More Related Content
More from pop Jaturong (20)
บทที่ 7
- 1. บทที่ ๗ หลักการปกครอง หลักการบริหารและหลักธรรมมาภิบาล
บทนํา
หลักการปกครองที่ดีนั้น อันที่จริงหัวใจอยูที่การมีสวนรวมของประชาชน ที่
สามารถเขาไปมีสวนรวมทางการบริหารจัดการตอผูนําไดในทุกระดับ ซึ่งประชาชน
สามารถตรวจสอบการบริหารงานของผูนําได เนื่องจากอํานาจที่แทจริงอยูที่ประชาชน
และผูนําเองตองรับผิดชอบตอการกระทําของตนเองดวย
พระสูตรที่เกี่ยวกับหลักการปกครอง
สําหรับนักปกครองทั้งหลาย ปญหาสําคัญของผูปกครองในการพัฒนาประเทศ
ก็คือ การทําใหประชาชนอยูดีกินดี อันเปนเปาหมายสําคัญของการพัฒนาประเทศ
อนึ่งหากประชาชนแตละคนมีการอยูดีกินดี ก็ยอมจะทําใหสังคมมีความมั่นคง แตถา
แตละคนซึ่งเปนสมาชิกของประเทศสวนใหญมีความเดือดรอนในเรื่องการเปนอยู ก็
ยอมมีสาเหตุนําความออนแอมาสูสังคมและประเทศชาติ สังคมก็ยอมจะมีแตความ
เดือดรอน เปนหนี้เปนสินกันมาก มีการทําผิดกฎหมายบานเมือง มีโจรผูรายมากขึ้น
ประชาชนมีการศึกษาต่ํา และปญหาสังคมอื่นๆ อีกมากมายก็จะเกิดขึ้นตามมา ซึ่ง
ปรากฏการณทางสังคมเชนนี้ที่เกิดขึ้นก็เนื่องมาจากสาเหตุสําคัญ คือ ปญหาเศรษฐกิจ
ของประเทศหรือ ปญหาการเปนอยูของประชาชนนั่นเอง
ดังนั้นหลักการเบื้องแรกของการพัฒนาประเทศของรัฐบาลหรือนักปกครอง
ทั้งหลายใหไดผลดี จะตองแกปญหาทางเศรษฐกิจใหประชาชนอยูดีกินดีเสียกอน
โดยเฉพาะจะตองแกปญหาตั้งแตระดับรากเหงาของประเทศ คือ ชาวไรชาวนาเปน
หลักสําคัญ อันเปนตนแบบของการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศแบบยั่งยืน เมื่อนั้น
ปญหาสังคมอื่นๆก็จะหมดไป และหลักการดังกลาวนี้ก็ปรากฏในพระสุตตันตปฎก ทีฆ
นิกาย สีลขันธวรรค ในเรื่องกูฏทันตสูตร
กูฏทันตสูตร
กูฏทันตสูตร0
๑ แปลวา พระสูตรที่วาดวยกูฏทันตพราหมณ (กูฏทันตะ แปลวา
ฟนเขยิน) ที่ชื่ออยางนี้ เพราะเนื้อหาสําคัญของพระสูตรนี้ เปนขอสนทนาระหวางพระ
ผูมีพระภาคเจา (ผูตรัสตอบ) กับกูฏทันตพราหมณ (ผูทูลถาม)
ขณะนั้น พระผูมีพระภาคเจาประทับอยูในสวนอัมพลัฏฐิกา ใกลหมูบาน
พราหมณชื่อขาณุมัต แควนมคธ ซึ่งมีกูฏทันตพราหมณเปนผูปกครอง ขณะนั้นกูฏทันต
พราหมณกําลังเตรียมการจัดทําพิธีบูชามหายัญ เพื่อความสุข ความเจริญของตนเอง
และประชาชนในหมูบานของเขา โดยเตรียมฆาสัตวเพื่อบูชายัญถึงอยางละ ๗๐๐ ตัว
๑
ที. สี. (ไทย) ๙ / [๓๔] – [๓๗] และ ๙ / ๓๒๓ – ๓๕๘ / ๑๒๕ – ๑๕๐
- 2. ๑๔๒
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
แตเนื่องจากวาตนไมทราบวาจะทําพิธีอยางไรกันแน และทราบวาพระผูมีพระภาคเจา
ทรงทราบดี จึงไดไปเขาเฝาเพื่อทูลถามพระพุทธองค
พระผูมีพระภาคจึงไดตรัสเลาถึงการทําพิธีบูชามหายัญของพระเจาวิชิตราชมา
ประกอบเปนตัวอยาง ที่เรียกวา ยัญ ๓ บริขาร ๑๖ วา ในขั้นแรกจะตองเริ่มตน
พัฒนาเศรษฐกิจของประชาชนแบบยั่งยืน ตอจากนั้นก็พัฒนาบุคลากรในประเทศใหมี
ทาน ศีลและปญญาอันเปนยัญขั้นสุดทาย
ตอจากนั้นกูฏทันตพราหมณจึงทูลถามวา ยังมียัญอื่นที่มีการริเริ่มนอย แตมีผล
มากกวายัญ ๓ บริขาร ๑๖ พระผูมีพระภาคจึงตรัสถึงยัญที่มีการริเริมนอยแตมีผลมาก
ตามลําดับจากนอยไปมากที่สุดดังนี้ การใหทานเปนนิตย การสรางวิหารอุทิศสงฆ
การถึงพระรัตนตรัยเปนสรณ ะ การสมาทานศีล ๕ การออกบ วชป ระพฤติ
พรหมจรรย
กูฏทันตพราหมณจึงมีความเลื่อมใสในพระธรรมเทศนา ประกาศตนเปน
อุบาสกถึงพระรัตนตรัยเปนสรณะตลอดชีวิต และยกเลิกการฆาสัตวบูชายัญตั้งแตนั้น
เปนตนมา
หลักการพัฒนาประเทศแบบยั่งยืนจากกูฏทันตสูตร
พระสูตรนี้ใหขอคิดหลายประการ อันเปนประโยชนอยางยิ่งในทางรัฐศาสตร
และเศรษฐศาสตร โดยเฉพาะหลักการพัฒนาประเทศแบบยั่งยืน สําหรับนักปกครอง
(รัฐบาล) ทั้งหลาย จะเห็นวา กูฏทันตพราหมณ เตรียมการบูชายัญ สั่งใหเตรียมการ
เอาสัตวตาง ๆ ผูกไวกับเสาถึง ๓,๔๐๐ ตัว พระพุทธเจาคงจะทรงทราบกิติศัพทเรื่อง
นี้ จึงเสด็จไปแวะพัก ณ หมูบานพราหมณ ซึ่งกูฏทันตพราหมณเปนผูปกครอง
เมื่อพระพุทธเจา ผูทรงเปนที่เคารพนับถือของมหากษัตริยแควนนั้น (มคธ)
เสด็จไปถึง ณ ที่ใด ก็มักจะมีประชาชนสนใจไปสดับพระพุทธโอวาท เพราะพระองค
เปนผูนําทางจิตใจ แมของพระมหากษัตริย คือ พระเจาพิมพิสาร ยิ่งกูฏทันตพราหมณ
ยิ่งสนใจมาก จะไดหาโอกาสกราบทูลถามถึงการเตรียมการบูชายัญของตนวา ถูกตอง
สมบูรณหรือไม แทนที่พระพุทธเจาจะรีบตรัสตอบเรื่องการบูชายัญ กลับทรงชี้ใหเห็น
วา ควรบริหารประเทศหรือเขตปกครองของตนใหรมเย็นเปนสุข ปราศจากโจรผูราย
เสียกอน จึงคอยคิดบูชายัญ
วิธีการป กครองป ระเท ศใหเกิด ความรมเย็น เปน สุขนั้น จําเปน จะตอง
ปราบปรามโจรผูรายใหสงบราบคาบเสียกอน และการทําใหโจรผูรายสงบราบคาบ ก็
ไมใชโดยการลงโทษ ประหารชีวิต จองจําหรือเนรเทศ (ไมใชความรุนแรงแกปญหา)
แตจะตองจัดการพัฒนาประเทศใน ๒ ดานที่สําคัญ คือ
๑. ดานการพัฒนาเศรษฐกิจภายในประเทศ คือ การพัฒนาใหประชาชนอยูดี
กินดี มีความสงบสุข ประกอบอาชีพสุจริต ดวยหลักการ ๓ ประการ ดังนี้
๑.๑ สงเสริมเกษตรกรรมและการเลี้ยงปศุสัตว โดยการแจกพันธุพืช
และอาหารใหแกพลเมืองผูขะมักเขมน (มีอุตสาหะวิริยะ) ในเกษตรกรรมและการ
- 3. ๑๔๓
