ว่าด้วยคันธารดาบสโพธิสัตว์ พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภเภสัชชสันนิธิการสิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยการทำการสะสมเภสัช แล้วจึงตรัสเรื่องนี้ ดังนี้. ก็เรื่องเกิดขึ้นแล้วที่กรุงราชคฤห์. ความพิสดารว่า เมื่อท่านปิลินทวัจฉะไปพระราชวังเพื่อปล่อยคนตระกูลผู้รักษาอาราม แล้วสร้างปราสาททองถวายพระราชาด้วยกำลังฤทธิ์ คนทั้งหลายเลื่อมใสพากันส่งเภสัชทั้ง ๕ ไปถวายพระเถระ. ท่านแจกจ่ายเภสัชเหล่านั้นแด่บริษัท แต่บริษัทของท่านมีมาก พวกเขาเก็บของที่ได้ๆ มาไว้เต็มกระถางบ้าง หม้อบ้าง ถลกบาตรบ้าง. คนทั้งหลายเห็นเข้าพากันยกโทษว่า สมณะเหล่านี้มักมาก เป็นผู้รักษาคลังภายใน. พระศาสดาทรงสดับความเป็นไปนั้นแล้ว จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ก็แลเภสัชที่เป็นของควรลิ้มของภิกษุผู้เป็นไข้เหล่านั้นใดดังนี้เป็นต้น ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตสมัยก่อน เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ บวชเป็นนักบวชในลัทธิภายนอก แม้รักษาเพียงศีล ๕ ก็ไม่เก็บก้อนเกลือไว้ เพื่อประโยชน์ในวันรุ่งขึ้น ส่วนเธอทั้งหลายบวชในศาสนาที่นำออกจากทุกข์เห็นปานนี้ เมื่อพากันทำการสะสมอาหารไว้ เพื่อประโยชน์แก่วันที่ ๒ วันที่ ๓ ชื่อว่าทำสิ่งที่ไม่สมควร แล้วทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้

1. 1
คันธารชาดก
พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๑๙ [ฉบับมหาจุฬาฯ]
ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
๒. คันธารวรรค
หมวดว่าด้วยคันธารดาบส
๑. คันธารชาดก (จากพระไตรปิฎก ลาดับเรื่องที่ ๔๐๖)
ว่าด้วยคันธารดาบสโพธิสัตว์
(พระโพธิสัตว์ต่อว่าวิเทหดาบสว่า)
[๗๖] ท่านละทิ้งหมู่บ้านจานวนถึง ๑๖,๐๐๐ หมู่บ้าน
และเรือนคลังที่บริบูรณ์ด้วยทรัพย์สมบัติ บัดนี้ ยังทาการสะสมอยู่อีก
(วิเทหดาบสแย้งว่า)
[๗๗] ท่านละแคว้นคันธาระซึ่งมีทรัพย์และน้าดื่มสมบูรณ์
เลิกจากการสั่งสอนทาไม เดี๋ยวนี้จึงยังสั่งสอนอยู่ในที่นี้อีกเล่า
(พระโพธิสัตว์กล่าวว่า)
[๗๘] ท่านเวเทหดาบส ข้าพเจ้ากล่าวธรรม (กล่าวธรรม
ในที่นี้หมายถึงกล่าวความเป็นจริง) ข้าพเจ้าไม่พอใจอธรรมเลย
บาปย่อมไม่แปดเปื้อนข้าพเจ้าผู้กล่าวธรรม
(วิเทหดาบสกล่าวว่า)
[๗๙] แม้หากวาจาจะมีประโยชน์มาก แต่ผู้อื่นได้รับความขัดเคืองใจ
เพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง วาจานั้นบัณฑิตก็ไม่ควรจะกล่าว
(พระโพธิสัตว์กล่าวว่า)
[๘๐] บุคคลเมื่อถูกตักเตือนจะโกรธหรือไม่โกรธก็ตาม
หรือจะโปรยความโกรธเช่นกับโปรยแกลบทิ้งก็ตาม
แต่บาปก็ไม่แปดเปื้อนข้าพเจ้าผู้กล่าวธรรม
(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า)
[๘๑] หากชนจานวนมากไม่มีความรู้เป็นของตน
หรือไม่ได้ศึกษาวินัยอย่างดี ก็จะพึงเที่ยวไปเหมือนกระบือบอดเที่ยวไปในป่า
[๘๒] ก็แหละเพราะบุคคลบางพวกในโลกนี้
ได้ศึกษาดีแล้วในสานักของอาจารย์ ฉะนั้น จึงเป็ นผู้มีวินัยได้รับการแนะนาแล้ว
มีจิตตั้งมั่นดีแล้วเที่ยวไป
คันธารชาดกที่ ๑ จบ
---------------------------------
คาอธิบายเพิ่มเติมนามาจากบางส่วนของอรรถกถา
คันธารชาดก

2. 2
พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน
ทรงปรารภเภสัชชสันนิธิการสิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยการทาการสะสมเภสัช
แล้วจึงตรัสเรื่องนี้ ดังนี้.
