уурхайн технологи

1. Уул Уурхайн Үндэс
сэдэв №-5
Ил уурхайн уулын ажил ба үйлдвэрлэлийн
процесс
Ил уурхайн үйлдвэрлэлийн процессуудийн
механикжуулалтийн хувилбарууд
Батлав: Хөтөлбөрийн эрхлэгч ...................................... Я. Гомбосүрэн

2. ИЛ УУРХАЙН УУЛЫН АЖИЛ БА
ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ПРОЦЕСС
Уулын ажил. Ил уурхайд ашигг малтмал
олборлолт, хөрс хуулалтын ажлууд
явагдана. Олборлолтын ажил бол ордыг
ашиглах үндсэн зорилгыг хэрэгжүүлэгч
ажил юм. Уурхай олборлосон ашигт
малтмалаа борлуулж орлого олно. Харин
хөрс хуулалтын ажил нь олборлолтын
ажлыг явуулах угтвар нөхцөлийг
бүрдүүлдэг.

3. Нэгэнт ил уурхайд газрын гадаргаас эхлэн
ашиглалтын ажил явагдах учраас
олборлолт явуулахад саад болох хоосон
буюу хөрсний чулуулгийг ухаж аваад
зайлуулах шаардлагатай байдаг. Ашигт
малтмалын биет (оршиц)-ийн дээр орших
хучигч чулуулаг, эргэн тойронд нь орших
агуулагч чулуулгуудыг хөрсний чулуулаг
гэнэ.

4. Ордын тогтцоос хамаараад ил уурхайн
ашиглалтын хүрээнд буюу хязгаарт нь байх
хөрсний чулуулгийн хэмжээ харилцан адилгүй
байдаг. Гадаргын зарим ордод хөрсний чулуулаг
огт байхгүй байж болно. Жишээлбэл: түгээмэл
тархалттай ашиг малтмал болох элс, хайрганы
орд. Ийм ордод элс хайргыг шууд авч олборлох
боломжтой байх нь олонтой тохиолдоно. (зураг
2.7.а) Зарим хэвтээ ба хэвгий уналтай ордод
хөрсний чулуулгийн хэмжээ харьцангуй бага
байна. (зураг 2.7 б) Гүн тогтоцтой хэвгий
уналтай орд, налуу, босоо уналтай ордод
хөрсний хэмжээ их байх хандлагатай байдаг.
(зураг 2.7.в)

5. Зураг 2.7: Ил аргаар ашиглах янз бүрийн тогтоцтой
ордууд а. Гадаргын тогтоцтой элс хайрганы орд
б. Хэвтээ нүүрсний орд,
в. Эгц босоо уналтай хүдрийн орд, 1 - ашигт
малтмал,
2- хөрсний чулуулаг, 21, 22, хучигч ба агуулагч

7. Олборлолт ба хөрс хуулалтын ажил дор
дороо тодорхой зардлыг шаардана. Ажлын
хэмжээ их бол зардлын хэмжээ ч их байна.
Иймээс орлогын эх үүсвэр болж чадахгүй
боловч зайлшгүй хийгдэх ёстой хөрс
хуулалтын ажлаас уулын ажлын зардлын
хэмжээ ихээхэн хамааралтай байдаг
𝑍уа = 𝑍оа + 𝑍ха
Үунд: 𝑍уа, 𝑍оа, 𝑍ха - тус тус нийт уулын
ажил, нийт олборлолт, хөрс хуулалтын
ажлын зардлууд сая, төгрөг

8. Хөрс хуулалтын зардлын хэмжээ нь түүний
хэмжээнээс хамаарна. Ерөнхийд нь нэгж хэмжээний
олборлолтонд ногдох байдлаар нь хөрс хуулалтын
хувь хэмжээг үнэлдэг. Нэгж хэмжээний ашигт
малтмал буюу түүний олборлолтонд ногдох хөрс
хуулалтын ажлын хэмжээг хөрс хуулалтын Кхд(м3/т)
дундач коэффициент гэнэ.
𝐾хд =
𝑉
𝑃
(2.8)
Үүнд: V - уурхайн талбайд буй хөрсний чулуулгийн
хэмжээ, м3 Р - мөн талбайд буй ашигт малтмалын
нөөц, тн
Хөрс хуулалт байхгүй (зураг 2.7.а) тохиолдолд уулын
ажлын зардал нь:
𝑍уа = 𝑍оа

