SlideShare a Scribd company logo
1 of 56
Бодит баримт
 Äýëõèéí õ¿í àìûí 23 % íü äýëõèéí íèéò áàÿëãèéí 85 %-
èéã ýçýìøèæ áàéíà. Äýëõèéí õ¿í àìûí 20 % íü õàìãèéí
áàãà îðëîãîòîé 20%-èàñàà 70 äàõèí èõ îðëîãîòîé áàéíà.
“Õ¿ì¿¿í òºðºëõòºí íýãýí ãàðàã äýýð àìüäàð÷ áóé àòëàà
áàÿ÷óóäûí åðòºíö, áîð÷óóäûí åðòºíö ãýæ õóâààãäñàí
íü ãàéõàëòàé”
Бодит баримт
 ªëñãºëºí, ºâ÷ëºë, áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäàë, ÿäóóñûí
õîðîîëîë, àæèëã¿éäýë, òýãø áóñ áàéäàë ÿëãàâàðëàë
 Õºãæèæ áàéãàà áîëîí õºãæñºí îðíóóäûí õàðèëöàí
õàìààðàë íåôòèéí øîê, ºðèéí õÿìðàë, öàã àãààðûí
äóëààðàë, ãîö õàëäâàðò ºâ÷èí, àëàí õÿäëàãà çýðãýýð
óëàì õ¿÷òýé áîëæ áàéãàà íü äàðàìòûã íýìæ áàéíà
 Ãýðýëò èðýýä¿éä õ¿ðãýäýã íèéãìèéí èíæåíåð÷ëýëèéí
áàãàæ çýìñýã
 ÄÍÁ-èé áàéíãûí ºñºëòºä õ¿ðýõ ÷àäâàð
 ¯íýìëýõ¿é ÿäóóðàë, òýãø áóñ áàéäàë, ýðõ ÷ºëºº, ººðèé㺺
õ¿íäëýõ çýðãèéã áàãòààñàí àìüäðàëûí ÷àíàðûí
¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí àõèö
 Àëèâàà ñèñòåìèéí õýìæýýñýý íýìýõ ¿çýãäýë
 Ýäèéí çàñãèéí õºãæèë = ýäèéí çàñãèéí ºñºëò + ººð÷ëºëò
 Á¿õ íèéãìèéí ñèñòåìèéí óðàãø ÷èãëýñýí õºäºë㺺í
 Õ¿í àìûí àìüäðàëûí ÷àíàðò ãàð÷ áàéãàà àõèö,
òåõíèêèéí äýâøèë, á¿õ èíñòèòóöûí áîëîâñðîíãóé áîëîõ
¿éë ÿâö
 Èðýýä¿é ¿åèéí ñàéí ñàéõàí àæ áàéäëûã
ìóóòãàõã¿éãýýð ºíºº ¿åèéíõíèé àìüäðàëûí ò¿âøíèéã
äýýøë¿¿ëýõ
 Õ¿íèé õºãæèëä ¿ç¿¿ëýõ ýåðýã íºëºº
 Îðëîãî, ¿éëäâýðëýëèéí ºñºëòèéí çýðýãöýý íèéãýì,
íèéãìèéí áàéãóóëàë, óäèðäëàãûí á¿òýö ìºí íèéãìèéí
óõàìñàð, çàí çàíøèë, àìüäðàëûí õýâøèëд ãàðñàí
ÿçãóó𠺺ð÷ëºëò
 Õºãæëèéí ýäèéí çàñàã ¿íýìëýõ¿é ÿäóóðëûã óñòãàж,
ýäèéí çàñãèéã øèíý÷ëýõ èíñòèòóöèйн болон íèéãýì,
ýäèéí çàñãèéí ìåõàíèçìóóäûã ñóäëàна.
 Хºãæèæ áóé îðíóóäûí àìüäðàëûí ò¿âøèí ºíäºð
õºãæèëòýé îðíóóäûíõààñ ÿìàð ÿëãààòàé áîëîõûã
òîäîðõîéлîõ
 Хºãæñºí îðíóóäàä боëæ áуй ¿éë ÿâäàë õºãæèæ áóé
îðíóóäàä ñàéí, ìóó ÿìàð íºëººòýé áîëîõûã òîäðóóëàí
ñóäëàõ
 ßíç á¿ðèéí ¿çýë áàðèìòëàë, ó÷èð øàëòãààíòàé ýäèéí
çàñãèéí íàðèéí òºâºãòýé àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõýä
øààðäëàãàòàé øèíý ñàíàà, øèíý õàíäëàãûã áèé áîëãîõ
 Õ¿í àì áà ãàçàð íóòãèéí õýìæýý
 Õýë, øàøèí
 Áóñäûí êîëîíè îðîí áàéñàí ãàøóóí ò¿¿õ
 Áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
 Áàéãàëèéí íººöèéí õýìæýý
 Àæ ¿éëäâýðèéí õýâ ìàÿã
 Çàñàãëàëûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, àðä÷èëëûí ò¿âøèí
 Îëîí óëñûí óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíààñ
õàìààðàõ
1. Àìüæèðãààíû ò¿âøèí äîðîé
2. Á¿òýýìæèéí ò¿âøèí äîîãóóð
3. Õ¿í àìûí õóðäàöòàé ºñºëò, õ¿í àì ç¿éí äàðàìò