ก็เรื่องเกิดขึ้นแล้วที่กรุงราชคฤห์.
ความพิสดารว่า
เมื่อท่านปิลินทวัจฉะไปพระราชวังเพื่อปล่อยคนตระกูลผู้รักษาอาราม
แล้วสร้างปราสาททองถวายพระราชาด้วยกาลังฤทธิ์
คนทั้งหลายเลื่อมใสพากันส่งเภสัชทั้ง ๕ ไปถวายพระเถระ.
ท่านแจกจ่ายเภสัชเหล่านั้นแด่บริษัท แต่บริษัทของท่านมีมาก
พวกเขาเก็บของที่ได้ๆ มาไว้เต็มกระถางบ้าง หม้อบ้าง ถลกบาตรบ้าง.
คนทั้งหลายเห็นเข้าพากันยกโทษว่า สมณะเหล่านี้มักมาก
เป็นผู้รักษาคลังภายใน.
พระศาสดาทรงสดับความเป็นไปนั้นแล้ว จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า
ก็แลเภสัชที่เป็นของควรลิ้มของภิกษุผู้เป็ นไข้เหล่านั้นใดดังนี้เป็นต้น ตรัสว่า
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตสมัยก่อน เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ
บวชเป็นนักบวชในลัทธิภายนอก แม้รักษาเพียงศีล ๕ ก็ไม่เก็บก้อนเกลือไว้
เพื่อประโยชน์ในวันรุ่งขึ้น
ส่วนเธอทั้งหลายบวชในศาสนาที่นาออกจากทุกข์เห็นปานนี้
เมื่อพากันทาการสะสมอาหารไว้ เพื่อประโยชน์แก่วันที่ ๒ วันที่ ๓
ชื่อว่าทาสิ่งที่ไม่สมควร แล้วทรงนาเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-
ในอดีตกาล
พระโพธิสัตว์ทรงเป็ นโอรสของพระเจ้าคันธาระในคันธารรัฐ
เสด็จเถลิงถวัลย์ราชสมบัติ โดยพระราชบิดาทิวงคตแล้ว
ทรงครองราชย์โดยธรรม. แม้ในมัชฌิมประเทศ
พระเจ้าวิเทหะก็ทรงครองราชย์ในวิเทหรัฐ. พระราชาทั้ง ๒
พระองค์นั้นทรงเป็นพระสหายที่ไม่เคยเห็นกัน
แต่ก็ทรงมีความคุ้นเคยกันอย่างมั่นคง.
คนสมัยนั้นมีอายุยืนดารงชีวิตอยู่ได้ถึง ๓ แสนปี.
ดังนั้นในวันอุโบสถกลางเดือน พระเจ้าคันธาระก็ทรงสมาทานศีลเป็นครั้งคราว
แล้วเสด็จไปประทับบนพระบวรบัลลังก์ภายในชั้นที่โอ่โถง
ทรงตรวจดูโลกธาตุด้านทิศตะวันออกทางสีหปัญชรที่เปิดไว้
ตรัสถ้อยคาที่ประกอบด้วยธรรมแก่เหล่าอามาตย์
ขณะนั้น พระราหูได้บดบังดวงจันทร์เต็มดวง
เหมือนกระโดดโลดเต้นไปในท้องฟ้ า แสงจันทร์อันตรธานหายไป.