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
เลี้ยงปศุสัตวในบานเมือง1
๒ ในความหมายนี้อรรถกถาใหความหมายวา เมื่อประชาชน
มีอยูหรือไดรับแจกแลวไมเพียงพอ ก็ใหแจกพืชพันธธัญญาหารตางๆ รวมทั้งสิ่งของที่
เปนเครื่องมือในการกสิกรรมและการปศุสัตวตางๆ แมอยางอื่นทุกอยางอีกที่
เกี่ยวของกับการเกษตรกรรมนั้นๆ การสงเสริมเกษตรกรรมนี้ นับวาเปนหลักการ
พัฒนาเศรษฐกิจระดับรากหญาของประเทศ แมประชาชนในพระสูตรนี้จะเปนคนใน
สังคมอินเดียสมัยเมื่อ ๒๕๐๐ กวาปมาแลวก็ตาม ก็สามารถเขาไดกับหลักการพัฒนา
ประเทศไทยในปจจุบันได เพราะสังคมไทยนับตั้งแตอดีตจนถึงปจจุบัน ประชาชนสวน
ใหญของประเทศก็ยังเปนประชาชนในภาคเกษตรกรรม ไดแก ประชาชนที่ประกอบ
อาชีพเกี่ยวกับการใชที่ดินเพาะปลูกพืชพันธุตางๆ คือ ชาวไร ชาวนา ชาวสวน รวมทั้ง
การเลี้ยงสัตว การประมง และการปาไม2
๓
๑.๒ สงเสริมการพาณิชยกรรม โดยการใหตนทุนแกพลเมือง ผู
ขะมักเขมนในพาณิชยกรรมในบานเมือง ในอรรถกถาไดอธิบายวา หมายถึง การแจก
สิ่งของอันเปนตนทุนดวยอํานาจตัดขาดเงินตน ไมตองทําพยานหลักฐาน ไมตอง
ลงบัญ ชี การใหตนทุนแกพอคานี้ ทานอาจารยสุชีพ ปุญญ านุภาพ กลาววา มี
ความหมายรวมถึง การสงเสริมอุตสาหกรรมและการพาณิชยกรรม (คาขาย) ใน
ปจจุบันอีกดวย3
๔ เพราะในสมัยกอน พอคากับนักอุตสาหกรรมเปนประเภทเดียวกัน
ถาจะใหการคาเจริญ การอุตสาหกรรมรุงเรืองอยางเชนในปจจุบัน ก็ตองใหยืมทุน
หรือสงเคราะหในเรื่องทุน ตลอดจนตนทุนการคาอื่น ๆ อีกดวย จึงจะสามารถขยาย
กิจการงานการคาได ยิ่งในปจจุบันการพาณิชยกรรมและการอุตสาหกรรมมิใชจํากัด
อยูเฉพาะภายในประเทศเทานั้น แตยังขยายออกไปสูประเทศตาง ๆ อีกมากมาย การ
สงเสริมพาณิชยกรรมนี้จึงขยายความหมายครอบคลุมถึงประเด็นนี้อีกดวย
๑.๓ สงเสริมขาราชการที่ดี ขยัน ซื่อสัตยสุจริตในบานเมือง โดยการให
อาหารและเงินเดือนแกขาราชการที่ขยันขันแข็งในหนาที่ ในอรรถกถาอธิบายวา
ไดแกการใหเบี้ยเลี้ยงรายวันและคาจาง คือ คาอาหารประจําวัน และทรัพยสินมีเงิน
มาก เปนตน พรอมกับมอบฐานันดร บานและนิคม เปนตน โดยสมควรแกตระกูล
การงาน ความกลาหาญ และซื่อสัตยสุจริตของเขากลาวโดยรวมก็คือ การสงเสริม
สวัสดิภาพและรายไดของขาราชการ
มีขอสังเกตอยางหนึ่งคือ การใหอาหารและเงินเดือน (คาจาง) แก
ขาราชการในสมัยกอนนั้น ทานมิไดใหเงินเดือนหรือคาจางแตเพียงอยางเดียว แตแจก
อาหารเชนขาวเปลือกและขาวสารอีกดวย นับวาเปนสวัสดิการอื่นๆ ที่ทางราชการจัด
ใหในสมัยนั้น หากเปนสมัยปจจุบันก็คงเปนสวัสดิการตาง ๆ เชน คารักษาพยาบาล
คาเลาเรียนบุตรธิดา เปนตน
๒
ที. สี. (ไทย) ๙ / ๓๓๘ / ๑๓๑.
๓
ราชบัณฑิตยสถาน. (๒๕๔๖). พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒. กรุงเทพฯ : นานมีบุคส
พับลิเคชันส.
๔
สุชีพ ปุญญานุภาพ. (๒๕๔๓) สารัตถะแหงศาสนธรรม. กรุงเทพฯ : มหามกุฏราชวิทยาลัย.
- 4. ๑๔๔
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
๒. ดานการพัฒนาคนในประเทศ หมายถึง การพัฒนาบุคลากรในดานตาง ๆ
ของประเทศ ใหเปนบุคลากรที่มีประสิทธิภาพในดานตางๆ ไมวาในดานการศึกษา
และดานคุณธรรม โดยเฉพาะในพระสูตรนี้จะเนนในดานคุณธรรมเปนหลัก เปนไป
ตามสูตรการพัฒนาคนที่วา “เปนคนเกง คนดี มีคุณธรรม” นั่นเอง โดยยึดหลักการ
พัฒนาใหเปนคนที่สามารถสรุปไดเปน ๓ ประการ คือ4
๕
๒.๑ ใหนิตยทาน คือ ใหทานเปนประจํา
๒.๒ ใหตั้งมั่นอยูในศีลในธรรม
๒.๓ ใหมีสติปญญา
หลักการพัฒนาประเทศทั้ง ๓ ดานนี้ เปนหลักการปกครอง (รัฐศาสตร) หรือ
หลักการพัฒนาประเทศใหเจริญกาวหนาแบบยั่งยืนที่สมบูรณแบบ ซึ่งพระผูมีพระภาค
เจาไดทรงแสดงเอาไว ไดครอบคลุมหลักการพัฒนาทรัพยากรบุคคลในประเทศ และ
หลักการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศ นับวาเปนความคิดที่ทันสมัยเพียงไร จะเห็นได
วาแมบัดนี้ลวงมาแลว ๒๕๐๐ ปเศษแลว ก็ยังเปนปญหาเฉพาะหนาที่รัฐบาลในทุกยุค
ทุกสมัย ยังคงดําเนินการกันอยู
พระสูตรที่เกี่ยวกับหลักการบริหาร
เมื่อจะศึกษาเปรียบเทียบรัฐศาสตรหรือการบริหารกับพระสูตร มีความหมายที่
ไมตรงประเด็นเลยทีเดียวเพราะการบริหารและการจัดองคกรนั้นจะมองดูรูปแบบใน
พระพุทธศาสนาที่กวางกวาความหมายในหลักวิชาการทางตะวันตกเปนอยางมาก
หากแตการศึกษาเปรียบเทียบเพื่อใหเกิดการบูรณาการดวยกรอบความคิดที่กวางกวา
ก็จะเปนประโยชนอยูมิใชนอย
มหาสีหนาทสูตร5
๖ : สูตรวาดวยการบริหารจัดองคกร
สมัยหนึ่งพระพุทธเจาทรงประทับ ณ ราวปาดานทิศตะวันตกภายนอกพระ
นคร เขตกรุงเวสาลี สมัยนั้นโอรสของเจาลิจฉวี พระนามวาสุนักขัตตะ ลาสิกขา
จากพระธรรมวินัยไดไมนาน ไดกลาวทามกลางที่ชุมชน ณ กรุงเวสาลี โดยตําหนิ
พระพุทธเจาวา ไมมีญาณทัศนะที่ประเสริฐสามารถวิเศษยิ่งกวาธรรมของมนุษย
สมณโคดมแสดงธรรมที่ประมวลมาดวยความตรึกที่ไตรตรองดวยการคิดคนแจมแจง
ไดเอง ธรรมที่สมณะโคดมแสดงธรรมเพื่อประโยชนแกบุคคล ยอมนําไปเพื่อความ
สิ้นทุกข โดยชอบสําหรับบุคคลผูปฏิบัติตามธรรมนั้น
พ ระส ารีบุต รเถ ระเขาไป บิณ ฑ บ าต ไดส ดับ คําเชน นั้น จึงก ราบ ทูล
พระพุทธเจา ๆ จึงตรัสวา สารีบุตร โอรสเจาลิจฉวีพระนามวาสุนักขัตตะ เปนโมฆ
๕
ที. สี. (ไทย) ๙ / ๓๔๙ / ๑๔๖.
