Бидэнд үндэсний юм болгох
бахархал алга.
Манайдтийм иймюм байсан гэжхэлэхээр националист гэж хэлдэг.
Эхорноо
судлахаас өөр эрхэм үүрэг байхгүй. Сургуулиудад эх орны түүхийг
заахгүй
байна» (Сэнгэдорж, БДС) гэх зэргээр шүүмжилжээ.
- Нам, улсын түүхэн замнал, улс орны хөгжлийн үе шат,
капиталист
бус замыг тодорхойлох зэрэг асуудлаар онолын хувьд эргэлзээтэй
зүйл
багагүй байгааг зарим хүмүүс тэмдэглэжээ. Жишээлбэл, «Намын
түүхийг
зохиох гэдэг нь маш хариуцлагатай. Манай намын явсан түүхийг эргэж
харах,
зөв дүгнэх явдал юм. Ийм учраас санасан бодсоноо чөлөөтэй ярих нь
чухал
юм. Үг хэлэх эрх чөлөө тун явцуу, хавчигдмал байдалтай байсан юм.
Удирдагч
нар сэхээтний үгийг сонсож, дүгнэлт хийх нь чухал юм.
Капиталист бус
замаар хөгжинө гэдэг чинь юу вэ? Бас мэдэхгүй. Гэхдээ сэхээтнээс
зарим
зүйлийг санаачлан гаргахлээр чи националист, чи
космополитик гэж
тасалдаг» (Дүгэрсүрэн, НТИ) гэх зэргээр ярьсан байна.
-225-

226. Монгол Улсын түүх V
Дээр дурдсан яриа, шүүмжлэлээс гадна Намын Төв Хороо, Сайд
нарын Зөвлөлөөс эхлэн бүх яам, албан байгууллагын аппаратыг
цомхотгох, нэгтгэх, Гадаад яам, Дотоод яам хоёр ямагт
шүүмжлэлийн гадна байж дураараа дургидгийг зогсоох, тусгай
хангамжийн зориулалттай дэлгүүр, эмнэлгийг хаах, албаны
автомашин хэрэглэгчдийн тоог цөөлж, хэмжээ хязгаартай болгох,
хэвлэл, утга зохиолыг хянах газрыг татан буулгах, төлөвлөлтийг баг
сумаас эхлэн, явцад нь дээрээс хяналт тавьдаг болгох, эрэл
хэрэгцээгээ нарийн судалж гадаад худалдааны гэрээ хэлэлцээр хийх,
ардын хувийнаж ахуйтнаас авах албан журмын ноогдлыг багасгах,
тэднээс авч байгаа мал, мах, ноос,тос,арьс шир, сүүний үнийг
нэмэгдүүлэх, амьжиргааны дундаас доош түвшинд байгаа ардын аж
ахуйтан, албан хаагчдын нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх талаар
тодорхой арга хэмжээ авах зэрэг олон чухал санал гаргасныг
тэмдэглэх хэрэгтэй юм.
Гэвч уулзалт-ярилцлагын дараа сэхээтний урмыг хугалах,
бүтээлч идэвхийг мохоох чиглэлээр үйл явдал өрнөжээ. Асуудал
ингэж буруугаар эргэхэд хүргэсэн дотоод, гадаад хэд хэдэн шалтгаан
байжээ. Энд юуны өмнө, өөрсдийн нь нэр төр, эрх ашигт халдсан үг
яриа гараад ирэхлээр бурханчлан тахигдсан «жолоодогч»-ийнхоо
нөмөр нөөлөг, халдашгүй дархан байдалд ээнэгшин дассан удирдах
хүмүүс балмагдан цочирдож, дургүйцлээ эрс илэрхийлэх болсон, бас
ардчилал, олон ургальч үзэлд угаас дургүйцэжбайсан удирдах зарим
зүтгэлтэн сэхээтнүүдийн хурц шүүмжлэлийг мушгин гуйвуулж
буруутгах замаар ардчилсан уур амьсгалыг яаравчлан дарахад нэн
даруй шилжсэнийг дотоодоос үүдэлтэй хүчин зүйл гэж үзэж болох
юм. Түүнчлэн гадаад өдлөг, хуулбарлан дууриадаг араншин нөлөөлсөн
бололтой. Учир нь: нэгд, Ю.Цэдэнбал, Д.Дамба нарыг ЗХУКН-ын
XX их хуралд оролцох үеэр Зөвлөлтийн удирдлагаас «Монголын
сэхээтнуүдийн дотор Зөвлөлтийн эсрэг үзэл» гарч байгаа тухайд
зориуд хэлсэн анхааруулга, хоёрт, 1956 оны XII сард ЗХУКН-ын Төв
Хорооноос «Зөвлөлтийн эсрэг болон дайсагнагч этгээдүүдийн
-226-

227. Монгол Улсын түүх V
дайралтыг няцаах болон олон түмний дотор намын байгууллагуудын
улс төрийн ажлыг хүчтэй болгох тухай» намын гишүүдэд хандаж
гаргасан «хаалттай» захидлын үзэл санаа, гуравт, Ю.Цэдэнбал,
Д.Дамба нар Москвад МаоЦзе-дун-тай уулзахдаа: «Цэцэг бүхэн
дэлгэрэг, эрдэмтэн бүхэн уралдаг гэсэн лоозонг цаашид хэрэглэх үү?»
хэмээн асуухад тэрбээр: «Хэрэглэнэ. Үүгээр ардын доторхи зөрчлийг
илрүүлэх болно» гэсэн хариуны цаад утга шууд нөлөө үзүүлсэн гэж
хэлж болохоор байна.
Дотоод, гадаад ийм нөхцөлд МАХН-ын Төв Хорооны Улс
төрийн Товчоо «Манай намын бодлогод харш үзэл санаа, үг, өгүүлэл
гарч байгаа тухай» тогтоолыг 1956 оны XII сард гаргасан юм. Энэ
тогтоолд зарим сэхээтэн жижиг хөрөнгөтний үзэл санаанд автагдан,
үзэл суртлын талаар төөрөлдөж, намын бодлогод харш үг яриа
гаргасан гэж тэмдэглээд, үүний шалтгааныг тэдний улс төр, онолын
мэдлэг нимгэн, амьдрал практикаас тасархай, үзэл суртлын
хатуужил суугаагүйгээс болсон гэж үзсэн байна. Тухайлбал, Дорнод
аймгийн намын хорооны нарийн бичгийн дарга байсан
З.Содномцэрэн Зөвлөлт, Монголын найрамдалд үл итгэх байдал
гаргах, Намын түүхийн институтийн эрдэм шинжилгээний ажилтан
байсан зарим хүмүүс (Ж.Төмөрбаатар, С.Авирмэд, Ш.Бат-Очир)
Монголын ажилчин ангийн ролийг бууруулах, нэгдэлжих
хөдөлгөөний ач холбогдолд эргэлзэх, Монголын ард түмний ололт
амжилтыг нэлэнхүйд нь үгүйсгэх, МХЗЭ-ийн Төв Хороо,
худалдааны зарим удирдах ажилтан (Н.Дангаасүрэн, Ө.Дорж ЗХУ,
социалист орнуудтай эдийн засаг, худалдааны харилцааг өргөжүүлэх
талаар санаа тавихын оронд капиталист орнуудтай худалдааны
харилцааг хөгжүүлэх цаг болсон мэтээр эрүүл бус яриа гаргасан
хэмээн буруутгажээ.
Тогтоолд сэхээтний шүүмжлэлт уур амьсгалыг бүхэлд нь
«Сэхээтний
төөрөгдөл» хэмээн томъёолсон
байна.
-227-

228. Монгол Улсын түүх V
Улмаар 1956 оны XII сарын дунд үеэс 1957 оны II сарын эхэн
хүртэлх хугацаанд уг тогтоолыг намын бүх шатны байгууллагын
хаалттай хурлаар хэлэлцүүлжээ. Мөн үүний хамт Дорнод аймгийн
намын хорооны нарийн бичгийн дарга байсан З.Содномцэрэнд
үндсэрхэх үзэлтэн, харш үзэлтэн гэсэн хилс зэмлэл тулган
хүлээлгэж, ажлаас нь халсан тогтоолыг уншин сонсгосон ажээ.
Намын байгууллага, гишүүд тогтоолын үзэл санааг бүхэлдээ
«сайшаан» хүлээж авчээ. Харин намын зарим сэхээтэн гишүүд
тогтоолын тодорхой зүйл заалтад дахин шүүмжлэлтэй хандсан
байна. Тухайлбал, Зөвлөлтийн тусламжийг хэт туйлшруулан үнэлж,
өөрсдийн хийж бүтээснийг үгүйсгэх, гадаад худалдааг улс
төржүүлж, үзэл сурталжуулах. эрүүл саруул шүүмжлэлийг
үндэсний үзэл гэгчээр далайлгаж мохоох, нам, засгийн удирдагчид
амьдралаас тасархай байх, чөлөөтэй ярь гэж уриалчихаад дараа нь
буруутгах явдал гаргаж байгааг хурцаар шүүмжилсэн байна.
Ийнхүү ардчилал, олон эшт үзлийг эрхэмлэсэн сайн цаг улирал ирлээ
хэмээн ойлгож байсан сэхээтнүүдийн итгэл горьдлого талаар өнгөрч,
Намын Төв Хорооны Улстөрийн Товчооноос зохион байгуулсан арга
хэмжээ нь улс төрийн өдөөн хатгалга, сэхээтэн рүүхалдсан
ээлжитдовтолгооны шинжтэй болон хувирч, олон ургальч үзлийг
түүхэн цаг үеийн нэгэн хэрчимд сэргэхгүй болтол «булшлах» үүд
хаалгыг нээсэн байна. Дээр дурдсан тогтоолд "намын үзэл суртлын
ажлыг намын бодлогын эсрэг илрэлүүдэд тухай бүр шийдвэртэй
цохилт өгөхөд чиглүүлж, намын байгууллагуудад сонор сэрэмжээ
дээшлүү-лэх"-ийг үүрэг болгосон байна.
МАХН-ын Төв Хорооны 1957 оны I I I сарын бүгд хурал Намын
Төв Хорооны Улс төрийн Товчооноос гаргасан дээрх шийдвэрийг цаг
үеэ олсон зөвшийдвэр гэж сайшаагаад "Манай хүмүүсийг хөделмерт
дуртай, эх оронч, нам, засаг, ард түмэндээ хязгааргүй үнэнч болгон,
социалист зан суртахуу-наархүмүүжүүлэх хүндэтдайчин үүргээ
нэртөртэй биелүүлж, намын явуулж байгаа үзэл суртлын ажилд
идэвхтэй оролцохын оронд Гаадамба зэрэг зарим зохиолч «чөлөөтэй
-228-

229. Монгол Улсын түүх V
утга зохиол» гэдэг үзэлд автагдаж, манай утга зохиолд жижиг
хөрөнгөтний салан задгай байдал нэвтрүүлэхийг оролдсоор байгааг
эрүүл биш үзэгдэл"1 гэж тэмдэглэсэн байна. Улмаар МАХН-ын X I I I
их хурлын (1958 он) баримт бичигт сэхээтний дээрх санал бодол бол
марксизм-ленинизмийн үндсэн зарчмын эсрэг бөгөөд манай намын
зөв бодлогыг хянан үзэхэд чиглэсэн «ревизионист үзэл»2 гэсэн хүч
оруулсан тодотгол хэрэглэжээ.
1
Монгол Ардын Хувьсгалт Намын түүхэнд холбогдох баримт бичгүүд
(1940-1960). 11 дэвтэр УБ.,
1970. тал 404. ■
Мон тэнд. тал
Онол-арга зүйн шинэ хандлагын үүднээс дүгнэж үзвэл
«сэхээтний төөрөгдөл» гэгч нь:
♦ Дэлхийн социализмын хэмжээгээр ЗХУКН-ын XX их
хурлын
шүүмжлэлт ардчилсан уур амьсгал Монголын нийгмийн
амьдралд
нэвтэрч эхэлсний хаялга байсан юм.
♦ Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн дараа шинэ сэхээтний бүхэл
бүтэн
үе дахин бүрэлдэн төлөвшиж эхэлж, улс орныхоо хөгжлийн
эрт,
эдүгээ, ирээдүйн төлөө санаа зовниж байсны илрэл байлаа.
♦ Нам, төрөөс «социализмыг дэлгэрэнгүй байгуулах»
зорилт
дэвшүүлснийг Монгол орны түүхэн тодорхой нехцөл
байдалд
тохирох уу, үгүй юу гэж монгол сэтгэлгээгээр эрэгцүүлж
эхэлсний
тусац байсан юм.
-229-

230. Монгол Улсын түүх V
♦ Үндэснийхээ түүх, соёлын өвийг хамгаалах, уламжлал,
шинэчлэ-
лийн холбоон дундаас үр гарган соёолуулах талаар кийгэм
бүхэлдээ
санаж, сэрж, сэдэж эхэлж байсны нотолгоо бөлгөө.
♦ Авторитар дэглэмийн үед нам, төрийн эрх баригчдын явцуу
ашиг
сонирхолд үл нийцэх үзэл бодолтой хувь хүн, тэр тусмаа
аливаа
бүлэглэх оролдлого бүтэлгүй болох төдийгүй, ерөөс санаа
бодлоо
чөлөөтэй илэрхийлэх бололцоо нэн хомс болохыг эл үйл
явдал
харуулсан юм.
Харин энэ үед нам, төрийн удирдлагад байсан эрүүл саруул
хүчний санаачилгаар нэг хүнийг тахин шүтэж байсны хор уршгийг
арилгах талаар нэгэнт эхэлсэн арга хэмжээгээ үргэлжлүүлсэн билээ.
МАХН-ын Төв Хороо ЗХУ-д аваачин хэлмэгдүүлсэн Монголын удирдах
хүмүүсийн тухай асуудлыг ЗХУКН-ын Төв Хороонд албан ёсоор тавьжээ.
Үүний үр дүнд зөвлөлтийн тал Монголын удирдагчдад ногдуулсан
ялыг гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнгүй үндэслэлээр хэрэгсэхгүй
болгосон ЗСБНХУ-ын Дээд шүүхийн цэргийн коллегийн
шийдвэр, материалыг манайд шилжүүлэн өгсөн юм. Түүнчлэн
Дотоод яамнаас 1937-1947 онд шийдвэрлэсэн улс төрийн хэргүүдийг
нягтлан шалгах комисс байгуулан ажиллуулж, дүнг нъ 1957 оны VII
сард. Упс төрийн Товчооны хурлаар хэлэлцэж, юуны өмнө
Б.Баасанжав, Ж.Сэнгэдорж, С.Мягмар нарын 36 хүнийг
цагаатгасан байна. Энэ нь юуны өмнө, Намын Төв Хороог
толгойлж байсан Д.Дамбын байр суурь, үйл ажиллагаатай
холбоотой байсан юм. Ийм эерэг хандлагын зэрэгцээ үзэл суртлын
хавчилт илт идэвхжжээ. Тухайлбал, МАХН-ын Төв Хорооны Улс
-230-

231. Монгол Улсын түүх V
Төрийн Товчоо 1958 оны VI сард «Түмний газар» баримтат киноны
тухай авч хэлэлцэн,уг кино нь социалист системийн орон
Вьетнамыг хөгжлийн талаар дорой байдлаар үзүүлж, хөрөнгөтөн
орон Энэтхэгийг энх тайвны түшиг тулгуур, эртний соёлт орон гэж
хэтэртэл магтсан хэмээн буруушаажээ. Эл баримтат киног хааж,
зохиогч уран бүтээлчдэд асуудалд ангич, намч байр сууринаас
хандаагүй, улс төр-үзэл суртлын сонор сэрэмж алдсан гэж арга хэмжээ
авчээ. Түүнчлэн 1959 оны VII сард МАХН-ын Төв Хорооны Улс
төрийн Товчоо «Доктор Б.Ринчингийн сүүлийн үеийн зохиолууд
дахь зарим харш үзэл санааны тухай» тогтоол гаргаж,
«Ринчин... хуучныг магтаж, шинийг үгүйсгэхийн хамт,
интернационализмын эсрэг өөрийн үндэсний үзлээ сүүлийн үед
улам хүчтэй нэвтрүүлэхийг оролдох болжээ» гэж тэмдэглээд, түүнийг
ах дүү социалист орнуудын шинжлэх ухаан-техникийн хөгжилд
дургүйцсэн, тэдэнтэй тогтоосон найрамдал нөхөрлөлд өө сэв эрсэн,
зохиол туурвилаа хуучны сэдвээр бичиж, хуучин үг хэллэг хэрэглэн,
үндэсний хоцрогдсон зан заншлыг ид бах болгон дөвийлгөдөг,
Монгол оронд ундэсний соёлоо баллаж байна гэж хөрөнгөтөн
орны зарим төрийн зүггэлтэнд эх орон, ардтүмнээ муучилж ярьдаг
гэхзэргээр зэмлэжээ. Ийнхүү ундэс язгуураа гэсэн хэн бүхнийг ангич,
намч байр суурь гэдгээр мушгин буруутгах, «сэхээтний төөрөгдөл»-д
чангалан хамааруулах болжээ.
Нам төвтэй улс төрийн тогтолцоо гүнзгийрч, удирдлагын хямрал
эхэлсэн нь. БНМАУ-ын Үндсэн хуульд (1940) МАХН-ыг «...улс
нийгмийн бүх байгууллагуудыг удирдах гол хүчин»1 хэмээн заасан
боловч, 1950-иад оны хоёрдахь хагас хүртэл «төр-намын тогтолцоо»
үйлчилсээр байсан юм. Харин дэлхийн социалист системийн
хэмжээнд «намын удирдах роль»-ийн тухай сэдэв газар авч,
социалист нийгмийн улс төрийн тогтолцооны цөм гэж үзэж, онол-
үйлдлэгийн хувьд хэрэгжүүлж эхэлжээ. Ийм нөхцөлд ЗХУ,
социалист бусад орнуудад Намын Төв Хорооны 1 нарийн бичгийн
даргын байр суурь эрс өндөржиж Дулс орны удирдлагын
-231-

232. Монгол Улсын түүх V
бүрэлдэхүүнд тэргүүн зэрэгт дэвшин гарч ирсэн байна. Ийм байдлын
улмаас тус улсын удирдлагад нэгдүгээр хүн болж байсан
Ю.Цэдэнбал социалист орнуудын жишгээр нам, засгийн
тэргүүнийг хавсарч ажиллах нь зохимжтой гэж үзэж, асуудлыг
Намын Төв Хорооны бүгд хурал эхлэх өдөр Д.Дамбад тавьжээ.
1958 оны XI сард Намын Төв Хорооны II бүгд хурал хуралдаж,
«Улс ба хоршооллын худалдааны ажлын одоогийн байдал, цаашид
сайжруулах арга хэмжээний тухай» Д.Дамбын илтгэлийг
хэлэлцэх явцад зохион байгуулалтын асуудлыг гэнэт гарган
тавьсан байна.
Д.Дамба асуудлыг хэлэлцүүлэхдээ намын удирдлага
социалист нийгмийн өсөн нэмэгдэж байгаа өнөегийн шаардлагыг
хангаж чадахгүй байгааг тэмдэглээд Намын Төв Хорооны
нарийн бичгийн дарга, Сайд нарын Зөвлөлийн дарга хоёрыг нэг
хүн хавсран гүйцэтгэх нь удирдлагын хувьд оновчтой гэсэн
үндэслэл дэвшүүлж /Ю.Цэдэнбалыг Намын Төв Хорооны
нарийн бичгийн даргаар ажиллуулах санал гаргасан байна
Намын Төв Хорооны гишүүд асуулт тавьж, санал бодлоо
илэрхийлэхдээ асуудлыг гэнэт тавьсны учир шалтгаан, өнөөгийн
ажлын хоцрогдлыг ганц Дамба биш, Ю.Цэдэнбал голлон
хариуцах ёстой, Ю.Цэдэнбал намын тэргүүн болсноор ажил илүү
сайжирна гэх үндэслэлгүй гэх зэргээр нэлээд маргалдсаны эцэст
Ю.Цэдэнбалыг Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар,
Д.Дамбыг II нарийн бичгийн даргаар тус тус сонгосон байна.
Д.Дамбыг Намын Төв Хорооны II нарийн бичгийн дарга
болсноос дөрөвхөн сарын дараа Намын Төв Хорооны I I I бүгд
хурал (1959) болж, Ю.Цэдэнбал тавьсан илтгэлдээ: «...Намын
байгууллагуудын практикажилд
1
Монгол улсын Үндсэн хуулиуд, тэдгээрт орсон нэмэлт,
өорчлөлтүүд (1921-1992). УБ., 1998.
тал 42.
-232-