อามาตย์ทั้งหลายไม่เห็นแสงพระจันทร์

3. 3
จึงทูลพระราชาถึงภาวะที่ดวงจันทร์ถูกราหูยึดไว้
พระราชาทรงทอดพระเนตรพระจันทร์ ทรงพระดาริว่า
พระจันทร์นี้เศร้าหมองอับแสงไปเพราะสิ่งเศร้าหมองที่จรมา.
แม้ข้าราชบริพารนี้ก็เป็นเครื่องเศร้าหมองสาหรับเราเหมือนกัน
แต่การที่เราจะเป็ นผู้หมดสง่าราศีเหมือนดวงจันทร์ที่ถูกราหูยึดไว้นั้น
ไม่สมควรแก่เราเลย.
เราจักละราชสมบัติออกบวช
เหมือนดวงพระจันทร์สัญจรไปในท้องฟ้ าที่บริสุทธิ์ฉะนั้น
จะมีประโยชน์อะไรด้วยผู้อื่นที่เราตักเตือนแล้ว
เราจักเป็นเสมือนผู้ไม่ข้องอยู่ด้วยตระกูลและหมู่คณะ
ตักเตือนตัวเองเท่านั้นเที่ยวไป นี้เป็ นสิ่งที่เหมาะสาหรับเรา
แล้วทรงมอบราชสมบัติให้แก่เหล่าอามาตย์ด้วยพระดารัสว่า
ท่านทั้งหลายจงพากันแต่งตั้งผู้ที่ท่านทั้งหลายต้องประสงค์ให้เป็นพระร
าชาเถิด.
พระราชาในคันธารรัฐนั้นทรงสละราชสมบัติ
เสด็จออกทรงผนวชเป็ นฤๅษี ยังฌานและอภิญญาให้เกิดขึ้นแล้ว
ทรงเอิบอิ่มด้วยความยินดีในฌาน สาเร็จการอยู่ในท้องถิ่นดินแดนหิมพานต์.
ฝ่ายพระเจ้าวิเทหะตรัสถามพวกพ่อค้าทั้งหลายว่า
พระราชาพระสหายของเราสบายดีหรือ?
ทรงทราบว่า พระองค์เสด็จออกทรงผนวชแล้ว ทรงดาริว่า
เมื่อสหายของเราทรงผนวชแล้ว เราจักทาอย่างไรกับราชสมบัติ
แล้วจึงทรงสละราชสมบัติในมิถิลนครกว้างยาว ๗ โยชน์
คลังที่เต็มเพียบอยู่ในหมู่บ้าน ๑๖,๐๐๐ หมู่บ้าน ในวิเทหรัฐประมาณ ๓๐๐
โยชน์และหญิงฟ้ อน ๑๖,๐๐๐ นาง ไม่ทรงคานึงถึงพระราชโอรสและพระราชธิดา
เสด็จสู่ท้องถิ่นดินแดนหิมพานต์ทรงผนวชแล้ว เสวยผลไม้ตามที่มี
ประทับอยู่ไม่เป็นประจาเที่ยวสัญจรไป.
ทั้ง ๒ ท่านนั้นประพฤติพรตและอาจาระสม่าเสมอ
ภายหลังได้มาพบกันแต่ก็ไม่รู้จักกัน
ชื่นชมกันประพฤติพรตและอาจาระสม่าเสมอกัน.
ครั้งนั้น วิเทหดาบสทาการอุปัฏฐากท่านคันธารดาบส
ในวันเพ็ญวันหนึ่ง เมื่อท่านทั้งสองนั้นนั่งกล่าวกถาที่ประกอบด้วยธรรมกัน ณ
ควงไม้ต้นใดต้นหนึ่ง พระราหูบดบังดวงจันทร์ที่ลอยเด่นอยู่ท้องฟ้ า.