9. Хөрс хуулалттай (зураг 2.7.6.в)
тохиолдлуудад
𝑍оа = 𝑃 ∙ З0 (2.9)
𝑍ха = 𝑉 ∙ Зх = 𝑃 ∙ 𝐾хд ∙ Зх (2.10)
𝑍уа = 𝑃 ∙ З0 + 𝑃 ∙ 𝐾хд ∙ Зх = 𝑃 ∙ (З0 + 𝐾хд ∙
Зх) (2.11)
Үүнд: 30-1тонн ашигт малтмалыг олборлох
зардал (өөрийн өртөг), төг/т
Зх-1м3 хөрс хуулах зардал (өөрийн
өртөг), төг/м3

10. Олборлосон ашигт малтмалын борлуулалтаас орох 06
(төг) орлого нь ашигт малтмалын үнэ үам (төг/т),
үйлдвэрлэлийн хэмжээнээс хамаарах бол ордын нийт
Р нөөцөөс орох орлогын хэмжээг дараах байдлаар
тодорхойлж болно.
Oб = P ∙ Yам (2.12)
Ил уурхайн олборлолтын аиу(төг) ашгийг дараах
байдлаар тодорхойлно.
аиу = 𝑂б − 𝑍 𝑦𝑎 (2.13)
аиу = 𝑃 𝑌ам − (З0 + 𝐾хд ∙ Зх) (2.14)
Хөрс хуулалт байхгүй ил уурхайд ашгийн хэмжээ нь
аиу = 𝑃(𝑌ам − З0) (2.15)

11. Ийнхүү хөрс хуулалтын коэффициент ил уурхайн
технологи, эдийн засгийн нөхцөлд ихээхэн
нөлөөлдөг. Ил уурхайд хөрс хуулалтын ажил
явагдсанаар тодорхой талбайд буй ашигт
малтмалыг олборлох боломж бүрдүүлдэг. Ийм
учраас эдгээр хоёр ажил нь өөр хоорондоо маш
нарийн уялдаж хэрэгжих / шаардлагатай байдаг.
Хэрэв хөрс хуулалтын ажлын зорилтууд^
хэрэгжихгүй байгаа бол цаашид ашигт малтмал
олборлох боломж нөхцөл муудаж
үйлдвэрлэлийн хэмжээ (олборлолт) болон
орлого буурах байдалд хүргэнэ.

12. Олборлолтын ажил бол үйлдвэрлэлийн үндсэн
зорилго буюу агуулга бол хөрс хуулалтын ажил
нь олборлолтын ажлыг явуулах зайлшгүй нөхцөл
юм. Эдгээр ажлуудыг үйлдвэрлэлийн үндсэн
процессуудаар хэрэгжүүлнэ.
Хөрс хуулалт, олборлолтын ажлыг явуулахад
нийтлэг байдлаар дараах үйлдвэрлэлийн буюу
технологийн процессууд явагдана.
1. Чулуулгийг ухаж ачихад бэлтгэх
2. Чулуулгийг ухаж ачих буюу ухаж шидэх эсвэл
ухаж шилжүүлэх
3. Чулуулгийг тээвэрлэх, шилжүүлэх
4. Чулуулгийг овоолох, хураах

13. Үйлдвэрлэлийн бодит нөхцөлд эдгээр
процессууд нь янз бүрийн хувилбар бүрдэлтэй
явагддаг. Дээрх процессууд бүгд байх
шаардлагатай эсэхэд нөлөөлөх хүчин зүйлүүд:
1. Чулуулгийн шинж чанар
2. Ордын тогтоц, ашиглалтын уул - техникийн
нөхцөл
3. Машин төхөөрөмжийн чадавхи, боломж
4. Эдийн засгийн нөхцөл
Дээрх хучин зүйлүудийг харгалзан ил уурхайн
уулын ажлуудад хэрэглэх механикжуулалтын
бүтэц, технологийн бүрдлийг бий болгоно.