๖
ที. สี. (ไทย) ๙ /๓๒๓–๓๕๘/ ๑๒๕–๑๕๐.
- 5. ๑๔๕
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
บุรุษ มักโกรธ คิดวาจักกลาวติเตียน แตกลับกลาวสรรเสริญคุณของตถาคตอยูนั้น
แล
ลําดับนั้น พระพุทธเจาจึงตรัสถึงคุณและองคธรรมที่เจาลิจฉวีพระนามวา สุ
นักขัตตะ จะไมมีโอกาสไดทราบ เชน ทรงเปนพระอรหันต, ทรงสามารถแสดง
อิทธิฤทธิ์ได, ทรงสดับเสียงทิพยได, ทรงรูใจสัตวได
หลังจากนั้นพระพุทธเจาจึงตรัสกําลังแหงพระตถาคต ๑๐ ประการ, เวสารัชช
ญาณ (ญาณเปนเหตุใหแกลวกลา) ๔ ประการ, บริษัท ๘, กําเนิด ๔, คติ ๕, ทรง
รูเห็นการไปทุคติและสุคติของบุคคล, พรหมจรรยมีองค ๔, การบําเพ็ญตบะ, การ
ประพฤติถือสิ่งเศราหมอง, การประพฤติรังเกียจ, ความประพฤติเปนผูสงัด, ลัทธิที่วา
ความบริสุทธิ์มีไดเพราะอาหาร, ลัทธิที่วาความบริสุทธิ์มีไดเพราะสังสารวัฏ, สัตวผูไม
หลง เปนตน
กําลังของพระตถาคตเจา
กําลังของพระตถาคตเจา ภาวะผูนํา
๑. ตถาคตรูชัดฐานะโดยเปนฐานะและ
อฐานะโดยเปนอฐานะในโลกนี้ตามความ
เปนจริง
๑. ตองมีฐานเสียงสนับสนุนวาจะเปน
ผูนําตองรูวาทีมงานฐานเสียงมากนอยแค
ไหน
๒. ตถาคตรูชัดวิบากแหงการยึดถือกรรม
ที่เปนทั้งอดีต อนาคต และปจจุบัน
๒. ตองรูผลของนโยบายดี: วิบาก คือ
ผลแหงการปฏิบัติ เชน วางนโยบาย
ออกมา วิบากกรรม คือผลกรรม
๓. ตถาคตรูชัดปฏิปทาที่ใหถึงภูมิทั้งปวง ๓. ตองมีวิสัยทัศน คือทิศทางที่จะไปและ
งดเวนภูมิคือภพภูมิ
๔. ตถาคตรูชัดโลกที่มีธาตุหลายชนิดที่
แตกตางกัน
๔. ตองรูถึงความแตกตางระหวางฝาย
ตาง ๆ ทางดานเชื้อชาติ ศาสนา และ
วัฒนธรรม
๕. ตถาคตรูชัดวาหมูสัตวเปนผูมีอัธยาศัย
ตางกัน
๕.ตองรูความตองการแตละกลุม หรือ
ชุมชน หรือกลุมผลประโยชน
๖.ตถาคตรูชัดวาสัตวเหลาอื่นและบุคคล
อื่นมีอินทรียแกกลาและออน
๖.ตองวิเคราะหเปนวาแตละกลุมมีจุด
ดอยเดนอยางไรบาง
๗.ตถาคตรูชัดความเศราหมองความผอง
แผวแหงฌ าน วิโมกข สมาธิ และ
ส ม บัติ ก า ร อ อ ก จ า ก ฌ า น วิโม ก ข
สมาธิ สมาบัติ
๗ .ตองรูคะแนน นิยมวาคงอยู ลดลง
อยางไร เทาไหร
๘.ตถาคตระลึกถึงชาติกอนไดหลายชาติ
ตั้งแต ๑, ๒, ๓, ๔, ๕, ๖,...๑๐๐,๐๐๐
ตลอดสังวัฏฏกัป
๘.ตองสํารวจความคิดเห็นโดยการทํา
โพลลหรือประชามติ
- 6. ๑๔๖
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
๙.ตถาคตเห็นหมูสัตวผูกําลังจุติกําลังเกิด
ทั้งชั้นต่ําและชั้นสูง รูปงามและไมงาม
เกิดดีและไมดีดวยตาทิพย
๙ . ต อ ง เ ป น น ัก ส ัง เ ก ต เ มื ่อ เ ห ็น
นักการเมืองรุนนองแสดงความคิดเห็น
หรือแสดงพฤติกรรมตาง ๆ ยอมอาศัย
ประสบการณมาทํานาย หรือบอกสอนได
๑๐.ตถาคตทําใหแจงเจโตวิมุตติ ปญญา
วิมุตติ อันไมมีอาสวะ
๑๐.ตองหมั่นศึกษาหาความรูจนสรางตน
ใหเปนองคแหงความรู
เวสารัชชญาณ ญาณเปนเหตุใหแกลวกลา ๔ ประการที่พระพุทธองคทรงมี
แลวทําใหมีฐานะองอาจ บันลือสีหนาทประกาศพรหมจักรในบริษัท คือ
๑. สัมมาสัมพุทธะ คือรูชอบเอง
๒. เปนพระขีณาสพ คือปฏิบัติแลวบรรลุตามไดแลว
๓. ไมเปนอันตรายิกรรม คือบริสุทธิ์และตรวจสอบได
๔. ธรรมที่แสดงมีประโยชน คือมีเปาหมายชัดเจน
ในมหาสีหนาทสูตรนี้ หากจะเทียบเคียงแนวคิดเรื่องของการจัดองคกรแลว
จะเห็นถึงความคลายคลึงกันอยูไมนอย คําวา “องคกร” หรือ “องคการ” คือ
กลุมสังคมที่มีคนตั้งแตสองคนขึ้นไปมารวมกระทํากิจกรรม เพื่อใหบรรลุวัตถุประสงค
อยางใดอยางหนึ่งหรือหลายอยางรวมกัน โดยจะตองมีการจัดรูปแบบหรือโครงสราง
ความสัมพันธของในการกระทํากิจกรรมรวมกันอยางนอยรูปแบบของความสัมพันธ
จะตองปรากฏขึ้นชั่วระยะเวลาหนึ่ง ซึ่งนานพอที่จะสังเกตเห็นได6
๗
คําวา “บริษัท” คือ กลุม, หมู, คณะ หรือการรวมกันของหมูชน ดังพระ
ดํารัสวาสารีบุตร กําลังของตถาคต ๑๐ ประการนี้ ที่ตถาคตมีแลว เปนเหตุให
ปฏิญญาฐานะที่องอาจบันลือสีหนาท ประกาศพรหมจักรในบริษัท และคําวาบริษัท
ในพระสูตรนี้ก็ไมเปนอะไรไปมากกวากลุมชนที่มีกรรม - พฤติกรรม - วิบากกรรมที่
แตกตางกันไป ซึ่งไมใชองคการในลักษณะของระบบที่ถือวา องคการเปนระบบ
สังคมที่ประกอบไปดวยระบบยอยๆ หรือสวนประกอบตาง เชน มีวัตถุประสงค,
กิจกรรมหรืองานที่ตองทําในองคกร, โครงสราง, คนที่ทํางาน, ทรัพยากร, เทคโนโลยี
และสิ่งแวดลอม เชน อิทธิพลทางการเมือง7
๘ เปนตน แตก็พอจะสงเคราะหไดกับ
หลักการบริหารงานที่มีประสิทธิภาพที่ประกอบไปดวยคําวา POSDCoRB ดังนี้
P = Planning หมายถึง การวางแผน
O = Organizing หมายถึง การจัดองคการ
S = Staffing หมายถึง คณะผูรวมงาน
D = Directing หมายถึง การสั่งการ
CO = Coordinating หมายถึง การประสานงาน
๗
ที.สี. (ไทย) ๙/๓๒๓–๓๕๘/๑๒๕.