233. Монгол Улсын түүх V
сүрхий дутагдал байгаагийн хариуцлагыг Улс төрийн Товчоо бүхэлд
нь хүлээх ёстойг хэлэх хэрэгтэй. (МАХН-ын Төв Хорооны нарийн
бичгиши дарга байгаад сүүлийн хэдэн жил Улс төрийн Товчоог
толгойлж байсан нөхөр Дамбад тэр хариуцлагын үлэмж хэсэг нь
оногдонд. Нөхөр Дамба үзэл суртал, онолын талаар сул зэвсэглэгдсэн
учраас зохих байр сууриа эзэлж чадахгүй, дан ганц явцуу
практикажлаар хөөцөлдөөд, жинхэнэ коммунистзарчимтай
байгаагүй, өндөр шаардлага тавихгүй, манай хөгжилд саад болсоор
байгаа хүнд суртал гаргах, төр улсыг хуурч мэхлэх, биеэ тоох, эрх
тушаал эрэх, зусардан бялдуучлах мэт хортой үзэгдлүүдтэй тэмцэж
байгаагүй байна»' гэж онцлон тэмдэглэжээ. Гэвч III сарын 27, 28, 29-
ний хуралдаан дээр Д.Дамбын талаар Д.Төмөр-Очирын
шүүмжлэлийгээс тооцвол тийм ч ноцтой шүүмжлэл гарсангүй,
харин Ю.Цэдэнбал руу адилтгаж хандсан хэд хэдэн шүүмжлэл
гарчээ. Д.Дамба хариу хэлсэн үгэндээ шүүмжлэлийг хүлээж авч
байгаагаа илэрхийлээд, мөн Ю.Цэдэнбал, Д.Төмөр-Очир, Л.Цэнд
нарын ажлын дутагдлыг анхааруулсан байна.
Ю.Цэдэнбал Төв Хорооны гишүүдийн дийлэнх олонхийн
шүүмжлэл Д .Дамбын эсрэг хандахгүй болохоор 30-ны өдрийн
хуралдааныг хойшлуул юуны өмнө Д.Дамбад хариу
шүүмжлэгдсэн Д.Төмөр-Очир, Л.Цэнд, Д.Майдар нарыг талдаа
татан, өөрийн багийн Ж.Самбуу, Ц.Дүгэрсүрэн нарын
дэмжлэгтэйгээр Д.Дамбад тулгалт, сүрдүүлэг хийж байж, түүнийг
буулган авснаар түүнийг Намын Төв Хорооны Улс төрийн
Товчооны бүрэлдэхүүнээс гаргаж, Намын Төв Хорооны II нарийн
бичгийн даргаас халжээ. Тус бүгд хурлаас гаргасан тогтоолд: «...н.
Дамба зарчимч биш бөгөөд намын өмнө үнэнч биш байгаагийн дээр
үзэл суртал, улс төрийн талаар арчаагүй хоцорч, үгширсэн хуучин
үзлийг баримтлан, биеэ тоож өөртөө шүүмжлэлтэй хандахаа больж,
манай урагшлах давшилтыг саатуулж байгаа ажлын дутагдалтай
гажуудалтай эвлэрч бөөренхийлдөг»2 гэж тэмдэппсэн байна.
Түүнчлэн үзэл суртал, улс төрийн төвшин, ажил хэрэг, хувийн зан
-233-

234. Монгол Улсын түүх V
чанараар тухайн үеийн шаардлагыг хангахгүй болсон, гол нь Д.Дамбын
«хань хамсаатан» гэж үзэж, Б.Дамдин, Д.Ламчиц, Ч.Сүрэнжав,
С.Балган, Д.Самдан нарыг намын удирдлагаас гаргажээ. Улс орны
удирдлагын дотор гарсан энэхүү зөрчил тэмцлийг өнгөцхөн харвал
ажлын дутагдал доголдлыг арилгах, удирдлагыг орчин цагийн
боловсролтой шинэ хүчнээр сэлбэх зорилготой байсан мэт боловч,
хэрэг явдлын гүн рүү өнгийвөл нэг хүнийг тахин шүтэхийн хор
холбогдлыг арилгах, тухайн нийгмийн тогтолцооныхоо хүрээнд
ардчиллыг гүнзгийрүүлэх гэсэн дэвшилтэт, олон ургальч үзэл
бодлыг нухчин дарах улс төрийн тун өөр агуулгатай байсан юм
Ийнхүү улс оронд авторитар дэглэм тогтох улс төр, үзэл суртлын
урьдач нөхцөл аажим аажмаар бэлтгэгдсээр байв. Түүнчлэн 50-иад
оны эцэст ардын хувийн аж ахуйтныг хоршоолсноор БНМАУ-д
авторитар дэглэм тогтох эдийн засгийн гол нөхцөл бүрэлдсэн юм.
1960оны УИсарын 6-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 4дэх
удаагийн
1
НТА. ф-4, т-24, хн-185,
тал 80-81. : НТА. ф-4, т-24,
хн-185,тал211.
сонгуулийн анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын I I I Үндсэн хуулийг
баталсан ньупс оронд авторитар дэглэм тогтох эрх зүйн үндсийг
бүрдүүлжээ.
Үндсэн хуулъд юуны өмнө, БНМАУ бол «ажилчид, хоршоолсон
ардууд (малчин тариачид), хөдөлмөрч сэхээтний социалист улс
бөгөөд түүний үндэс нь ажилчин анги, хоршоолсон ардын холбоо
мөн»1 гэж тус улсын шинж чанар, ангийн бүрэлдэхүүнийг
тодорхойлсноор нийгмийн бүтэц хэмээх өргөн ойлголтыг
зөвхөн «ажилчин анги, хоршоолсон ард, хөдөлмөрч сэхээтэн»
гэсэн гурамсан холбоогоор явцууруулан тодорхойлж, ажилчин
ангийн тэргүүлэгч роль хэмээх илт зохиомол сэдвийг дөвийлгөн
сурталчлах болжээ. Үндсэн хууль ёсоор БНМАУ-ын улс төрийн
-234-

235. Монгол Улсын түүх V
үндэс нь бүх шатны Ардын Депутатын хурал хэмээн тунхагласан
байнам~эвч үүний хамт "БНМАУ-ын төр, нийгмийг удирдан
чиглүүлэгч хүч бол ...Монгол Ардын Хувьсгалт Нам мөн" 2 гэж
заасан нь нам төвтэй улс төрийн тогтолцооны эрх зүйн үндсийг
бүрэлдүүлсэн байна. Энэ нь төржсөн нам, намжсан төр бий болж,
нам, төрийн ажлын зааг ялгаа яваандаа алдагдах үндсийг тавьж
өгчээ.
Үндсэн хуульд: «БНМАУ-ын эдийн засгийн үндэс бол...
үйлдвэрлэлийн
хэрэгслийг нийтээрээ өмчлөх социалист өмч мөн» гэж
хуульчилсан нь
хувийн өмчийг шууд үгүйсгэж, улсын өмчийн тэргүүлэх роль
гэгчийг
үнэмлэхүй байдлаар өргөмжлөн дэвэргэсэн заалт байв.
Үндсэн хуульд эрх ,эрх чөлөөний асуудлыг хүний гэсэн өргөн
утгаар биш, иргэний гэсэн явцуу утгаар томъёолжээ. I960 оны
Үндсэн хуулийн хуульчлан тунхагласан үзэл санаа ньулс орондоо
«...социализмыг төгөлдөр байгуулж, цаашдаа коммунист нийгэм
байгуулах явдал байлаа.
«Намын эсрэг» бүлэглэл гэгч 196О-аад он оол дэлхиин
социализмын хөгжлийн хувьд ЗХУ коммунизмын материал-
техникийн бааз байгуулах, Европын социалист орнууд хөгжингүй
социализм байгуулах зорилтыг эрх баригч намуудынхаа их
хурлаар аэвшүүлэн тавьсан, үзэл баримтлалын тухайд тун их
дэвэргэн үе байна Энэ байдал ч БНМАУ-д халдварлан нөлөөлж,
1961 онд хуралдсан МАХН-ын XIV их хурал тус улсад социалист
нийгмийг байгуулж дуусгах шинэ үед шилжин орсныг
тодорхойлон заасан байна Энэ үеийн улс төр, үзэл суртлын ажил
нь бүхэлдээ эл зорилтыг oюун санааны хувьд
хангахад чиглэж байв. Тухайлбал„намын гзгээрлийн
системээр марксист-ленинист онолыг судлуулах,
марксим-ленинизмын эх зохиолыг орчуулан, хэвлэх
-235-

236. Монгол Улсын түүх V
ажлыг өргөтгөжээ» 1955 онд байгүулагдсан Намын түүхийн
институт МАХН-ын түүхийг бичих ажил эрхлэн хийж, 1957,
1960 оны коммунист ажилчны намуудын олон улсын
зөвлөгөөний шийдвэрийг үндэс болгож, социализм байгуулах зүй
тогтлын хүрээнд онолын сэтгэлгээг гүнзгийрүүлэх бодлого барьж
байв. 1963 онд үзэл суртлын ажилтны улсын зөвлөгөөн хийсэн
байна. Дурдан буй үед. марксизм-ленинизм монгол ард түмний
оюун санааны
1
Монгол улсын Үндсэн хуулиуд, тэдгээрт орсон нэмэлт,
оорчлолтүүд. (1921-1992). УБ.. 1998.
тал47. -
Мен тэнд. тал
47.
амьдралын үндэс боллоо хэмээн зарлан тунхаглаж, түүнийг
цэвэр ариун байлгах нэрийн дор үзэл суртлын дайралт, шахалт
үзүүлж байсан боловч олон түмэн, дэвшилт сэхээтнүүдийн дотор
үндэсний ардчилсан үзлийн үр үндэс хараахан тacpaarүй буйлан
төлжсөөр байв. Үүний тод илрэл бол 1962 онд Чингис хааны
мэндэлсний 800 жилийн ойг тэмдэглэсэн явдал байлааХ
Үлэмжийн их хааныхаа түүхт их тэгш ойг тэмдэглэсэн үйл явц
нь нэгэн ёсондоо монголчуудын үндэсний ухамсрын сэргэлт
болсон гэж хэлж боло- хоор байна. Харамсалтай нь эл ажилд
идэвхийлэн оролцогчид «үндсэрхэг», «үгүйсгэх» үзэлтэн хэмээн
нэрлэгдэж, улс төр, үзэл суртлын талаар батгүй этгээдийн
дансанд лавтай бүртгэгдсэн байна. Ялангуяа ойг тэмдэглэх ажлыг
|түүчээлэн хөтөлсөн МАХН-ын ТөвХорооны УлстерийнТовчооны
гишүүн, Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга Д.Төмөр-
Очирт ял зэмлэлийн гол хүнд нь оногджээ. 1962 онд хуралдсан
МАХН-ын Төв Хорооны I I I бүгд хурал «Д.Төмөр-Очироос
намын эсрэг үйлдсэн ажил явуулгын тухай» хэлэлцэж тогтоол
-236-

237. Монгол Улсын түүх V
гаргажээ.Тус бүгд хурал Д.Төмөр-Очирыг дараах хэд хэдэн: гол
зүйлээр буруутгажээ, Үүнд: Нэг хүнийг тахин шүтэх явдлын хор
уршгийг арилгахын төлөө намаас явуулсан тэмцлийг эрх тушаал
ахихыг оролдож хичээсэн холын бодлого санаагаа биелүүлэх
хийгээд намын удирдлагын нэр хүндийг гутаах зорилгоор
ашигласан гэж үзсэн байна, Гэтэл тэрбээр нэг хүнийгтахин
шүтэхийн хор холбогдлыг бүрэн илрүүлэн арилгахын тулдуг
асуудлыг аймаг, хот, сумын намын байгууллагууд , түүнчлэн
хөдөлмөрчдийн хурлаар хэлэлцүүлэх, үзэл суртлын ажилтны улсын
зөвлөлгөөний гол асуудал болгох, хууль ёсыг ноцтой зөрчиж
байсан нийгмийн аюулаас хамгаалах байгууллагын үйл
ажиллагаанд гарсан алдаа дутагдлыг бүрэн илрүүлэх засах,
Х.Чойбалсантай хамт улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд оролцсон
хүмүүст арга хэмжээ авах, нам, улсын байгууллагуудад шүүмжлэл
өөрийн шүүмжлэлийг өрнүүлэх зэрэг асуудлыг хурцаар
дэвшүүлэн тавьж байсан юм.
Намын Төв Хорооноос үндсэрхэг үзлийг буруушааж,
хөдөлмөрчдийн интернационалист хүмүүжлийг хүчтэй болгоход
чиглүүлэн, үүний урьд гаргасан зарим тогтоол шийдвэрийг хянан
үзэхийг илт оролдож байсан гэж буруутгажээ. Чингээд «БНМАУ-ын
түүх, утга зохиолыг сургуулиудад зааж байгаа байдлын тухай»
(1949), «Ардын унших бичгийн тухай», «Манай намын бодлогод
харш үзэл санаа, үг, өгүүлэл гарч байгаа тухай» (1956),
«Б.Ринчингийн сүүлийн үеийн зохиолууд дахь зарим харш үзэл
санааны тухай» (1959) зэрэг Намын Төв Хорооны чухал чухал
тогтоол шийдвэрийг дахин хянан үзэж өөрчлөх, заримыг нь
хүчингүй болгох тухай асуудлыг нэг бус удаа тавьж байсан, тэрээр
аялдан дагалдагчдынхаа хамт.Монголын дундад зууны үеийг
хөрөнгөтний үзэл сурталчид лугаа адил элдвээр дөвийлгөн тавьж,
цуст байлдан дагуулагч Чингис хааныг ангийн бус байр сууринаас
шагшин магтаж, түүнийгтахин шүтүүлэх гэж улайран хөөцөлдсөн,
тухайлбал Чингисийн мэндэлсний 800 жилийн ойг хэт
-237-

238. Монгол Улсын түүх V
өргөмжлөн тэмдэглэж, түүний хөшөөг Нийслэл хотноо байгуулах,
ойн хурлыг Ардын Их Хурлын танхимд хийлгэх, эл хуралд Намын
Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүдийг оролцуулах, Чингис
хааны нэрэмжит газар, байгуул-лагуудыг бий болгох, Хэнтий,
Дорнод аймагт томилолтоор явахдаа Чингисийн мэндэлсэн газар
нутгаар зориуд орж, Чингисийг өргөмжлөн магтах, түүний ойн
тухай тогтоолын төслийг Хэнтий аймгийн намын хороогоор
дэмжүүлэхийг оролдож, Монголын ард түмний үндэсний эрх ашиг,
пролетарийн интернационализмын зарчимд эрс харш жижиг
хөрөнгөтний үндсэрхэх үзлийн чиг шугамыг манай намд тулган
хүлээлгэхийн тулд юуны өмнө, өөрийгөө Монгол эх орныхоо төлөө
санаа зовдог цорын ганц хүн болгон дөвийлгөж, түүгээрээ олон
түмнийг төөрөгдүүлэн тэдний дунд нэр хүнд олж эрх тушаал ахих гэж
чармайж байсан хэмээн яллажээ Хэрэг дээрээ харин Д.Төмөр-Очир
Монголын ард түмний үндэсний мэдрэмж ухамсрыг төлөвшүүлэхийн
төлөө санаа тавьж, жижиг үндэсний өөрийгөө хамгаалах дархлалыг
бий болгохын тулд хичээнгүйлэн зүтгэж байсан ЮМ.
Бас МАХН-ын марксист-ленинист шинж чанарыг үнэн хэрэг
дээрээ эргэлзэж, хувьсгалын жилүүдэд манай намын удирдлагаар
Монголын ард түмний олсон амжилтуудыг үл тоомсорлох буруу
үзлийг удаа дараа гаргасан хэмээнтүүнийгзэмлэжээ. Гэтэл тэрээр
1960-аад он хүртэл МАХН марксист нам байгаагүй, Д.Бодоо,
С.Данзан нар Монгол Ардын Нам, төрийг үндэслэгчдийн нэг,
монголын ажилчин анги хараахан нийгмийгтэргүүлэгч хүч болоогүй,
Монгол орны өвөрмөц нөхцөл амьдрал практикт мадксист-ленинист
онрлыг бүтээлчээр хэрэгжүүлэх ёстой гэж үзэж байсан юм. Түүний
эдгээр зүй зохистой шаардлага, үзэл бодол нь эзнийгээ «намын
нэгдлийг задлан эвдэх» гэсэн улс төрийн төрийн талаар эрүүл бус үзэл
санаатөрүүлэн, үндсэрхэх үзлийг хөхүүлэн дэмжсэн, «Намын Төв
Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүдийг гүтгэн дайрч хооронд нь
хутган үймүүлэх аргыг хэрэглэсэн», марксист-ленинист
онолыгдогматик ёсоор үсэгчлэн цээжилж амьдралаас хөндийрөн
-238-

239. Монгол Улсын түүх V
тасарснаас гадна биеэ тоож, нэр алдрын хойноос хөөцөлдөн хэрцгий
авирласан, улмаар «намын эсрэг үйлдсэн ажил явуулга» хэмээх хүч
түрсэн дүгнэл'т, хилсдүүлэлтэд хүргэж, насан турш хавчигдан
хяхагдах үндсийг үрдүүлжээ.
Тус бүгд хурал Д.Төмөр-Очирыг МАХН-ын Төв Хорооны Улс
төрийн Товчооны болон Төв Хорооны бүрэлдэхүүнээс гаргаж, Намын
Төв Хорооны нарийн бичгийн даргын үүрэгт ажлаас халсан байна.
Түүний эрдэм шинжилгээний ажил хийх хүсэлтийг үл харгалзан
Баянхонгор аймгийн барилга угсралтын конторын даргаар томилж,
хэрэг дээрээ нутаг заан суулгажээ. Д.Төмөр-Очирын намын эсрэг
ажил явуулга гэгчийн талаар МАХН-ын Төв Хорооны
дэлгэрэнгүй захидал гаргаж, намын байгууллагуудын хаалттай
хурлуудад танилцуулсан байна. 1963 оны I сард намын үзэл суртлын
ажилтны улсын зөвлөгөөн болж, намын үзэл суртлын ажлыг бүх
талаар эрчимжүүлэх, үндсэрхэх, үгүйсгэх үзэл, хөрөнгөтний үзэл
суртлын эсрэг шийдвэртэй тэмцэх заалт өгч «Д.Төмөр-Очирын намын
эсрэг явуулга» гэгчийг дахин гүнзгийрүүлэн тайлбарлаж, түүний хор
холбогдлыг арилгах талаар тууштай арга хэмжээ авах нь зүйтэй гэж
үзсэн байна. Юуны өмнө, Д.Төмөр-Очирын удирдлагаар туурвисан
«МАХН-ын түүхийн товч суралцах»-ыг ангич, намч байр сууринаас
хянан толилох ажил өрнөжээ. Чингээд 1963 оны IV сард МАХН-ын
Төв Хорооны Улс төрийн Товчооноос «Намын түүхийн институтээс
боловсруулсан намын түүхийн товч суралца-хын тухай» хэмээх
тогтоол гаргажээ. Энэ тогтоолд: «Намын түүхийн институтээс
боловсруулсан энэтөселд МАХН-ын түүхийн баримтуудыгдур мэдэн
мушгиж, намын түүхийн гол гол асуудлыг үндсэрхэх, үгүйсгэх узэл,
хөрөнгөтний объективизмын үүднээс тайлбарласан, онолын хувьд
алдаатай, улс төрийн хортой хэд хэдэн дүгнэлт орсон байна» гэж
тэмдэглэсэн байна. Гэтэл энэхүү бүтээлийг зохиогчид намын түүхийн
асуудлаар урьд өмнөх олон дүгнэлт баримтлалыг шинэчилж, шинэ
шинэ баримтыг судалгааны эргэлтэд оруулан, түүхийн үнэнийг
тогтоох хэрэгт чухал алхам хийж, түүхийн судалгааг ихээхэн урагш
-239-