14. д/д
Механикжуулалт
Чулуулгийг
бэлтгэх
Чулуулгийг
Чулуулгийг
тээвэрлэх
Чулуулгийг
овоолох
хураах
Уулын ажил Чулуулаг
Хувилбар
индекс
Ухаж
ачих
Ухаж
шидэх
Шилжүү
лэх
1. Экскаваторын
Э - + - - -
Хөрс хуулалт
Зөөлөн, нягт
БЭ + - + - - -
Хадан,
хадархаг
2.
Экскаватор-
овоолгын
ЭО - + - - +
Хөрс хуулалт
Зөөлөн, нягт
БЭО + - + - - +
Хадан,
хадархаг
3.
Экскаватор -
тзэзриин
ЭТ - + - - + -
Олборлолт
Зөөлөн, нягт
БЭТ + + - - + -
Хадан,
хадархаг
4.
Экскаватор-тээвэр
овоолгын
ЭТО - + - - + +
Хөрс хуулалт
Зөөлөн, нягт
БЭТО + + - - + +
Хадан,
хадархаг
5. Скреперийн
С - - - + - -
Хөрс хуулалт,
олборлолт
Зөөлөн нягт
БС + - - + - - Нягт хадархаг
6.
Бульдозерийн
Б - - - + - -
Хөрс хуулалт,
олборлолт
Зөөлөн нягт
ББ + - - + - -
Нягт хадархаг
хадан
7. Гидромеханик
ГМ - - - + - - Хөрс хуулалт,
олборлолт
Зөөлөн
БГ + - + - - Нягт
Ил уурхайн үйлдвэрлэлийн процессуудын
механикжуулалтын хувилбарууд

15. Чулуулгийг ухаж ачихад бэлдэх
процесс
Хадан ба хадархаг чулуулгйиг буталж жижиглэх,
нягт дагтаршмал чулуулгийг сийрэгжүүлэх
замаар цаашид ухаж ачих (ухаж шилжүүлэх,
ухаж шидэх) ажиллагаанд бэлдэнэ. Хатуу бат бөх
чулуулгйиг ихэвчлэн тэслэх аргаар буталдаг.
Тэсэлгээг үр дүнтэй явуулахын тулд доголуудад
өрөмдлөг хийж цэнэг бүрдүүлэх орчин үүсгэнэ.
Иймээс уул уурхайн практикт энэхүү хоёр
процессыг нэгтгэн өрөмдлөг тэсэлгээний процесс
гэж нэрлэдэг.

16. Өрөмдөх чулуулаг нь бат бөх, хатуу, элээх чанар
өндөртэй байдаг. Учраас өрөмдөх ажиллагаа
хялбар биш процесс байдаг. Өрөмдөх машин,
өрмийн багаж төхөөрөмж чулуулагтаа тохирсон
байх шаардлагатай. Чулуулгийг өрөмдөх
багажийг үнэтэй, сайн чанарын ган, хатуу
хайлшаар хийнэ. Цохилтот, эргэлтэт, эргэлтэт-
цохилтот (шарошкин) зэрэг механик
ажиллагаатай ба илчээр цонох ажиллагаатай
аргуудыг хэрэглэж өрөмдлөг хийдэг.
Бүх төрлийн өрөмдөх аргыг хэрэглэхэд өрмийн
нунтагийг зайлуулах арга,түүний эрчим чухал
үүрэгтэй.