4. Àæèëã¿éäýë, äóòóó àæèë ýðõëýëò èõòýé
5. պ人 àæ àõóé, ò¿¿õèé ýäèéí ýêñïîðòîîñ õàìààðàõ
õàìààðàë ºíäºð
6. Òºãñ áóñ çàõ çýýë, òºãñ áóñ ìýäýýëýë
7. Îëîí óëñûí òýãø áóñ õàðèëöàà
1. Бага орлоготой
2. Дунд орлоготой
3. Шинээр аж үйлдвэржсэн
4. Нефть экспортлогч
Мөн дараах үзүүлэлтээр ХБО-ыг эрэмбэлнэ:
 Õ¿íèé Õºãæëèéí Èíäåêñ
 Íýýëòòýé Áàéäëûí Èíäåêñ
 ªðñºëäºõ ×àäâàðûí ¯ç¿¿ëýëò
 Тэнцвэрт Хөгжлийн Үзүүлэлт
 Àìüäðàëûí Áèåò Чàíàðûí Үç¿¿ëýëò
1. ¯íäñýí õýðýãöýýãýý õàíãàõ ÷àäâàð.
Хîîë õ¿íñ, îðîí áàéð, ýð¿¿ë ìýíä, àþóëã¿é áàéäàë.
Ýäãýýðèéí àëü íýã áàéõã¿é ýñâýë íîöòîé äóòàãäâàë
“õºãæëèéí ¿íýìëýõ¿é äîðîéòîë” ãýíý. Ýäèéí çàñãèéí
áàéíãûí, òîãòâîðòîé ºñºëòã¿éãýýð ¿¿íèéã äàâàí òóóëàõ
áîëîîìæã¿é. Ýíý áîë óðàãø ÿâàõûí òóëä çààâàë
á¿ðä¿¿ëýõ íºõöºë.
2. ªºðèé㺺 õ¿íäëýõ áóþó áèå õ¿í áàéõ.
Бóñäàä õýðýãòýéãýý ìýäðýõ, ººðèé㺺 äîðä ¿çýõã¿é
áàéõ, ººðèé㺺 øóíàë õ¿ñýë, õóâèéí ÿâöóó àøèã
ñîíèðõëûíõîî áîîë áèø ãýæ ¿çýõ ÷àäâàð. Íýð òºð, ¿íýí÷
øóäàðãà ÷àíàð, ãàäààä áà äîòîîä ìýäðýìæ, ñýòãýë
õàíãàëóóí áàéäàë
3. Äàðëàëààñ àíãèä ýðõ ÷ºëºº, ñîíãîõ ýðõ.
Ýðõ ÷ºëºº ãýäýã áîë õ¿ðýýëýí áóé ìàòåðèàëëàã áîëîí
íèéãìèéí íºõöëèéí äàðàìòëàã÷ íºëººëëèéã ñºðºõ ÷àäâàð
þì. Бàéãàëèéí ãàìøèã, áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí íºëºº, íèéãìèéí
èíñòèòóò, ÿäóóðàë, äîãìàòèê ¿çýë ñóðòàë гэх мэт.
 1950-60-аад онд шинээр тусгаар тогтносон улсууд
хөгжсөн орнуудын туршлагыг авч хэрэглэсэн
 Өсөлтийн үе шатны онол
 Гэвч үр дүнгээ өгөөгүй?
 Юунаас болов?
 Хөгжиж буй орнуудын өнөөгийн байдал, хөгжсөн
орнуудын хөгжлийн эхэн үеийн байдал их ялгаатай
байсныг тооцоогүй.
 Ямар ялгаа байсан бэ?
 Биет ба хүмүүн капиталын ялгаа
 ÄÍÁ-íèé õýìæýý, äýëõèéí ò¿âøèíòýé õàðüöóóëñàí íýã
õ¿íä íîãäîõ îðëîãî
 Óóð àìüñãàëûí íºõöºë
 Õ¿í àìûí òîî, òàðõàö, ºñºëòèéí õóðä
 Ãàäààä ðóó øèëæèõ õºäºë㺺í
 Ãàäààä õóäàëäààíààñ îëîõ îðëîãî áà ýäèéí çàñãèéí
ºñºëò
 Õºãæëèéí çîðèëãîîð ñóóðü áîëîí õýðýãëýýíèé øèíæëýõ
óõààíû ñóäàëãàà õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæ
 Óëñ òºðèéí èíñòèòóöóóäûí òîãòâîðòîé, óÿí õàòàí
áàéäàë
1. Ростоугийн үе шатны онол
Аливаа эдийн засгийн хөгжил дараах 5 шатыг
дамжина:
 Уламжлалт нийгэм
 Урьдчилсан нөхцлүүд боловсрох үе
 Өөрийгөө дэмжсэн үсрэлтэд орох үе
 Технологийн хөгжил оргилдоо хүрэх үе
 Нийтийн хэрэглээний үе
2. Харрод-Домарын шатлалын онол
k
s
Y
Y =∆
Эдийн засаг хурдтай өсөхийн тулд
хуримтлал, хөрөнгө оруулалтыг
нэмэгдүүлэх хэрэгтэй.
3. Бүтцийн өөрчлөлтийн загвар
Сул хөгжсөн эдийн засаг хоёр сектороос
тогтоно:
 Натурал хөдөө аж ахуй
 Орчин үеийн сектор
3. Бүтцийн өөрчлөлтийн загвар
