1. S.EG101 С.Сэлэнгэ
Лекц №1

2.  Хураангуй: Экологийн шинжлэх ухааны үүсэл
хөгжил, тодорхойлолтууд, судалгааны обьект,
судлах арга зүйтэй танилцаж үйлдвэрлэл дээр
ажиллах инженерийн байгаль орчныг хамгаалах
талаар баримтлах зарчимыг эзэмших.
 Түлхүүр үг: экологи, шинжлэх ухаан, орчин,
организм, байгаль хамгаалал
 Дэд сэдэв:
1. Экологийн шинжлэх ухааны зорилго,судлах
зүйл, судалгааны арга
2. Нийгмийн ба хавсарга экологи, ерөнхий экологи,
хүний экологи, геоэкологи ба биоэкологи
3. Инженерийн экологийн гүйцэтгэх үүрэг

5.  Харин орчин үеийн ойлголтооор бол
“организмын амьдралын үйл ажиллагааны зүй
тогтлыг байгалийн нөхцөлд нь тэгэхдээ тэр
орчинд хүний үйл ажиллагааны үр дүнд
гарсан өөрчлөлтийг хамруулан судлах
шинжлэх ухааныг экологи” гэдэг.

7.  Байгалийн тогтолцоо ба биосфер дахь хүний үйл ажиллагааны
нөлөөллийг судлах тэдгээрийн харилцан холбоо, амьдралын
зохион байгуулалтын зүй тогтлыг тодруулах
 Хүний амьдрах орчныг хэвээр нь үлдээх биосферт явагдаж буй
үзэгдлүүдийг удирдах, хүний үйл ажиллагааны нөлөөнд байгаль
хэрхэн өөрчлөгдөхийг урьдчилан төсөөлөх, биологийн нөөц
баялгийг зохистой ашиглах зэргийн шинжлэх ухааны
үндэслэлүүдийг тогтоох
 Амьтан ургамлын өсөлт, хөгжилтийн тоог зохицуулах
 Байгалийн хортонтой тэмцэхдээ химийн бодисын хэрэглээний
хамгийн бага байх арга хэмжээний тогтолцоог боловсруулах
 Газрын гадаргуугын элемент ба бүтцийн ямар нэг шинж чанарыг
тодорхойлох
 Хэвийн байдлаа алдсан байгалийн тогтолцоог зохих байдалд нь
эргүүлэн оруулах
 Агнуурын ажлыг ямар нэг аж ахуйн тогтолцоонд шилжүүлэх
 Биосферийн үлгэр жишээ газруудыг хадгалах (тусгай
хамгаалалттай газар нутаг бий болгох)

8.  Ерөнхий экологи нь экологийн талаархи олон янзын мэдлэг мэдээллийг нэгтгэн
шинжлэх ухааны нэгдсэн дүгнэлт ойлголтонд оруулах зорилго тавьдаг салбар
юм.
 Биоэкологи нь биологийн янз бүрийн төвшин дэх тогтолцоонд тулгуурлаж
судалгаа явуулдаг.
 Геоэкологи нь хүрээлэн байгаа орчин ба амьд биеийн хоорондох харилцан
холбоо хамаарлыг тэдгээрийн газарзүйн байршлын үүднээс судалдаг.
 Хүний экологи бол нэг талаар нийгмийн гишүүн нөгөө талаар биологийн бодгаль
болох бие хүн, байгаль болоод нийгмийн орчин ямар нөлөө үзүүлдэг тухай,
байгаль ба хувь хүнд нийгмийн хоорондох харилцан хамаарлыг судалдаг цогц
шинжлэх ухаан юм.
 Нийгмийн экологийн ухаан нь гэр бүл, отог омог, яс үндэс, нийгмийн давхарга,
хүн ам зүй зэрэг нийгмийн бүтэц байгууламжийн онцлогийг байгалийн ба
нийгмийн орчинтой холбон судалдаг.
 Хавсарга экологийн салбар нь байгаль ба хүний нийгэм хүн төрөлхтний эрхэлж
буй янз бүрийн үйлдвэрлэл, аж ахуйн салбарын хоорондох харилцан нөлөөлөл,
хамаарлыг судалдаг олон янзын судлагдахууны иж бүрдлээс тогтоно.

9. 1. Аутэкологи – autos -өөрөө гэсэн утгатай. Тухайн
организмуудын гадаад орчинтой хэрхэн харьцахыг буюу гадаад
орчин нь түүнд яаж нөлөөлөхийг судалдаг. Үүнээс бүх төрлийн
экологийн судалгаа эхэлдэг.
2. Демоэкологи- demos – ард түмэн гэсэн утгатай. Нэг төрлийн
организмуудын бөөгнөрөл буюу популяцийн тухай судална.
Зорилго нь популяци хэрхэн бий болдог, тэдгээрийн хоорондын
үйлчлэл, тооных нь өөрчлөлт хэрхэн явагддагыг илрүүлэхэд
чиглэгдэнэ.
3. Эйдэкологи – eidos – төрөл бүрийн гэсэн утгатай. Энэ
хэлбэрийн экологи нь биоценозын бүтэц, үүсэх нөхцөл,
хоорондын уялдаа холбоог судалдаг. Энэ салбар бүрэн
судлагдаагүй бөгөөд гол нь биоценоз органик биш орчинтой
хэрхэн харилцахыг тогтооход чиглэгддэг.
4. Синэкологи – sun – хамруулах гэсэн утгатай. Тухайн орчны
нөхцлийг цогцолбороор нь судалдаг юм.