18. тэсэлгээ
Тэсрэлтийн эрч хүчийг ашиглаж чулуулгийг
бутлах ажиллагааг уурхайн тэсэлгээ гэнэ. Уурхайн
тэсэлгээнд тэсрэмхий химийн бодис,
нэгдлүүдийг ашиглана. Хязгаарлагдмал орон
зайд, асар богино хугацаанд химийн эрчимтэй
урвал явагдсанаар их хэмжээний дулаан ба хий
ялгарна. Үүний дүнд тэсрэлт болж орчинд нь буй
чулуулгийг дэлбэлж бутална. Дэлбэлэгдэж буй
чулуулаг янз бүрийн ширхэгтэй хэсгүүдэд
хуваагдаж, түүний цул байдал нь эвдэгддэг.
Тэслэх үйл ажиллагааг бүрдүүлэх, хэрэгжүүлэх
процессыг тэсэлгээ буюу тэсэлгээний ажил гэж
нэрлэдэг.

19. Ил уурхайд тэсэлгээ хийхэд дараах нөхцөл
шаардана.
1. Цэнэг бүрдүүлэх орчин шаардлагатай: Ил
уурхайд ихэвчлэн цооног өрөмдөж үүнйиг
бэлддэг.
2. Тэсрэх бодис: Ил уурхайн хэрэглээнд тохирох,
тэсэлгээгээр чулуулгийг бутлагдлыг хангах
тэсрэмхий бодис, хольц байх шаардлагатай.
3. Тэсрэх бодисыг тэсрэлтэнд өдөөх хэрэгслүүд
шаардлагатай. Эдгээрийг тэсэлгээний хэрэгсэл
гэнэ.
4. Тэсэлгээг хийх төсөл, тооцоо, түүнийг хэрэгжүүлэх
ба удирдах хянах мэргэжилтэн байх хэрэгтэй.

20. Ил уурхайд тэсэлгээг хэд хэдэн чиглэл
зорилгоор хийнэ.
o Доргиох тэсэлгээ
o Бутлах тэсэлгээ
o Шидэх тэсэлгээ
o Хоёрдогч тэсэлгээ
o цав гаргах тэсэлгээ

21. Аливаа тэсэлгээнд тэсрэх бодис чухал үүрэгтэй.
Ил уурхайд хэрэглэгдэж буй тэсрэх бодисуудыг
биет байдлаар нь дараах байдлаар ангилна.
1. Нунтаг тэсрэх бодис: Ширхэггүй (гурил шиг)
бодис, хольц байна.
2. Мөхлөгт тэсрэх бодис: Мөхлөгжүүлсэн хэлбэр
бүхий (будаа шиг ширхэгтэй) хольц бэлдэц
байна.
3. Цийдмэг (эмульсийн) тэсрэх бодис: Ус болон
исэлдүүлэгчийн усан уусмалуудыг агуулсан
бодис юм.

22. Тэсрэх бодисыг бүтцээр дараах байдлаар
ангилна.
1. Дан бодис: Үүнд нитроэфир (нитроглицерин,
динитрогликоль, нитрогликоль, тэн),
нитронэгдэл (тол, гранулотол, гексоген,
динитронафталин, октоген, тетрил)
2. Хольц: Амиакийн шүүний (акванит, грамонит,
детонит, игданит, ифзанит, победит, гэх мэт)
нитроглицерины (динамит,
нитроглицеринтэй дарь) хлоритын болон
перхлоритын тэсрэх бодисууд гэж хуваана.

23. Тэсрэх бодис бүр хэрэглээний тодорхой шинж
чанартай байдаг.
1. Тэсрэх бодисын ажлын чадвар: Нэгж (1
грамм) тэсрэх бодисыг хар тугалган цилиндр
биет дотор тэслэхэд үүсэх тэлэлтийн орон
зайгаар тэсрэх бодисын ажлын чадварыг
үнэлнэ.
2. Тэсрэх бодисын эвдлэх чадвар: Нэгж (1 грамм)
тэсрэх бодисыг хар тугалган цилиндр биетийн
дээр тавиад тэслэхэд тухай цилиндрийн
агшилт үүсэх ба түүний хэмжээгээр эвдлэх
чадварыг үнэлнэ. Аммонит № 6ЖВ1.4-1.6см/г,
игданит 1.5-2.0 см/г эвдлэх чадвартай байна.