Эдийн засаг өсөхийн тулд хөдөөнөөс хот руу
ажиллах хүчний шилжилт явагдах ёстой. Үүний
тулд хотын цалин хөдөөнөөс дор хаяж 30%
илүү байх хэрэгтэй
4. Гадны эрхшээлийн эсрэг онолууд
 Эрхшээлийн шинэ колоничлолын загварууд
 Хөгжлийн тухай буруу номлол
 Хөгжлийн хоёрдмол онол
5. Шинэ сонгодог өсөлтийн онолууд
 Хºãæèæ áóé îðíóóäûí àâèëãàë, ¿ð àøèãã¿é
áàéäàë,ýäèéí çàñãèéí õàíãàëòã¿é óðàìøèë äîðîé
õºãæèëä õ¿ðãýæ áàéнà.
5. Шинэ сонгодог өсөлтийн онолууд
 Зàõ çýýë ¿ð àøèãòàé, òºðèéí àëèâàà оролцоо
á¿òýýìæèéг бууруулж áàéíà
 Тºðийн бүтэлгүйтэл, òºðèéí àæèëòíóóäûí õóâèà
õè÷ýýñýí ¿éë õºäëºë сөрөг нөлөө үзүүлж байна
 Зàõ çýýë òºãñ áóñ áºãººä òºð äýä á¿òýö,
áîëîâñðîëä õºðºí㺠îðóóëàõ, õóâèéí áèçíåñèéí
îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ çýðýã çàéëøã¿é îðîëöîîãîîð
äàìæóóëàí õÿçãààðëàãäìàë áîëîâ÷ îíöãîé ÷óõàë
¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé.
6. Өсөлтийн шинэ онол
 Х¿ì¿¿í êàïèòàë, äýä á¿òýö, ñóäàëãàà õºãæëèéí
ñàëáàðò õèéõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿¿ðэг îíöгой
чухал.
 Эäèéí çàñãèéí õºãæëèéã äýìæèõýä òºðèéí áîäëîãî
èäýâõèòýé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé
 1972-îíä Ðîìûí êëóáûí äýìæëýãýýð “Limits to
Growth” íîì õýâëýãäñýí
 Ìàëüòóñ, Ìåäîóç, World 3
Äýëõèéí õÿçãààðëàãäìàë íººö ýäèéí çàñãèéí òîãòìîë õóðäòàé
áàéíãûí ºñºëòèéã ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ãëîáàë ñ¿éðýëã¿éãýýð
õàíãàõ áîëîìæã¿é
 XIX çóóíû äóíäóóð Äàðâèí “Ç¿éëèéí ¿¿ñýë”
ãýæ áè÷èæ áàéâ
 Ãýòýë ÕÕ çóóíû ñ¿¿ëýýð õ¿í òºðºëõòºí
“ç¿éëèéí ìºõºë” ãýæ õàëàãëàõ áîëîâ
Ó÷èð íü àæ ¿éëäâýðèéí ºñºëò ë àãààðûí áîõèðäîë, öýâýð
óñíû õîìñäîë, áàéãàëèéí íººöèéí øàâõàãäàë, óëìààð óóð
àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºä õ¿ðãýñýí
 Ýíý ¿åýñ ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí òóõàé
óëàìæëàëò îéëãîëò ýðñ ººð÷ëºãäºâ
 Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò áîë íèéãìèéí õºãæëèéí
¿íäñýí çîðèëãî ãýäãýýñ óëñ îðíóóä
òàòãàëçàæ ýõëýâ
 Õºãæèíã¿é îðíóóä àìüäðàëûí ÷àíàðûã
àíõààð÷ ýõëýâ
 Õàðèí áóóðàé õºãæèëòýé îðíóóä àìüäðàëûí
÷àíàð, îðëîãûí õóâààðèëàëò ãýõýýñýý
îðëîãûí ºñºëò õººöºëäñººð ë...
 ¯éëäâýðëýë íýìýãäýõ, óëàì á¿ð õóðäàöòàé ºñºõ íü
õºãæëèéí çàéëøã¿é íºõöºë
 Ãýâ÷ õýí òýð ¿éëäâýðëýëèéã ºñãºâ? ¯ð ä¿íã õýí
õ¿ðòýõ ¸ñòîé âý? ¯ð àøèã óó? Òýãø áàéäàë óó?
 Ýäèéí çàñãèéí õóðäòàé ºñºëò ÿäóóðëûí
ò¿âøèíã óñòãàæ, ÿäàæ áóóðóóëæ ÷
÷àäàõã¿é þì ãýäãèéã õ¿ì¿¿ñ ìýäýð÷ ýõýëñýí
 Ìàõáóá-ýëü-Õàê “Áèä ¯ÍÁ-ã àíõààðñíààð
ÿäóóðëûí àñóóäëûã øèéäýæ áàéíà ãýæ
áîääîã áàéñàí. Õàðèí îäîîíîîñ á¿ãäýýðýý
