оү

1. Áèçíåñèéí
øèíæèëãýýíèé îíîëûí ¿íäýñ
www.muisos-nbb.blogspot.com

2. 1. Áèçíåñèéí øèíæèëãýýíèé àãóóëãà, àч õîëáîãäîë.
2. Áèçíåñèéí øèíæèëãýýíèé ñóäëàõ ç¿éë, çîðèëãî
áà çîðèëò
3. Ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýíèé àíãèëàëò, áóñàä
øèíæëýõ óõààíóóäûí õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîî
4. Ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýíèé ¿¿ñýë õºãæëèéí
ò¿¿õ
5. Áèçíåñèéí øèíæèëãýýíä õýðýãëýãäýõ ýõ
ìàòåðèàë ò¿¿íèéã øàëãàõ æóðàì
Àãóóëãà

3. АШИГЛАХ МАТЕРИАЛ
1. Б.Сайнжаргал “Санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ”
1999 он
2. С.Жамяансүрэн “Бизнесийн шинжилгээ ба үнэлгээ” 2011
он
3. Д.Моломжамц “Санхүүгийн шинжилгээ” 1,2-р хэвлэл
4. “Санхүү эдийн засгийн шинжилгээ хичээлийн бодлого,
дасгалын хураамж” МУИС 2012 он
5. “Санхүү эдийн засгийн шинжилгээ” МУИС-ОС, МУИС-
ЗС, 2014 он

4. 1. Áèçíåñèéí øèíæèëãýýíèé àãóóëãà, àч
õîëáîãäîë
Øèíæèëãýý ãýäýã ¿ã íü òóõàéí ñóäàëæ áóé
îáúåêòèéã ýëåìåíò õýñã¿¿äýä õóâààõ, çàäëàõ
ãýñýí óòãàòàé Ãðåêèéí “Analisis” íü ýëåìåíò¿¿äèéã
íýã çîðèëãîîð íýãòãýõ ãýñýí óòãàòàé ñèíòåç áóþó
“Sinthesis” ãýñýí óðâóó îéëãîëòòîé õàìòäàà
õýðýãëýãääýã.

5. Çîðèëãûã õýñýãчèëæ, ò¿¿íèé
á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã ¿íäýñ áîëãîí ¿éë ÿâöûã
òàíèí ìýäýõ¿éí àðãàä òóëãóóðëàí íàðèéí
òºëºâëºãººòýéãýýð îëîí òîîíû õ¿чèí ç¿éë,
òýäãýýðèéí õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã á¿õ òàëààñ
îéëãîæ íýãòãýí ä¿ãíýæ ìýäýõèéã øèíæèëãýý
ãýíý.

6. Áèçíåñèéí øèíæèëãýý ãýäýã íü òîäîðõîé õóãàöààí
äàõü áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààã òºëºâëºãºº, òºñºë
áîëîí óðüä îíóóä ò¿¿íчëýí áóñàä ÀÀÍ-èéí
¿ç¿¿ëýëòòýé çýðýãö¿¿ëæ, õÿçãààðëàãäìàë íººöºä
íºëººëæ áóé õ¿чèí ç¿éëèéã зàäëàí øèíæèëæ
¿íýëýëò ä¿ãíýëò ºãч, т¿¿íèé ¿íäñýí äýýð çºâ ñîíãîëò
õèéæ, îíîâчòîé øèéäâýð ãàðãàõûã õýëíý.

7. 2. Øèíæèëãýýíèé ñóäëàõ ç¿éë, çîðèëãî áà
çîðèëò
Санхүү эдийн засгийн шинжилгээ нь нягтлан бодох
бүртгэл, баланс судлалын чиглэлээр үүс хөгжсөн.
Санхүү эдийн засгийн шинжилгээ нь санхүүгийн
гүйцэтгэлийг үнэлж дүгнэх, өнөөгийн хүрсэн түвшин,
ирээдүйн чиг хандлагыг тодорхойлох, асуудлыг аль
болох олон талаас нь иж бүрэн цогц байдлаар авч
үзэхийг зорьдог.