ท่านวิเทหดาบสคิดว่า แสงพระจันทร์หายไป เพราะอะไรหนอ
จึงมองดูเห็นพระจันทร์ถูกราหูยึดไว้ จึงเรียนถามว่า ข้าแต่ท่านอาจารย์
อะไรหนอนั่น ได้บดบังพระจันทร์ทาให้หมดรัศมี.

4. 4
ท่านคันธารดาบสตอบว่า ดูก่อนอันเตวาสิก
นี้ชื่อว่าราหูเป็ นเครื่องเศร้าหมองอย่างหนึ่งของพระจันทร์
ไม่ให้พระจันทร์ส่องแสงสว่าง แม้เราเห็นดวงจันทร์ถูกราหูบังแล้ว คิดว่า
ดวงจันทร์ที่บริสุทธิ์นี้ ก็กลายเป็ นหมดแสงไป เพราะเครื่องเศร้าหมองที่จรมา
ราชสมบัตินี้ก็เป็นเครื่องเศร้าหมองแม้สาหรับเรา
เราจักบวชอยู่จนกระทั่งราชสมบัติจะไม่ทาให้เราอับแสง เหมือนราหูบังดวงจันทร์
แล้วทาดวงจันทร์ที่ถูกราหูบังนั่นเองให้เป็ นอารมณ์
ทอดทิ้งราชสมบัติใหญ่หลวงบวชแล้ว.
วิเทหดาบสถามว่า ข้าแต่ท่านอาจารย์ ท่านเป็นพระเจ้าคันธาระหรือ?
คันธารดาบส ถูกแล้ว ผมเป็ นพระเจ้าคันธาระ.
วิ. ข้าแต่ท่านอาจารย์ กระผมเองก็ชื่อว่าพระเจ้าวิเทหะ
ในมิถิลนครในวิเทหรัฐ พวกเราเป็ นสหายที่ยังไม่เคยเห็นกันมิใช่หรือ?
คัน. ก็ท่านมีอะไรเป็นอารมณ์ จึงออกบวช?
วิ. กระผมได้ทราบว่าท่านบวชแล้ว คิดว่า
ท่านคงได้เห็นคุณมหันต์ของการบวชแน่นอน จึงทาท่านนั่นแหละให้เป็นอารมณ์
แล้วสละราชสมบัติออกบวช.
ตั้งแต่นั้นมา ดาบสทั้ง ๒ นั้นสมัครสมานกันชื่นชมกันเหลือเกิน
เป็นผู้มีผลไม้เท่าที่หาได้เป็นโภชนาหาร ท่องเที่ยวไป. ก็แหละทั้ง ๒
ท่านอยู่ด้วยกัน ณ ที่นั้นมาเป็ นเวลานาน จึงพากันลงมาจากป่าหิมพานต์
เพื่อต้องการลิ้มรสเค็มรสเปรี้ยว ลุถึงชายแดนตาบลหนึ่ง.
คนทั้งหลายเลื่อมใสในอิริยาบถของท่าน ถวายภิกษารับปฏิญญาแล้ว
พากันสร้างที่พักกลางคืนเป็ นต้นให้ท่านอยู่ในป่า
แม้ในระหว่างทางก็พากันสร้างบรรณศาลาไว้ในที่ๆ
มีน้าสะดวกเพื่อต้องการให้ท่านทาภัตกิจ
ท่านพากันเที่ยวภิกขาจารที่บ้านชายแดนนั้นแล้ว นั่งฉันที่บรรณศาลาหลังนั้นแล้ว
จึงไปที่อยู่ของตน.
คนแม้เหล่านั้นเมื่อถวายอาหารท่าน บางครั้งก็ถวายเกลือใส่ลงในบาตร
บางคราวก็ห่อใบตองถวาย บางคราวก็ถวายอาหารที่มีรสไม่เค็มเลย.
วันหนึ่ง
พวกเขาได้ถวายเกลือจานวนมากในห่อใบตองแก่ท่านเหล่านั้น.