240. Монгол Улсын түүх V
ахиулсан байсан бөлгөө.
Д.Төмөр-Очирын «Намын эсрэг явуулга»-д Ш.Бат-Очир,
Д.Юмжав, Д.Доржсүрэн, Ж.Төмөрбаатар, Т.Чогсом нарыг
хамааруулан ажил, албанаас нь зайлуулж, хөдөө орон нутагт
амьдрал мэдүүлэх нэрээр нутаг заан суулгасан байна.
1963 оны IV сард «Түмний нэг» киноны II ангийн тухай
«МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны тогтоол» гарч,
киноны уран бүтээлчдийг улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн асуудалд
өрөөсгелеөр хандаж, хууль ёс алдаа завхралыг засах хэрэгт намын
гүйцэтгэсэн үүргийгхаруулах гэж оролдоогүй, үндсэрхэх үзлийн
нөлөөнд автсан гэж үзэж, Соёлын яамны удирдах хүмүүс, зарим
уран бүтээлчдэд арга хэмжээ авсан байна.
1963 оны XII сард хуралдсан МАХН-ын Тев Хорооны V бүгд
хурал «Л.Цэндийн намч биш ажил явуулгын тухай» хэлэлцэж
дараах чиглэлээр буруутгажээ. Үүнд: түүнийг ажилсаг хүний дүр
үзүүлдэг байсан боловч чухамдаа хүчээ дайчлахгүй биеэ аль
болохоор нөөж, нам, улсын ажлын чухал чухал салбарыг
удирдуулахаар намаас хүлээлгэсэн үүргийг үнэнч шударгаар
биелүүлээгүй явж ирсэн гэж үзжээ. Гэтэл тэрээр манай аж
үйлдвэрийн хөгжлийн асуудлаар анх удаа эрдмийн зэрэг
хамгаалсан, төмөр замын депогийн дарга, Сайд нарын Зөвлелийн
аж үйлдвэрийн асуудал хариуцсан референт, Улсын төлөвлөгөөний
комиссын дарга, Намын Төв Хорооны II нарийн бичгийн даргын
өндөр албан тушаалд ямагт дэвшин ажилласан, тухайн шат бүрд
мэдлэг чадвар, зохион байгуулах авъяасаа гялалзтал харуулсан
тухайн үедээ хамгийн шилдэг боловсон хүчний нэг байсан юм.
Холын муу санаа өвөрлөн эрх тушаалд ахих зорилгоо хангахад цаг,
хүч чадлаа зориулж, өөрийгөө элдэв аргаар магтуулан
мандуулахыг эрмэлзэн, удирдах боловсон хүчний хооронд ямагт
хутган үймүүлэх, нам, улсын залуу ба ахмад боловсон хүчнийг
хооронд нь мөргөлдүүлэхийг оролдох зэрэг бузар булай явуулгыг
өргөн үйлдэж, манай нам ард түмний үйл хэрэгт үнэнч шударгаар
-240-

241. Монгол Улсын түүх V
зүтгэж байгаа зарим боловсон хүчнийг нүд үзүүрлэж хяхан
хавчихыг чармайж байсан гэж дүгнэжээ. Ийм дүгнэлтэд хүрэх
болсон цаад шалтаг шалтгаан нь Л.Цэнд Намын Төв Хорооны Улс
төрийн Товчооны хуралдаан дээр Ю.Цэдэнбалын алдаа дутагдлыг
шүүмжилж байсан, ЗХУКН-ын Төв Хорооны II нарийн бичгийн
дарга Ф.Р.Козловтой уулзаж, Ю.Цэдэнбал чадал чадавхиа
барж, өдгөө нам улсын хөгжилд саад тотгор болж байгаа зүтгэлтэн
хэмээн тодорхойлсон, Ю.Цэдэнбалыг машины осолд орж, ЗХУ-д
эмчлүүлж байх үед «одоо улс орны эрх ашиг, ажлаа бодох цаг
болсон» гэж зарим удирдах зүтгэлтнүүдэд хэлж ярьж байсан
зэргээс болсон бололтой. Хорт бодлогоо биелүүлэхийн тулд
хууран мэхлэх, хоёр нүүр гаргах, мушгин гүтгэх, айлган сүрдүүлэх
буюу эд мөнгөөр хүмүүст тал засах адгийн муу аргыг олонтаа
хэрэглэж байжээ хэмээн тогтоолд тэмдэглэжээ. Гэтэл тэрээр
дуу цөөтэй, маш хашир, ноён нуруутай хүн байсныг хамт
ажиллаж байсан хүмүүс нь нэг дуугаар батлах төдийгүй дээр
дурдсаныг нотлох баримт бүгд хурлын материалаас олдохгүй
байна. Түүнчлэн үндсэрхэх үзлийн илрэлийг битүү нарийн
аргаар эвийг нь тааруулан дэмжсээр байсан хэмээн дүгнэсэн
нь Д.Төмөр-Очиртой үзэл бодлын хувьд нэг санаатай байсныг
илтгэнэ. Ийнхүү Л.Цэндийг намын удирдлагаас зайлуулсан
нь урьдаас бэлтгэгдсэн хуйвалдааны шинжтэй үйл ажиллагаа
байжээ.
1963 оны XII сард болсон МАХН-ын Төв Хорооны IV бүгд
хурал Ц Лоохууз, Б.Нямбуу, Б.Сурмаажав нараас намын эсрэг
бүлэглэсэн явуулга хийсэн тухай асуудал авч хэлэлцсэн байна.
Бүгд хурал дээрх нэр бүхий хүмүүсийг хэд хэдэн үндсэн
зүйлээр буруушааж, «намын эсрэг бүлэг» гэж үзжээ.
Тухайлбал: Лоохууз, Нямбуу, Сурмаажав нар Намын Төв
Хорооны өмнөх бүгд хурлууд дээр удаа дараа эрүүл бус үзэл
алдаагаа улам гүнзгий-рүүлж, улмаар намын жанжин шугамыг
эсэргүүцэн намд хагарал гаргах зорилгоор бүлэглэсэн явуулга
-241-

242. Монгол Улсын түүх V
хийх зам шуударсан гэж үзжээ.
Гэтэл тэдтухайлбал: Ц.Лоохууз 1956 оны IV сарын бүгд
хурлаас хойш олон хурлууд дээр нам, улсын амьдралд
ард.чиплыг сэргээх, Ю.Цэдэнбал, түүнийг аялдан дагалдагчдын
үйл ажилагааны дутагдал доголдлыг зориггой илчлэн
шүүмжилж байлаа. Мөн Б.Нямбуу 1984 онд Ю.Цэдэнбалыг
албан тушаалаасаа огцрох хүртэл түүний алдаа дутагдлыг
чин үнэнээр нь гуйвалтгүй илчилж байсан юм. Тэд ингэж
шүүмжлэхдээ намын жанжин шугамыг засварлах асуудал
хараахан тавиагүй бөгөөд социализмын өөрийнх ньхүрээнд
арай өөр нүүр царайтай ардчилсан маягийн загварыг бий
болгох арга замыг эрэлхийлж байсан ажээ.
Авторитар дэглэм тогтох үйл явц ид эрчимжиж байсан тийм
үед нийг-мийн хүнд сурталт бүтцийг халан өөрчлөх гэсэн алхам
бүр нь ганц нэг улс төрийн зүтгэлтний санал шүүмжлэл
төдийгөөр шийдэгдэх зүйл биш бай-сан нь тодорхой. Ийм
учраас тэд тус бүгд хурлын өмнө уулзаж ярилцах, хэлэх
үгийнхээ санааг тохиролцох ,үүсэн бий болсон нөхцөл
байдлыг Намын Төв Хорооны зарим гишүүдэд ойлгуулах
оролдлого хийх, зарим удирдах ажилтныг талдаа татах, хурал
дээр хэлэх үгийг нь бэлтгэж өгөх зэргээр ажиллаж байжээ. Эл
ажилд Намын Дээд сургуулийн орлогч захирал Н.Гунгаажав,
Намын Тев Хорооны ажилтан А.Дашнамжил, Барилгын
Материалын яамны харъяа Элс чулуу бэлтгэх аж ахуйн дарга
Д.Дамдинсүрэн, Эдийн засгийн дээд сургуулийн багш
Д.Баасанжав, Р.Тогтох, Д.Жамбаа, МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн
тэргүүлэгч гишүүн Ж.Нямдаръ, Москвагийн Коммунист Намын
Дээд сургуулийн зарим сонсогчид оролцож байсан байна.
Үүнээс үзэхэд, тэдний үйл ажиллагаа нь намын доторх үзэл
бодлын зөрүүтэй бүлэглэлийн шинжтэй үйл ажиллагаа
байжээ гэж хэлж болохоор байна.
Тэднийг буруутгасан үндэслэл, бодит байдал хоёрыг харыдуулан
-242-

243. Монгол Улсын түүх V
үзвэл:
- Намын эсрэг эдгээр этгээд, Монголын ард түмний
социалист
байгуулалтдаа олсон улс төр, эдийн засаг, соёлын амжилтыг нэлэн
хүйд нь
үгүйсгэж, ажилчин, хөдөө аж ахуйн нэгдлийн гишүүд, хөдөлмөрч,
сэхээтэн
нарын амьдралын хэмжээ доройтлоо гэж гүтгэсэн хэмээн зэмлэсэн
байна,
Энэ үеийн бодит үнэн гэвэл ард олны аж амьжиргааны төвшин
нэлээд
доогуур төвшинд байсан ньтодорхойюм. «Намын эсрэг бүлгийнхэн»
гэгчид
асуудлыг ингэж тавихад 1964 оны тухайн үеийн нөхцөл байдал бүр
илүу
нелөелсөн нь-баримтаар нотлогдож байна. Учир нь БНХАУ-тай
харилцаа
эрс муудсанаас өргөн хэрэгцээний бараа, ялангуяа гурил будаа, бөс
барааны
хангамж эрс буурчээ. Тодорхой баримтаар хэлбэл, 1960 оныхоос
1964 онд
Хятадаас худалдаагаар авч байсан шар будаа 4'560 тонноос 100 тонн,
цагаан
будаа 3350 тонноос 200 тонн, хөвөн бөс бараа 19.6 сая метрээс 1.1 сая
метр
болж буурсан байна.
- Эдгээр этгээд улс түмний интернационалч найрамдлыг
гүтгэн,
БНМАУ ах дүү социалист бусад оронтой эдийн засгийн талаар
харилцан
ашигтай хамтран ажиллах явдлаас татгалзахыг шаардацгааж,
МАХН-аас
-243-

244. Монгол Улсын түүх V
олон улсын коммунист хөдөлгөөнд эзэлж байгаа байр суурийг
сулруулах
гэсэн бүтэлгүй оролдлого хийж байна хэмээн буруушаажээ. Гэтэл
«Намын
эсрэг бүлгийнхэн» гэгчид ЗХУ, социалист оронтой хийх эдийн
засаг,
худалдааны харилцааг харилцан ашигтай байлгах, зээлийн
хөрөнгийн
ашиглалтыг сайжруулах, ЗХУ, социалист орнуудын тусламжид
найдахаас
өөрийн хүчинд илүү тулгуурлах, хоёр их хөрш гүрний хоорондын
ноцтой
хагарал, зөрчилдөөний үед аль нэгийг нь хэт аялдан дагалдахгүй
байх
асуудлыг дэвшуүлэн тавьж байлаа.
- Лоохууз, Нямбуу, Сурмаажав нар үндсэрхэх үзлийг шууд
хамгаалан,
түүний хор аюулыг бүрэн үгүйсгэж, нэгэнт илчлэгдсэн илэрхий
үндсэрхэгч,
улс төрийн хутган үймүүлэгч Төмөр-Очир, Цэнд нарыг далдуур
дэмжигчид
болохоо харуулсан гэж буруутгажээ. Энэ тухайд «Намын эсрэг
бүлгийнхэн»
гэгчид Монголын ард түмний үндэсний мэдрэмж, ухамсрыг
дээшлүүлэх-
гүйгээр эх оронч байх тухай ярих боломжгуй хэмээн узэж, өмнө
хэлмэгдсэн
зүтгэлтнүүдтэй үзэл бодол нэгтэй байжээ.
Тус бүгд хурал Ц.Лоохууз, Б.Нямбуу, Б.Сурмаажав нарыг
Намын Төв Хорооны бүрэлдэхүүнээс гаргаж, намаас хөөж,
тэднийг болон хань хамсаатан нь гэж үзсэн олон арван хүнийг
албан тушаалаас нь халж, нам, захиргааны арга хэмжээ авч, хөдөөд
-244-

245. Монгол Улсын түүх V
нутаг заан суулгаж, тодорхой албан тушаал, үйл ажиллагаа эрхлэх
эрхийг нь хаан, мөрдөн хавчиж, хүний эрх, эрх
чөлөөгноцтойзөрчихболжээ. Тэд бүгд хурал
тарснаасхоёрөдрийндараа Хятад, Польш, Румын, ЗХУ-аас тусламж
эрэхийг санаархсан боловч, илчлэгдсэн ньбаримтаар үлджээ.
Тэрхүүзахидалд: «МАХН-ын ТөвХорооны одоогийн ээлжит бүгд
хурал дээр жинхэнэ коммунистууд ба хуучныг баримтлагч харгис
хучнүүдийн хооронд ширүүн тэмцэл явагдаж байна. Харгис
хүчнүүдийг харгислалын сүлд тэмдэг бөгөөд дэлхийн коммунист
хөдөлгөений нэрд гарсан задлан бутаргагч Цэдэнбал толгойлж
байна» гэж тэмдэглээд, «...Нэн яаралтай ахдүүгийн тусламж үзүүлээч!
Бид нарыг өөрийн хамгаалалтад аваач Хараахан бид өөрсдийн нэрс ба
бичиг баримтыг нуухаас өөр аргагүй байна». Бүгд хурлын дараагаар
«...тулгарч байгаа аюул заналаас аврах байх гэж найдаж, бид төрөлх ах
дүү коммунист та нарт хандаж байна. Монголын бүлэг
коммунистууд» гэжээ.
Энэ үеэс аливаа асуудлыг шийдэх аргыг олон янз байдлаар
тавих гэсэн оролдлого, удирдлагын арга барилд шүүмжлэлтэй,
бодитой хандах алхам бүр нийгмийн хөгжлийг зөрчил дунд нь
буйлуулан үзэх гэсэн үзэл санаа нь бүхэлдээ эзнээ намын
эсрэгбүлгийн хамсаатан, үндсэрхэх, үгүйсгэх үзэлтэн хэмээх нэр хаяг
зүүлгэх болжээ.
§3. Эдийн засаг, нийгмийн харилцаанд гарсан өөрчлөлт
Ардын аж ахуйтны талаар баримталсан шинэ чиглэл. Анхдугаар
таван жилийн төлөвлөгөөний дүнг гаргаж, хоёрдугаар таван жилийн
төлөвлөгөөг боловсруулах үед ардын аж ахуйтны талаар баримталж
ирсэн бодлогын сөрөг үр дагавраас сургамж авч, түүнийг засч
залруулах талаар анхаарав.
Улсаас ардын аж ахуйтан ба ардын нэгдлээс авч байсан албан
татвар, улсын төлөвлөгөөнд зарим өөрчлөлт оруулжээ. Ардын аж
ахуйтны улсад бэлтгэх үндсэн бүтээгдэхүний ноогдлыг төлөвлөгөөт
-245-

246. Монгол Улсын түүх V
малын тоогоор бодож тогтоож байсан хуучин журмыг хүчингүй
болгов." 1953 оны тооллогоор ардын аж ахуйтны өнгөрсөн онуудын
өрийг хүчингүй болгожээ. Эдгээр арга хэмжээ нь нэг талаар ардын
аж ахуйтнууд нам, засгийн бодлогод санал алдагдсан байдлыг
засах, нөгөө талаар тэднийг хоршоололд орох явдлыг дэмжих
бодлоготой хослон явагдсан байна,
Эдгээр арга хэмжээний үрээр 1953 онд малгүй өрх 6.1 хувь
байсан бол жилийн дараа 3.4 хувь болж, 1000-аас дээш малтай аж
ахуй 1.5-аас 0.1 хувь болтол буурчээ. Ардын аж ахуйтны ядуу
хэсгийг дээш татах, чинээлэг хэсгийг «капиталист элементийг
хязгаарлах» нэрийн дор хавчин, ардын аж ахуйтныг нийтэд нь
«дундчилсан» явдал ангийн бодлогын үүднээс үйлдвэр-лэх хүчний
хөгжлийг зохиомлоор барих явцгүй бодлого байжээ.
Ийнхүү 1950-иад оны дундуур МАХН хувийн өмчит ардын аж
ахуй байгаа нөхцөлд «социализмыг дэлгэрэнгүй байгуулах»
боломжгүй бөгөөд түүнээс гарах зам бол ардын аж ахуйтныг
социалист ёсоор хоршоолох явдал гэж үзсэн байна.
1950-иад оноос эхлэн МАХН-аас хедөө ажахуйг социализмд
шилжүүлэх оюун санааны бэлтгэл хийж эхлэв. Хөдөө аж ахуйн
хоршоо хувийн аж ахуйгаас давуутайг сурталчилсан өгүүлэл, баримт
сэлтийг өрген нийтлэх болов. Үүний зэрэгцээ ардын хувийн аж
ахуйг «эдийн засаг дахь феодализмын үлдэгдэл», «эрчимгүй
бүдүүлэг, хоцрогдсон» аж ахуй хэмээн тодорхойлж, түүнийг
өөрчлөхгүйгээр ард олны аж амьдралыг сайжруулж чадахгүй гэсэн
үзэл санаа өргөн дэлгэрэв. Өгүүлэн буй үед улс орны эдийн засаг
дахь улсын секторыг хөгжүүлэх талаар амжилт олсон боловч, мал
аж ахуйн талаар тавьсан зорилт хэрэг дээрээ биелсэнгүй. Энэ нь
юуны өмнө, нам, төрөөс улсын бэлтгэл, албан
татварын талаар явуулсан бодлогын гажуудал, тэр нь аж ахуйтны
эдийн
засгийн сонирхолтой эс зохицсонд оршиж байв.
Улсын IX их хурлаас баталсан малын тоо толгойн өсөлтийн
-246-