ÿäóóðàë ðóó ãîë àíõààðëàà ÷èãë¿¿ëüå. Ýíý
áîë öààãóóðàà ¯ÍÁ-ã íýìýãä¿¿ëæ áàéãàà
õýðýã”
 Áóóðàé õºãæèëòýé îðíóóäàä ÿäóóðàë,
õàðüöàíãóé òýãø áóñ áàéäàë ÿìàð áàéíà?
 ßäóóðëûí ýäèéí çàñãèéí øèíæ þó âý?
 Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòººñ õýí õîæäîã âý?
 Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, îðëîãûí òýãø
õóâààðèëàëò õî¸ð íèéöòýé çîðèëãî ìºí ¿¿?
 ¯íýìëýõ¿é ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ÿìàð áîäëîãî
áàéíà âý?
 Îðëîãûí õóâààðèëàëòûã ãîëäóó äàðààõ
ãóðâàí àðãààð õýìæèæ áàéíà:
◦ õ¿í àìûí õàìãèéí ÿäóó 40%-èéí àâàõ
îðëîãûí õóâü
◦ õ¿í àìûí õàìãèéí áàÿí 20%-ä íîãäîõ
îðëîãûí õóâü
◦ Æèíè êîýôôèöèåíò
 Îðëîãûí òýãø áóñ
õóâààðèëàëòûã
õ¿í àìûí
õýìæýýãýýð
õàðóóëäàã
¿ç¿¿ëýëò áîë
Ëîðåíöûí ìóðóé,
Æèíè
êîýôôèöèåíò
 Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã àíõ Èòàëèéí ñòàòèñòèê÷
Æèíè 1912 îíä çîõèîñîí
 0 (¿íýìëýõ¿é æèãä)-ýýñ 1 (¿íýìëýõ¿é æèãä
áóñ)-èéí õîîðîíä óòãàà àâíà
 Ýíý ¿ç¿¿ëýëò îðëîãûí ÿëãàà èõòýé
îðíóóäàä 0.5-0.7, îðëîãûí ÿëãàà õàðüöàíãóé
áàãà îðíóóäûí õóâüä 0.2-0.35 áàéíà
 Ëîðåíöûí ìóðóé èõ íóìðàõ òóñàì îðëîãûí òýãø
áóñ õóâààðèëàëò èõ áàéíà
 Õºãæëèéí áîäëîãûí ýöñèéí çîðèëò íü õ¿íèé
ñàéí ñàéõàí àæ áàéäàë
 “Íýã õ¿íä íîãäîõ îðëîãî õî¸ð äàõèí ºññºí ÷
îðëîãûí òýãø áóñ áàéäàë áîëîí ÿäóóðàë
íýìýãäñýí áîë òóõàéí ýäèéí çàñãèéã
õºãæñºí ãýæ ¿çýõ áîëîìæã¿é þì”
 Õºãæëèéí ýäèéí çàñàã÷èä ýäèéí çàñãèéí
õºãæëèéí çîðèëãî áîë àìüäðàëûí ÷àíàðûí
äýýøëýëò, ¿¿íèé äîòîð ÿäóóðàë,
àæèëã¿éäýë, òýãø áóñ áàéäëûí áóóðàëò
ãýæ ¿çýõ áîëñîí
 Îðëîãî – áàÿëãèéí íººöººñ ¿¿ñýõ óðñãàë
 Õ¿íä äàðààõ ãóðâàí íººö áàéíà:
◦ Áèåò êàïèòàë
◦ Ñàíõ¿¿ãèéí êàïèòàë
◦ Õ¿ì¿¿í êàïèòàë
 Íèéò îðëîãî = ìºíãºí îðëîãî +
ìºíãºí áóñ îðëîãî
 Haig-Simons “õ¿íèé îðëîãî áîë õýðýãëýõ
áîëîìæòîé ýðõèéí çàõ çýýëèéí ¿íý áà
òóõàéí ¿åèéí íèéò ºì÷ëºõ ýðõèéí ¿íýä
ãàðñàí ººð÷ëºëò”
 Atkinson “òóõàéí õ¿íèé ýçýìøèõ áàÿëãèéã
áóóðóóëàõã¿éãýýð çàðöóóëæ áîëîõ ìºíãºí
ä¿íã îðëîãî ãýíý”
◦ Äàì íºëºº, çàõ çýýëèéí áóñ áàðààíû îðëîãî,
òºëººëñºí îðëîãî, êàïèòàëûí ººð÷ëºëò
 ªðõèéí îðëîãî/õýðýãëýý
 Õ¿íèé ÷àäâàð: áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä
 Îëîí íèéòèéí áàðàà ¿éë÷èëãýýíä
õàìðàãäàëò: ñóðãóóëü, ýìíýëýã, óíäíû óñ
 Àæèë ýðõëýëò áà ýä õºðºíãº
 ¯íýìëýõ¿é – ÿäóóðëûí øóãàìòàé õîëáîîòîé
 Õàðüöàíãóé – õ¿í ººðèé㺺 ÿäóó ãýæ ¿çýæ
áóé áîë
 Íýã á¿ð÷ëýí òîîëæ îðëîãîîð íü ýðýìáýëýõ
 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýë
 ßäóóðëûí ¿ðãýëæëýë
 ßäóóðëûí øóãàì – õ¿íèé íààä çàõûí
õýðýãöýýã õàíãàõàä øààðäëàãàòàé
àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèí
 Íýã õ¿íä íîãäîõ îðëîãî ÿäóóðëûí øóãàìààñ
äîîãóóð áîë ÿäóó ãýæ òîäîðõîéëíî
 ßäóóðëûí ò¿âøèí - á¿õ ºðõ ãýðèéí äîòîð
ÿäóóñûí ýçëýõ õóâü
 Íýí ÿäóó – ÿäóóðëûí øóãàìíû 60%-èàñ
äîîãóóð îðëîãîòîé èðãýä
 Ìîíãîëä ÿäóóðëûí øóãàìûã ñàðûí íýã õ¿íä
íîãäîõ îðëîãî:
◦ Áàðóóí á¿ñ 20200¥
◦ Ç¿¿í á¿ñ 21200¥
◦ Õàíãàéí áà òºâèéí á¿ñ 20600¥
◦ Óëààíáààòàð 26500¥
 Äýëõèéä ÿäóóðûí øóãàìûã ºäðèéí $1
îðëîãîîð òîãòîîäîã.
 Îðëîãî íü ÿäóóðëûã õýìæäýã ¿íäñýí õýìæ¿¿ð
áîëîâ÷ ÿäóóðàë ººð îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðíà
 ßäóóðëààñ ãàðàõûí òóëä õóâü õ¿íèé ººðèéí
÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ, á¿õ òºðëèéí ýõ
¿¿ñâýð õ¿ðòýõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ¿¿íèéã
äýìæèõ îð÷èí ìåõàíèçì á¿ðä¿¿ëýõ
 ßäóó õ¿í õ¿÷ ÷àäàëã¿é, àþóëòàé ýðñäýë,
ýìçýã áàéäëûã áàéíãà ìýäýðäýã. Òýä ýíý
áàéäëàà ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ áóñ,
ººðñäèéíõ íü àìüäðàëûí òàëààð ãàðãàõ áóñäûí
øèéäâýðýýñ õàðààò àìüäàð÷ áàéäàã
 Äîîãóóð îðëîãûí ò¿âøèí
 Äîîãóóð õóðèìòëàëûí ò¿âøèí
 Õºðºí㺠îðóóëàëòûí äîîãóóð ò¿âøèí
◦ Áèåò êàïèòàëûí õºðºí㺠îðóóëàëò
◦ Õ¿ì¿¿í êàïèòàëûí õºðºí㺠îðóóëàëò
 Ýð¿¿ë ìýíäèéí äîðîé áàéäàë
 Õàíãàëòã¿é áîëîâñðîë, áè÷èã ¿ñýãã¿é áàéäàë
 Äîîãóóð á¿òýýìæ
 Äîîãóóð îðëîãûí ò¿âøèí
 ¯íýìëýõ¿é ÿäóóðëûí õýìæýý íýã õ¿íä íîãäîõ
îðëîãîîñ ãàäíà ò¿¿íèéã õóâààðèëàõ òýãø
áóñ áàéäëààñ õàìààðíà. Îðëîãûí ò¿âøèí
ºíäºð áàéõ íü ÿäóóñã¿é áàéõ áàòàëãàà
áîëæ ÷àäàõã¿é
 Õ¿í àìûí õàìãèéí ÿäóó õýñýã
¿éëäâýðëýëèéí áóñ ðàéîíä áàéõ áà ãîë
òºëºâ õºäºº àæ àõóéä àæèëëàíà.
 Àçè, Àôðèêò ÿäóóñûí 80-90%, Ëàòèí
Àìåðèêò 50% îðîí íóòàãò àìü çóóäàã
 ÕÁÎ-óóäûí òºðººñ õèéæ áóé õºðºíãº
îðóóëàëòûí äèéëýíõ íü àæ ¿éëäâýð
òºâëºðñºí á¿ñ íóòàãò õèéãääýã
 ÕÁÎ-óóäûí àìüäðàë äîðîé á¿ñ íóòãèéí ÿäóóñ
äîòîð ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õä¿¿ä îëîíõ. Òýä
äóòóó õîîëëîëò, õ¿ðòýýìæã¿é ýìíýëãèéí
¿éë÷èëãýý, öýâýð óñíû ãà÷ààëä íýðâýãäýæ
áàéäàã
 Õ¿í àìûí õàìãèéí ÿäóó õýñýã íü ºðõ
òîëãîéëñîí ýìýãòýé÷¿¿ä, òýäíèé ãýð á¿ë
áàéíà
 Ýíýòõýãò íèéò ºðõèéí 20%, Êåíèä á¿ð 40%
èéì ºðõ áàéíà
 Ó÷èð íü
◦ èéì ºðõºä àæèë õèéäýã ýð õ¿í áàéõã¿é
◦ ºðõ òîëãîéëñîí ýìýãòýé÷¿¿ä õºëñ áàãàòàé õºäºëìºð
ýðõëýíý
◦ íºõö뺺 äýýøë¿¿ëýõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë
 ÕÁÎ-óóäàä ýìýãòýé÷¿¿ä ÿëãàâàðëàëä èõ ºðòäºã.
Áîëîâñðîë ýçýìøèõ, àëáàí ñåêòîðò àæèëëàõ, àæèë
ýðõëýëò, íèéãìèéí õàìãààëëûí òàëààð òºðººñ
õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà õºòºëáºðò õàìðàãäàõ áîëîìæ
áàãà.
АНХААРАЛ ТАВЬСАНД
БАЯРЛАЛАА