วิเทหดาบสถือเอาเกลือไปด้วย
เวลาภัตกิจของพระโพธิสัตว์ก็ถวายจนพอ ฝ่ายตนเองก็หยิบเอาประมาณพอควร
ที่เกินต้องการก็ห่อใบตองแล้วเก็บไว้ที่ต้นหญ้า ด้วยคิดว่า จักใช้ในวันที่ไม่มีเกลือ.
อยู่มาวันหนึ่ง เมื่อได้อาหารจืด
ท่านวิเทหดาบสถวายภาชนะภิกษาแก่ท่านคันธาระแล้ว

5. 5
นาเกลือออกมาจากระหว่างต้นหญ้าแล้วกล่าวว่า ข้าแต่ท่านอาจารย์
นิมนต์ท่านรับเกลือ.
คันธารดาบสถามว่า วันนี้คนทั้งหลายไม่ได้ถวายเกลือ
ท่านได้มาจากไหน?
วิ. ข้าแต่ท่านอาจารย์ ในวันก่อนคนทั้งหลายได้ถวายเกลือมาก
กระผมจึงเก็บเกลือที่เกินความต้องการไว้ด้วยตั้งใจว่า
จักใช้ในวันที่อาหารมีรสจืด.
พระโพธิสัตว์จึงต่อว่าวิเทหดาบสว่า โมฆบุรุษเอ๋ย
ท่านละทิ้งวิเทหรัฐประมาณ ๓ ร้อยโยชน์มาแล้ว ถึงความไม่มีกังวลอะไร
บัดนี้ยังเกิดความทะยานอยากในก้อนเกลืออีกหรือ
เมื่อจะตักเตือน ท่านจึงได้กล่าวคาถาที่ ๑ ว่า :-
ท่านละทิ้งหมู่บ้านที่บริบูรณ์ ๑๖,๐๐๐ หมู่
และคลังที่เต็มด้วยทรัพย์มาแล้ว บัดนี้ยังจะทาการสะสมอยู่อีก.
วิเทหดาบสถูกตาหนิอยู่อย่างนี้ ทนคาตาหนิไม่ได้
กลายเป็นปฏิปักษ์ไป เมื่อจะแย้งว่า ข้าแต่ท่านอาจารย์ ท่านไม่เห็นโทษของตัวเอง
เห็นแต่โทษของผมอย่างเดียว ท่านดาริว่า
เราจะประโยชน์อะไรด้วยคนอื่นที่ตักเตือนเรา เราจักเตือนตัวเราเอง
ทอดทิ้งราชสมบัติออกบวชแล้ว แต่วันนี้ เหตุไฉน ท่านจึงตักเตือนผม
จึงได้กล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :-
ท่านละทิ้งที่อยู่คือคันธารรัฐ
หนีจากการปกครองในราชธานีที่มีทรัพย์พอเพียงแล้ว บัดนี้
ยังจะปกครองในที่นี้อีก.
พระโพธิสัตว์ได้ฟังคานั้นแล้ว ได้กล่าวคาถาที่ ๓ ว่า :-
ดูก่อนท่านวิเทหะ เรากล่าวธรรมะความจริง
เราไม่ชอบอธรรมความไม่จริง เมื่อเรากล่าวคาเป็นธรรมอยู่
บาปก็ไม่เปรอะเปื้อนเรา.
ธรรมดาการให้โอวาทนี้เป็ นประเพณีของพระพุทธเจ้า
พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวก และโพธิสัตว์ทั้งหลาย.
ถึงคนพาลจะไม่รับเอาโอวาทที่ท่านเหล่านั้นให้แล้ว แต่ผู้ให้โอวาทก็ไม่มีบาปเลย.
เมื่อจะแสดงอีก จึงกล่าวคาถาว่า :-
ผู้มีปัญญา
คนใดมักชี้โทษมักพูดบาราบ คนควรมองให้เหมือนผู้บอกขุมทรัพย์ ควรคบบัณฑิ
ตเช่นนั้น เพราะว่า เมื่อคบบัณฑิตเช่นนั้น
จะมีแต่ความดีไม่มีความชั่ว คนควรตักเตือน
ควรพร่าสอนและควรห้ามเขาจากอสัตบุรุษ เพราะเขาจะเป็ นที่รักของเหล่าสัตบุรุ

6. 6
ษ ไม่เป็นที่รักของเหล่าอสัตบุรุษ.