247. Монгол Улсын түүх V
хуулиар 1949 оноос малчин өрх бүрт малын тоо толгойг жил бүр 50
хувиар өсгөн үржүүлэхтөлөвлөгөө өгч, мал өссөн хорогдсоныг үл
харгалзан, төлөвлөгөөп малаас мах, ноос, сүү албадан гаргах болсныг
өмнө өгүүлсэн билээ. Үүнээс болж ямар нэгэн учир шалтгаанаар
малаа хорогдуулж албан журмын ноогд-лыг тасалдуулсан малчид
ардууд хуулиар шийтгэгдэж байснаас болж, мал-чин малаасаа
төвөгшөөж «ялтай мал» гэж үзэх болжээ. Энэ байдал нь яваандаа
малчин ардын зарим хэсэг, ялангуяа чинээлэг аж ахуйтныг малаа
нэгдэлд «нийгэмчилж» яс амрах, ядуу хэсэг нь нэгдлийн «буянг» шүтэх
бодолд хүргэсэн байна. Мал аж ахуйн хөдөлмөрийн нийгмийн
үнэлгээ буурч, малчид төв суурин газар улс, хоршооны нэгэн
байгууллага бараадан амьдарч, үр хүүхдээ сургууль соёлын мөр
хөөлгөх нь ирээдүйтэй гэх болов. 1950-иад оны эхэнд мал аж ахуйгаас
хөндийрч, ажилчин болж буйг магтан сайшаасан утга агуулгатай уран
зохиол, урлагийн олон арван бүтээл гарч байв.
Малчин өрхөд нийтэд нь дааж давшгүй төлөвлөгөө егөх,
чинээлэг хэсгийг нь хавчих бодлогын уршгаар хувийн аж ахуйтны
дотор хөрөнгө чинээний ялгавар мэдэгдэхүйц түргэсэв. 1952 онд
малгүй болсон өрхийн тоо 2 дахин өсч, 10 гаруй мянгад хүрч харин
200-аас дээш толгой малтай өрхийн тоо 58.4 хувиар нэмэгдэж
малын тоо нь 31 хувь өссөн байна.
1940, 1950-иад оны зааг дээр ардын аж ахуйтны талаар нам,
төрөөс явуулсан бодлого нь нийгэмд жижиг үйлдвэрлэл, жижиг
өмчтөний харилцаа зонхилж буй нөхцөлд таваар мөнгө, зах зээлийн
харилцааг үгүйсгэж, үйлдвэрлэл хэрэглээний хоорондын холбоог
захиргааны аргаар зохицуулах оролдлого байсан учир улс төр,
нийгэм эдийн засгийн олон сөрөг үр дагаврыг буй болгосон байна.
«Ардын аж ахуйтан» хэмээх нэр томъёолол ч аж ахуй эрхлэгчдийг
дотор нь анги ялгаварласан төдийгүй, энэхүү ардын аж ахуйтан
гэдгийн цаана аж ахуйн гэхэзсээ илүү улс төрийн зорилго агуулаг-
даж байсан нь 1940, 1950-иад оны үед улам хурц тод илрэн харагдсан
юму Манай улсын эдийн засгийн амьдралыг тэтгэгч үндэс суурь,
-247-

248. Монгол Улсын түүх V
үндсэн салбар мал аж ахуй түүнийг авч явсан эзэд нь малчид билээ.
Малчид бол жижиг өмчтөн, жижигүйлдвэрлэгчид байв. Нам,
төрөөстухайн үед малчдынталаар явуулсан эдийн засгийн бодлого
ыь тэдний оршин тогтнох нөхцлийг хааж боосон шинжтэй байв.
Таваарын үйлдвэрлэл нь хэн нэгний хийгээд хэсэг бүлгийн
бүтээл, ямар нэгэн хувьсгалын үр дүнд ч бий болдог зүйл биш ажээ.
Таваарын үйлдвэрлэл оршин буйн учир шалтгаан нь нийгэм анги,
бүлгүүдэд хуваагдсанд бус, харин нийгэм хөдөлмөрийн хуваарьтай
байсаар байгаатай холбоотойг К.Марксч нотолж байлаа. Энэ үед
таваарын үйлдвэрлэлийн гол мөн чанар болсон худалдаа үнэн
хэрэгтээ үгүй болжээ.
Худалдаанд улсын тогтоосон хатуу үнэ, тэгшитгэн хуваарилах
зарчим нь бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг нь зах'зээлийн харилцаагаар
илэрхийлэг-дэж байдаг таваарын үйлдвэрлэлийн мөн чанарыг
алдагдуулж, ихэнхдээ малчдыг хохироож, тэдний бүтээн
үйлдвэрлэсэн зүйлээр улс нийтийн аж ахуйн бусад салбарыг үүсгэн
байгуулах хөрөнгийн эх үүсгэвэр болгох, улсын сангийн аж ахуй зэрэг
бусад салбарын алдагдлыг нөхөхөд ашиглаж байв. Малчид, тэдний аж
ахуйн талаар нам, төрөөс баримталж хэрэгжүүлсэн эдийн засаг,
нийгмийн бодлого нь хэрэгжихдээ капиталист биш хөгжлийн замыг
нийгмийн ямар нэгэн хохирол, сөрөг үр дагаваргүйгээр туулж, шинэ
эдийн засгийг үүсгэн буй болгосон хэрэг бус юм. «Капиталист бус
хөгжил» буюу «социализмын үндсийг» байгуулахад шаардагдах
хуримтлалын эх үүсвэрийг малчин өрхийн мал, түүхий эдийг хямд
үнээр албадан авч экспортлон, тэднийг эдийн засаг, нийгмийн
талаар хохироох замаар бий болгожээ. Энэ уед мал хөрөнгөнөөс
салж үгүйрсэн буюу албан татварыг төлж дийлэхгүй ял шийтгэл
эдэлсэн хүмүүс цөөн бус байжээ.
Зөвлөлтийн эдийн засгийн номлолоор социализмын гол хууль
хэмээн
нэрлэгдэж байсан улс ардын аж ахуйг төлөвлөгөөтэй тэнцүүхэн
хөгжүүлэх
-248-

249. Монгол Улсын түүх V
хуулийг тус улсын эдийн засаг, нийгмийн харилцаанд нэвтрүүлсэн
нь аж
ахуйн бүхий л үйл ажиллагааг дээрээс удирддаг нүсэр тогтолцоо бий
болоход
хүргэв. Эдийн засгийг дээрээс удирдах, зохион байгуулах болсноор
хувь
хүний нийгмийн сонирхлыг бууруулжээ. Малчдын малаа өсгөх нь
орлогоо
өсгөж, аж амьдралаа дээшлүүлэхэд бус, улс нийгмийн эрх ашигт
хувь нэмэр
болох үйл хэрэг болж байв. Тиймээс ч тэр үед малынхаа тоо толгойг
өсгөсөн
малчдад улсаас мөнгөн хувин, ган тулга, эрээн майхан, мөнгөөр
цутгасан
таван хошуу малын дүрс, мөнге төгрөг, цол, одон медалиар шагнах
зэргээр
урамшуулж байсан юм. Харин малчид үйлдвэрлэлээ бие даан
явуулах,
бүтээгдэхүүнээ зах зээлд борлуулах явдал боогдмол байв. Энэ нь
мал аж
ахуйн таваарлаг чанарыг дээшлүүлэх, үйлдвэрлэх хүчнийг
хөгжүүлэхэд саад
болж байсан юм,
Ардын аж ахуйтныг хоршоолох талаар явуулсан бодлого, түүний үр
дагавар Монголын соцаизмып үндсийг буй болгөход –чухал алхам болох
учиртай I ба II таван жилийн төлөвлөгөөг биелүүлэх явцад мал аж
ахуй эрхлэн амьдрагч малчин ардын хувийн аж ахуйг улс
нийгмийн емч болгохгүйгээр, социалист зорилтыг хэрэгжүүлэх
боломжгүй гэдэг үзэл санаа улам улам газар авах болжээ. Улс ардын
аж ахуйг хөгжүүлэх таван жилийн төлөвлөгөөний мал өсгөх зорилт,
заасан хэмжээнд хүрээгүйгээр барахгүй албан татварын болон эдийн
засгийн бусад хөшүүргийг хэрэглэсэн хэдий ч ардангийн доторхи
-249-

250. Монгол Улсын түүх V
нийгмийн ялгарлыг зогсоож чадаагүй, харин ч хүчтэй болох
хандлагатай болжээ. Улс орны эдийн засгийн суурь болох малын тоо
толгойг өсгөх талаарх анхдугаар таван жилийн зорилт нь бүр 1940
онд дэвшүүлсэн субъектив санаа бодолд үндэслэсэн учраас амьдралд
хэрэгжиж чадахгүй байв.
(Ардын аж ахуйтны талаар нам, төрөөс баримталсан
бодлогын үр дүнд ардын аж ахуйтныг улсын төлөвлөгөө, улсын
бэлтгэл, албан татварын төвлөрсөн системд хамруулж, ардын аж
ахуйтны мал аж ахуйн бүтээгдэ-хүүнийг улс авч, ЗХУ-д
экспортолж байсан учир тэдэнд дотоод зах зээлд борлуулах зүйл
бараг үлдэхгүй байв.ТГаваар мөнгө, зах зээлийн харилцааг улсын
хатуу үнээр албадан авах системээр солив. Энэ нь таваарын
үйлдвэр-лэлийн мөн чанарыг алдагдуулж, ардын аж
ахуйтныг хохироосон юм.
Ардын аж ахуйтныг өсгөн нэмэгдүүлэх татвар, албан
журмын ногдол, улсын бэлтгэл, мал өсгөх хатуу
төлөвлөгөөгөөр дарж, өндийн сэргээх бо- ломжгүй болгосон нь
малчдыг туйлдуулж, мал аж ахуйн таваарлаг шинжийг
алдагдуулж, бүтээгдэхуун борлуулахын тулд бус зөвхөн
улсын албыг залгуулагч болгосон байна.
Малчин ардууд малаа хэлбэрийн хувьд өмчлөх эрхтэй
хувийн өмчтөний зэрэглэлд багтаж байсан боловч, өмчийнхөө
эзэн байх эрх мэдэл туйлын хязгаарлагдмал, эцэстээ өмч
хөрөнгөө арвижуулах бус, харин түүнээсээ бэрхшээх, салах
эрмэлзэлтэй болгожээ.,
Энэ үеэс эхлэн хамтын хөдөлмөр, нийгмийн аж ахуй хоёр
дээр тулгуур-' лан тогтдог нэгдлийн амьдралын чухал тал
болох нийгмийн өмчийг арив-жуулан бэхжүүлэх асуудал
нэлээд тодорхой тавигдах болжээ. Нэгдлийн нийгмийн өмчийг
бэхжүүлэхийн тулд хөдөлмөрийн чадвартай бух гишүу-дийг
нэгдлийн үйлдвэрлэлийн ажиллагаанд татан оролцуулах,
гишүүдээс нэгдэлд ажилласан хөдөлмөрийн хелсийг хийсэн
-250-

251. Монгол Улсын түүх V
ажлынх нь хэр чинээщ тохируулан, хөдөлмөр едрөөр үнэлэх,
нэгдлийн нийгмийн аж ахуйн мате-риаллаг үндэс болох үл
хуваагдах фондыг нэгдлийн хөрөнгөний 25 хувиас доошгүй
хэмжээгээр байгуулж1 түуний 10 хувийг нэгдэлд оруулж байхыг
дүрэмд заажээ. Түүгээр үл барам дутуу тахир бологсод, нас
хөгшрөгсөд, цэргийн албан хаагчдын гэр булд тэтгэвэр олгох
фонд байгуулахыг дүрэмд заажээ. Мөн хөдөлмерийн зохион
байгуулалт, сахилга батыг сайжруулах, нэгдлийн ардчилал,
түүний удирдлагыг бэхжуулэх асуудлыг чухалчилж үзжээ.
Эдгээр нь нэгдлийн өсөлт бэхжилт, түуний дотоод
амьдралын хөгжлийн зүй ёсны үр дагавар байв. Энэхуу дүрэм
ардын үйлдвэрлэлийн нэгдлийн үйл ажиллагааны удирдлага
болон мөрдөгдсөөр 1950-иад оныдунд үе хүрсэн юм.
1950-иад оны эхэн үеэс нэгдлийг удирдах удирдлагыг
сайжруулах асуудалд нам, улсын байгууллагууд урьд
өмнөхөөсөө улам илуу анхаарал тавих болов.
Ардын үйлдвэрлэлийн нэгдлийг хэрхэн удирдаж байгаа
тухай орон нутгийн нам, захиргааны байгууллагын илтгэл,
сонсголыг Намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо, Сайд
нарын Зөвлөлийн хурлаар удаа дараа авч хэлэлцэн, улсаас
узүүлэх тусламжийг улам нэмэгдүүлэх болов.
1950 оны I сард хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны бүгд хурал
ардын үйлдвэрлэлийн нэгдлийн уйл ажиллагаанд
дүгнэлтхийгээд, нэгдлийн тухай асуудлыг ойрын ирээдүйд
тусгайлан хэлэлцэж, нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын
талаар бэхжүүлэх тодорхой арга хэмжээ боловсруулахыг
Намын Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөлд даалгав. 1951 оны
ГУсард МАХН-ын Төв Хороо, Ардын үйлдвэрлэлийн
нэгдлийн үлгэр жишээ дүрэм боловсруулах Х.Чойбалсан
тэргүүтэй комисс байгуулж, уг комисс 1953 оны эхээр
үлгэрчилсэн дүрмийн төлөвлөгөөг боловсруулан бэлэн
2
болгожээ . 1953 оны эхээр Улаанбаатар хотод бүх нэгдлийн
-251-

252. Монгол Улсын түүх V
дарга нар, аймгийн
1
Ардын хөдее аж ахуйн үйлдвэрлэлийн нэгдлийн үлгэр жпшээ
дурэм. УБ., 1942. тал 26.
2
#№Аф-1.т-25. хн-751.тал 94-95.
гүйцэтгэх захиргааны нэгдүгээр орлогч дарга нарын курс, орон
нутагт нэгдлийн дарга, удирдах ажилтнуудын богино хугацааны
семинар, курс
зохиогдох болов.
1953 оны Ш сард хуралдсан МАХН-ын Тев Хорооны бүгд хурал
ардын үйлдвэрлэлийн нэгдлүүдийг аж ахуй, зохион байгуулалтын
талаар бэхжүүлэх
арга хэмжээний тухай тусгайлан хэлэлцээд, нэгдлийн үйл
ажиллагаанд дүн шинжилгээ өгч цаашид авах арга хэмжээнүүдийг
тодорхой заасан шийдвэр гаргажээ.
(1953-1954 оны үед хоршооллын хөдөлгөөнд нэлээд өөрчлелт
гарч байсан болсшч ардын аж ахуйтныг хамарсан байдал,
нэгдлүүдийн нийгмийн аж ахуйн өсөлт бэхжилт, эдийн засгийн гол
үзүүлэлтэд чанарын үндсэн өөрчлөлт бас л хараахан гарч чадаагүй
байв. Энэ үед ардын үйлдвэрлэлийн нэгдлийн гишүүдийн
нийгмийн ба амины аж ахуйн хоорондох харьцааг тодорхой
заагаагүй, гишүүдээс нэгдэлд мал нийгэмчлэх, хөдөлмөрлөх зэрэг
нь гишүүдийн үзэмжийн хэрэг болж байв. Малын ихэнх нь хувийн
өмчинд байж малчид цаг, хүч хөделмөреө түүнд зориулж байв.
Нэгдлийн нийгмийн аж ахуйг хөгжүүлэхэд зориулж, улсаас
нэгдэлд нутаг бэлчээр, хадлан тариалангийн газар олгож, улсын
хүчээр өрөмдмөл уурхайн худаг гаргаж, барилгын мод материал үнэ
төлбөргүй өгч, хөдөө аж ахуйн машин техник, сэлбэг хэрэгсэл
хөнгөлөлттэй үнээр худалдаж байв. Нэгдлийн мал сүргийн үүлдэр
угсааг сайжруулахын тулд тэдгээрт сайн үүлдрийн мал олгох, мал
эмнэлгийн байгууллага ба хээлтүүлгийн цэг үйлчлүүлэх, төвлөрч
тохижиж байгаа томоохон нэгдэлд сургууль, хүн малын эмнэлэг, соёл
-252-

253. Монгол Улсын түүх V
ахуйн барилга байгууламж барих, нэгдэлд мал аж ахуйн зэрэгцээ
тариа ногоо, гахай шувууны зэрэг туслах аж ахуйн салбарыг
хөгжүүлэхэд улсаас нэгдэлд үзүүлэх санхүүгийн тусламж
дэмжлэгийг жил бүр нэмэгдүүлж, нэгдэлд олгох зээлийн хэмжээг
ихэсгэж, эргүүлэп төлөх хугацааг нь уртасгаж байв.
Улсын албан татвар, бэлтгэлийн системд нэгдлийг зохих
хөнгөлөлт-тэйгээр оролцуулж байв. Жишээ нь: 1954 оны улсын
албан татвар бэлтгз-лийн шинэ журмаар АҮН-үүдэд хенгөлөлт
үзүүлж, нэгдлийн мал аж ахуй-гаас улсад заавал бэлтгэх
бүтээгдэхүүний хэмжээг нийгмийн малын тоогоор биш, харин нэг
толгой малаас авах бүтээгдэхүүиээр тодорхойлох болжээ. Тэр
журам ёсоор нэгдлийн гишүүдийн амины малд оногдох мал аж
ахуйн бүтээгдэхүүний хэмжээ ардын аж ахуйтныхаас 10%-иар
доогуур тогтоосны дээр ардууд нэгдэлд элсэн орсон тухайд нь
нийгэмчилсэн малын тоогоор бодож бэлтгэлийн бүтээгдэхүүний
хэмжээг хорогдуулж байхаар болжээ.
(J954 онд хуралдсан МАХН-ын XII их хурал нэгдлийн өселт
бэхжилт, хоршоолох нөхцөл бүрэлдээгүйг харгалзан хөдөө аж
ахуйн социалист салбарыг хөгжүүлэхэд намын ээлжит зорилт
бол ардын үйлдвэрлэлийн нэгдлийг аж ахуй зохион байгуулалтын
талаар цаашид бэхжүүлэх, хамтын аж ахуйн давуу чанарыг ард
түмэнд хэрэг дээр итгүүлж чадах орлого ихтэй том аж ахуй болгох
явдал мөн гэж заажээ1.
1 Ю.Цэдэнбал. МДХН-ын XII нх хуралд тавьсан тайлан нлтгэл
ба түүнд гаргасан тогтоол. УБ., 1954.тал 59.
1955 оны Шсард Улаанбаатарт улсын сайн малчдын 1Ү зөвлөгөөн
болов,
Уг зөвлөгөөнд сайн малчид, нэгдлийн гишүүд нийт 563 төлөөлөгч
ирэв.
Хурлын бүх ажиллагаа хоршооллын хөдөлгөөнийг шинэ төвшинд
-253-

254. Монгол Улсын түүх V
гаргаж,
ард олныг нэгдэлд өргөнөөр хамруулах зорилгод чиглэгджээ. Их
хурал
Хэнтий аймгийн «Хөдөлмөр», Чойбалсан аймгийн «Хөделмөр»,
Төв
аймгийн «Замт» зэрэг нэгдлүүдийн ололтыг нийтэд үлгэр жишээ
болгон
сурталчилжээ.
Хэнтий аймгийн «Хөдөлмөр» нэгдлийн мөнгөн орлого 1954 онд
3001 мянган төгрөг байсан бол тэр үеийн нэгдлүүдийн дундаж
мөнгөн орлого 62 мянган төгрөг болсон байна1. Тэргүүний
нэгдлүүдийн үл хуваагдах фонднь мөнгөн орлогын 15-20 % болж,
мөнгөн орлого ба хөдөлмөр өдрийн хөлс төлөлт нэмэгджээ.
Тэрчлэн ардын үйлдвэрлэлийн нэгдлүүд дэх эмнэлэг, үйлчилгээ
соёлын байгууллагуудын тоо өссөн байв.
AYH-ийн анхдугаар их хурал хөдөө аж ахуйн нэгдлийн шинэ
үлгэрчилсэн дүрмийг батлав2. Шинэ дүрэмд нэгдлийн гишүүдийн
амины малын тоог тогтоож, хөдөлмөрийн чадвартай гишүүн бүр
жилд 75-аас доошгүй хөдөлмөр өдөр хийх, зөвхөн өрхийн тэргүүлэгч
төдййгүй гэр бүлийн доторх 16 наснаас дээшхи бүх хүмүүс нэгдлийн
гишүүн байхаар заасан байна,
Дүрэмд анх удаа нэгдлийн гишүүд үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг
өмчлөх
нийгмийн өмчийг байгуулна гэж тодорхойлов.Сшинэ дүрмээр
нэгдлийн
гишүүн бүр аминдаа, хангайн бүсэнд 100, говьд 150 толгой малтай
байхаар
заажээ.
Шинэ дүрэмд АҮН-ийн нэрийг өөрчилж, хөдөө аж ахуйн нэгдэл
гэж
нэрлэх болов.
Нэгдэлчдийн анхдугаар их хурлаас гаргасан уриалгад: «Хөдөө аж
-254-