More Related Content

What's hot (19)

Essential 2005
Essential 2005Essential 2005
Essential 2005
 
Marketing management 6 2010 baiguullagiin hudald avah zan uil
Marketing management 6 2010 baiguullagiin hudald avah zan uilMarketing management 6 2010 baiguullagiin hudald avah zan uil
Marketing management 6 2010 baiguullagiin hudald avah zan uil
 
Για γονείς
Για γονείςΓια γονείς
Για γονείς
 
Marketing management 1 2010 маркетинг удирдах явц
Marketing management 1 2010 маркетинг удирдах явцMarketing management 1 2010 маркетинг удирдах явц
Marketing management 1 2010 маркетинг удирдах явц
 
για εκπαιδευτικούς
για εκπαιδευτικούςγια εκπαιδευτικούς
για εκπαιδευτικούς
 
για εκπαιδευτικούς
για εκπαιδευτικούςγια εκπαιδευτικούς
για εκπαιδευτικούς
 
Ахиун шинжилгээ
Ахиун шинжилгээ Ахиун шинжилгээ
Ахиун шинжилгээ
 
Mac l 4
Mac l 4Mac l 4
Mac l 4
 
1 р удиртгал бүлэг
1 р удиртгал бүлэг1 р удиртгал бүлэг
1 р удиртгал бүлэг
 
Metabasi
MetabasiMetabasi
Metabasi
 
Lecture 14
Lecture 14Lecture 14
Lecture 14
 
Бизнесийн стратегийн шинжилгээ
Бизнесийн стратегийн шинжилгээБизнесийн стратегийн шинжилгээ
Бизнесийн стратегийн шинжилгээ
 
Lecture 13
Lecture 13Lecture 13
Lecture 13
 
Για γονείς
Για γονείςΓια γονείς
Για γονείς
 
Lecture 5
Lecture 5Lecture 5
Lecture 5
 
Bank lekts №13, 14, 15
Bank lekts №13, 14, 15Bank lekts №13, 14, 15
Bank lekts №13, 14, 15
 
