Оюутнуудад зориулав

1. БАЙГАЛИЙН НӨӨЦИЙН
БҮРТГЭЛ
natural resources accounting
Байгалийн нөөц гэж юу вэ?
Байгалийн нөөцийн өртөг, бүртгэл
Байгалийн нөөцийн шавхагдал, бүртгэл
МУИС-Завхан сургууль Д.Эрдэнэсоёл

2. Байгалийн нөөц
“Байгалийн нөөцөд хөрс ой мод, ашигт
малтмалын орд болон тосны нөөцүүд
хамаарна”.
Нөөцийн хэрэглэгдэх байдлаар нь:
• Шавхагдашгүй
• Шавхагддаг гэж ангилна.
Шавхагддаг нөөцийг нь дахин сэргээгдэх,
сэргээгдэхгүй гэж ангилна.
kermitD.Larson, Paul B.W.Miller “Financial accounting” 1992он,470-р тал

3. Байгалийн нөөц
• Сэргээгдэхгүй нөөц гэдэг нь дахин бий болгохгүй
болон бий болгосон ч түүнийг хүн ашиглахаас удаан
бий болдог нөөц орох ба энэ нь газрын баялаг(нефть,
нүүрс болон бусад ашигт малтмалын орд) юм.
• Харьцангуй сэргээгдэх нөөцөд ойн нөөц, ус, нар
салхины энерги хамаарагдана. Хөрс хамгийн үнэтэй
нөөц бөгөөд цаг уур, амьд организмын
оролцоотойгоор маш удаан сэргээгдэнэ.

4. Байгалийн нөөцийн өртөг
Байгалийн нөөцийг бусад хөрөнгийн адил
өртгөөр нь бүртгэх бөгөөд уг өртгийг
байгалийн нөөцийг ашиглах хугацааны
туршид хорогдуулж зардалд шингээдэг.
“Байгалийн нөөцийн өртөг нь:
•Ордыг худалдаж авсан үнэ
•Эрэл хайгуулын зардал
•Ашиглалтын биет бус зардлаас
бүрдэнэ.

5. Байгалийн нөөцийн өртөг: балансад тусгах нь
• Биет бус ашиглалтын зардалд өрөмдөх,
хонгил хийх, багана босгох, цооног гаргах гэх
мэт биет бус шинжтэй зардлууд орно.
Балансад олзворлоогүй байгалийн нөөцийг
биет үндсэн хөрөнгө, олзворлосон байгалийн
нөөцийг бараа материал гэж ангилна”.
• А.Еркешь О.Нүржигмаа “Нягтлан бодох бүртгэл” 2009 он, 78-р тал

6. Байгалийн нөөцийн өртөг: балансад тусгах нь
“Ашиглалтын биет зардалд байгалын нөөцийг
олзворлох, гаргаж авах, ачуулах зэрэгт
ашиглагдаж байгаа тээврийн хэрэгсэл, тоног
төхөөрөмж, барисан барилга зэргийн өртөг
орно. Эдгээр хөрөнгийн өртгийг байгалийн
нөөцөөс тусад нь тайлагнаж, элэгдлийнх нь
хэмжээгээр олборлосон баялагийн өртөгт
шингээнэ”.
МУИС-ЭЗС-НББтэнхим, “Санхүүгийн дунд шатны бүртгэл” 2009 он, 444-р тал

7. Бүртгэлийн бичилт
Байгалийн нөөцийн анхны өртгийн хэмжээгээр дараах
журналын бичилт хийнэ.
Ашигт малтмалын орд худалдан авсан үед:
Байгалийн нөөц- ашигт малтмалын орд Дт хххх
Мөнгөн хөрөнгө Кт хххх

8. Байгалийн нөөцийн шавхагдал
Байгалийн нөөцийн өртгийн багасалтыг
хорогдол(шавхагдал) гэж нэрлэдэг.Ой, эрдэс чулуу,
нефть, нүүрс гэх мэт байгалийн баялагийн хувьд
шавхагдал гэсэн нэр томьёо хэрэглэдэг.
“Хорогдолын хэмжээг тооцохдоо үндсэн хөрөнгийн
элэгдлийг бүтээгдэхүүний нэгжид ноогдуулах аргаар
тооцдогтой адил зарчмаар тооцно. Байгалийн нөөц
нь тн, м3 , баррел гэсэн янз бүрийн хэмжигдэхүүнээр
тодорхойлогддог”

9. Байгалийн нөөцийн хорогдлыг тооцохдоо байгалийн
нөццийн нийт өртгийг тооцоолсон нөөцийн хэмжээнд
харьцуулж, нэгжид ноогдох хорогдлын хэмжээг гаргана.
(томьёо 1)
Нэгжийн хорогдлын зардал = Байгалийн нөөцийн өртөг
Тооцоолсон нөөцийн хэмжээ
Тайлант хугацаа бүрийн хорогдлын зардлыг тооцохдоо нэгжийн
хорогдлын зардлыг тухайн тайлант хугацааны олборлосон
нөөцийн хэмжээгээр үржүүлнэ. (томьёо 2)
Хорогдуулах = Нэгжийн хорогдолын зардал * Олборлосон
хэмжээ нөөцийн хэмжээ
Байгалийн нөөцийн шавхагдал

