PATERNALİZM: PATERNAL DEVLET ANLAYIŞI

1. PATERNALİZM:
PATERNAL DEVLET ANLAYIŞI
PROF. DR. COŞKUN CAN AKTAN
Bu sunum şu kaynaktan yararlanarak hazırlanmıştır: C.C.Aktan, «Paternal Devlet ve ‘İyiniyetli’
İyilikseverlik Despotizmi Üzerine», içinde: Aktan, C.C. (Ed.) 2021. Paternalizm, İzmir: SOBİAD Hukuk
ve İktisat Araştırmaları Merkezi Yayınları.
Hazırlayan: Aslı Karakaş

2. Devlet paternalizmi, devletin egemenlik hakkı ve
yetkisine dayanarak kendi toprakları altında
yaşayan insanların kendilerine, ailelerine ve
başkalarına verecekleri zararları ortadan
kaldırmak; sağlık, huzur, mutluluk ve refahlarını
arttırmak gayesiyle onların rıza ve onayını
almaksızın davranış, karar ve tercihlerine “zorla”
(cebren) bazı sınırlamalar ve yasaklar getirmesi
ve bu yönde yasal düzenlemeler ve uygulamalar
yapmasıdır.

3. PATERNALİZM: özellikleri ve unsurları
• Devlet paternalizmde iki taraf olduğunu belirtelim. Devlet ve devlet sınırları içerisinde
yaşayan insanlar. Vatandaş, resmi bir kimlik tanımıdır; oysa paternalizmde devlet
kendi vatandaşı olmasa dahi kendi toprakları altında yaşayan insanların davranış,
karar ve tercihlerini sınırlandıran uygulamalar yapabilir.
• Devlet paternalizminde amaç “koruma” ya da “himaye”dir. Devlet kişileri kendilerine,
yakın aile çevrelerine ve ayrıca başkalarına verebilecekleri zararlardan korumak
gayesini esas alır. Amaç “zararlardan koruma” veya bir başka ifadeyle kişi yararına ve
menfaatine karar almak ve uygulamaktır. Devlet sadece güvenlik değil, ayrıca
vatandaşlarının sağlık, huzur, mutluluk ve refahlarını korumak ve geliştirmekten de
sorumludur. Devlet adı verilen otoriteye “Paternal Devlet” (Baba Devlet) denmesinin
sebebi budur.

4. • Devlet yasal düzenlemeler yürürlüğe koyarken kişilerin rıza ve
onayına bakmaz. “Rıza” ve “onay” aranmaksızın devlet tek
taraflı olarak karar alır ve yürürlüğe koyar.
• Devletin yürürlüğe koyduğu paternalist uygulamalarda
“zorlama” (cebir) sözkonusudur. Kişilerin bu kararlara uyması
zorunludur; uymayanlar cezai müeyyidelerle karşılaşabilirler.
PATERNALİZM: özellikleri ve unsurları

5. • Devletin yürürlüğe koyduğu paternalist
uygulamaların kişilerin özgürlüğünü kısmen ya da
tamamen ortadan kaldırması sözkonusu olabilir.
Paternalizm ile “özgürlük”, “özerklik” (otonomi) ve
bağımsızlık arasında yakın bir ilişki sözkonudur ve
paternalistik uygulamaların artması özgürlük ve
otonomi alanını daraltır
PATERNALİZM: özellikleri ve unsurları

6. • Devletin kişi hürriyetini (özgürlüğünü) ortadan kaldıracak
kararlar alması ve uygulamalar yürürlüğe koymasına
meşruiyet kazandıran husus yasal düzenlemelerin ve alınan
tedbirlerin “kişi ve toplum yararına ve menfaatine” olduğu
düşüncesidir. Hukukilik (legality) yasal paternalizmin ana
kaynağıdır; onun ahlaki açıdan kabul edilirliği ise
haklılaştırma (justification) ve meşruiyet (legitimacy) ile
açıklanır. Devlet paternalizminin gerisinde bir iyi niyet ve
yararlı olma gayesinin var olduğu ifade edilir; bu şekilde bir
haklılaştırma ve meşruiyet savunusu yapılır.
PATERNALİZM: özellikleri ve unsurları

7. PATERNALİZMİN DOĞUŞU VE YÜKSELİŞİ
‘’Hiçbir şey insanların ne
okuyacaklarına, ne söyleyeceklerine,
ne yiyeceklerine, ne içeceklerine ve ne
giyeceklerine burnunu sokan bir
paternal devlet kadar rahatsız edici
değildir.’’
THOMAS B. MACAULAY

8. PATERNAL
DEVLET
ANLAYIŞ
HİYERARŞİK
ÖRGÜTLENME YAPISI
KORUMA HİZMETİ
KARŞILIĞINDA İTAAT
BEKLENTİSİNE SAHİP
OLMA

9. GÜÇ VE
OTORİTE
SAHİBİ
DEVLET
HİMAYE
ALTINDAKİ
BİREYLER
PATRİMONYALİZM VE
PATRİARŞİ KELİMELERİ
PATERNALİZM İLE İLİŞKİLİDİR
ATAERKİL ÖRGÜTLENME
DOĞRUDAN BİR CİNSİYET
VURGUSU YAPMAZ
HİMAYECİ VE HİYERARŞİK BİR
ÖRGÜTLENMEYİ İFADE EDER

10. PATERNALİZM VE KÜLTÜR: İYİNİYETLİ-
İSTİSMARCI PATERNALİZM
‘’Mutlak güç, insani amaçlarla kullanıldığında bile
yozlaştırır. Kendini halkın çobanı olarak gören
iyiliksever despot, diğerlerinden hâlâ koyunların
boyun eğmesini talep etmektedir. Mutlak iktidarın
doğasında bulunan kusur, insanlık dışı değil, insanlık
karşıtlığıdır.’’
ERIC HOFFER