Bank lekts №11,12,
Bank lekts №11,12,Bank lekts №11,12,
Bank lekts №11,12,
 
Lecture4
Lecture4Lecture4
Lecture4
 
Lecture4
Lecture4Lecture4
Lecture4
 

Viewers also liked

өрсөлдөөний онол
өрсөлдөөний онолөрсөлдөөний онол
өрсөлдөөний онолyivo1004
 
Төгс өрсөлдөөнт зах зээл
Төгс өрсөлдөөнт зах зээлТөгс өрсөлдөөнт зах зээл
Төгс өрсөлдөөнт зах зээлGantulga Jargalsaikhan
 
курсийн ажил бадамцэрэн
курсийн ажил бадамцэрэнкурсийн ажил бадамцэрэн
курсийн ажил бадамцэрэнTsuntsaga Ch
 
курсын ажил валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.
курсын ажил валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.курсын ажил валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.
курсын ажил валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.Prime Rose Snowdrop
 
Ч. Дэлгэржаргал - ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨРСӨЛДӨӨН БОЛОН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХҮЧИЙГ ХЭМЖИХ НЬ
 Ч. Дэлгэржаргал - ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨРСӨЛДӨӨН БОЛОН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХҮЧИЙГ ХЭМЖИХ НЬ Ч. Дэлгэржаргал - ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨРСӨЛДӨӨН БОЛОН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХҮЧИЙГ ХЭМЖИХ НЬ
Ч. Дэлгэржаргал - ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨРСӨЛДӨӨН БОЛОН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХҮЧИЙГ ХЭМЖИХ НЬbatnasanb
 

Viewers also liked (8)

өрсөлдөөний онол
өрсөлдөөний онолөрсөлдөөний онол
өрсөлдөөний онол
 
Төгс өрсөлдөөнт зах зээл
Төгс өрсөлдөөнт зах зээлТөгс өрсөлдөөнт зах зээл
Төгс өрсөлдөөнт зах зээл
 
курсийн ажил бадамцэрэн
курсийн ажил бадамцэрэнкурсийн ажил бадамцэрэн
курсийн ажил бадамцэрэн
 
зах зээл ба өрсөлдөөний талбар,
зах зээл ба өрсөлдөөний талбар,зах зээл ба өрсөлдөөний талбар,
зах зээл ба өрсөлдөөний талбар,
 
курсын ажил валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.
курсын ажил валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.курсын ажил валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.
курсын ажил валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.
 
дипломын ажил 1
дипломын ажил 1дипломын ажил 1
дипломын ажил 1
 
Ч. Дэлгэржаргал - ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨРСӨЛДӨӨН БОЛОН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХҮЧИЙГ ХЭМЖИХ НЬ
 Ч. Дэлгэржаргал - ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨРСӨЛДӨӨН БОЛОН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХҮЧИЙГ ХЭМЖИХ НЬ Ч. Дэлгэржаргал - ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨРСӨЛДӨӨН БОЛОН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХҮЧИЙГ ХЭМЖИХ НЬ
Ч. Дэлгэржаргал - ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨРСӨЛДӨӨН БОЛОН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХҮЧИЙГ ХЭМЖИХ НЬ
 
Дипломын ажил
Дипломын ажилДипломын ажил
Дипломын ажил
 

More from yivo1004

эзф судлах зүйл
эзф судлах зүйлэзф судлах зүйл
эзф судлах зүйлyivo1004
 
физиократизм
физиократизмфизиократизм
физиократизмyivo1004
 
сонгодог урсгал
сонгодог  урсгалсонгодог  урсгал
сонгодог урсгалyivo1004
 
меркантилизм
меркантилизммеркантилизм
меркантилизмyivo1004
 
макро болон микро эдийн
макро болон микро эдийнмакро болон микро эдийн
макро болон микро эдийнyivo1004
 
либертарианизм
либертарианизмлибертарианизм
либертарианизмyivo1004
 
Towch tuuh
Towch tuuhTowch tuuh
Towch tuuhyivo1004
 
3 pci orkhon 271014
3 pci orkhon 2710143 pci orkhon 271014
3 pci orkhon 271014yivo1004
 
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тоймэртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тоймyivo1004
 
теории этики
теории этикитеории этики
теории этикиyivo1004
 

More from yivo1004 (20)

эзф судлах зүйл
эзф судлах зүйлэзф судлах зүйл
эзф судлах зүйл
 
физиократизм
физиократизмфизиократизм
физиократизм
 
сонгодог урсгал
сонгодог  урсгалсонгодог  урсгал
сонгодог урсгал
 
меркантилизм
меркантилизммеркантилизм
меркантилизм
 
макро болон микро эдийн
макро болон микро эдийнмакро болон микро эдийн
макро болон микро эдийн
 