๘
ชัยอนันต สมุทวณิช. (๒๕๓๕). รัฐ. กรุงเทพฯ : สํานักพิมพจุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย.
- 7. ๑๔๗
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
R = Reporting หมายถึง การทํารายงาน
B = Budgeting หมายถึง การทํางบประมาณ
การจัดการองคกรแนวพุทธ
P = Planning หมายถึง การวางแผน คือเมื่อลงมือทําอะไรตองรูผลของ
กรรมหรือนโยบายนั้นดวย เชน เมื่อกรรมดี วิบากกรรม หรือผลแหงการปฏิบัติก็จะ
ดีไปดวยตถาคตรูชัดวิบากแหงการยึดถือกรรมที่เปนทั้งอดีต อนาคตและปจจุบันโดย
ฐานะ โดยเหตุตามความเปนจริงหรือทรงตรัสวา ตถาคต รูชัดปฏิปทาที่ใหถึงภูมิทั้ง
ปวงตามความเปนจริง นั้นแสดงถึงวิสัยทัศนของนักบริหารที่มองปญหาอุปสรรคและ
วิธีการแกไขเพื่อใหบรรลุถึงจุดมุงหมายขององคการไดดวยเหตุนี้เองพระพุทธเจาจึงได
ทรงใครครวญวางแผนกอนที่จะตรัสพระสูตรนี้
O = Organizing หมายถึง การจัดองคการ ในพระพุทธศาสนามีพุทธบริษัท
๔ อันประกอบไปดวยภิกษุบริษัท ภิกษุณีบริษัท อุบาสกบริษัท และอุบาสิกาบริษัท
การที่พระองคเสด็จไปโปรดไวไนยสัตวตางๆ ก็ไดบริษัทมากขึ้น จึงไดจัดองคการที่
เรียกวา “พุทธศาสนา” ขึ้นมา แมแตองคการสงฆที่เปนองคกรยอยที่พระพุทธองค
ทรงใชบริหารเพื่อเปน แบบจําลอง ก็ทรงบริหารจัดการที่ดีเลิศ
S = Staffing หมายถึง คณะผูรวมงาน รวมไปถึงการจัดวางสายงานดวย
ซึ่งในพุทธประวัติพระองคไดสงพระภิกษุออกไปประกาศพระศาสนาไมใหไปพรอมกัน
๒ รูปในทางเดียว และพระองคทรงเขาใจถึงความแตกตางระหวางบุคคลดวย วาจะ
put the right man in the right job อยางไร เชนใครถนัดงานดานไหน ก็
ทรงยกยองเชิดชูเปนเอตทัคคะในดานนั้นๆ เชน พระสารีบุตรเถระ เปนผูเลิศ
ทางดานปญญา, พระมหาโมคคัลลานเถระ เปนผูเลิศทางดานมีฤทธิ์ เปนตน
D = Directing หมายถึง การสั่งการพระพุทธเจาทรงทราบถึงความพรอม
และไมพรอมของบุคคลวาใครควรจะตรัสสอนเรื่องอะไรกอนหลัง เชน สามเณร
เสฏฐะและภารทวาชะ เถียงกันในเรื่องตางๆ พระองคจะวินิจฉัยสั่งการ หรือแมแต
พระจุลทะที่พี่ชายใหทองคาถาไมได คิดที่จะสึก พระพุทธองคก็ทรงใหนั่งบริกรรมลูบ
ผาขาว หรืออยางพระจักขุบาลที่เหยียบสัตวตายเพราะตาบอด เปนตน จึงทรงตรัส
วา “ตถาคตรูชัดวาสัตวเหลาอื่น และบุคคลเหลาอื่นมีอินทรียแกกลา และอินทรีออน
ตามความเปนจริง”
Co = Coordinating หมายถึง การประสานงาน หรือการสรางความ
สามัคคี เชนพระองคทรงประสานความรวมมือระหวางคณะพระวินัยธร กับพระ
ธรรมธรที่พิพาทกันเรื่องวินัยเล็กๆ นอยๆ หรือ การพิพาทเรื่องการแบงน้ําจากแมนํา
โรหินีระหวางพระประยูรญาติทั้งสองฝาย เปนตน
R = Reporting หมายถึงการทํารายงาน เมื่อเกิดเหตุในสังคมและองคกร
พระองคจะทรงเรียกประชุมเพื่อแจงรายงานแกคณะสงฆ เชน กรณีวัสสการ
พราหมณทูลถามเรื่องความมั่นคง พระองคก็ทรงตรัสเรียกประชุมสงฆในเขตเมืองมา
ตรัสอปริหานิยธรรมโดยทรงเนนเรื่องความเปนอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือพระอานนท
- 8. ๑๔๘
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
ขอพร ๘ ประการมีขอหนึ่งถาพระอานนทไมไดตามเสด็จไป พระองคก็ทรงกลับมา
ตรัสธรรมเรื่องนั้นๆ ใหกับพระอานนท หรือภิกษุละเมิดศีล ก็สืบสวน ลงโทษปรับ
อาบัติแลวแจงใหสงฆทราบ เปนตน
B = Budgeting หมายถึงการทํางบประมาณ งบประมาณ หรือวาตนทุน
พระพุทธเจาไมไดใชงบประมาณในรูปของเงินงบประมาณ แตพระองคมีตนทุนทาง
สังคมสูงมากคือเรื่องของศีล - สมาธิ - ปญญา อันเปนอริยทรัพย ก็สามารถบริหาร
จัดการได แตถาจะเทียบเคียงแหลงทุนของพระพุทธศาสนาในสมัยนั้นก็มีมากมาย
เชน กษัตริยผูนําอยางพระเจาพิมพิสาร, พระเจาประเสนทิโกศล, พระเจาอชาตศัตรู
ฯลฯ พราหมณมหาศาล อยางอนาถบิณฑกเศรษฐี, นางวิสาขา เปนตน
การจัดองคกรทางสังคม (Communalism)
ในพระสูตรนี้ เราจะเห็นพระพุทธองคจัดระบบองคกร หรือกลุมผลประโยชน
ไวในหลากหลายรูปแบบ จัดโดยอาศัยอาชีพบาง กําเนิดบาง หรือคติที่ไปบาง ก็
ไดเพื่อใหสามารถปรับใช ยืดหยุนตอระบบกลุมองคกรนั้น ๆ เชน
ก. การจัดระบบองคการโดยอาศัยกลุมชน หรืออาชีพ ๘ ประการ คือ
กลุมขัติยบริษัท พวกผูปกครอง นักการเมือง
กลุมพราหมณบริษัท พวกครูอาจารย มีอาชีพทางการศึกษา
กลุมคหบดีบริษัท พวกพอคาทํางานทางดานเศรษฐกิจ
กลุมสมณะบริษัท พวกนักบวช
กลุมจาตุมหาราชบริษัท พวกเทพ
กลุมดาวดึงสบริษัท พวกเทพที่มีพระอินทรเปนผูนํา
กลุมมารบริษัท กลุมผูเปนมิจฉาทิฏฐิ
กลุมพรหมบริษัท กลุมของพระพรหม
ข. การจัดระบบองคการโดยอาศัยกําเนิดหรือที่มา
๑. กําเนิดอัณฑชะ เกิดในไข
๒. กําเนิดชลาพุชะ เกิดในครรภ