24. 3. Тэсрэх бодисын ус даах чадвар: Зарим тэсрэх
бодис чийгтэй, устай нөхцөлд чанараа алддаг.
Тэсрэх чанар нь алддаггүй, хэвээр үлддэг тэсрэх
бодисууд бас бий .
4. Цэнэглэх ажиллагааг механикжуулах боломж:
Зарим тэсрэх бодис маш амархан өдөөгдөж
тэсрэх шинжтэй байдаг. Тийм тэсрэх бодисоор
цооногийг цэнэглэхэд ихээхэн анхаарал
болгоомжлол хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл механик
цохилт, шахалт үүсэх ба оч гаргаж болохгүй. Ийм
тэсрэх бодисоор цэнэглэлт хийхэд
механикжуулалт хэрэглэх боломж
хязгаарлагдмал байна.

25. Тэсрэх бодисын хэрэглээг тодорхойлох дээрх
шинж чанарууд байхаас гадна эдийн засгийн
нөхцөл болох үнийн асуудал байдаг. Уурхайн
тэсэлгээнд зарцуулах тэсрэх бодисын 𝑄тб (т)
хэмжээг дараах томъёогоор тодорхойлно .
𝑄тб = 10−3
∙ V ∙ 𝑞т
Үүнд: V-тэслэгдэх чулуулгийн хэмжээ, м3
𝑞т- тэсрэх бодисын тооцооны хувийн зарцуулалт,
кг/ м3

26. Нэгж хэмжээний чулуулгийн тэсэлгээнд шаардагдах
тэсрэх бодисын хэмжээг тэсрэх бодисын 𝑞т (кг/ м3
)
хувийн зарцуулалт гэнэ. Тэсрэх бодисын хувийн
зарцуулалтын хэмжээ тэсрэх чулуулгийн шинж чанар,
тэсэлгээ хийх орчин нөхцөл, чулуулгийн бутлагдалд
тавигдах шаардлага зэрэг олон хүчин зүйлээс
хамаарна. Тэсрэх бодисын хувийн зарцуулалт их
байх шалтгаан:
1. Чулуулгийн бат бөх, хатуу байх
2. Чулуулгийн байгалийн ан цав багатай байх
3. ТБ-н өөрийн нь чадал (ажлын чадвар, эвдлэх
чадвар) сул байх
4. Чулуулгийн дундаж бутлагдлын дундач 𝑑бд (м)
хэмжээг бага байлгах шаардлаг зэрэг болно.

27. Ил уурхайн тэсэлгээнйи цооногийн цэнэгийн
бүтэц: Ил уурхайнд цооногийн тууш ба
хуваагдсан цэнэгээр тэслэх хувилбарууд байдаг.
Зураг 2.8 Цооногийн цэнэгийн бүтэц
А. Тууш цэнэгтэй цооног, б. Хуваагдсан цэнэгтэй цооног
1. Тууш цэнэг, 11, 12, -хуваагдсан цэнэгүүд, 2- түгжээс, 3-
тэслүүр , 4- агаартай зай буюу эсвэл заврын түгжээс,
детонацийн шижим

29. Чулуулгийн механик сийрэгжүүлэлт: Зарим нягт,
дагтаршмал, хадархаг чулуулгийг механик аргаар
сийрэгжүүлж ухаж ачих ажиллагаанд бэлтгэдэг.
Сийрэгжүүлэлтэнд тусгай зориулалтын
сийрэгжүүлэгч агрегатыг ашиглана.
Сийрэгжүүлэгч агрегат нь бульдозерт
суурилагдсан байна. Тодорхой гүнд шигдэх
сийрэгжүүлэгч (соёо)-ууд ба тэдгээрийн
холбогдол бүхий эд ангиудаас сийрэгжүүлэгч
агрегат бүрдэнэ.