10. Байгалийн нөөцийн хувьд тооцоолсон хорогдлын
зардлын хэмжээгээр дараах журналын бичилт хийнэ:
Байгалийн нөөцийн хорогдлын зардал Дт хххх
Байгалийн нөөцийн хуримтлагдсан хорогдол Кт хххх
Балан нөөцийг өртгөөр нь тусгаж, хуримтлагдсан
хорогдлыг доор нь хасч харуулна.
Байгалийн нөөц- ашигт малтмалын орд .......хххх
Хуримтлагдсан хорогдол ..............................(хххх) хххх
“Цаг хугацааны явцад үнэ цэнэ нь өсдөг байгалийн нөөцүүд байдаг.
Жишээ нь: Ой модны ургалт, мал амьтны нас бие гүйцэлт юм. Ийм
нөөцүүдийн үнэ цэнийн өсөлтийг бүртгэх журналын бичилт:
Тухайн хөрөнгийн данс Дт ххх
Орлогын данс Кт ххх

11. Байгалийн нөөцийн бүртгэл Жишээ 1
• “Дулаан” компани 2010.04.20-нд 2 сая тонн нөөцтэй
нүүрсний ордыг ашиглах лицензийг 2 жилийн
хугацаатай 30,000,000₮-өөр авсан бөгөөд уурхайг
ашиглахтай холбоотой ашиглалтын биет зардалд
120,000,000₮ ,(10жил ашиглана), ашиглалтын биет бус
зардалд 50,000,000₮ зарцуулсан.Уурхайг ашиглахад
бэлэн болгохтой холбоотой биет бус зардлуудыг 8-р
сард хийж дуусгасан бөгөөд 9-р сараас эхлэн 12-р
сарыг дуустал 350,000 тн нүүрс олборлож 300,000тн
нүүрс борлуулжээ.

12. Бодолт:А. анхны өртөг
А. Байгалийн нөөцийн анхны өртөг=
30,000,000+50,000,000=80,000,000
Журналын бичилт нь:
Байгалийн нөөц-Нүүрсний орд Дт 80,000,000
Тоног төхөөрөмж Дт 120,000,000
Мөнгөн хөрөнгө Кт 200,000,000

13. Бодолт: Б. элэгдэл хорогдлын зардал
Б. Нэг тонн нүүрсний нөөцөд = 80,000,000 = 40₮
ноогдох хорогдлын зардал 2,000,000
Тайлант хугацааны хорогдлын зардал= 40₮ х 350,000тн=14,000,000₮
Журналын бичилт нь:
Хорогдлын зардал Дт 14,000,000
Хуримтлагдсан хорогдол Кт 14,000,000
Тоног төхөөрөмжийн нэг улирлын элэгдлийн зардал=
120,000,000/10жил/4 улирал=3,000,000
Элэгдлийн зардал Дт 3,000,000
Хуримтлагдсан элэгдэл Кт 3,000,000

14. В.Олборлосон болон борлуулсан нүүрсний өртөгт шингэх элэгдэл,
хорогдлын зардал
В. Тоног төхөөрөмжид тооцоолсон
элэгдлийн зардал нь нүүрс
олборлолтонд ашиглагдсан гэж үзвэл
олборлосон болон борлуулсан нүүрсний
өртөгт байгалийн нөөцийн хорогдлыг
дараах байдлаар шингээнэ.

15. В.Олборлосон болон борлуулсан нүүрсний өртөгт шингэх элэгдэл,
хорогдлын зардал
• Тооцоолол:
(14,000,000+3,000,000)/350,000 х 300,000=14,571,428
(14,000,000+3,000,000)/350,000 х 50,000=2,428,571
 Журналын бичилт нь:
Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөгДт 14,571,428
Бэлэн бүтээгдэхүүн Дт 2,428,572
Элэгдлийн зардал Кт 3,0000,000
Хорогдлын зардал Кт 14,000,000
Жилийн эцсийн балансад:
Байгалийн нөөц-Нүүрсний орд.........,80,000,000
Хуримтлагдсан хорогдол................. (14,000,000) 66,00,000

16. Байгалийн нөөцийн бүртгэл: жишээ2
“ Даян” компани 150 сая төгрөгөөр
нүүрсний орд газар худалдан авчээ. Уг
орд газар нь нийт 150,000 тн нүүрсний
нөөцтэй, үлдэх өртөггүй бөгөөд эхний
жилд 25,000 тн нүүрс олдворлож, 21,000
тн-ыг нь борлуулсан.

17. Бодолт: анхны өртөг, тооцсон хорогдол
А. Ордыг худалдан авсан үед: журналын бичилт нь.
Байгалын нөөц-нүүрсний орд 150,000,000
Мөнгөн хөрөнгө 150,000,000
Б. Нэг тонн нүүрсний нөөцөд = 150,000,000₮ = 1,000₮
ноогдох хорогдлын зардал 150 ,000 тн
Нийт хорогдлын зардал =1,000₮ х 25,000 тн =25,000,000₮
Хорогдлын зардал Дт 25,000,000
Хуримтлагдсан хорогдол Кт 25,000,000

18. Борлуулсанбүтээгдэхүүн (нүүрс)-ий
өртөг/ББӨ/
В.Барааг борлуулсан үед:
1,000₮ х 21,000тн =21,000,00
Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг Дт 21,000,000
Бэлэн бүтээгдэхүүн Кт 21,000,000
Жилийн эцсийн балансад:
Байгалын нөөц-нүүрсний орд............150,000,000
Хуримтлагдсанхорогдол......................25,000,000) 125,000,000

19. • Natural resources Байгалийн нөөц
• Oil reserves Тосны нөөцүүд
• Mineral deposits Ашигт малтмалын орд
• charcoal, coal нүүрс
• black gold газрын тос
• to mine oil газрын тос олборлох
• depletion хорогдуулалт
• accumulated depletion хуримтлагдсан хорогдуулалт
• Standing timder хөрс ой мод
• To dril өрөмдөхl