๓. กําเนิดสังเสทชะ เกิดในเถาไคลหรือที่ชื้นแฉะ
๔. กําเนิดโอปปาติกะ เกิดผุดขึ้น
ค. การจัดระบบองคการโดยอาศัยคติ หรือทางไป (เปาหมาย)
๑. นรก ทุคติ ภพภูมิที่ไมเจริญ
๒. ดิรัจฉาน ทุคติ ภพภูมิที่ไปทางขวาง
๓. เปรตวิสัย ทุคติ ภพภูมิผูละไปแลว
๔. มนุษย สุคติ ภพภูมิผูมีจิตใจสูง
๕. เทวดา สุคติ ภพภูมิแหงเทพ
นอกจากนั้นแลวยังมีแผนพัฒนาสังคมโดยถือเอาพฤติกรรมที่มนุษยแสดง
ออกมาเปนตัวชี้วัดวาทําอยางนี้จะมีวิถีชีวิตไปสูสิ่งนี้เหมือนกับกําหนดวิสัยทัศนเอาไว
- 9. ๑๔๙
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
เชน “เรากําหนดรูใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ดวยใจอยางนี้วา “บุคคลผูปฏิบัติ
อยางนั้น เปนไปอยางนั้นและดําเนินทางนั้นแลว หลังจากตายแลวจักไปเกิดใน
อบาย ทุคติ วินิบาต นรก” ตอมาเราเห็นเขาหลังจากตายแลวไปเกิดในอบายทุคติ
วินิบาต นรก เสวยทุกขเวทนาโดยสวนเดียวอันแรงกลา เผ็ดรอนดวยตาทิพยอัน
บริสุทธิ์เหนือมนุษย” นอกจากนั้นยังมีการเปรียบเทียบลงลึกใหเห็นภาพในหนทางไป
ของสัตวตางๆ วาถากลุมชน หรือองคกรใดมีแนวคิดอยางนี้จะไดรับผล และเปาหมาย
อยางนี้ เปนตนวา “หลุมถานเพลิงลึกมากกวาชวงตัวบุรุษเต็มไปดวยถานเพลิงที่
ปราศจากเปลวและควัน ลําดับนั้นบุรุษผูมีรางกายถูกความรอนแผดเผา ครอบงํา
เหน็ดเหนื่อยสะทกสะทาน หิวกระหาย เดินมุงมายังหลุมถานเพลิงนั้นโดยหนทาง
สายเดียวบุรุษผูมีตาดีเห็นเขาแลวจะพึงกลาวอยางนี้วา บุรุษผูเจริญนี้ปฏิบัติอยางนี้
เปนไปอยางนั้น และดําเนินทางนั้นจักมาถึงหลุมถานเพลิงนี้นั่นแล”
ตอม าบุรุษ ผูมีต าดีนั้น จ ะพึงเห็น เขาผูต กล งใน ห ลุมถาน เพ ลิงนั้น เส วย
ทุกขเวทนาโดยสวนเดียวอันแรงกลา เผ็ดรอน แมฉันใด เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน
กําหนดรูใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ดวยใจอยางนี้วา “บุคคลนี้ปฏิบัติอยางนั้น
เปนไปอยางนั้นและดําเนินทางนั้นแลวหลังจากตายแลวจักไปเกิดในอบาย ทุคติ
วินิบาต นรก ตอมาเราเห็นเขาหลังจากตายแลวไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิตบาต
นรก เสวยทุกขเวทนา โดยสวนเดียวอันแรงกลา เผ็ดรอน ดวยตาทิพยอันบริสุทธิ์
เหนือมนุษย”
และยังไดเปรียบเปรย หรือชี้ใหเห็นถึงแนวทางปฏิบัติเหมือนมีแผนที่ไวในมือ
หรือสูตรสําเร็จอื่นๆ อีก เชน บุคคลปฏิบัติยางนี้ตองดําเนินไปสูดิรัจฉาน เปรตวิสัย,
มนุษยภูมิ, โลกสวรรคเปนลําดับ
แนวนโยบายที่ทรงใชการสรางศรัทธา
นอกจากนั้น พระพุทธองคยังชี้ใหเห็นวาทฤษฎีตางๆ ก็ดีแนวทางตางๆ ก็ดี
มิใชวาพระองคจะปฏิเสธหรือมีอคติวาผิดแตที่พระองคทรงรู,ทราบและเขาใจเพราะ
พระองคทรงทดสอบทดลองมาดวยตัวของพระองคเอง เชน พระพุทธองคเคยเปน
อเจลก คือประพฤติเปลือยกายทําตัวเปนผูไมมีมารยาท เลียมือ เขาเชิญใหไปรับ
อาหารก็ไมไปเขาเชิญใหหยุดรับอาหารก็ไมหยุด ฯลฯ ไมกินปลา ไมกินเนื้อ ไมดื่ม
สุราเมรัย รับอาหารในเรือนหลังเดียว ยังชีพดวยขาวคําเดียว รับอาหารบนเรือน
๒ หลัง ยังชีพดวยขาง ๒ คํา ฯลฯ รับอาหารในเรือน ๗ หลัง ยังชีพดวยขาว
๗ คํา เปนตน ก็ไมสามารถบรรลุธรรมดวยการบําเพ็ญตบะหรือจะทรงทําการทดลอง
ทฤษฎี ประพฤติถือสิ่งเศราหมอง, การทดลองทฤษฎี ประพฤติรังเกียจ, การทดลอง
ทฤษฎีประพฤติเปนผูสงัด, การทดลองทฤษฎีความบริสุทธิ์ไดดวยอาหาร, การทดลอง
ทฤษฎีความบริสุทธิ์มีไดดวยสังสารวัฏ เปนตนพระองคก็ไมทรงคนพบเปาหมายของ
ชีวิต จึงทรงเลิกการทดลองในทฤษฎีเหลานั้นเสียแลวพระองคทรงใชนโยบายใหม
คืออริยมรรคคือ องค ๘ นั้นเอง
- 10. ๑๕๐
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
พระสูตรนี้ เมื่อศึกษาแลว ทําใหเห็นแนวคิดการจัดองคกรแนวพุทธไดอยาง
ชัดเจน เชน จัดองคกรโดยยึดอาชีพ, กําเนิด, คติ เปนหลักก็เพื่อทรงสอนใหคน
อินเดียในยุคพุทธกาลไดรูวา วรรณะ ๔ ของพราหมณนั้นเมื่อเทียบรายละเอียด
แลว พระพุทธองคทรงวิเคราะหเจาะลึกมากกวา
แมองคกรทางโลกจะใช POSDCoRB ในการบริหารจัดการ แตแนวคิดของ
พระพุทธเจาก็เหมาะสมกับสถานการณและเหตุการณในยุคสมัยนั้นๆ ที่เห็นไดชัดเจน
ก็คือ การแสดงภาวะผูนําของพระพุทธเจา และการแกปญหาสังคมดานตางๆ ดวย
พุทธวิธี
พระสูตรที่เกี่ยวกับกับหลักธรรมมาภิบาล
หลักการปกครองดวยหลักการบริหารที่ดีและเนนเสริมสรางคุณคาทางการ
ปกครองดวยหลักธรรมาภิบาลจึงถือไดวามีความสําคัญอยางยิ่ง เพื่อใหเกิดการ
บริหารจัดการที่ลงตัว และเปนที่ยอมรับของคนโดยทั่วไปได
แนวคิดธรรมราชาที่ปรากฎในจักกวัตติสูตรไดชี้ใหเห็นสัจจธรรม คือความไม