10. 1. Хээрийн судалгааны аргууд
2. Лабораторийн судалгааны арга
3. Экологийн мониторингийн судалгааны арга
4. Туршилтын судалгааны арга
5. Математик ба биологийн системийн загварчлах
арга

13.  Экологийн харилцан шүтэлцээтэй байдлыг эдийн
засгийн хөгжил, хүн амын өсөлт, шинжлэх ухаан,
техникийн дэвшлийн зохих хязгаарыг тодорхойлох
замаар хангаж болно гэж үздэг өсөлтийн хязгаарыг
баримталдаг чиглэл.
 Байгаль бол нэгдмэл зүйл учраас түүнийг хамгаалах
явдлыг олон улсын нийгэмлэгийн хамтын хүчин
чармайлтаар шийдвэрлэж чадна гэж үздэг глобаль
удирдлагын онол.
 Улс төрийн бус сэтгэлгээний өөрчлөлт хийх, хувьсал
биш хувьсгал хийх

14.  Хүний эрүүл мэнд, байгаль орчинд хамгийн бага
сөрөг нөлөөтэй технологийн шийдэл гаргах
 Үйлдвэрлэлийн процесс нь хүрээлэн буй орчин, хүн
амьтан, ургамал, хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл, ой
загасны үржилд үзүүлэх нөлөөллийн гарч
болзошгүй сөрөг үр дагаварыг урьдчилан төсөөлөх,
үр дүнг нь тооцох
 Байгалийн ба антропоген тогтолцоонд сөрөг
нөлөөтэй, хүний эрүүл мэндэд хортой, хүрээлэн
байгаа орчиндоо муугаар нөлөөлөх тодорхой
технологийн процессуудыг тухай бүрт нь илрүүлж
өөрчлөх

17. Èíæåíåð òåõíèêèéí øèéäâýðëýõ
àñóóäëóóä
Áàéãàëèéí íººö áàÿëãèéã õýìíýõ,
Àøèãòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ãàðàëòûã
íýìýãä¿¿ëýõ
Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëýõ
ä¿¿ëýõ
Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëýõ
Èíæåíåð òåõíèêèéí àñóóäëóóäûã
øèéäâýðëýõ
Õàÿãäàëã¿é òåõíîëîãèéã áèé
áîëãîõ
Ò¿¿õèé ýäèéã á¿ðýí áîëîâñðóóëàõ
Ò¿ëø øàòààõ àðãûã áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ
Àñóóäëûã øèéäâýðëýñíýýð ãàðàõ
¿ð ä¿í
Áàéãàëèéí òîãòîëöîîã õýâýýð
õàäãàëíà
Õîðò áîäèñ ÿëãàðóóëàõûã á¿ðýí
çîãñîîíî
Áàéãàëèéí òîãòîëöîîã àëäàãóóëæ
áàéãàà õóðäöûã áàãàñãàíà.
¿éëäâýðëýëèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ Ѻðºã ¿éë ÿâöûã óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ áà çîãñîîõ
Áàéãàëü äàõü ñºðºã ¿éë ÿâöûã
çîãñîîõ
Áàéãàëü îð÷èí äàõü ñºðºã ¿éë ÿâöûí
ýõ ¿¿ñâýð¿¿ä
Àæ ¿éëäâýð
Äóëààí áà ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýë
Á¿õ òºðëèéí òýýâýð
Íåôòü áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
Áàéãàëü îð÷èí äàõü ñºðºã ¿éë
ÿâöûí øàëòãààíóóä
Áàéãàëèéí òîãòîëöîîíä õàÿãäàë
îðîõ
Áàéãàëèéí íººöèéã îëçâîðëîõ,
áýëòãýõ
Òýýâýðëýõ, áàðèëãà áàðèõ
ÿâöàä áàéãàëèéí òîãòöîëöîîíä
ººð÷ëºëò ãàðàõ
Áàéãàëü îð÷èí äàõü ñºðºã ¿éë
ÿâöóóä
Îé óñòãàíà
Àí àìüòàí ìºõíº
պ人 àæ àõóéí ýäýëáýð ãàçðûí
á¿òýýìæ áóóðíà.
øèí ñóóã÷èä ÿäàðãààíä îðæ
ºâ÷ëºë èõñýíý.

18.  Экологийн харилцан шүтэлцээтэй байдлыг эдийн
засгийн хөгжил, хүн амын өсөлт, шинжлэх ухаан,
техникийн дэвшлийн зохих хязгаарыг тодорхойлох
замаар хангаж болно гэж үздэг өсөлтийн хязгаарыг
баримталдаг чиглэл.
 Байгаль бол нэгдмэл зүйл учраас түүнийг хамгаалах
явдлыг олон улсын нийгэмлэгийн хамтын хүчин
чармайлтаар шийдвэрлэж чадна гэж үздэг глобаль
удирдлагын онол.
 Улс төрийн бус сэтгэлгээний өөрчлөлт хийх, хувьсал
биш хувьсгал хийх, хэрэглээний сэтгэл зүйгээс
байгалийг зохистой ашиглах чиглэл рүү оруулах
хэрэгтэй гэж үздэг хамгаалал ба хөгжлийн чиглэл
зэрэг болно.

19. 1. Экологи гэж юу вэ?
2. Экологийн шинжлэх ухаан юу судлах вэ?
3. Экологийн судалгааны ямар ямар аргууд байдаг вэ?
Тус бүрд нь тайлбарла
4. Экологийн судалгааны товч түүх
5. Инженерийн экологийн судлах зүйл, бусад шинжлэх
ухаанаас юугаараа ялгаатай вэ?
6. Экологийн шинжлэх ухааны салбар шинжлэх
ухаануудын талаар
7. Экологийн шинжлэх ухаан бусад шинжлэх
ухаануудтай хэрхэн холбогддог вэ?
8. Үйлдвэрлэл дээр ажиллах инженер хүний заавал
мөрдөх 4 зарчимыг тогтоох