วิเทหดาบสฟังถ้อยคาของพระโพธิสัตว์นั้นแล้ว กล่าวว่า
ข้าแต่ท่านอาจารย์ บุคคลแม้เมื่อกล่าวถ้อยคาที่อิงประโยชน์
ก็ไม่ควรกล่าวกระทบเสียดแทงผู้อื่น ท่านกล่าวคาหยาบคายมาก
เหมือนโกนผมด้วยมีดโกนไม่คมแล้ว
จึงกล่าวคาถาที่ ๔ ว่า :-
คนอื่นได้รับความแค้นเคือง เพราะคาพูดอย่างใดอย่างหนึ่ง
ถึงแม้ว่าคานั้นจะมีประโยชน์มาก บัณฑิตก็ไม่ควรพูด.
ลาดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงกล่าวคาถาที่ ๕ แก่วิเทหดาบสนั้นว่า :-
ผู้ถูกตักเตือน จะแค้นเคืองหรือไม่แค้นเคืองก็ตามเถิด
หรือจะเขี่ยทิ้งเหมือนโปรยแกลบทิ้งก็ตาม เมื่อเรากล่าวคาเป็ นธรรมอยู่
ขึ้นชื่อว่าบาป ย่อมไม่เปรอะเปื้อนเรา.
มีคาอธิบายว่า บุคคลผู้ทากรรมไม่สมควร เมื่อถูกตักเตือนว่า
ท่านทากรรมไม่สมควรแล้ว จะโกรธโดยส่วนเดียวก็ตาม หรือไม่โกรธก็ตาม.
อีกอย่างหนึ่ง เขาจะเขี่ยทิ้งเหมือนกาแกลบหว่านทิ้งก็ตาม
แต่ว่าเมื่อเรากล่าวคาเป็ นธรรมอยู่ ขึ้นชื่อว่าบาปย่อมไม่มี.
ก็แหละพระโพธิสัตว์ ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว
ได้ดารงอยู่ในข้อปฏิบัติที่สมควรแก่โอวาทของพระสุคตนี้ว่า
ดูก่อนอานนท์ เราตถาคตจักไม่ทะนุถนอมเลย
เหมือนช่างหม้อทะนุถนอมภาชนะดินเหนียวที่ยังดิบๆ ฉะนั้น
เราตถาคตจักบาราบเอาบาราบเอา ผู้ใดหนักแน่นเป็นสาระ ผู้นั้นก็จักดารงอยู่ได้.
เมื่อจะตักเตือนวิเทหดาบสอีกเพื่อแสดงให้เห็นว่า
ท่านตักเตือนบาราบแล้ว ตักเตือนบาราบอีก
จึงรับบุคคลทั้งหลายผู้เช่นกับภาชนะดินที่เผาสุกแล้วไว้
เหมือนช่างหม้อเคาะดูแล้วเคาะดูอีก ไม่รับเอาภาชนะดินที่ยังดิบไว้
รับเอาเฉพาะภาชนะดินที่เผาสุกแล้วเท่านั้นไว้ ฉะนั้น ดังนี้แล้ว
จึงได้กล่าวคาถา ๒ คาถาไว้ว่า :-
ถ้าสัตว์เหล่านี้ไม่มีปัญญาของตนเอง หรือวินัยที่ศึกษาดีแล้วไซร้ คนจา
นวนมากก็จะเที่ยวไป เหมือนกระบือตาบอดเที่ยวไปในป่า ฉะนั้น
แต่เพราะเหตุที่ธีรชนบางเหล่า ศึกษาดีแล้วในสานักอาจารย์ ฉะนั้น
ธีรชนผู้มีวินัยที่ได้แนะนาแล้ว จึงมีจิตตั้งมั่นเที่ยวไปอยู่.