แนนอนหรือความเสื่อมจากความเปนพระเจาจักรพรรดิ์หากไมระวัง คุมครอง รักษา
ธรรมใหดี โดยในพระสูตรไดกลาวถึงความผิดพลาดอันเกิดจากผูนําวา เมื่อถึงรัชสมัย
ของพระเจาจักรพรรดิ์องคที่ ๗ ไดเกิดความผิดพลาดในการปกครองขึ้น เมื่อพระเจา
จักรพรรดิ์ไมทรงประพฤติพระองคตามวงศเดิมแหงพระบิดาของตน (ราชประเพณี)
ทรงตัดสินใจแกปญหาดวยแนวคิดของพระองคเองโดยไมรับฟงที่ปรึกษายังผลใหเกิด
ปญหาตางๆ ตามมามากมาย คือมนุษยก็เสื่อมลงทั้งสภาพรางกายและอายุ ศีลธรรมก็
เสื่อมจากจิตใจ ละทิ้งกุศลกรรมบท ยืดถืออกุศลกรรมบท
การศึกษาหลักธรรมาภิบาลตามแนวคิดที่ผูเขียนเรียกวา “พุทธธรรมาภิ
บาล” (Buddhist good governance) จะใหเขาใจอยางถองแทนั้น เราตองทราบ
ถึงที่มาแหงปญหากอน โดยเริ่มตั้งแตการเกิดขึ้นแหงสังคมมนุษย ดังปรากฎ ใน
พระไตรปฎก อัคคัญญสูตร ทีฆนิกาย เกี่ยวกับกําเนิดมนุษยที่ไมมีความแตกตางทาง
ชนชั้น เมื่อวิวัฒนาการของสังคมมนุษยดําเนินตอไปเรื่อยๆ จึงมีการคัดเลือก “มหาชน
สมมติ” ซึ่งเปนบุคคลที่ประชาชนคัดเลือกกันขึ้นมาและถาไมทําหนาที่ประชาชนก็
สามารถปลดออกได ความบางตอนในอัคคัญญสูตรที่แสดงความคิดวิวัฒนาการอันเปน
ที่มาของปญหาตางๆ ในสังคมปจจุบัน ดังนี้
“คนเกียจครานนําขาวมาเก็บสั่งสมและเกิดความนิยมทําตามกัน เกิดการ
ปกปนกั้นเขตแบงสวนขาว คนโลภลักสวนของคนอื่นมาเพิ่มแกตน (เกิดอทินนาทาน)
เกิดการตําหนิติเตียน การกลาวเท็จ การทํารายลงโทษ การตอสู ผูมีปญญาเห็น
ความจําเปนตองมีการปกครอง เกิดการเลือกตั้ง เกิดมีคําวากษัตริย มีคนเบื่อหนาย
ความชั่วรายในสังคม คิดลอยลางบาปไปอยูปาบําเพ็ญฌาน บางพวกอยูใกลชุมชน
เลาเรียนเขียนตํารา เกิดมีคําวา พราหมณ เปนตน คนมีครอบครัวประกอบการอาชีพ
ประเภทตางๆ เกิดมีคําวา แพศย คนนอกจากนี้ ซึ่งประพฤติเหลวไหลเลวราย ถูก
- 11. ๑๕๑
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
เรียกวา ศูทร คนทั้งสี่พวกนั้นบางสวนละเลิกขนบธรรมเนียมของคน สละเหยาเรือน
ออกบวช เกิดมีสมณะ”๙
จากพระสูตรจะพบรูปแบบประชาธิปไตยที่เกาแกที่สุดในโลก จากการที่
ประชาชนเลือกผูนําขึ้นปกครองตนเอง และสมมุติเรียกวา มหาชนสมมติหรือราชา
เพราะนํามาซึ่งความยินดี โดยมีกติกาอยูวาผูนั้นจะตองมีธรรม พระราชาที่ครอง
แวนแควนโดยธรรม ก็จะไดรับการยกยองวาเปนธรรมราชา ดังที่ปรากฎในจักกวัตติ
สูตรวา
“ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแลว มีพระราชาจักรพรรดิ์ พระนามวา
ทัลหเนมิ ผูทรงธรรม เปนพระราชาโดยธรรม เปนใหญในแผนดิน มีมหาสมุทร ๔
เปนขอบเขต ทรงชํานะแลว มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณดวยแกว ๗ ประการ คือ
จักรแกว ชางแกว มาแกว แกวมณี นางแกว คฤหบดีแกว ปริณายกแกว เปนที่ ๗
พระราชบุตรของพระองคมีกวาพัน ลวนกลาหาญ มีรูปทรงสมเปนวีรกษัตริย สามารถ
ย่ํายีเสนาของขาศึกได พระองคทรงชํานะโดยธรรม มิตองใชอาชญา มิตองใชศัสตรา
ครอบครองแผนดิน มีสาครเปนขอบเขต”๑๐
คําวา “ผูทรงธรรม” นั้นหมายถึงเปนผูปฏิบัติตามธรรม คือพระองคเองมี
ธรรมเปนวัตรปฏิบัติ คือ ดํารงชีวิตอยูในศีลธรรมทั้งกาย วาจา ใจ สวน “เปน
พระราชาโดยธรรม” นั้นหมายถึงทรงใชธรรมในการปกครองราษฎร และขาราช
บริพารตลอดจนพระราชวงศทั้งในพระนครของพระองค และในบรรดาประเทศราช
ทรงชนะดวยธรรม แกไขปญหาและคดีความตางๆ ดวยธรรม บริหารบานเมืองดวย
ธรรม10
๑๑ ธรรมจึงเปนเครื่องตัดสินวาผูใดสมควรเปนพระเจาแผนดิน และพระเจา
แผนดินพระองคใดเปนพระเจาแผนดินที่ดีหรือไมดี ดังความวา
“ ลูกเอย ถาเชนนั้น ลูกจงอาศัยธรรมเทานั้น สักการะธรรม เคารพธรรม
นับถือธรรม บูชาธรรม นอบนอมธรรม มีธรรมเปนธงชัย มีธรรมเปนยอด มีธรรมเปน
ใหญ จงจัดการรักษาปองกันและคุมครองชนภายใน กําลังพล พวกกษัตริยผูตามเสด็จ
พราหมณและคหบดี ชาวนิคมและชาวชนบท สมณพราหมณ สัตวจําพวกเนื้อและ
นกโดยธรรม”
ธรรมราชาในจักกวัตติสูตรไดกลาวถึงแนวคิดการบริหารจัดการโดยยึดธรรม
เปนใหญ โดยการนําธรรมมาใชคุมครอง ปองกัน ประชาราษฎรในแวนแควนตาม
ฐานะ ในพระสูตรชี้ใหเห็นวาพระราชาจะทรงธรรมไดนั้นจะตองมีที่ปรึกษาที่ทรงธรรม
นั่นก็คือ สมณพราหมณ ซึ่งทานไมเจาะจงนักบวชในศาสนาใดศาสนาหนึ่ง โครงสราง
การปกครองของพุทธจักรที่สามารถอยูรวมกันกับอาณาจักรไดเปนอยางดีมาเชื่อมตอ
เพื่อใหเห็นความสอดคลอง ซึ่งในประวัติศาสตรพุทธศาสนา พระพุทธเจาไดทรงทํา
๙
ที.ปา. (ไทย) ๑๑/๑๑๑-๑๔๐/๘๓-๑๐๒.
๑๐
ที.ปา. (ไทย) ๑๑/๘๑/๖๐.
๑๑
ปรีชา ชางขวัญยืน. (๒๕๔๒). ธรรมรัฐ – ธรรมราชา. กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย.