8. Эдийн засгийн шинжилгээний онол, практикийн
гэсэн хоёр хэсгээс бүрддэг.
Шинжилгээ нь онолын хувьд: Шинжлэх ухааны
судалгааны арга, аргачлал ашигладаг, шинжлэх
ухааны тусгайлсан талбар, мэдлэгийн систем
баазтай байдаг болохоор эдийн засгийн шинжилгээг
шинжлэх ухааны бие даасан салбар гэж үздэг.
Практикийн хувьд: Удирдлагын шийдвэр, үйлдлээр
дамжин хэрэгждэг, шинжилгээний үр дүнг практикт
хэрэгжүүлэх арга хэрэгсэл болдог, шинжилгээ нь
судалгааны үйл ажиллагааны үр дүн өгөөж болдог.

9.  Үéëäâýðëýëèéí ºñºëòèéã òîãòâîðòîé õàíãàõ.
Хºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã õýëáýðýëòã¿é
äýýøë¿¿ëæ, çàðäëûã õÿìäðóóëàх.
Дýýä çýðãèéí àøèã îëæ, àøèãò àæèëëàãààíû
òºâøèíãèéí äýýøëýëòèéã õàíãàõàä
чèãëýãäñýí ¿éëäâýðëýëèéí íóóãäìàë íººöèéã
äàéчëàí àøèãëàõ òàëààð ïðàêòèê
õýìæýýí¿¿äèéã îëæ èëð¿¿ëýõ áà ò¿¿íèéã
çààæ òýìäýãëýõýä îðøèíî.
Áèçíåñèéí áàéãóóëàãûí øèíæèëãýýíèé
ýäèéí çàñãèéí ãîë çîðèëãî áîë:

10. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ШИНЖИЛГЭЭНИЙ АЧ
ХОЛБОГДОЛ
СЭЗШ-ний ач холбогдолыг байгууллагын
 Өрсөлдөөний бодлого
 Үйл ажиллагааны зорилго, зорилтыг тодорхойлох,
 Төсөв, төлөвлөгөө боловсруулахад
 гаргасан шийдвэрийг зохион байгуулж хэрэгжүүлсэн
үйл ажиллагааны гүйцэтгэлийг үнэлэн дүгнэх
 ажлын ололт амжилт, доголдол дутагдал
 ашиглагдаагүй нөөц бололцоог, илрүүлж гаргах
түгээмэл арга гэдэг талаас нь хандан судалвал
зохино.

11. Ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýã àíãèëàõ íü
ò¿¿íèé çîðèëãî áà çîðèëò àãóóëãûã çºâ
îéëãîõîä àч õîëáîãäîëòîé. Ýäèéí çàñãèéí
øèíæèëãýý íü óëñ îðíû õýìæýýíä ìàêðî
òºâøèíä óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí îíîëûí
øèíæèëãýý, õèéæ ò¿¿íèé ¿íäñýí äýýð çîõèõ
àðãà õýìæýýã àâч õýðýãæ¿¿ëíý.
3. Ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýíèé
àíãèëàëò

12. Ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýã ìàêðî ýäèéí
çàñãèéí øèíæèëãýý, ìèêðî ýäèéí çàñãèéí
øèíæèëãýý ãýæ õî¸ð õóâààí àâч ¿çíý.
Эдгээр øèíæèëãýý íü àãóóëãà, çîðèëãî,
àðãàç¿éí õóâüä õîîðîíäîî èõýýõýí ÿëãààòàé.

13. Эäèéí çàñãèéí õóóëü íèéãìèéí õýìæýýíä
õýðõýí ¿éëчèëæ áàéíà, òýíä ÿìàð çºðчèë
Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýý

14. ÌÈÊÐÎ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝ
Тîäîðõîé ñàëáàð áèçíåñèéí
áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààã ñóäëàõ
àðãà ç¿éã áîëîâñðóóëæ ºãäºã.
ªºðººð õýëáýë ìèêðî ýäèéí çàñãèéí
øèíæèëãýý íü ñóäàëãààíûõàà õ¿ðýýã
òîäîðõîé ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààãààð
õÿçãààðëàãääàã.

15. Ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýíèé îíîë
àðãàç¿é íü ýäèéí áóñàä øèíæëýõ
óõààíóóäòàé íÿãò õîëáîîòîé áàéäàãò îðøèíî.
Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí óõààí áîë ýäèéí
çàñãèéí øèíæèëãýýíèé îíîëûí ¿íäýñ áîëäîã.
Ýäãýýð øèíæëýõ óõààíóóäûí õîëáîîã äàðààõ
áàéäëààð íàðèéâчëàí àâч ¿çüå. ¯¿íä:
Áèçíåñèéí ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýý áà
áóñàä øèíæëýõ óõààíóóäûí óÿëäàà õîëáîî

16. 1. Ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýý íü ñòàòèñòèêèéí
øèíæëýõ óõààíòàé íÿãò õîëáîîòîé.
2. Уäèðäëàãûí øèíæëýõ óõààí
3. Тºëºâëºëòèéí øèíæëýõ óõààí
4. Ñàíõ¿¿ãèéí ìåíåæìåíòèéí øèíæëýõ óõààí
5. Мàðêåòèíãèéí øèíæëýõ óõààí
6. ÍÁÁ-ийн шинжлэх ухаан
7. Аóäèòын шинжлэх ухаан

17. Ñòàòèñòèê á¿ðòãýë áîë àæ àõóéí
á¿ðòãýëèéí íýã òºðºë þì. Ñòàòèñòèêèéí
ìýäýýëýëã¿éãýýð óëñ îðíû ýäèéí çàñàã,
íèéãìèéí õºãæëèéí áàéäàë, óäèðäëàãûí
¿éë àæèëëàãààã òºñººëæ чàäàõã¿é.
Áèçíåñèéí øèíæèëãýý áà ñòàòèñòèêèéí
óÿëäàà õîëáîîã þóíû ò¿ð¿¿íä äàðààõè
áàéäëààð òàéëáàðëàæ áîëíî.
1. Ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýý íü ñòàòèñòèêèéí
øèíæëýõ óõààíòàé íÿãò õîëáîîòîé.

18. Íýãä¿ãýýðò: Ñòàòèñòèêèéí á¿ðòãýë òàéëàí íü
øèíæèëãýýíä çîðèóëàãääàã áºãººä ÍÁÁ-èéí íýã àäèë

19. ÍÁÁ нь ï¿¿ñ, êîìïàíèóäûí ñàíõ¿¿, ¿éë
àæèëëàãààíû òàëààðõè ýäèéí çàñãèéí
ìýäýýëýëèéí ¿íäñýí "áýëòãýí íèéë¿¿ëýãч" íü þì.
Ìýäýýëýëèéí õàíãàìæèéí ñèñòåìä íÿãòëàí
áîäîõ á¿ðòãýëèéí ò¿¿хэн ìýäýý îíöãîé àч
õîëáîãäîëòîé áàéäàã.
Ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí òîî ìýäýý íü ï¿¿ñ,
êîìïàíèóäàä á¿ðòãýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
ÿâöàä áýëòãýãäñýí "ò¿¿õèé ìýäýýëýë"
áàéäàã.
6. Ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýý íü þóíû ºìíº
ÍÁÁ-òýé íÿãò õîëáîîòîé.

20. Аæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû øèíæèëãýýíèé õºãæèë áà
4. Ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýíèé ¿¿ñýë õºãæëèéí
ò¿¿õ

21. Ôðàíöûí ýðäýìòýí Æ. Ñàâàðàãèéí ñàíààã 19-
ð çóóíä Èòàëèéí íÿãòëàí áîäîãч Æóçåïïå
Чåðáîíè /1827-1917/ íÿãòëàí áîäîõ
á¿ðòãýëèéí äàíñóóäûã ñèñòåìчëýí íýãòãýõ
áà çàäëàí øèíæëýõ òóõàé ñóðãààëèéã
¿íäýñëýõ çàìààð óëàì ã¿íçãèéð¿¿ëýí
õºãæ¿¿ëñýí áàéíà. 19-ð çóóíû ñ¿¿ëч 20-ð
çóóíû ýõýýð á¿ðòãýëä áàëàíñ ñóäëàëûí
òóõàé îéëãîëò ãàðч èðñýí ãýæ ¿çäýã.

22. Ýíý íü äàðààõè ãóðâàí чèãëýëýýð õºãæñºí áàéíà.
¯¿íä:
1. Áàëàíñûí ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýý.
2. Áàëàíñûí õóóëèéí øèíæèëãýý
3. Õýðýãëýãчäèéí äóíä áàëàíñûí òàëààðõ
ìýäëýãèéã äýëãýð¿¿ëýõ çýðýã áîëíî.