255. Монгол Улсын түүх V
ахуйн нэгдэл бол манай хөдөө аж ахуйг социалист ёсоор өөрчлөн
байгуулах зам мөн»3 гэж тэмдэглэжээ.
1955 оны X сард хөдөө аж ахуйн нэгдлийг аж ахуй зохион
байгуулалтын
талаар бэхжүүлэх тухай МАХН-ын Төв Хорооны тогтоол гаргав.
ХААН-ийг
бэхжүүлэх зорилгоор удирдах ба мэргэжилтэй боловсон хүчин, нам
улсын
идэвхтнүүдийг нэгдэлд илгээн ажиллуулав. Намын Төв Хорооны
дэргэдэх
ХААН-ийн удирдах ажилтныг бэлтгэх жилийн курс, аймгийн
төвүүдэд
бригадын дарга нарын курс, санхүүгийн техникумын дэргэд нягтлан
бодох
ба тоо бүртгэгчдийн жилийн курсийг тус тус байгуулан ажиллуулжээ.
ЗХУ-
ын хамтралуудын тэргүүний туршлагатай танилцуулах зорилгоор
нэгдлийн
удирдах ажилтнуудыг явуулж байсны зэрэгцээ хамтралын туршлагыг
хэвлэл
мэдээллийн хэрэгслээр өргөн сурталчилж байв.
1950-иад оны дундуур ардууд улсад сүү тушаах, малын үс ноос
авах, хадлан хадах, дарш бэлтгэх, малын хашаа саравч барих, худаг
гаргах зэрэг ажлыг хийхдээ хамтарч ажиллах явдал өргөн хэмжээтэй
болжээ. Малчид ажлын мал хөдөө аж ахуйн машин хэрэгслээ янз
бүрийн ажилд хамтарч
1
-------------
"Үнэн". 1955. №3.111.12.
:
Ходөөажахуйн нэгдлийн үлгэрчилсэн дүрэм. "Үнэн".
1955.111.31.
3
"Үнэн." 1955.111.18.
-255-

256. Монгол Улсын түүх V
хэрэглэх нь цөөнгүй байжээ.
1955 онд хуралдсан МАХН-ын Тө1з Хорооны I I , III бүгд хурлаас
хөдөөд
харилцан туслах группууд байгуулах нь чухал гэж заасан байна. Уг
заалтын
дагуу 1955 оны VI сард Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор ардууд
хадлангийн
багаж зэвсгийг хамтран ажилладаг санаачилгыг дэмжин, хөдөө аж
ахуйн
багаж хэрэгслийн үнийг 3-5 хувь, аж ахуй хамтран авбал 20% хувь,
хэрэв
6-аас дээш аж ахуйд бол 25 хувиар хорогдуулан худалдаж байх
болгожээл
1956онд ХААН-ийн тоо 565, гишүүд нь 84.3 мянга, 1957 онд
ХААН
678, гишүүд нь 1 1 9 . 7 мянгад хүрсэн байв. Зарим аймгуудад
энэхүү
үзүүлэлтүүд үлэмжхэн дээгүүр байв/Жишээ нь: Баянхонгор аймагт
1956 онд
ардын аж ахуйтны 39 хувь, 1957 онд 57.3 хувь, Баян-Өлгий аймагт
1956 онд
23.6 хувь, 1957 онд 69.1 хувь нь тус тус нэгдэлжсэн байв2.
/Нэгдлүүд зөвхөн тооны талаар өссөн төдийгүй бас чанарын хувьд
улам бүр сайжирсаар байв. 1955 онд нэг нэгдэлд оногдох мөнгөн
орлого дунджаар 73.1 мянга байсан бол 1957 онд 82.7 мянган төгрөг
болж өсчээ3. Хедөө нутагт хамтын аж ахуйн давуу талыг амьдралд
нэгэнт батлан харуулж чадсан үлгэр жишээч нэгдлүүдийн тоо улам
олширсоор байлаа.
1956 онд VIII сард МАХН-ын Төв Хороо, СнЗ-ийн тогтоолоор
ХААН-дмал аж ахуйн хүнд хүчир ажлыг механикжуулах, малын
хашаа байр барих, үр тариа хүнсний ногоо тариалах, малын тэжээл
бэлтгэхэд туслах зорилгоор мал аж ахуйн машинт станцуудыг
-256-

257. Монгол Улсын түүх V
(МААМС) байгуулжэАмААМС нь хөдөө аж ахуйн олон терлийн
ажлыг хөнгөвчлөхөд багагүй үүрэг гүйцэтгэжээ
Хөдөө аж ахуйд мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэх
зорилгоор Архустын сангийн аж ахуй, Модот, Улаанбаатарт нэгдэл,
стаиц, сангийн аж ахуйн мэргэжилтнүүдийг бэлтгэхтүр курс
байгуулав. Эдгээр курсээр 1956 оны "Рэргүүн хагаст станцын дарга,
тракторч, төмрийн дархан, усан техникийн мэргэжилтэн, тариа
бригадын дарга, автомашины жолооч, цахилгаан машинаар хонь
хяргагч, зохиомол хээлтүүлгийн техникч зэрэг хөдөө аж ахуйн янз
бүрийн мэргэжлээр мянгаад хүн төгсгөн гаргажээ. Мен 1956 оны
эцсээр хөдөө аж ахуйн техникийн мэргэжилтэн нарыг бэлтгэх курс
байгуулагдав.
1956 оны зун бүх нэгдлийн бригадын дарга нарын курсийг
аймгийн төвд хийж, аж ахуйг зохион байгуулах талаар шинэ мэдлэг
олгосноос гадна хөдөө аж ахуйн нэгдэл, станц, сангийн аж ахуйн
удирдах ажилтан олон зуун хүн ЗХҮ-д очмж, Б-уриад,, Алтайн
хязгаар, Чита мужийн хамтралуудтай танилцжээ. ЗХУ-д дадлагаар
явсан ажилтнуудыг БНМАУ-ын» Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв
Хорооны Улс терийн Товчоо хүлээн авч уулзаад хөдөө аж ахуйн
нэгдлийг цаашид бэхжүүлэх талаар гаргасан тогтоолдоо
үйлдвэрлэлийн бригадуудыг бэхжүүлэх, ажлын норм, үнэд өөрчлөлт
оруулах, нэгдэлд өвс хадах, тариа хураах, ноос хяргах, мал
хээлтүүлгийн зэрэг хөдөө аж ахуйн кампанит ажлын үеэр ажиллах
хүчнээр туслах хөдөлгөөнийг
1 1
-Үнэн". 1955.X.15.
- Развитие народыогохозяйства и культуры МНР. 1921 по 1958. УБ.,
стр. 62.
3
Рошин С.К.. Сельское хозяйство МНР на социалистическом пути.
М., 1971. стр. 73.
өрнүүлэх, тэргүүний нэгдлүүд хоцрогдож байгаа нэгдлүүдэд
туршлап
-257-

258. Монгол Улсын түүх V
нэвтрүүлэх, боловсон хүчнийг сургах зэрэг олон чухал арга
хэмжээнүүдийн
авахаар заажээ. Намаас хөдөө аж ахуйн нэгдлийг бэхжүүлэх талаар
авсая
арга хэмжээ болон намын уриалгад зоригжсон олон зуун хүн хөдөө аж
ахуй
нэгдэлд намын илгээлтээр ажиллах болов. 1954-1957 онд нам,
улсы
идэвхтэн мэдлэг туршлагатай 300 гаруй боловсон хүчин нэгдлийн
даргаШ
бригадын дарга, нягтлангаар нэгдэлд очиж ажиллажээ.
1958 оны эхээр нийт ардын аж ахуйтны гурваны нэгээс илүү ньхөдөи
аж ахуйн нэгдэлд элссэн байв./1958 оны III сард хуралдсан намын
XIII их хурал, хөдөө аж ахуйг социалист ёсоор өөрчлөн байгуулах
эдийн засаг, улс төрийн урьдчилсан нехцөл нэгэнт хангагдсан гэсэн
дүгнэлт хийсэн байна. Их хурлаас "...ойрын гурван жилд ардын аж
ахуйтны ихэнхийг сайндурын зарчмын үндсэн дээр хоршоолон
нэгтгэх нь зүйтэй"1 гэсэн заалт гаргажээ. Хөдөө аж ахуйн нэгдлийг
бэхжүүлэх талаар намын XIII их хурлын шийдвэрийг биелүүлэх
ажилд орсон байна
СКААН-ийн нийгмийн аж ахуйг бэхжүүлэх зорилгоор 1957-1958
онд мал аж ахуйн үндсэн төрлийн бутээгдэхүүний бэлтгэлийн ба
худалдан авах үнийг дахин нэмэгдүулэв. Улсаас МААМС-ыг
бэхжүүлэх талаар ихээхэн хөрөнгө гаргасны дээр ХААН-ийн дарга
нарын цалинг нэмж, ХААН-ийн боловсон хүчнийг бэлтгэх,
нэгдлийн хүн мал эмнэлгийн үйлчилгээг сайжруулах явдалд улсаас
үзүүлэх тусламжийг улам нэмэгдүүлэв. ХААН-д улсаас үзүүлэх
мөнгөн зээл тасралтгүй өсөж, 1955онд 3893.8 мянга, 1956онд 8095.2
мянга, 1957онд 7210.2 мянга, 1958 онд 13233.7 мянга, 1959 онд
14948.8 мянган төгрөгт хүрчээ.
ХААН-ийн гишүүд мал аж ахуйн албан татвар болон улсын
бэлтгэлийн талаар янз бүрийн бодит хөнгөлөлт үзэх болов. Хөдөө аж
-258-

259. Монгол Улсын түүх V
ахуйн нэгдэл, улсад нийлүүлэх мах, ноос, сүүний оногдол үүргээ
давуулж, илүү мах, ноос суү улсад нийлүүлбэл тушаасан бүх
зүйлийн бэлтгэлийн үнийн дээр 15-80 хувийн нэмэгдэл шагнал
олгох болов. Өвс хадах морин станцаар гүйцэтгүүлсэн ажлын
хөлсөнд нэгдлээс төлөх мах, сүу, ноосыг нэгдлээс улсад албан
журмаар нийлүүлэх оногдлын гүйцэтгэлд оруулж байх, шинээр
байгуулсан нэгдлийн улсад тушаах мах, ноос, сүүний улсын
бэлтгэлийн үнийг 1958 оноос эхлэн эхний жилд нь 25 хувиар
нэмэгдүүлэх, ноос, сүүг оногдол үүр-гээсээ илүү тушаасан нэгдэлд
ачааны автомашин унээр нь олгох, нэгдлийг бэхжүүлэх зорилгоор
нэгдэл байгуулагдаад хангайд 50 өрхтэй, говьд 30 өрх-тэй болсноос
нь хойш 12 сарын турш өөр газраас шилжин очсон ажилчин албан
хаагч нэгдлийн даргад cap бүр 300 төгрөг, нягтлан бодоход 250 төгрө-
гийг 1958 оны 5-р сарын нэгнээс эхлэн улсаас олгож байх болжээ.
Мөн тэр-гүүний нэгдлийн дарга, тэргүүний хүмүүсийг шагнах
журмыг тогтоожээ3. Хөдөө аж ахуйн нэгдлийг суурьшихад нь
улсаас тусалж, сургууль, эмнэлэг, харилцаа холбоо байгуулж
өгөх, нэгдлийн үйлдвэрлэлийн ба
1
МАХН-ын их хурал, Тев Хорооны бугд хурлуудын тогтоол шийдвэр.
III хэсэг. УБ., 1963. тал 73.
2
БНМАУ-ын улсардын ажахуй 40жилд.
УБ., 1961.тал74.
-1 "Намын амьдрал". 1958. №5. тал 5.
гишүүдийн орон сууцны барилга барихад нь мөнген зээл олгох,
барилгын
материал, нэг загварын байшин худалдах, барилгын зарим
материалыг үнэ
төлбөргүй ашиглуулах, барилгын үлгэрчилсэн зураг төслийг үнэ
төлбөргүй
олгох, МААМС-аар дамжуулан нэгдэлд үзүүлэх техникийн
тусламжийг
-259-

260. Монгол Улсын түүх V
өргөтгөх, зарим машин багажийг худалдах, үрийн зээл олгох, улсын
хүчээр
худаг гаргаж, газар зохион байгуулалтхийхболжээ'. Намын XIII их
хурлаас
ардын аж ахуйтныг хоршооллох тухай дэвшүүлсэн заалтыг удирдлага
болгож,
хоршоолох явдлыг бүх нийтийн хөдөлгөөн болгон өрнүүлэх талаар их
ажил
зохиосны үр дүнд ардын аж ахуйтнаас нэгдэлд элсэн орох явдал бүх
нийтийн
шинжтэй болов. 1958 оны эхээр ардын аж ахуйтны дээд хэсэг нэгдэлд
элсэх
нь их болсон байна. Ардын хувийн аж ахуйтныг нэгдэлжүүлэх үйл
явц нь
итгэл зүтгэл, өөдрөг үзэл, гутранги байдал, дарамт шахалт, ухуулга,
ятгалга,
сайн дурын хүсэл сонирхол, захиргаадалт тулгалт харилцан
сүлжилдсэн
нийгэм-эдийн засаг, улс төр, сэтгэл зүйн нарийн төвөгтэй нөхцөлд
явагджээ.
Хэрэв 1957 онд улсын хэмжээгээр 66,4 мянган ардын аж ахуйтан
буюу бүх ардын аж ахуйтны 34.3 хувь нь нэгдэлд орсон бол 1958 онд
ардын аж ахуйтны 145.9 мянган өрх буюу 75 хувь нь нэгдэлд элссэн
байв2.
1959 оны VI сард Намын Төв Хороо, СнЗ-ийн даалгавраар ХАА-н
яам, ХААН-ийн шинэ үлгэрчилсэн дүрмийг төслийг боловсруулав.
Уг төслийг 1959 оны VI сарын 25-нд Намын Төв Хороо, СнЗ-өөр
хэлэлцэж баталсан бөгөөд түүгээр нэгдлийн гишүүдийн аминд үлдэх
малын тоог хангайд 50, говьд 75 толгойгоортогтоов. Үүнтэй
холбогдуулан ХААН-ийн бүх гишүүдэд тайлбарлан таниулах ажлыг
өрген зохиож дахин нийгэмчлэлтийг сайн дурын зарчмыг хатуу
баримтлан явуулсан юм. Малыг дахин нийгэмчлэхтэй холбогдон
-260-

261. Монгол Улсын түүх V
улсын бэлтгэлийн ба зээл, албан татварын дутууг хөнгевчлөх болов.
1959 оны IX сарын 4-нд ХААН-ийн гишүүдээс авах мал аж ахуйн
албан татварыг 30 хувиар хорогдуулах тухай Ардын Их Хурлын
Тэргүүлэгчдийн зарлиг гарав3.
ХААН-ийн гишүүдийн амины малыг дахин нийгэмчлэх ажил
улс даяар 1959 оны VII, VIII сард богинохон хугацаанд зохион
байгуулалттай явагдаж үндсэндээ дуусжээ. Энэ нь төрөөс хөдөө аж
ахуйн нэгдлийн дотоод хэрэгт анхнаасаа оролцох эхлэлийг тавьж
өгчээ.
Хоршоог захиргааны аргаар байгуулснаар дараах үр дагавруудыг
бий болгосон байна.
♦ Малчдаас үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг нъ салгаснаар тэд малаа
өсгөн
үржүүлэх, хөдөлмөрлөх сонирхол эрс унав. Малчид нэгдэлд
орохоос
урьдаж малаа нядлах, зарж борлуулах болсноос мал сүрэг
хорогдов.
♦ Нэгдэл нэрийн дор хувийн өмч улсчлагдсанаар малчин өрх
гэртээ,
өөртөө бус, харин улсад хөлсөөр ажиллагч болжээ.
♦ Мал аж ахуйн арга технологийг эрс өөрчилж, малыг төрөл
төрлөөр,
эх төлөөр ялган олноор суурилах болсон нь өрх гэр, айл
саахалтаар
мал маллах уламжлал бүдгэрэхэд хүргэжээ.
1
"Намын амьдрал". 1958. №5. тал 5.
2
«БНМАУ-ынтүүх». I I I боть. УБ., 1969.тал603.
3
"Үнэн". 1959.IX.4.
Ардын аж ахуйтныг хөдөө аж ахуйн нэгдэлд нийтээр нь
оруулснаар хөдоөд социалист үйлдвэрлэлийн харилцаа яллаа
-261-

262. Монгол Улсын түүх V
гэж МАХН дүгнээд социализмын материал-техникийн бааз
байгуулах зорилт дэвшүүлсэн байна. Энэ нь социалист харилцаа
ялсан тухайд эртэдсэн дүгнэлт байлаа.
Зөвхөн мал хөрөнгөө нийгэмчилснээр хөдөөд социализм
бүрэлдэи төлөвшиж чадахгүйг түүх харуулав.
1963 онд VI сард МАХН-ынТөвХороо, БНМАУ-ын Сайд
нарын Зөвлөл «Хөдөө аж ахуйн нэгдлийн хөдөлмөр зохион
байгуулалт, хөлс төлөлтийн системийг сайжруулахтухай» тогтоол
гаргав. Энэ тогтоолоор хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн үндсэн
нэгжийг бригад, суурь болгон зохион байгуулж, хөдөлмөрийн
хөлсийг хөдөлмөр өдрөөр бодож мөнгөөр төлөх болсон байна.
1967-1969 онд Хөдөө аж ахуйн нэгдлийн I I I , IV, V их хурлууд
болж, Хөдөө аж ахуйн нэгдлийн дүрэмд өөрчлөлт оруулжээ. 1967
онд Нэгдлийн Холбооны Дээд Зөвлөлийг байгуулж, аймаг бурт
салбар зөвлөлтэй болжээ.
Эдгээр арга хэмжээнүүдийн үр дүнд нэгдэл нь хоршоо нэртэй
боловч өмчийн харилцаа, үйлдвэрлэлийг зохион байгуулах хэлбэр,
удирдлага, хөлс төлөлт зэргээрээ улсын байгууллагатай адил
болсон байна. Тэгшитгэн хуваарилах, хөдөлмөрийг бодитойгоор
тооцдогтүй системд үндэслэсэн хедөлмерийн хөлс телөлт нь
нэгдлийн гишүүдийн хөдөлмөрийн идэвхийг бууруулсан юм.
Мал аж ахуй эрхлэхээс бэрхшээсэн олон хүн хот, суурин газарт
шилжив. Мал аж ахуйн үйлдвэрлэл дээр ажиллах хүчний нөөц
багасаж, гол төлөв ахмад настай хүмүүс ажиллах болжээ.
Атар газар эзэмшиж, газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг
хөгжүүлсэн нь. Хөдөө аж ахуйн хөгжилд гарсан өөр нэгэн
чухал өөрчлөлт бол газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг
хөгжүүлэх талаар өргөн хүрээ, далайцтай арга хэмжээ
хэрэгжүүлсэн явдал юм.
МАХН-ын Төв Хороо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл 1959
оны II эд «Тус улсын газар тариалангийн ажлыг 1959-1960 онд
эрс нэмэгдүүлэх талaap авах арга хэмжээний тухай» тогтоол
-262-