- 12. ๑๕๒
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
หนาที่เปนที่ปรึกษาทางฝายการเมืองโดยการแสดงธรรม คือหลักปฏิบัติตางๆ ใน
หลายเหตุการณเชน การสนทนากับพระเจาพิมพิสารที่เวฬุวันสวนไผ การหามพระ
ญาติมิใหทําสงครามแยงน้ํา เปนตน
โครงสรางความสัมพันธระหวางศาสนจักรและอาณาจักร
ความสัมพันธทั้งในเชิงโครงสรางและความสัมพันธเชิงบทบาทหนาที่ระหวาง
บุคคล จะเห็นไดวามีการแบงยอยไปจากโครงสรางทางสังคมแบบเดิมโดยเฉพาะใน
ระดับชนชั้นปกครองแตโครงสรางหลักยังคงเหมือนเดิม จะตางกันที่ตรงระดับสามัญ
ชน ไมมีการกลาวถึงศูทรหรือชนชั้นต่ําอยางในอัคคัญญสูตร การแบงยอยเชนนี้
เรียกวา ชาติ เปนการแบงแยกบุคคลออกเปนกลุมอาชีพยอยๆ เชน นักบวช
(พราหมณ) อาจทําหนาที่ทางพิธีกรรมหรือทําหนาที่สอนหนังสือ กษัตริย (ชนชั้น
ปกครอง) ก็อาจจะเปนพระราชา เปนอํามาตย เปนทหาร เปนที่ปรึกษาราชการเปน
ตน1 1
๑๒ เปนที่นาสังเกตวาในสังคมพุทธเถรวาทในประเทศไทยนั้นไมนิยมใหพระภิกษุมี
สวนรวมทางการเมืองไมวาจะดวยวิธีการใดๆ แตในพระสูตรนี้ดูเหมือนพระพุทธองค
จะทรงวางนักบวชซึ่งอาจรวมถึงภิกษุในพระพุทธศาสนาไวในฐานะที่ปรึกษาราชการ
ของเจาผูปกครองหรือนักบริหาร นักการเมืองไวอยางชัดเจน สอดคลองกับแนวคิด
ในสามัญญผลสูตร ซึ่งปรากฏวามีการแบงสังคมออกเปน ๒ ภาคสวน คือ ภาคสังฆะ
(ชุมชนสงฆ) กับภาคพระราชา (ผูปกครอง) คนทั้งสองภาคสวนนี้ไมสามารถใชอํานาจ
บีบบังคับซึ่งกันและกันได แตสามารถใหคําแนะนําแกกันและกันได
จากการศึกษาผูเขียนมีความเห็นวา คําวา ธรรมราชา จัดเปนคุณสมบัติ
ประการหนึ่งของผูที่จะไดชื่อวาเปนพระเจาจักรพรรดิ์อยาง เชน พระเจาจักรพรรดิ์
พระนามวาทัฬหเนมิ ในจักกวัตติสูตร ซึ่งคุณสมบัติดังกลาวปรากฎเฉพาะในพระ
คัมภีรไมไดปรากฎหลักฐานทางประวัติศาสตร อีกทั้งคุณสมบัติของความเปนธรรม
ราชาก็หาไมไดกับพระราชาทั่วไป มีเพียงพระพุทธเจาเทานั้นที่ทรงมีคุณสมบัติที่จะ
เปนธรรมราชา เมื่อหากตีความธรรมราชาเปนนามธรรมวาหมายถึงคุณสมบัติที่อยูใน
บุคคล สิ่งที่ธรรมราชา ยึดถือเรียกวา ธรรมาธิปไตย ก็อาจจะพบไดกับพระราชาใน
อดีต เชนพระเจาอโศกมหาราชหรือพระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัว ภูมิพลอดุลยเดช
เปนตน หลักธรรมาธิปไตยจัดวาเปนหลักการสูงสุดในพระพุทธศาสนา ซึ่งหลักการ
ดังกลาวปรากฎในชื่อปาพจน หรือธรรมวินัยนั่นเอง แนวคิดพุทธธรรมาภิบาล ที่
ผูเขียนใชในการศึกษาครั้งนี้ถือวาเปนหลักการอยางสูงเชนเดียวกัน เพียงแตอาจเทียบ
ไมไดกับหลักธรรมาธิปไตย โดยเฉพาะในแงของความหมายตามรูปศัพท เพราะหลัก
พุทธธรรมาภิบาล ตามรูปศัพทอภิบาล แปลวา การรักษาอยางยิ่ง จึงเปนเพียง
เครื่องมือหนึ่งทางการบริหารของผูนําหรือของบุคคลแตเปนการอภิบาลโดยธรรม
๑๒
พระณัฐพงษ ปฺญาวชิโร (ฉลาดแหลม). (๒๕๑๙) การศึกษาเปรียบเทียบแนวความคิดทางสังคมใน
พุทธปรัชญาเถรวาทกับปรัชญาขงจื้อ. กรุงเทพฯ : บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย.
- 13. ๑๕๓
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
สวนธรรมาภิบาลในปจจุบันนั้นยังไมมีความสําคัญเทียบเทาแนวคิดพุทธธรรมาภิบาล
เนื่องจากยังมีอํานาจแบบอัตตาธิปไตยและอุปาทานแฝงตัวอยูมาก ทั้งนี้โดยพิจารณา
จากเปาหมายในเชิงผลประโยชน เพราะมุงประโยชนสวนตนเปนหลักมากกวา
ประโยชนสวนรวม แตพุทธธรรมาภิบาลจะเนนประโยชนทั้งสอง คือประโยชนในโลก
นี้และประโยชนในโลกหนา ตลอดจนประโยชนอยางยิ่งคือ พระนิพพาน
แนวคิดธรรมราชาที่ปรากฎในจักกวัตติสูตรไดชี้ใหเห็นสัจจธรรม คือความไม
แนนอนหรือความเสื่อมจากความเปนพระเจาจักรพรรดิ์หากไมระวัง คุมครอง รักษา
ธรรมใหดี โดยในพระสูตรไดกลาวถึงความผิดพลาดอันเกิดจากผูนําวา เมื่อถึงรัชช
สมัยของพระเจาจักรพรรดิ์องคที่ ๗ ไดเกิดความผิดพลาดในการปกครองขึ้น เมื่อ
พระเจาจักรพรรดิ์ไมทรงประพฤติพระองคตามวงศเดิมแหงพระบิดาของตน (ราช
ประเพณี) ทรงตัดสินใจแกปญหาดวยแนวคิดของพระองคเองโดยไมรับฟงที่ปรึกษา
ยังผลใหเกิดปญหาตางๆ ตามมามากมาย คือมนุษยก็เสื่อมลงทั้งสภาพรางกายและ
อายุ ศีลธรรมก็เสื่อมจากจิตใจ ละทิ้งกุศลกรรมบท ยืดถืออกุศลกรรมบท ดัง
ขอความที่ปรากฎในจักกวัตติสูตรที่ไดแสดงการเกิดขึ้นแหงอาชญากรรมและความชั่ว
รายเดือดรอนตางๆ ในสังคมตามแนวปจจยาการ ดังนี้
“(ผูปกครอง) ไมจัดสรรปนทรัพยใหแกเหลาชนผูไรทรัพย ความยากจน
ระบาดทั่ว อทินนาทานระบาดทั่ว การใชอาวุธระบาดทั่ว ปาณาติบาต (การฆา
ฟนกันในหมูมนุษย) ระบาดทั่ว มุสาวาทระบาดทั่ว การสอเสียด กาเมสุมิจฉาจาร
ผรุสวาจา และสัมผัปปลาปะ อภิชฌาและพยาบาท มิจฉาทิฏฐิ อธรรมราคะ ความ
ละโมบ มิจฉาธรรม ความไมนับถือพอแมสมณพราหมณ และการไมเคารพนับถือกัน
ตามฐานะระบาดทั่ว อายุ วรรณะเสื่อม”๑๓
จะเห็นไดวาในจักกวัตติสูตร นอกจากการตัดสินใจที่ผิดพลาดของผูนําที่ไม
ปฏิบัติตามพระราชประเพณีแลว ยังไดกลาวไวอยางชัดเจนวา ความยากจนเปนบอ
เกิดแหงการไรศีลธรรม และอาชญากรรม การกําจัดอาชญากรรมไดนั้นจะตอง
ปรับปรุงทางเศรษฐกิจ การที่ผูปกครองจะดํารงอยูไดนาน ตองคํานึงถึงประชาชนเปน
หลัก ราษฎรตองอยูดีกินดี หากราษฎรมีความเดือดรอนตองรีบชวยเหลือแกไข ใน
การปฏิบัติหนาที่ของผูปกครอง พระพุทธเจาทรงสอนใหผูนํา ตองปฏิบัติหนาที่ดวย
คุณธรรมจึงจะไดชื่อวาเปนการปฏิบัติหนาที่ของนักปกครองผูยิ่งใหญ ตามหลัก
“จักรวรรดิวัตร” ๕ ประการ คือ
๑. ธรรมาธิปไตย คือ ถือความจริง ความถูกตอง ความดีงาม เหตุผล
หลักการ กฎกติกาที่ชอบธรรมเปนบรรทัดฐาน เคารพธรรม เชิดชูธรรม นิยมธรรม ตั้ง
ตนอยูในธรรม ประพฤติธรรมดวยตนเอง
๑๓
ที.ปา. (ไทย) ๑๑/๑๐๒/๗๓.