11. PATERNALİZM
ALT-ÜST
İLİŞKİSİ
DESPOTİZM
BABA DEVLETİN
HAKİMİYETİ

12. PATERNALİZM
İYİNİYETLİ
▪ SEVGİ,SAYGI
▪ TAKDİR
▪ OTORİTEYE
BAĞLILIK
(ILIMLI)
İSTİSMARCI
▪ MİNNET,SADAKAT
▪ İTAAT
▪ OTORİTEYE
BAĞLILIK(KATI)

13. PATRİARŞİ VE PATERNALİZM
THOMAS HOBBES, LEVIATHAN ADLI ESERİNİ ORTAÇAĞ
AVRUPASI’NDAKİ KONTROLSÜZ HAKİMİYETE MEŞRUİYET
KAZANDIRMAK AMACIYLAYAZMIŞTI
ROBERT FILMER’İN PATRİARŞİ ANLAYIŞI HOBBES’UN
ANLAYIŞINA BENZERDİ
İKTİDARIN MEŞRUİYETİNİ-SINIRLARINI ETKİLEYİCİ OLARAK
İŞLEYEN İLK DÜŞÜNÜR JOHN LOCKE’DUR

14. PATERNALİZM VE DESPOTİZM
‘’İyilikseverlik ilkesi üzerine
kurulmuş olan bir Paternal Devlet
(Bir baba ile çocukları arasındaki
ilişkiyi ifade eden analojiden
hareketle) kendileri için neyin
yararlı veya zararlı olduğunu ayırt
edemeyen çocuklar veya reşit
olmayanlar olarak kabul edilen bir
duruma dönüşecektir.’’
IMMANUEL KANT

15. IMMANUEL KANT, LOCKE’DAN SONRA PATERNALİZMİ
SORGULAYAN İLK DÜŞÜNÜRLERDENDİR
KANT’A GÖRE DESPOTİZM, BARBARLIK, CUMHURİYET
VE ANARŞİ OLMAK ÜZERE DÖRT TÜRLÜ YÖNETİM
VARDIR

16. KANT’A GÖRE
BİREYLERİN
ÖZGÜRLÜKLERİ
DIŞINDA ONLARIN
REFAHINI
ARTIRMAYI
AMAÇLAYAN BİR
CUMHURİYET
REJİMİ YANLIŞTIR
ONA GÖRE HALKIN
İYİLİK VE
MUTLULUĞUNUN
TEMİNİ DEVLETİN
GÖREVİ DEĞİLDİR
İKTİDARLAR
HUKUK-SİYASETİ
KULLANARAK
VATANDAŞLAR
ADINA KARAR
VEREMEZ

17. PATERNALİZM VE ÖZGÜRLÜK
‘’(…) İnsanlığın kural olarak kendilerini
başkalarına ve yakındakileri uzaktakilere
yeğledikleri doğru olmaktan ne zaman çıkarsa,
o andan sonra kollektivizm yalnız
uygulanabilir olmayıp, savunulabilecek tek
toplum biçimi olur.’’
JOHN STUART MILL

18. JOHN LOCKE, HOBBES’UN VE
FILMER’IN GÖRÜŞLERİNİ
ELEŞTİREN İLK DÜŞÜNÜRDÜR
IMMANUEL KANT İSE JOHN
LOCKE’U TAKİP ETMİŞTİR

19. JOHN STUART MILL İSE DEVLETİN BİREYİN
ÖZGÜRLÜĞÜNE MÜDAHALESİNE KARŞIDIR,
MILL’İN PATERNALİZM KONUSUNDAKİ
GÖRÜŞLERİ KANT İLE PARALELLİK
GÖSTERMEKTEDİR

20. MILL’İN ÖZGÜRLÜĞE BAKIŞ AÇISI
‘’(…) Hiç kimse, bir şeyi yapmaya veya buna
katlanmaya, sırf böyle yapması onun için
hayırlı olacaktır diye, onu daha mesut
kılacaktır diye, başkalarının düşüncelerine
göre böyle yapması akıllıca yahut doğru olacak
diye mecbur edilemez (…)’’

21. MILL’E GÖRE ERİŞKİN-AKLİ
MELEKELERİ YERİNDE
OLAN BİRİSİ KENDİSİNE
ZARAR VERECEK BİR
EYLEMDE BULUNSA DAHİ
ONUN KARARLARINA SAYGI
DUYULMASI GEREKTİĞİNİ
İFADE ETMİŞTİR
BİREYİN İYİLİĞİ İÇİN
BİREYİN ÖZGÜRLÜĞÜ
İHLAL EDİLMEMELİDİR

22. MILL’İN ZARAR
İLKESİ
‘’(…) Bu ilke, insanların bireysel olarak ya da
toplu olarak aralarından herhangi birinin
hareket serbestliğine müdahalelerine cevaz veren
biricik gerekçenin, ancak ‘nefsi koruma’
gerekçesi olacağı ilkesidir.’’

23. SONUÇ
MILL’İN ZARAR
İLKESİ PATERNALİZMİ
REDDETMEKTEDİR.
MILL’İN BU
GÖRÜŞLERİ
‘’ÖZGÜRLÜK İLKESİ’’
OLARAK
BİLİNMEKTEDİR.
MILL’E GÖRE BİREYE
ANCAK DİĞER
BİREYLERİN
İYİLİĞİNİ-ÇIKARINI
OLUMSUZ
ETKİLEYECEK
DAVRANIŞ-
KARARLARI SÖZ
KONUSU OLDUĞUNDA
MÜDAHALE
EDİLMELİDİR.