263. Монгол Улсын түүх V
гаргажээ. Уг тогтоолд мал аж ахуй, газар тариаланг хослон
хөгжүүлэх явдал мал сүргийн тоог өсгөж, ашиг шимийг
нэмэгдүүлэхэд ихээхэн ач холбогдолтой болж байгааг онцлон
тэмдэглэж, эх орныхоо гурил будааны хэрэгцээг дотоодын
үйлдвэрлэлээр ойрын жилд бүрэн хангах арга хэмжээг төлөвлөн
заажээ.
|1959 онд хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны I I I бүгд хурал
атар газар эзэмшиж, тариалангийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэн,
тус орны гурилын хэрэгцээгдотооддоо хангах асар том зорилт
дэвшүүлэн тавив. Эл шийдвэ-рийг төв орон нутгийн нам, төр,
олон нийтийн байгууллагууд, нийт хөдөл-мөрчид дэмжиж, уг
зорилтыг биелүүлэх үйлсэд идэвхийлэн оролцжээ
Ялангуяа «Атар газрыг эзэмших, газар тариаланг хөгжүүлэхэд
идэвхтэй оролцох явдал бол манай залуучуудын баатарлаг үйл
явдал, нэр төрийн хэрэг мөн» гэсэн Намын Төв Хорооны бүгд
хурлын уриаг залуучууд оргилуун сэтгэлээр хүлээн авч, атар газар
эзэмших үйлсэд хүчин зүтгэхээр олон зуун хүн саналаа өгсөн
байна. Ингэж БНМАУ-д атар газар эзэмших хөдөлгөөн өрнөж,
шинээр байгуулагдсан Хэрлэн, Дархан, Зэлтэр, Эг-Үүрийн сангийн
ахуйнуудад очиж ажиллахаар 300 гаруй хүн атар газар эзэмших
аяны эхний ээлжинд явсан юм.
1959-1961 онд 300 мянган га атар газар эзэмших замаар үр
тарианы үйлдвэрлэлийг эрс нэмэгдүүлж, өөрийн орны хэрэгцээг
хангах зорилт дэвшүүлжээ. Эл зорилтыг шийдвэрлэхэд зориулж,
ЗХУ-аас 1959 онд 3000 автомашин, 2500 трактор, 500 комбайн,
хөдөө аж ахуйн бусад машин, техникийг манай улсад олгожээ.
Түүнчлэн атар газар эзэмших ажилд туслалцуулахаар Алтай,
Сибирь, Казахстаны атарт туршлагажсан 300 гаруй мэргэжилтнийг
Монголд ирүүлж ажиллуулсан байна.
Атар газар эзэмших аяныг 1959-1965 онд хэд хэдэн ээлж болгон
зохион байгуулж энэ ажлыг дараах үндсэн чиглэлээр хэрэгжүүлжээ.
Нэгдүгээрт, хуучин сангийн аж ахуйнууд урьд нь огттариалж
-263-

264. Монгол Улсын түүх V
байгаагүй ба атаржсан газар игалж, тарих талбайгаа өргөтгөсөн
байна. Хоёрдугоарт, үр тариаыы чиглэлээр хэд хэдэн шинэ сангийн
аж ахуй байгуулсан байна. Гуравдугаарт, ХААН-үүд өөрсдийн хүчээр
болоы МААМС-ын тусламжаар тариалангийн үйлдвэрлэл
эрхлэхболсон байна. Дөрөвдүгээрт, МААМС-ууд ихтелөв малын
тэжээлийн ургамал тариалах чиглэлээр газар хагалбарлажээ. Улсаас
эдгээр үндсэн чиглэлийн дагуу дорвитой арга хэмжээ авч
хэрэгжүүлсний үрээр 1960 он гэхэд улсын хэмжээгээр 260 мянган га
газар хагалбарлажээ1. Цаашид шинээр атар газар эзэмших замаар
тариалангийн үйлдвэрлэлийг улам нэмэгдүүлэх бодит боломж
байна гэсэн дүгнэлтийг атар эзэмших анхдугаар аяны дараа
хийсэнбайна. Ийм учраас 1961 онд атар эзэмших хоёр дахь аяныг
зохион байгуулсан юм. Үүний үрээр 1965 онд үр тарианы нийт
талбай 1960 оныхоос 81 хувиар нэмэгдсэн байна 2 . Чингэснээр
манай улс олон үеийн турш газар тариалангийн бүтээгдэхүүн гол
төлөв гадаадаас авч хэрэглэгч орон байснаа үйлдвэрлэн бүтээгч орон
болж хувирав. Газар тариалан хөдөө аж ахуйн бие даасан том
салбар болов. Харин энэ үед тариалах талбайг нэмэгдүүлэх
замаар газар тариалангийн бүтээгдэхүүнийг нэмэгдүүлэхэд голлон
анхаараад, эрчимжүүлэх замаар бага талбайгаас их ургац авах талаар
төдийлөм санаа тавьж байсангүй. Мөн хөрсний эвдрэлтэй тэмцэх
ажлыг үндсэнд нь орхигдуулж байв. ЗХУ-д 1954 оноос Казахстанд
байгалийн онгон газар, баян бүрд, нуур цөөрөм бүхий асар их
газрыг тариалангийн зориулалтаар хагалсан нь манайд ч нөлөөгөө
үзүүлсэн юм.
Монголын хувьд атар газар эзэмших гэдэг нь хуучин тариалж
байгаад атаржсан газрыг бус, харин огт хагалбарлан тариалж
байгаагүй онгон зэрлэг хийгээд бэлчээрийы газрыг тариаланд
зориулан асар их хэмжээгээр хагалбарласан явдал байлаа. Энэ
утгаараа «атар эзэмших» гэдэг нэр томъёолол уг үйл явдлын
агуулгатай бүрэн нийцдэггүй юм. Газрыг их хэмжээгээр хагалснаар
атаржсан газар маш их болж, бэлчээр хомсдон экологийн тэнцвэр
-264-

265. Монгол Улсын түүх V
алдагдсан байна.
1
МАХН-ын XV их хурал. Дэлгэрэнгүй тайлан.
УБ., 1966. тал 41. : Мон тэнд. тгп
Аж уйлдвэр, дэд бутцийн салбарт гарсан өөрчлөлт. Улс ардын аж
ахуй,соёлыг хөгжүүлэх II таван жил, гурван жил, III таван жилийн
төлөвлөгөөний жилүүдэд аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх талаар томоохон амжилт
олжээ. II таван жилийн төлөвлөгөөний жилүүдэд хуучин үйлдвэрийн
газруудыг шинэ техник, технологийн үндсэн дээр тоноглож өргөтгөх,
зарим үйлдвэрийн газруудыг шинээр байгуулах ажил хийсэн байна. Аж
үйлдвэрт оруулсан хөрөнгө оруулалт 1957 онд 1952 оныхоос 4 дахин
өсчээ.
II таван жилд ЗХУ-ын тусламжтайгаар Налайхын их уурхайн
нэгдугээр ээлжийг барьж, Улаанбаатарын төв цахилгаан станц, мах
комбинат, мебелийн фабрик, талхны заводыг өргөтгөжээ. Шинээр
савангийн завод, Чойбалсан хотын нүүрсний уурхай, шаазан ваарны
артель, сүүний уйлдвэр, чихэр боовны фабрикийг байгуулжээ.
Аймгуудад нүүрсний жижиг уурхай, тоосго, чүдэнз, алебастрын завод
зэрэг үйлдвэрийн газруудыг барьж байгуулжээ.
ЗХУ «Совмонголметалл»~ын үйлдвэрт оруулсан өөрийн хувь
хөрөнгийг хөнгөлөлттэй үнээр, «Монгол нефть» трестийн үйлдвэрт
оруулсан хөрөнгийг Монголд үнэ төлбөргүй шилжүүлэв.
Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүуний дундаж өсөлт 13.1 хувь,
хөдөлмөрийн бүтээмж 40.6 хувиар1 нэмэгдэж, II таван жилийн
төлөвлөгөө улсын хэмжээгээр аж үйлдвэрийн талаар давж биелэгджээ.
Аж үйлдвэрт оруулсан хөрөнгө 1957 оны эцэст 1952 оныхоос 3 дахин
өсчээ2.
Аж үйлдвэрийн үндсэн нэр төрлийн бүтээгдэхүүн болох нүурс,
цахил-гаан, шир, эсгий, шевро, савхин гутал, гэрийн эсгий, өнгөт
төмөрлөгийн үйлдвэрийн хүдэр, нефтийн үйлдвэрийн дизелийн
түлш, бензин зэрэг бүтэл дэхүүн тус тус өсжээ.
II таван жилийн төлөвлөгөөг хоршооллын үйлдвэр 25.6 хувиар
-265-

266. Монгол Улсын түүх V
давуулан биелүүлжээ. Гар үйлдвэрлэлийн артелуудын бүтээгдэхүун янз
бүрийн гутал, төмөр эдлэл, барилгын материал, мoдoн эдлэл тус тус
нэмэгджээ. Энэ бүхний үр дүнд манай аж үйлдвэр тус орны хөдөө аж
ахуй аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний 41 хувийг гаргах болсон
байна. Аж үйлдвэрийн хөгжлийг даган энэ салбарт ажиллагчдын тоо
нэмэгдэв. 1956 онд аж үйлдвэрийн салбарт ажиллагсдын тоо 21 мянгад
хүрэв.
Техникийн дунд мэрэгжилтнийг дотооддоо сургууль комбинат,
фабрик заводын сургууль, тусгай мэргэжлийн техникум, түр курс,
техникийн дугуйлан, үйлдвэрийн оройн сургууль, дагалдан сургах
зэрэг олон янзын арга хэлбэрээр бэлтгэх болов.
Уул уурхай, нефтийн үйлдвэр, төмөр зам зэрэг шинээр
байгуулагдсан
үйлдвэрүүдийн дэргэд мэргэжилтэй ажилчин бэлтгэх сургууль
комбинат
байгуулагдан ажиллав. Аж үйлдвэрийн яам, Хөдөө аж ахуйн яам,
Төмөр
замын захиргаа, Барилгьгн ерөнхий хорооны дэргэд тусгай
мэргэжлийн
техникум тус тус нээгдэж, шаардлагатай мэргэжилтнийг бэлтгэх болов.
Мөн
үйлдвэрлэлийн явцад ЗХУ-ын болон бусад социалист орны
инженер,
_________
1 ______
«БНМАУ-ын улс ардын аж ахуй 40 жилд». Статистикийн
эмхтгэл. УБ., 1961. тал 35.
2
МАХН-ын XII/ их хурлын матермал. УБ., J958. тал 95.
техникч нарыг дагалдуулан сургадаг болов. 1954, 1955 оны
хичээлийн жилд 3.6 мянган залуучууд техникийн 170 гаруй
дугуйланд суралцаж байжээ. ЗХУ болон социалист бусад
оронд нийт 1300 гаруй хүн, явуулж сургажээ 1 . Янз бүрийн
-266-

267. Монгол Улсын түүх V
хэлбэрээр ажилчдыг бэлтгэснээр 1956 онд уул уурхайн
үйлдвэрийн ажилчдын 62 хувь, төмөр замчдын 74 хувь
инженер-техникийн ажилтан, мэргэжилтэн ажилчид болов. 3
жилийн төлөвлөгөөний жилүүдэд аж үйлдвэрийн хөгжлийн
талаар чамгүй ахиц гарсан байна. 1960 онд аж үйлдвэрт 1957
оныхоос 2 дахин их хөрөнгө оруулж, аж үйлдвэрийн нийт
бүтээгдэхүүний хэмжээ 1940 оны үл хөдлөх үнээр 63 хувиар
өсчээ. Энэ хугацаанд ЗХУ-ын тусламжтайгаар жилд 600 мянган
тонн нүүрс гаргах Налайхын их уурхай, илчит цахилгаан
станцууд, Улаанбаатар, Сүхбаатар, Булган зэрэг суурин газарт
гурилын үйлдвэр, БНСЧСУ-ын тусламжтайгаар нэхмэлийн
фабрик, тоосгоны завод, БНАГУ-ын тусламжтайгаар гүн
хэвлэлийн үйлдвэр зэрэг 20 гаруй газрыг шинэчлэн тоноглосон
буюу шинээр байгуулсан байна. Энэ үеийн нэгэн чухал ололт
бол орчин үеийн барилгын уйлдвэрлэлийг өөрийн оронд
хөгжүүлэн, барилгын материалын үйлдвэрийг ихэд өргөтгөжээ.
Геологи, хайгуул шинжилгээний ажлын үр дүнд нүүрс, өнгөт
металл, төмрийн хүдэр, цементийн түүхий эд, орон нутгийн
барилгын материалын орд газрыг нээж олсон байна. Гурван
жилд аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний өсөлт 63.8 хувь, түүний
дотор улсын үйлдвэрийнх 67.8 хувь, хоршооллынх 4 7 . 6 хувь
болсон байна. Үйлдвэрийн зарим үндсэн бүтээгдэхүүн
жишээ нь чулуун нүүрс гаргалт 52 хувь, цахилгаан эрчим хүч 26
хувь, нефть 27 хувь, хайлуур жонш гаргалт 20 хувь, тоосго
үйлдвэрлэлт 88 хувь, гутал 18 хувиар2 тус тус өссөн байв. Аж
үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний жилийн дундаж өсөлт 17.9 хувь
болжээ.
1961 онд хуралдсан МАХН-ын XIV их хурал улс орныг
үйлдвэржүүлэх шинэ шат эхэлснийг тэмдэглэж, түлш эрчим
хүчний үйлдвэрийг түрүүлүүлэн хөгжүүлэх замаар
үйлдвэржүүлэх үйл явцыг түргэтгэх шийдвэр гаргажээ. Эл
шийдвэр амьдралд амжилттай хэрэгжиж эхэлсэн байна. Аж
-267-

268. Монгол Улсын түүх V
үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 1960 оныхтой
харьцуулбал 1965 онд 1.6дахин нэмэгджээ. Энэ хугацаанд
нүүрсний хэд хэдэн уурхай, Толгойт, Баян-Өлгийн цахилгаан
станц, Улаанбаатарын байшин үйлдвэрлэх комбинат, Дархан
хотын барилгын материалын үйлдвэрүүд, Тосонцэнгэлийн
мод боловсруулах комбинат, Их хайрханы гянт болдын уурхай,
шевретийн завод, Сүхбаатар, Өндөрхаан, Мөрөн, Хархорины
гурилын үйлдвэр, Улаан-баатарын талхан завод, хүүхдийн
хувцасны үйлдвэр зэрэг аж үйлдвэрийн 90 гаруй шинэ газар,
цех байгуулж ашиглалтад оруулжээ. ЗХУ болон социалист
бусад орны тусламжтайгаар Дарханы аж үйлдвэрийн
цогцолборын эх суурийг тавьжээ. Ийнхүү 1960-аад оны эхэнд
улс орныг үйлдвэржүүлэх асуудлыг шинэ шатанд гарган
тавьсан боловч улс орны удирдлага хөнгөн, хүнсний
үйлдвэрийг голлон хөгжүүлэх чиг барьж, хүнд үйлдвэр,
ялангуяа машины болон химийн үйлдвэрүүдийг заавал
хөгжүүлэх албагүй,
1
МАХН-ын XIII их хурлын материал.
УБ., 1958.тал72. Мон тэнд, тал 42.
Тэрхүү хэрэгцээг ЗХУ, социалист орнуудын тусламжаар нөхөж
болно гэж
үзэж байсан нь улс орны аж үйлдвэрийн цаашдын хөгжилд ихээхэн
сөрөг
нөлөө үзүүлсэн юм.
Өгүүлэн буй үед улс орны дэд бутцийн хөгжилд мэдэгдэхуйц
амжилт олов. II таван жилд авто машин, төмөр зам, агаарын болон
усан замын тээвэр: улам өргөжив. ЗХУ-ын тусламжтайгаар
Улаанбаатар Замын-Үүдийн 700км төмөр зам 1956 оны I сард
ашиглалтад орж, 12 аймагт авто бааз шинээр байгуулагдаж, авто
машины тоо нэмэгдэв.
1954 онд ЗХУ Улаанбаатар, Сайншанд дахь өөрийн мэдлийн
-268-

269. Монгол Улсын түүх V
нисэх онгоцны буудлууд, тэдгээрийн төхөөрөмж хэрэгслийг ИЛ-14,
МИ-5 нисэх онгоцны хамт шилжүүлэн өгснөөр манайд иргэний
агаарын тээвэр үусч бий болов. 1956 оноос нийслэл Улаанбаатар,
аймгуудын хооронд иргэний агаарын шугам нээгдэж, шуудан,
зорчигчдыг тээвэрлэх болов. Цаашдаа сум нэгдэл, сангийн аж ахуй,
хот суурины агаарын харилцаа нээгдэв. Тус улсын агаарын тээвэр
олон улсын шугамд шуудан зорчигч тээвэрлэх болов. Таван жилд
нийт тээврийн эргэлтийн хэмжээ 14 дахин өсөж зорчигч
тээвэрлэлт 2.5 дахин нэмэгджээ.
1953-1957 онд 3 мянган номертой хоёр телефон станц
ашиглалтад орж, бүх аймгийн телефон станцын тоног
төхөөрөмжийг шинэчилэн засаж, 17 сум нэгдэл сангийн аж ахуйг
аймгийн төвтэй телефон утсаар холбожээ.
Нийслэл Улаанбаатар хот Москва зэрэг дэлхийн том хотуудтай
телефон харилцаатай болж, дотооддоо аймаг, сум, сангийн аж
ахуйн шууд утсан харилцаатай болов. Мөн хугацаанд сум, сангийн
аж ахуй, өвс хадах морин станц, МААМС, сүүтосны завод радио
хүлээн авагчтай болжээ. Төлөвлөгөөт гурван жилд автомашин, төмөр
зам, усан зимын болон агаарын тээвэр өсч, нийт тээвэр
төлөвлөгөөт зорилтоо бүрэи биелуүлжээ. Харилцаа холбоо
гурван жилийн төлөвлөгөөг биелуүлж, МААМС-ын 78 хувь, ХААН-
ийн 65 хувь нь аймгийнхаа төвтэй радио, телефон харилцаатай
болсон байна. Авто тээврийн хэмжээ 1957-1960 онд 3 дахин, хун
тээвэрлэлт 1.5 дахин өсжээ. Зөвлөлтийн тусламжаар иргэний
агаарын тээврийн бааз бэхжив. Улаанбаатар, Москва,
Бээжинг холбосон телефоны олон сувагт шууд холбосон шугам
тавив. 1960 онд ЗХУ-ын техникийн туслалцаатайгаар радио
нэвтрүүлгийн өндөр хүчин чадалтай станцыг Хонхорт байгуулжээ.
Гадаад худалдаа өргежиж, 8 улстай худалдаа хийх болжээ.
Мөн хугацаанд экспорт 26.5 хувь, импорт 40 хувиар өсжээ. Гадаадаас
авах зүйлийн дотор машин техник тоноглольш зүйл ихээхэн
нэмэгджээ хэрэг юм.
-269-