คาถานี้มีเนื้อความว่า
ดูก่อนสหายวิเทหะ เพราะว่า ถ้าหากสัตว์เหล่านี้ไม่มีปัญญา
หรือไม่มีวินัยคืออาจารบัญญัติที่ศึกษาดีแล้ว
เพราะอาศัยเหล่าบัณฑิตผู้ให้โอวาทไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้

7. 7
คนเป็นอันมากก็จะเป็นเช่นท่าน เที่ยวไปเหมือนกระบือตาบอด
ไม่รู้ที่ที่เป็นที่โคจรหรืออโคจร มีสิ่งที่น่ารังเกียจหรือไม่มีสิ่งที่น่ารังเกียจ
เที่ยวไปในพงหญ้าและเถาวัลย์เป็ นต้น
แต่เพราะเหตุที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ที่ปราศจากปัญญาของตน
ศึกษาดีแล้วด้วยอาจารบัญญัติในสานักอาจารย์ เพราะฉะนั้น
สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีวินัยที่แนะนาแล้ว เพราะตนเป็นผู้ที่อาจารย์แนะนาแล้ว
ด้วยวินัยที่เหมาะสม คือเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ได้แก่เป็นผู้มีจิตเป็นสมาธิ เที่ยวไป
ดังนี้.
ด้วยคาถานี้ ท่านคันธารดาบสแสดงคานี้ไว้ว่า จริงอยู่ คนนี้เป็ นคฤหัสถ์
ก็ศึกษาสิกขาที่สมควรแก่ตระกูลของตน
เป็นบรรพชิตก็ศึกษาสิกขาที่สมควรแก่บรรพชิต
อธิบายว่า
ฝ่ายคฤหัสถ์เป็นผู้ศึกษาดีในกสิกรรมและโครักขกรรมเป็ นต้น
ที่เหมาะสมแก่ตระกูลของตนแล้วเที่ยว ก็จะเป็นผู้มีความเป็นอยู่สมบูรณ์
มีใจมั่นคง เที่ยวไป.
ส่วนบรรพชิตเป็นผู้ศึกษาดีในอาจาระ
มีการก้าวไปข้างหน้าและการถอยกลับเป็นต้น และในอธิสีลสิกขา
อธิจิตสิกขาและอธิปัญญาสิกขาทั้งหลายที่เหมาะสมแก่บรรพชิต ที่น่าเลื่อมใสแล้ว
ก็เป็นผู้ปราศจากความฟุ้ งซ่าน มีจิตตั้งมั่นเที่ยวไป.
เพราะว่า ในโลกนี้ :-
ความเป็นพหูสูต ๑ วินัยที่ศึกษาดีแล้ว ๑ วาจาที่เป็นสุภาษิต ๑
สามอย่างนี้เป็นมงคลอันสูงสุด ดังนี้.
วิเทหดาบสได้ฟังคานั้นแล้ว ไหว้ขอขมาพระมหาสัตว์ว่า
ข้าแต่ท่านอาจารย์ ตั้งแต่บัดนี้เป็ นต้นไป ขอท่านจงตักเตือน จงพร่าสอนเราเถิด
เรากล่าวกะท่าน เพราะความเป็นผู้ไม่มีความยับยั้งใจโดยกาเนิด
ขอท่านจงให้อภัยแก่เราเถิด.
ท่านทั้งสองนั้นอยู่สมัครสมานกันแล้ว
ได้พากันไปป่าหิมพานต์อีกนั่นแหละ ณ ที่นั้น
พระโพธิสัตว์ได้บอกกสิณบริกรรมแก่วิเทหดาบส
ท่านสดับแล้วยังอภิญญาและสมาบัติให้เกิดขึ้น
ทั้งสองท่านนั้นเป็ นผู้มีฌานไม่เสื่อมแล้ว
ได้เป็นผู้มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า.
พระศาสดา ครั้นทรงนาพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว
ทรงประชุมชาดกไว้ว่า

8. 8
วิเทหราชาในครั้งนั้น ได้แก่ พระอานนท์ ในบัดนี้
ส่วนคันธารราชา ได้แก่ เราตถาคต ฉะนี้แล.
จบ อรรถกถาคันธารชาดกที่ ๑
-----------------------------------------------------