- 14. ๑๕๔
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
๒. ธรรมิการักขา คือ จัดอํานวยการรักษา คุมครองอันชอบธรรมแกชนทุก
หมูเหลาในแผนดิน คือ ขาราชการฝายทหาร ขาราชการฝายปกครอง ขาราชการพล
เรือน นักวิชาการ และคนตางอาชีพ เชน พอคาและเกษตรกร ชาวนิคมชนบท และ
ชนชายแดน พระสงฆและบรรพชิตผูทรงศีลทรงคุณธรรม ตลอดจนสัตวมีเทา หรือ
สัตวปก อันควรสงวนรักษา ในอรรถกถาทานอธิบายตอไปวา ใหพระราชา หรือผูนํา
แนะนําบุตรและภรรยา กลาวคือชนภายในใหตั้งอยู ในศีลสังวร ใหวัตถุมีผาดอกไม
และของหอมเปนตน แกพวกบุตร และภรรยานั้น และปองกันอุปทวะทั้งหมดใหแก
เขา แมในเหลาทหารเปนตนก็เหมือนกัน แตมีขอแตกตางกันดังนี้ เหลาทหาร
พระราชาควรสงเคราะหดวยการใหบําเหน็จรางวัล ไมใหลวงเลยกาลเวลา กษัตริยผู
ไดรับการอภิเษก ควรสงเคราะหดวยการใหรัตนะมีมา อาชาไนยอันสงางามเปนตน
กษัตริยที่เปนประเทศราช ควรใหยินดี แมดวยการมอบใหยานพาหนะอันสมควรแก
ความเปนกษัตริยนั้น พราหมณทั้งหลายควรใหยินดีดวยไทยธรรมมีขาวน้ําและผาเปน
ตน พวกคฤหบดีควรสงเคราะห ดวยการใหพันธุ ขาว ไถ ผาล และโคงานเปนตน ผู
อยูในนิคมและผูอยูในชนบทก็เหมือนกัน (คือควรสงเคราะห ดวยการใหพันธุขาว ไถ
ผาลและโคงานเปนตน) พวกสมณพราหมณ ผูมีบาปสงบ มีบาปลอยเสียแลวควร
สักการะ ดวยการถวายบริขารสําหรับสมณพราหมณ หมูเนื้อและนกควรใหโปรงใจ
เสียไดดวยการใหอภัย (รวมถึงการดูแลเรื่องสิ่งแวดลอมทั้งพืชและสัตว)
๓. อธรรมการนิเสธนา หามกั้น มิใหมีการอันอธรรมเกิดขึ้นในพระราชอาณา
เขต คือการจัดการปองกัน แกไข มิใหมีการกระทําความผิดความชั่วรายเดือดรอน
เกิดขึ้นในบานเมือง ชักนําประชาชนใหตั้งมั่นในสุจริตและนิยมธรรม
๔. ธนานุประทาน ปนทรัพยเฉลี่ยใหแกชนผูไรทรัพย มิใหมีคนขัดสนยากไร
ในแวนแควน เชน จัดใหราษฎรทั้งปวงมีทางหาเลี้ยงชีพ ทํามาหากินไดโดยสุจริต
๕. ปริปุจฉา ปรึกษาสอบถามปญหากับสมณพราหมณ ผูประพฤติดี ปฏิบัติ
ชอบ ผูไมประมาทมัวเมาอยูเสมอตามกาลอันควร เพื่อใหรูชัดการอันดีชั่ว ควร
ประกอบหรือไม เปนไปเพื่อประโยชนสุขหรือไม แลวประพฤติปฏิบัติใหเปนไปโดย
ถูกตอง
สรุปไดวา พระพุทธองคทรงตรัสถึงสาเหตุของปญหาในเชิงปจเจกชน ไว
ในอัคคัญญสูตร วาดวยปจจยาการแหงกิเลส ตัณหาของมนุษย ทําใหมนุษยเสื่อม
จากความเปนผูวิเศษ แตในจักกวัตติสูตรพระพุทธองคทรงตรัสสาเหตุของปญหาใน
ระดับโครงสราง เรื่องการเมือง การปกครอง หากผูนําไมยืดถือปฏิบัติตามหลัก
“จักรวรรดิวัตร” ก็จะเปนที่มาของปญหาตางๆ ดังกลาวขางตน ซึ่งแนวคิดดังกลาว
เปนตนแบบแหงธรรมาภิบาลไดเปนอยางดี
- 15. ๑๕๕
วิชาพุทธรัฐศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
พระครูโสภณปริยัติสุธี13
๑๔ กลาวไววา ธรรมรัฐ คือการใชหลักธรรมในการ
ปกครองประเทศนั้นเปนการถายทอดคุณธรรมที่มีอยูในตัวผูนําสูวิธีการบริหารจัดการ
ประเทศนั้นทางพระพุทธศาสนาเรียกอีกอยางหนึ่งวา บารมี และคงไมมีใครปฏิเสธ
ไดวาเรื่องของบารมี (Charisma) มีความเกี่ยวของสัมพันธกันอยูไมนอยกับการเมือง
ซึ่งเปนเรื่องของอํานาจ นักการเมืองบางคนไมไดรับการแตงตั้งใหดํารงตําแหนงสําคัญ
ดวยเหตุผลวาบารมียังไมถึง1 4
๑๕ แมแตนักวิชาการอยาง แมกซ เวเบอร ก็ให
ความสําคัญกับเรื่องของบารมี บารมีเปนแหลงที่มาของลัทธิอํานาจ (Authority)
อยางหนึ่งและบารมีทําใหเกิดผูนําขึ้นประเภทหนึ่งคือ ผูนําเชิงบารมี (Charismatic
Leader) พระพุทธศาสนาใหความสําคัญเรื่องบารมีโดยถือธรรมสําหรับผูที่จะบรรลุ
จุดหมายสูงสุด คือบําเพ็ญทศบารมีหรือบารมี ๓๐ ทัศ
สุรชาติ บํารุงสุข ไดแสดงความคิดเห็นตอการมีสวนรวมของประชาชนไววา
หากพิจารณาจากเอกสารขององคกรดังกลาว จะพบวาแนวคิดเรื่องธรรมรัฐก็คือความ
พยายามที่จะนําไปสูการสรางรัฐใหเปนประชาธิปไตย (Democratization) ซึ่งความ
เปนจริงแลวแนวคิดหลักก็ไมแตกตางจากเรื่องของระยะเปลี่ยนผานสูประชาธิปไตยใน
ทศวรรษกอนแตอยางใด ดังนั้นแนวคิดเรื่องธรรมรัฐ จึงมีองคประกอบหลัก ๒ สวน
คือ การมีสวนรวมของประชาชนในการพัฒนา (Participatory Development)
และหนาที่ในการบริหารและการบริการของภาครัฐ (Administrative Functions
Services) ซึ่งในสวนหลังไดแยกยอยเปนองคประกอบอื่นสําหรับรัฐบาลอีก ๕
ประเด็น15
๑๖ คือ
(๑) ความชอบธรรมของรัฐบาล
(๒) การตรวจสอบได
(๓) การคุมครองสิทธิมนุษยชน
(๔) การกระจายอํานาจ
(๕) การควบคุมทหารโดยพลเรือน
สมชาย ปรีชาศีลปกุล16
๑๗ ไดเสนอวา ธรรมรัฐปรากฏขึ้นในชวงเวลาตนป
๒๕๔๑ ตองใหความสําคัญตอประชาชน ทั้งนี้คําอธิบายตอแนวคิดเรื่องธรรมรัฐนั้น
เปนความพยายามที่จะสานตอภารกิจจากกระแสปฏิรูปการเมืองที่แปรออกมาเปน
รูปธรรมในรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ.๒๕๔๐ อันเปนที่รูจักกันโดยทั่วไป
๑๔
พระครูโสภณปริยัติสุธี. (๒๕๕๐). รัฐศาสตรในพระไตรปฎก. พะเยา : โรงพิมพเจริญอักษร
๑๕
สัญญา สัญญาวิวัฒน. (๒๕๔๓). สังคมวิทยาการเมือง. กรุงเทพฯ : สํานักพิมพสุขภาพใจ.
๑๖
สุรชาติ บํารุงสุข. (๒๕๔๖). กองทัพกับธรรมรัฐ : ขอคิดเพื่อการบริหารของประชาสังคม.
บทความ ในหนังสือ ธรรมาภิบาลกับคอรัปชั่นในสังคมไทย. กรุงเทพฯ : สถาบันวิถีทรรศน.
๑๗
สมชาย ปรีชาศิลปะกุล. (๒๕๔๖). อธรรมรัฐ. บทความ ในหนังสือ ธรรมาภิบาลกับคอรัปชั่นใน
สังคมไทย. กรุงเทพฯ : สถาบันวิถีทรรศน.