270. Монгол Улсын түүх V
Программд тус орны үйлдвэрлэх хүчнийг тасралтгүй хөгжүүлэх
зорилтыг нийгмийн харилцааг төгөлдөржүүлэх асуудалтай холбон
тавьсан байна. Үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг өмчлөх, нийгмийн
өмчийг есгөн шилжүүлэх, социалист үйлдвэрлэлийн харилцааг
хэлбэрэлтгүй боловсронгуй «болгох, хот, хөдөөгийн болон оюуны ба
биеийн хөдөлмөрийн ялгааг аажмаар арилгах нөхцлийг бүрдүүлэх
заалтыг Программд тусгажээ. Нийгмийн харилцааг боловсронгуй
болгоход ардын төрийн ролийг хэлбэрэлтгүй дээшлүүлэх, түүний
зохион байгуулалт, соёл хүмүүжлийн үүргийн хүрээг өргөжүүлэх, улс
ардын аж ахуйн төлөвлегөөний шинжлэх ухааны үндсийг
сайжруулах, аж үйлдвэр болон материаллаг үйлдвэрийн салбарт аж
ахуйн тооцоог нэвтрүүлэх зэрэг тодорхой заалт өгчээ. Программд
ардын боловсрол, эрүүлийг хамгаалах, шинжлэх ухаан, соёл урлаг,
утга зохиолыг хөгжүүлэх, тэдгээрийн материаллаг баазыг
бэхжүүлэх, мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэх, хөдөлмөрчдийн
ерөнхий боловсрол, соёл техникийн хэмжээг дээшлүүлэхэд онцгой
анхаарсан байна.
Хөдөлмөрчдийн коммунист хүмүүжлийг хүчтэй болгох,
социалист ухамсрыг дээшлүүлэх, улс төр, хөдөлмөрийн идэвхийг
өрнүүлэх, хөдөлмөр нийгмийн өмчид социалист ёсоор ханддаг
болгох, зохион байгуулалт, сахилга батад сургах, залуу үеийг ард
түмэн, ахмад үеийн шилдэг уламж-лалаар хүмүүжүүлэх асуудалтай
холбон дээшлүүлэх зорилт дэвшүүлжээ. Мөн социализмд харш үзэл,
хүмүүсийн ухамсар, ахуйд үлдсэн үхширсэн үзлийн
эсрэг тэмцэхэд нам гол анхаарлаа чиглүүлнэ хэмээн үзжээ..
Программд тус улсын гадаад улс төрийн бодлогыг тодорхойлохдоо
шинэ нийгэм байгуулах энх тайван нөхцлийг хангах, дэлхийн
социалист системийн орнуудын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх,
хөрөнгөтөн орнуудын ажилчин ангийн хувьсгалт тэмцэл, улс
түмний үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дэмжих, орчин үеийн
бүх хувьсгалт хүчийг нягтруулах, бүх нийтийн энх тайван, улс түмний
аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх зэрэг гол гол асуудлыг хамруулжээ.
-270-

271. Монгол Улсын түүх V
БНМАУ социалист орнууд ялангуяа ЗХУ-тай тогтоосон
найрамдал хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлэх, олон улсын
коммунист хөдөлгөөний эв нэгдлийг бэхжүүлэх, дэлхийн харгис
хүчний эсрэг, энх тайван, ардчилал, социализмын төлөө
шийдвэртэй тэмцэхээ программдаа илэрхийлжээ. МАХН-ын
дөрөвдэх Программ бол Монгол оронд социализм байгуулж
дуусгах зорилтыг тодорхойлж, улс орныхоо ирээдүйг марксист-
ленинист үзэл санааны үүднээс өөдрөгөөр төсөөлж байсан
тухайн цаг үеийн гол тулгар баримт бичиг байлаа.
Программын үзэл санааг гүнзгийрүүлэх оролдлого. Намын
онолын сэтгэлгээний төвд уг программын онолын үндэслэлийг
гүнзгийрүүлэх асуудал оршиж байв. Ийм учраас МАХН-ын XVI-XIX их
хурлууд энэ талаар өөрийн гэсэн онолын шинжтэй зарим дүгнэлт
хийхийг чармайж байлаа. Ялангуяа «социализм байгуулж дуусгах»
үйл явц нь ямар ямар шатуудыг дамжиж, хэдий үеийг хамрах вэ?
хэмээх асуудлаар эрдэмтэд судлаачид өөр өөрийн саналыг
дэвшүүлж, тэрхүү үзэл санаа намын их хурлын баримт бичгүүдэд
тодорхой хэмжээгээр тусгагдаж байсан юм. I
МАХН-ын XVI их хурал ( 1 9 7 1 ) «Манай орон социализмыг бурэн
байгуулж дуусгахад хөгжлийн бүхэл бүтэн түүхэн зурвас үе, эдийн засгийн
хөгжлийн хэд хэдэн шатыг дамжих болно. Энэ замын анхны шат БНМАУ-
ыг ойрын ирээдүйд аж үйлдвэрийн олборлох, боловсруулах салбарыг зүй
зохистой хосолсон аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон болгох зорилтыг
шийдвэрлэх явдал юм. Энэ зорилтыг хэрэгжүүлснээр БНМАУ
хөгжлийнхөө тодорхой заагт хүрч, улмаар социалист нийгмийн хөгжингүй
үйлдвэрлэлийн боломж, хүчийг бий болгон, улс орны нийгэм-эдийн
засгийн өндөр дэвшлийг өрнүүлэх шинэ үе эхлэх юм»' гэж үзжээ. Энэ
заалт нь нэгдүгээрт, тус улсад социализм байгуулж дуусгах нь урт удаан
хугацаа шаардагдах нарийн нийлмэл үйл явц бөгөөд дотроо хэд хэдэн
шатыг дамжин өнгөрөх болно. Хоёрдугаарт, эл үйл явцыг эхний шат нь
социализмын материал-техникийн бааз байгуулж дуусгах зорилтыг
шийдвэрлэн, аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон болгох явдал юм.
-271-

272. Монгол Улсын түүх V
Гуравдугаарт, дараагийн шатанд хөгжингүй социализмын эдийн засгийн
стратегийг шууд хэрэгжүүлэн, цаашдаа түүнийг бүх талаар төгөлдөржүүлэх
явдал мөн гэсэн үндсэн агуулгыг өөртөө багтааж байв. Ингэж томъёолох
болсон нь ЗСБНХУ, Европын социалист орнууд хөгжингүй
социализмын үзэл баримтлалыг боловсруулж, ид сурталчилж байсны
тусгал байлаа.
Энэ үеийн онолын сэтгэлгээ, үйлдлэг тус оронд социализм
байгуулж дуусгах дотоод, гадаад олон хүчин зүйлийн нөлөө, үйлчлэл,
харилцаа хамаарлыг судлахад чиглэж байсан юм. Тухайлбал, МАХН-
ын XVII их хурал (1976): «Социалист нийгмийг цаашид хөгжүүлэх нэг
гол тулгуур асуудал бол социалист аж төрөх ёсыг туйлын өргөн
хүрээнд хэвшүүлэн тогтоох явдал мөн»2 гэж заагаад социалист аж төрөх
ёс бол хумүүс хамтран аж төрөхийн дээд хэлбэр бөгөөд хүмүүсийн
хөдөлмөр, нийгэм-улс төрийн үйл ажиллагаа, оюун санаа, гэр бүл, ахуй,
чөлөөт цаг зэрэг амьдралын бүх салбар дахь тэдний хоорондын
харилцааг хамардаг өргөн цар хүрээтэй асуудал гэж үзжээ.
'Социалист аж төрөх ёсны чухал шинж нь: нийгмийн төлөө
хөдөлмөрлөх явдал хүн бүрийн амин чухал хэрэгцээ болсон байх,
хөдөлмөрчин бүр улс орны нийгэм-улс төрийн амьдралд идэвхтэй
оролцох, нийгмийн болон хөдөлмөрийн сахилга батыг ухамсартай сахих,
социадист эх орноо хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулж нийгмийн өмнө
өндөр хариуцлагатай байх, марксизм-ленинизм, пролетарийн
интернационализмын зарчим, ЗХУ болон ах дүү бусад оронтой
тогтоосон найрамдалд чин үнэнч байх, үндсэрхэх үзэл, Зөвлөлтийн эсрэг
үзэлтэй шийдвэртэй тэмцэгч байх, хамтач үзэлтэй, нөхөрсөг ёсоор
харилцан туслалцдаг байх явдад мөн гэж их хурлын баримт бичигт
заажээ.
Шинэ нийгэм байгуулалтын явцад социалист хамтын
нөхөрлөлийн орнууд бүх талаар улам бүр ойртон нягтрах түүхэн
шаардлага тавигдаж
1
МАХН-MHXVI иххурал.Дэлгэрэнгүйтайлан. УБ., 1971. тал 78-79.
-272-

273. Монгол Улсын түүх V
2
МАХН-ын XVII их хурал. Дэлгэрэнгүй тайлан. УБ., 1976.тал93.
байгааг намын XVII их хурал тэмдэглээд, Зөвлөлт Холбоот
Улс, социалист бусад оронтой БНМАУ бүх талаар ойртон
нягтрах явдал манай орны хөгжлийн бодит зүй тогтол»1
болохыг тодорхойлжээ. Манай орны хувьд хөгжлийн
төвшингөөр социалист орнуудтай ойртох, улмаар жигдрэх нь,
нэгд, БНМАУ үйлдвэрлэх хүчний хөгжил, социализмын
материал-техникийн баазын суурь, далайц, хоёрт,
нийгмийн харилцааны төгөлдөржилт, хүн ардын
боловсролын хэмжээ, гуравт, ард түмний материаллаг аж
байдлын өсөлт, соёлын түвшин зэрэг юм. Ойртон нягтрах нь
урт удаан харилцааг хамрах, олон хүчин зүйлийн
нөлөөллөөс шалтгаалах амаргүй үйл явц байсныг түүхэн
үйл явдлын өрнөлт харуулсан билээ.
Намын XVII их хурал улс орны эдийн засгийн удирдлагыг
төгөлдөржүү-лэх асуудалд онигой анхаарал тавьсан юм.
БНМАУ-ын үйлдвэрлэх хүчний хөгжил, байршлын 10-15 жилийн
ерөнхий схем зохиох, төлөвлөгөөний бүх үзүүлэлтийг хооронд
нь нягт уялдуулах, түүнийг ЗСБНХУ, социалист бусад орнуудын
төлөвлөгөөтэй зохицуулах, тевлөрсөн телөвлөгөөт удирдлагыг
орон нутгийн санаачилга, хөдөлмөрийн хамт олны бүтээлч
идэвхтэй сайтар хослуулах, хөдөлмөрлөсний хэрээр хелс олгох
зарчмын урамшуулах ролийг хүчтэй болгох, улс ардын аж
ахуйн салбарыг удирдах удирдлагын зохион байгуулалтын
бүтцийг цаашид сайжруулах, үйлдвэрлэлийг удирдахад
хөдөлмөрчдийг өргөнөөр оролцуулах зорилтыг их хурал
дэвшүүлжээ. Энэ ньнам, төрөөс нийгмийг шинжлэх ухааны
үндэстэй удирдах онол-аргазүйн үндсийг гүнзгийрүүлэх шинэ
оролдлого байсан юм.
МАХН-ын XVI11 их хурал (1981) «Социалист
үйлдвэржүүлэлт нь социализмын материал-техникийн бааз
-273-

274. Монгол Улсын түүх V
байгуулах бодит зүй тогтлын нэг мөн»2 хэмээн үзжээ. Энэхүү
дүгнэлт гарах болсон нь тухайн үеийн социалист байгуулалтын
практикаас үүдэн гарсан зайлшгүй үзэгдэл байв. Учир нь
үйлдвэржүүлэлтийг эрчимжүүлэх явдал бол аж үйлдвэр
бага хегжсөн орнуудын эдийн засгийн хөгжлийн төвшинг
өндөр хөгжилтэй социалист орнуудын түвшинд аажмаар
ойртуулан жигдрүүлэх нэн чухал угтвар нөхцөл болох нь
тодорхой байв. Ийм учраас их хурал бүтэц, байршил,
нийгмийн үр дагавраараа урьд өмнө хөндөж байгаагүй өргөн
цар хүрээгээр улс орныг үйлдвэржүүлэх асуудлыг
дэвшүүлсэн байна. Тухайлбал, хүнд аж үйлдвэр, түүний
дотор түлш, эрчим хүч, уул уурхай, металл боловсруулах
салбарыг үр ашигтай хөгжүүлэх, машины болон химийн аж
үйлдвэрийн зарим төрлийн үйлдвэрлэлийг бий болгож,
хөнгөн хүнсний аж үйлдвэрийг хөдөө аж ахуйн түүхий эдийг
бүрэн боловсруулдаг салбар болгох, эрдэс түүхий эдийн
нөөц бүхий орд газрыг өргөн ашиглахын хамт шинэ орд
газрыг аж ахуйн эргэлтэд нэмж оруулахыг чухалчлан заав.
Тус орны хэтийн төлөв сайтай районд үйлдвэрлэлийн
шинэ барилга байгууламж, аж үйлдвэрийн төв, хөдөө аж
ахуй-аж үйлдвэрийн цогцолбор байгуулах үндсэн дээр улс
ардын аж ахуйн салбарын болон нутаг-дэвсгэрийн бүтцийг
боловсронгуй болгох, үйлдвэрлэлийн ба нийгэм ахуйн дэд
бүтцийг
1
МАХН-ын XVII иххурал, Дэлгэрэнгүй тайлан. УБ.,
1976.тал85.
2
МАХН-ын XVIII иххурал. Дзлгэрэнгүйтайлан. УБ.,
1981.тал57.
хөгжүүлэхэд онцгой анхаарах хэрэгтэй гэж их хурал үзсэн юм.
МАХН-ын XIX их хурал (1986) «тус улсын эдийн засгийн
хөгжлийг эрчимжүүлэх явдлыг чиг баримжаа болгож байна. Үүний
-274-

275. Монгол Улсын түүх V
үндэс суурь тус орны хөгжлийн явцаар таиигдаж байгаа юм»' гэж
заасан байна. Намын сүүлчийн хоёр их хурлаас дэвшүүлсэн өргөн
далайцтай зорилт нь орчин үеийн техник дээр үндэслэн үйлдвэрлэх
хүчнийг чанарын хувьд өөрчлөх, шинжлэх ухаан-техникийн
хувьсгалын сүүлийн үеийн ололтыг эдийн засгийн хөгжилд
чадамгай ашиглан, үйлдвэрлэлийн техник, төхөөрөмжийг үндсээр нь
шинэчилж, салбар тус бүрийг бүхэл бүтэн машины нэгдмэл системд
суурилуулах, нийгмийн үйлдвэрлэлийг бүх талаар эрчимжүүлэх
явдлыг өөртөө агуулж байсан юм. Ийнхүү МАХН-аас тус оронд
социализм байгуулж дуусгах зорилтыг онолын талаар үндэслэх гэсэн
удаа дараагийт оролдлого нь ЗСБНХУ болон социалист бусад
оронд хөгжингүй социализмын тухай онол, үзэл баримтлал газар
авч байсны нөлөө, тусгал байв. Гэхдээ улс орны хэтийн төлөвийг
тодорхойлоход чиглэгдсэн онолын! сэтгэлгээ түүхэн цаг үеийн
эрхээр ийм л цар хүрээнд эргэлдэж байлаа.
§2. Социализмын материал-техникийн бааз
байгуулах үйл явц,
мухардал
Аж үйлдвэр, дэд бүтцийн хөгжил. Аливаа нийгмийн материал
техникийн бааз нь нийгэм-эдийн засгийн байгуулал, улс орны
материаллаг үйлдвэрлэл, үйлдвэрлэх хүчин, тэдгээрийн хэр
хэмжэа, төвшин, бүтэц, чанараар тодорхойлогддог. Социализмын
материал-техникийн баазыг өргөн утгаар нь улс ардын аж ахуйн бүх
салбаруудад байгуулсан машинт том үйлдвэрлэл хэмээн марксизм
үздэг. Ийм учраас"БНМАУ-д социализмын материал-техникийн
бааз байгуулахын тулд улс орноо үйлдвэржүүлэх чиг шугамыг нам,
төрөөс дэвшүүлж байсныг өмнө өгүүлсэн,
Үйлдвэржүүлэлт нь хэмжээ, далайц, цар хүрээгээрээ зөихөн
аж үйлдвэрийн салбарын техник, эдийн засгийн үзүүлэлтийг
харуулсан ойлголт биш, барилга, тээвэр, холбоо, хөдөө аж ахуй
зэрэг материаллаг үйлдвэрлэлийн бүхий л салбарыг хамарсан
-275-

276. Монгол Улсын түүх V
нэлээд ергөн хүрээтэй ойлголт байлаа. Ийм учраас БНМАУ-д
социализмын материал-техникийн хамтын ашигтай цогцолбор
баазыг байгуулах үйл явцыг дан ганц аж үйлдвэрийн салбарын
хөгжлөөр шийдвэрлэхгүй, харин материаллаг үйлдвэрийн бүх
салбарыг үйлдвэржүүлснээр хэрэгжүүлж болно гэж үзсэн юм.
Эрх баригч МАХН удаа дараагийн их хурал, Намын Төв Хорооны
бүгд хурлаараа үйлдвэрлэлийн техникийн баазыг бэхжүүлэх,
машин, тоног төхөөрөмжийн ашиглалтыг сайжруулах,
бүтээгдэхүүний гаргалтыг нэмэгдүүлэх, нийгмийн үйлдвэрлэлийн
чанар, үр ашгийг дээшлүүлэх тухай асуудал хэлэлцэж, тодорхой
шийдвэр гаргаж байсан нь улс орныг үйлдвэржүүлэх үндсэн чиг
шугам болж байв. Улс орныг үйлдвэржүүлэхдээ
1
МАХН-ын XIX их хурал. Дэлгэрэнгүй тайлан. УБ., 1986. тал 36-37.
юуны өмнө, түлш эрчим хүчний үйлдвэрийг түрүүлүүлэн хөгжүүлэх
бодлого барьсан юм. IV таван жилийн төлөвлөгөөний жилүүдэд
(1966-1970) улсын бүх цахилгаан эрчим хүчний 80 гаруй хувийг
дангаараа гаргадаг төвийн эрчим хүчний системийг тус орны хүн
амын гуравны нэг нь оршин суудаг нутаг дэвсгэрт байгуулсан юм.
1976 ондтус улсын эрчим хүчний системийг ЗХУ-ын Дорнод
Сибирийн эрчим хүчний системтэй холбож, эрчим хүчний
хангамжийг ихээхэн сайжруулав. Улмаар Улаанбаатарын 1, 111
цахилгаан станцыг өрготгон, Баян-Өлгий, Чойбалсан хотод дулааны
эрчим хүчний төвүүдийг барьж байгуулжээ.
VI, VII таван жилийн төлөвлөгөөний жилүүдэд манай улсын
хамгийн их хүч чадалтай Улаанбаатарын IV цахилгаан станцыг
барьж, ашиглалтад оруулав, Түүнчлэн Улаанбаатар-Дарханы 220
квт-ын болон Булган, Хархорин, Багануур, Чойр, Бор-Өндөрийн 1
Юквт-ын цахилгаан дамжуулах шугамыг барьж, хөдөө брон нутаг,
аймгийн төвд 30-40 мянган квт нийлбэр чадал бүхий дизелийн
станцуудыг суурилуулан өргөтгөж, эрчим хүчний хангамжийг
ихээхэн дээшлүүлсэн байна. Эрчим хүчний үйлдвэр хөгжихийн
хамттүлш, дулааны үйлдвэрлэл нэмэгджээ. Налайхын уурхайг
-276-