23. Ýõíèé чèãëýëèéã õºãæ¿¿ëýõýä: Øâåöàðèéí ýðäýìòýí Èîãàíí
Øåð, Ãåðìàíû ýðäýìòýí Ïàëçèâ Ãåðñòíåð, Àìåðèêèéí

24. Õî¸ðäóãààð чèãëýëèéã õºãæ¿¿ëýõýä чóõàë õóâü
íýìýð îðóóëñàí õ¿í áîë Ð.Áàéãåëü, Ý.Ðåìåð, Ê.Ïîðöèã
áîëîí áóñàä ýðäýìòýä þì.
ÒÝÄ Ï¿¿Ñ ÊÎÌÏÀÍÈÓÄ ÁÀËÀÍÑÀÀ ÃÀÐÃÀÕÄÀÀ ÕÓÓËÈÉÍ
ÄÀÃÓÓ ÒÎÃÒÎÎÑÎÍ ÕÝÌ ÕÝÌÆÝÝà ÁÀÐÈÌÒËÀÕ ¸ÑÒÎÉ ÃÝÆ
¿ÇÑÝÍ.

25. Ãóðàâäóãààð чèãëýëèéã õºãæ¿¿ëñýí õ¿ì¿¿ñ áîë èõýíõ
òºëºâ Ãåðìàíû ýðäýìòýä áàéñàí áºãººä òýäãýýðýýñ

26. Ìàíàé óëñàä 1924 îíä àíõ óäàà íÿãòëàí áîäîãчèéí
êóðñ çîõèîí áàéãóóëæýý. Ǻâëºëòèéí ìýðãýæèëòýí
À.Ä.Ãðèæàâñêèéí óäèðäëàãûí äîð ÁÍÌÀÓ-ûí
ñàíãèéí ÿàìíû ýðõëýãч Ñ.Ëóâñàíñîäíîì, íÿãòëàí
áîäîãч Ч.Ò¿ìýí íàð 1924 îíä Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí
õÿíàëò øàëãàëò áà íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëýýð
àðãàç¿éí çààâàð áîëîâñðóóëñàí íü Ìîíãîëä àíõ óäàà
á¿ðòãýë øèíæèëãýýíèé чèãëýëýýð ãàðñàí áàðèìò
áèчèã áàéëàà.

27. Áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãàà íü òîäîðõîé
õóãàöààãààð çààãëàãäàæ òóõàéí ¿åèéí ÿâöàä áóþó
5. Áèçíåñèéí øèíæèëãýýíä õýðýãëýãäýõ ýõ
ìàòåðèàë ò¿¿íèéã øàëãàõ æóðàì

28. Ä¿íãèéí øàëãàëòûã õèéõäýý:
1. Ñóäàëãààíä àøèãëàãäàõ ýõ ìàòåðèàë íü
õóãàöààíä áàòàëñàí ìàÿãò çààâàðûí äàãóó
çîõèîãäñîí ýñýõ.
2. Òóõàéí ìàÿãò á¿ðòãýëä òàéëàí òýíöýëä á¿õ
á¿ðýí íºõºãäºæ чàäñàí ýñýõ.
3. Ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýä àíãè á¿ëýã,
õàâñðàëòóóäààð á¿ðýí çîõèîãäîæ
áàéëàíñëàãäàæ áàéãàà ýñýõ.
Ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæëûí ìýäýýëëèéã
ñîíãîí àâч ¿íýí çºâèéã нь øàëãàхдаа ä¿íãèéí áà
óÿëäàà õîëáîîíû шалгалт хийнэ.

29. 4. Ñóäëàæ áàéãàà ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä ÿìàð ¿íý ¿íýëãýý
àøèãëàñàí òýäãýýðèéí çºâ ýñýõèéã øàëãàíà. Óчèð íü

30. Óÿëäàà õîëáîîíû øàëãàëòûã òóñãàé çààâàðûí
äàãóó ÿâóóëàõ áºãººä áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí ãîë,
ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä çºâõºí íýã áàðèìòàíä
òóñãàãääàãã¿é õýä õýäýí áàðèìòàíä áèчèãääýã
òóë òýäãýýðèéã íýã á¿ðчëýí òóëãàí øàëãàæ ýäèéí
çàñãèéí àãóóëëàãûí õóâüä çºâ áàéãàà ýñýõèéã
òîãòîîíî.