277. Монгол Улсын түүх V
шинэтгэх, Шарын гол болон бусад уурхайн гаргах нүүрсний хэмжээг
нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ Багануурын нүүрсний уурхайн томоохон
цогцолборыг ашиглалтад оруулсан юм. Мөн Адуунчулуун, Өвдөг
худаг, Таван толгой зэрэг нүүрсний орд газруудыг нээж ашиглаж
эхэлжээ.
Геологи хайгуулын ажлыг эрчимжүүлсэн нь уул уурхайн
үйлдвэрүүдийг хөгжүүлэхэд хүчирхэг түлхэц үзүүлэв. ЗХУ-ын
тусламжтайгаар геологи хайгуулын ажлыг хийж, улмаар 1976 оноос
Монголд олон улсын геологийн экспедиц ажиллах болсон юм. Үүний
үр дүнд шинэ шинэ орд газрыг нээж ашигласнаар аж үйлдвэрийн
томоохон цогцолбор, хот суурингууд сүндэрлэн босох болов. Дарханы
аж үйлдвэрийн цогцолборыг барьж дуусгажээ. Тус орны аж
үйлдвэрийн хоёр дахь том төв болсон энэ цогцолбор дулааны
цахилгаан станц, өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам,
нүүрсний ил уурхай, барилгын материалыи үйлдвэр, орон сууц,
соёл-ахуй, үйлчилгээний зэрэг барилга байгууламжаас бүрдэж байв.
Чойбалсан хотод түлш, эрчим хүч, барилга, хөнгөн, хүнсний зэрэг
үйлдвэр, соёл, ахуй үйлчилгээний барилга байгууламж барьсны үр
дүнд тус орны дорнод хэсэгт аж үйлдвэрийн шинэ төв бий болов.
. Зэс молибдений хүдэр баяжуулах «Эрдэкэт» комбинатыг 1973-
1981 онд бүрэн ашиглалтад оруулжээ. Чингэснээр Эрдэнэт хэмээх
томоохон хот сүндэрлэн босов. «Эрдэнэт» комбинат зэс молибдены
дэлхийн арван том үйлдвэрийн нэгэнд зүй ёсоор орж, манай улсын
экспортын бүтээгдэхүүний гуравны нэгийг гаргаж байлаа. Мөн Бор-
Өндөр, Хөтөл зэрэг аж үйлдвэрийн шинэ төвүүд бий болов.
БНМАУ-ын нутаг дээр эрдсийн баялаг, зарим өнгөт, ховор
металлын ордыг хайн илрүүлж олборлох, гянт болд, цагаан тугалга,
хайлуур жоншны үйлдвэрлэлийн техникийн баазыг бэхжүүлж, хүч
чадлыг өргөтгөн, олбор-лолтын хэмжээг нэмэгдүүлэхэд Монгол-
Зөвлөлтийн хамтарсан «Монгол-
-277-

278. Монгол Улсын түүх V
совцветмет» нэгдлийг байгуулан ажиллуулсан явдал Ихээхэн ач холбог-
долтой болсон юм. Мөн «Монголболгарметалл», «Монгол-чехословак
металл» хамтын үйлдвэрүүд байгуулагдан ажиллаж байсан билээ.
Барилгын үйлдвэрлэл түргэн хурдацтай хөгжиж, Дархан хотод цемент
цагаан тоосгоны үйлдвэр, байшин үйлдвэрлэх комбинат, Улаанбаатарт
хөнгөн бетоны завод, байшин үйлдвэрлэх комбинат, мод боловсруулах
комбинат, ихэнх аймагт тоосгоны үйлдвэр барьж байгуулжээ. Барилгын
үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд ЗХУ голлон тусалж байв.
Хөнгөн хүнсний үйлдвэрийг хөгжүүлэх талаар томоохон ахиц гарав.
Далаад онд БНБАУ-ын тусламжтайгаар Дарханд нэхий, нэхий эдлэлийн
үйлдвэр, БНУАУ-ын тусламжтайгаар Улаанбаатарт биокомбинат, оёдлын
үйлдвэр барьжээ. БНАГУ-ын тусламжтайгаар Улаанбаатарт хивсний
үйлдвэр, мах консервын комбинатын зарим цех барьж, шаазангийн
-278-

279. Монгол Улсын түүх V
үйлдвэрийг өргөтгөсөн байна. БНПАУ Улаанбаатарт халиман цавууны
үйлдвэр, БНСРУ Улаанбаатарт мебель-картоны үйлдвэр барих, БНСЧСУ
Улаанбаатарт гутал, том шир, хром, шевретийн үйлдвэрийг өргөтгөн
шинэчлэхэд тусламж үзүүлэв. Манай орны дэд бүтцийн хөгжилд ч чамгүй
ахиц гарчээ. Бүх төрлийн тээврийн материал-техникийн бааз бэхжин,
ачаа эргэлт нэмэгдлээ. Авто тээврийн техник хэрэгслийн паркийг дэс
дараатай шинэчлэх, техникийн засвар үйлчилгээг сайжруулах арга
хэмжээ авав. Төмөр замын урт нэмэгдлээ. Салхит-Эрдэнэтийн
төмөр зам, Мааньт-Багануурын төмөр замын барилга
байгууламжийг барьж ашиглалтанд оруулав. Агаарын тээврийг
хөгжүүлснээр 1990 он гэхэд нийт сумын 60 гаруй хувь аймгийнхаа
төвтэй агаарын харилцаатай болсон юм.
Улс орны холбооны нэгдсэн систем байгуулах их ажил өрнөжээ.
Энэ явцад телефон-телеграфын шугамын урт, телефон станиын
багтаамж нэмэгдэв. Хөдөө аж ахуйн нэгдэл, сангийн аж ахуйн бригад,
тасгийн холбоог өргөтгөх арга хэмжээ авсан байна. ЗХУ-аас радио
нэвтрүүлгийн станцууд болон Улаанбаатарыг Алтай, Эрдэнэт хоттой
холбоеон радио релейний шугамыг барьж байгуулан манай улсад
бэлэг болгон хүлээлгэж өгчээ.
1968 оноос эхлэн аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, тээврийн хэд хэдэн
газрыг сонгон төлөвлөлт, эдийн засгийн урамшууллын шинэ
системийг турших ажил хийсэн байна. Уг системийг туршсан
үйлдвэр, аж ахуйн газрууд 1969 онд 20 сая төгрөгийн нэмэгдэл
орлогыг төлөвлөгөөнөөс давуулж, ашигтай ажилласан нь нийт
үйлдвэрийн газруудыг шинэ системд оруулах үүд хаалгыг нээв..
Өгүүлэн буй жилүүдэд социалист хөдөлмөрийн төлөө хөдөлгөөн ,
шинэ санаачилга, оновчтой санал, тэргүүн туршлага нэвтрүүлэх
хөдөлгөөнийг газар сайгүй өрнүүлж, үйлдвэрлэлд нэвтрүүлснээр олон
арван сая төгрөгийн нэмэгдэл хуримтлал бий болгож байсан юм.
Тэдгээрийн дотор орчин үеийн экскаваторын хүч чадлыг бүрэн
эзэмшиж, удирдсан бригадынхаа аварга амжилтыг байнгын
болгосон Шарын голын уурхайн экскаваторчин Ч.Цэрэндорж,
-279-

280. Монгол Улсын түүх V
социалист уралдаанд хувийн болон хамтын тооцоотой үүрэг авах
шинэ хэлбэрийг анх санаачлан нэвтрүүлж, хөдөлмөрийн гарамгай
амжилт гаргасан Улаанбаатар хотын ноосны үйлдвэрийн нэгдлийн
нэхмэлийн үйлдвэрийн нэхмэлчин Б.Гүнжинлхам, аж ахуйн тооцоо
нэвтрүүлэх замаар барилгыг ашиглалтад өгөх хугацааг богиносгон,
үйлдвэрлэлийн үр ашгийг нэмэгдүүлсэн Улаанбаатар хотын
барилгын нэгдсэн бригадын хамт олон, бүтээгдэхүүний чанарт
харилцан хяналт тавих аргыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэн, чанарын
удирдлагын системийг бүрэлдүүлэн болосронгуй болгоход чухал
хувь нэмэр оруулсан Арьс ширний үйлдвэрийн нэгдлийн савхин
эдлэлийн үйлдвэрийн Д.Доржсорог ахлагчтай чанарын бригадын
хамт олны туршлага чухал байр суурь эзэлж байлаа.
Өгүүлэн буй үед.бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн хэмжээ өсөж,
чанар чансаа нь сайжирчээ. 1980-аад оны сүүлч гэхэд монголын
зөөлөн савхин эдлэл, ноолууран эдлэл, хивсзэрэгбүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэхтехнологи олон улсын стандартын төвшинд хүрчээ. Тус
улсын үндэсний орлогын салбарын бүтцийг авч үзвэл, 1960 онд аж
үйлдвэр 14.6 хувь байсан бол 1990 он гэхэд 40 шахам хувьд хүрчээ.
Улс орны аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд
ЭЗХТЗ-ийн гишүүн орнууд, түүний дотор ЗХУ-ын тусламжаар
байгуулсан үйлдвэрүүд голлох үүрэг гүйцэтгэж байв. 1988 оны
байдлаар эрчим хүчний үйлдвэрлэлд ЗХУ-ын тусламжаар барьсан
үйлдвэр 95 хувийг, түлшний үйлдвэрлэлд 84.5 хувийг, БНСЧСУ-ын
тусламжаар баригдсан үйлдвэр арьс шир, гутлын үйлдвэрийн
бүтээгдэхүүний 55.7 хувийг үйлдвэрлэж байв. Мөн үүнтэй манай улсын
худалдааны эргэлтэд 1988 оны байдлаар социалщ орнууд 96,6 хувь түүний
дотор ЗХУ 8J.8 хувь, харин хөгжингүй капиталист орнууд дөнгөж, З.З хувийг
эзэлжбайв' . Энэ бүхнээс үзэхэд, тус улсын эдийн засаг улам бур нэг орны
тухайлбал, ЗХУ-ын шууд хараат болсоор байв. Улс орныг үйлдвэржуүлэх
талаар ихээхэн хүч хөрөнгө зарсан боловч мал аж ахуйи үйлдвэрлэлийг
хөгжүүлэх, хөдөөгийн нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэхэд үзүулэх нөлөө
хангалтгүй, тус хоёр салбарын уялдаа холбоо өрөөсгөл шинжтэй болсон
-280-

281. Монгол Улсын түүх V
байв.
Хөдөө аж ахуйг хөгжуулэх бодлого, үр дүн. Намын IV Программ
баталснаас хойш 20 гаруй жилийн дотор хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг
нэмэгдүүлэх, материал-техникийн баазыг бэхжүүлэх талаар чухал алхам
хийв. Эл асуудал ямагт МАХН-ын их хурлуудын анхаарлын төвд байсан
юм. Хүнс, хөдөө аж ахуйн хөгжлийн тулгамдсан асуудлыг Намын Төв
Хорооны бүгд хурлуудаар хэлэлцэн шийдвэр гаргаж байв. Тухайбал, МАХН-
ын Төв Хорооны бүгд хурлаар ХААН-ийн зохион байгуулалт, эрх зүйн
үндсийг боловсронгуй болгох (1967), малыг дулаан хашаа саравчаар хангах,
тэжээл бэлтгэх (1968), мал аж ахуйн тогтвортой өсөлтийг нэмэгдуулэх,
материаллаг баазыг нь бэхжүулэх (1971), хөдөөгийн барилгын ажлыг
сайжруулах (1973), махны нөөцийг нэмэгдүүлэх (1976), атар газар эзэмшиж,
тариалангийн үйлдвэрлэлийг өргөтгөх хөдөө аж ахуйг хөгжүүлэх хун амын
хүнсний хангамжийг сайжруулах (1985), хөдөө аж ахуйн удирдлагын эдийн
засгийн аргыг нэвтрүүлэх (1987, 1988) зэрэг асуудлыг их төлөв тусгайлан
авч хэлэлцэн шийдвэр гаргаж байв. Нингэхдээ нэгдугээрт, улс орны хүнсний
болон хөдөө аж ахуйн түухий эдийн найдвартай хангамжийг бий болгох,
хоёрдугаарт, хот, хөдөөгийн материаллаг болон соёл, ахуйн нөхцлийг
аажмаар ойртуулах бодлого барьж байв. Үүнийг хэрэгжүүлэхийн тулд хөдөө
аж ахуйг хөгжүүлэхэд зориулах хөрөнгө оруулалтыг төлөвлөгөөт таван жил
тутамд нэмэгдүүлж байлаа. Ганц жишээ дурдахад, 1971-1980 онд энэ
салбарыг хөгжүүлэхэд өмнөх арван жилийнхээс хоёр дахин их хөрөнгө
зарцуулсан байна2. Дараагийн таван жилүудэд хөдөө аж ахуйн
үйлдвэрлэлийн баазыг бэхжүүлэхэд оруулах хөрөнгө оруулалтыг 30
шахам хувиар нэмэгдүүлж байв.
Хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж байсны үрээр хөдөө аж ахуйн
материаллаг бааз бэхжиж байв. Улсын хөрөнгө оруулалтыг малын
тэжээлийн баазыг бэхжүүлэх, бэлчээрийг усжуулах, малын хашаа саравч
барих, мал эмнэлгийн албыг хөгжүүлэх, шинэ аж ахуй байгуулах, хөдөө
аж ахуйн уйлдвэрийн газрын техникийн хангамжийг дээшлүүлэх зэрэгт
зориулж байсан юм.
Малын тэжээл бэлтгэхэд улсаас ихээхэн анхаарч, тэжээлийн 10
-281-

282. Монгол Улсын түүх V
гаруй аж ахуй, түүнчлэн багсармал тэжээлийн үйлдвэр, тэжээлийн
агуулах, хадлангийн механикжсан бригадыг хэрэгцээтэй газар нь
САА, нэгдэл
1
Хорьдугаар зууны Монгол. УБ., 1995. тал 185.
1
МАХН-ын XVIII иххурал.Дэлгэрэнгүйтайлан. УБ., 1981. тал 4J.
тэжээлийн аж ахуйнууд нэг ба олон наст ургамал тариалж багсармал, холимог
дасээл бэлтгэж байлаа. 1987 он гэхэд 1236 мянган тонн байгалийн хадлан,
1145.8 мянган тонн тэжээлийн нэгжтэй тэнцэх тэжээл бэлтгэсэн байна.
Ингэснээр улсын хэмжээгээр малын тэжээл бэлтгэх, үйлдвэрлэх, хадгалах,
тавэрлэх, ашиглах бүхэл бүтэн тогтолцоо бий болов. Малыг усаар хангахын
тулд улсаас ихээхэн хөрөнгө зарцуулж, аймаг бүрт усны аж ахуйн хайгуул
шинжилгээ барилга угсралтын газар байгуулж, тэдгээрийг орчин үеийн
техникээр тоноглон ажиллуулснаар 1960-1970-аад онуудад бэлчээрийн
усжуулалт эрс нэмэгдсэн байна. Тэжээлийн нөөц багатай баруун болон
говийн аймгуудад том, жижиг инженерийн маягийн хэдэн арван услах
системийг байгуулжээ. Олон арван уурхайн ба өрөмдмөл худаг гаргав. Үүний
урээр 1980-аад эцсээр нийт бэлчээрийн талбайн 60 гаруй хувь нь
усжуулагджээ.
Малыг дулаан хашаа саравчаар хангах талаар нэлээд арга хэмжээ
авчээ. Үүний үрээр 1980-аад оны эцэст 31.6 сая мал багтах хашаатай болсны
дотор бүх бог малыг 1.1 ээлжийн хашаа, саравчтай болгож чадсан юм.
Малыг эмчлэх, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх талаар дэс дараатай арга
хэмжээ авчээ. Юуны өмнө, нэгдэл сангийн аж ахуй бүрт малын их эмчийн
салбар, бригад бүрт бага эмчийн салбар, мөн лабораториуд 70 гаруй нэр
төрлийн эм тариа, бэлдмэл үйлдвэрлэж, өөрийн орны хэрэгцээг
хангах хүч чадалтай биокомбинат, эмчилгээ тэжээлийн 500 гаруй
цэгийг бий болгож, мал эмнэлгийн байгууллагын нэгдсэн систем
тогтсон байна. Үүний үрээр мал сүрэг эрүүлжив. Ийнхүү мал йж ахуйн
талаар олон чухал арга хэмжээ авсан боловч, харин малын тоо толгой энэ
хугацаанд үндсэндээ нэг хэмжээнд байв. 1960 онд тус улсын бүх малын
тоо 23 сая байсан бол 1988 онд 23.1 сая болжээ. Энэ нь гадаадад их
-282-

283. Монгол Улсын түүх V
хэмжээний мал, мах бэлтгэн гаргаж байсан, нэгдлийн гишүүдийн аминд
үлдэх малын тоонд хатуу хязгаарлалт тогтоож, хоршооллын өмч
хүнийссэн, бэлчээрийн мал аж ахуйг эрхлэн хөтлөх арга, технологи
алдагдсан зэрэгтэй холбоотой байв. Ер нь улс орны амин чухад салбар
мал аж ахуй улс ардын аж ахуйн бусад салбарын хавсарга төдий болж,
хөгжил нь зогсонги байдалд орсон байна.
Өгүүлэн буй үед орчин үеийн техник, тоног төхөөрөмжөөр
тоноглогдсон шинэ аж ахуй байгуулах, хөдөө аж ахуй үйлдвэрлэлийн
техник хангамжийг сайжруулах, шинжлэх ухаан техникийн ололт
нэвтрүүлэх талаар олон талын арга хэмжээ авчээ. Зөвхөн V, VI, VII таван
жилийн төлөвлөгөөний жилүүдэд гэхэд л Орхонтуул, Номгон, Найрамдал,
Чандган зэрэг атрын сангийн аж ахуй, Атар, Нөхөрлөл, Сансар, Баяннуур
зэрэг тэжээлийн аж ахуй, Халх гол, Түмэнцогтын махны үхрийн,
Өндөрхаан, Эрээнцав, Байдрагийн нарийн, нарийвтар, ширүүвтэр ноост
хонины, Сүмбэрййн каракуль хонины үржлийн төрөлжсөн сангийн аж
ахуй, тус бүр 400 үнээ бүхий саалийн механикжсан 10 гаруй фермийг
барьж байгуулав.
Хөдөө аж ахуйг механикжуулах, цахилгаанжуулах, талаар мэдэгдэхүйц
ахиц гарав. Ялангуяа газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн механикжилтын
түвшин эрс нэмэгдэв. Сангийн аж ахуй, нэгдэлд хөрс элдэншүүлэх, үр
тариа тарих, хураах ажлыг бүрэн механикжуулав. 1988 оны
байдлаар САА-нуудад төмс тарих ажлын механикжилтын
түвшин сул дорой, урьдын адил rap ажиллагаатай хэвээр байв.
Улсын тариа, ногооны гол газрууд төвийн эрчим хүчний системд
холбогдож, сум нэгдэл, сангийн аж ахуйн төв, түүний тасаг
өөртөө дизель станцтай болсон байна. Түүнчлэн ХААН-ийн
зарим бригадын төв дизель станцтай болжээ. Хөдөө аж ахуйн
салбар дахь ажлын гол ноён нурууг нугалдаг байгууллага
болох хөдөө аж ахуйн нэг нэгдэлд 1986 оны байдлаар
дунджаар 4881.8 мянган тегрөг, 432 мянган га хөдөө аж ахуйн
эдэлбэр газар, 12 сая гаруй төгрөгийн үндсэн херөнгө, нийгмийн
60.9 мянган мал, 44 трактор (15 морины хүчинд шилжүүлснээр),
-283-

284. Монгол Улсын түүх V
14 автомашин ногдож байв. ХААН-ийг эдийн засгийн талаар
бэхжүүлэх зорилгоор нэгдэлд хөнгөлөлттэй зээл олгон, мал
сүрэг, ургацыг улсын даатгалтай болгож, тэргүүний ажилтай
ХААН-ийг улсын шагналаар шагнаж байх журам тогтоо-жээ.
1970 оноос ХААН, САА-н малчдаас төл бойжуулалт, тарга хүч,
ноос, ноолуур, саалийн үзүүлэлтээр жил б