либертарианизм
либертарианизмлибертарианизм
либертарианизм
 
Towch tuuh
Towch tuuhTowch tuuh
Towch tuuh
 
3 pci orkhon 271014
3 pci orkhon 2710143 pci orkhon 271014
3 pci orkhon 271014
 
Cult8
Cult8Cult8
Cult8
 
Cult7
Cult7Cult7
Cult7
 
Cult6 a
Cult6 aCult6 a
Cult6 a
 
Cult6
Cult6Cult6
Cult6
 
Cult5
Cult5Cult5
Cult5
 
Cult4
Cult4Cult4
Cult4
 
Cult3
Cult3Cult3
Cult3
 
Cult2
Cult2Cult2
Cult2
 
Cult1
Cult1Cult1
Cult1
 
Butets
ButetsButets
Butets
 
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тоймэртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
 
теории этики
теории этикитеории этики
теории этики
 

хөгжлийн эдийн засаг

  • 1.
  • 2. Бодит баримт  Äýëõèéí õ¿í àìûí 23 % íü äýëõèéí íèéò áàÿëãèéí 85 %- èéã ýçýìøèæ áàéíà. Äýëõèéí õ¿í àìûí 20 % íü õàìãèéí áàãà îðëîãîòîé 20%-èàñàà 70 äàõèí èõ îðëîãîòîé áàéíà. “Õ¿ì¿¿í òºðºëõòºí íýãýí ãàðàã äýýð àìüäàð÷ áóé àòëàà áàÿ÷óóäûí åðòºíö, áîð÷óóäûí åðòºíö ãýæ õóâààãäñàí íü ãàéõàëòàé”
  • 3. Бодит баримт  ªëñãºëºí, ºâ÷ëºë, áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäàë, ÿäóóñûí õîðîîëîë, àæèëã¿éäýë, òýãø áóñ áàéäàë ÿëãàâàðëàë  Õºãæèæ áàéãàà áîëîí õºãæñºí îðíóóäûí õàðèëöàí õàìààðàë íåôòèéí øîê, ºðèéí õÿìðàë, öàã àãààðûí äóëààðàë, ãîö õàëäâàðò ºâ÷èí, àëàí õÿäëàãà çýðãýýð óëàì õ¿÷òýé áîëæ áàéãàà íü äàðàìòûã íýìæ áàéíà
  • 4.  Ãýðýëò èðýýä¿éä õ¿ðãýäýã íèéãìèéí èíæåíåð÷ëýëèéí áàãàæ çýìñýã  ÄÍÁ-èé áàéíãûí ºñºëòºä õ¿ðýõ ÷àäâàð  ¯íýìëýõ¿é ÿäóóðàë, òýãø áóñ áàéäàë, ýðõ ÷ºëºº, ººðèé㺺 õ¿íäëýõ çýðãèéã áàãòààñàí àìüäðàëûí ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí àõèö  Àëèâàà ñèñòåìèéí õýìæýýñýý íýìýõ ¿çýãäýë  Ýäèéí çàñãèéí õºãæèë = ýäèéí çàñãèéí ºñºëò + ººð÷ëºëò  Á¿õ íèéãìèéí ñèñòåìèéí óðàãø ÷èãëýñýí õºäºë㺺í
  • 5.  Õ¿í àìûí àìüäðàëûí ÷àíàðò ãàð÷ áàéãàà àõèö, òåõíèêèéí äýâøèë, á¿õ èíñòèòóöûí áîëîâñðîíãóé áîëîõ ¿éë ÿâö  Èðýýä¿é ¿åèéí ñàéí ñàéõàí àæ áàéäëûã ìóóòãàõã¿éãýýð ºíºº ¿åèéíõíèé àìüäðàëûí ò¿âøíèéã äýýøë¿¿ëýõ  Õ¿íèé õºãæèëä ¿ç¿¿ëýõ ýåðýã íºëºº  Îðëîãî, ¿éëäâýðëýëèéí ºñºëòèéí çýðýãöýý íèéãýì, íèéãìèéí áàéãóóëàë, óäèðäëàãûí á¿òýö ìºí íèéãìèéí óõàìñàð, çàí çàíøèë, àìüäðàëûí õýâøèëд ãàðñàí ÿçãóó𠺺ð÷ëºëò
  • 6.  Õºãæëèéí ýäèéí çàñàã ¿íýìëýõ¿é ÿäóóðëûã óñòãàж, ýäèéí çàñãèéã øèíý÷ëýõ èíñòèòóöèйн болон íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ìåõàíèçìóóäûã ñóäëàна.
  • 7.  Хºãæèæ áóé îðíóóäûí àìüäðàëûí ò¿âøèí ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäûíõààñ ÿìàð ÿëãààòàé áîëîõûã òîäîðõîéлîõ  Хºãæñºí îðíóóäàä боëæ áуй ¿éë ÿâäàë õºãæèæ áóé îðíóóäàä ñàéí, ìóó ÿìàð íºëººòýé áîëîõûã òîäðóóëàí ñóäëàõ  ßíç á¿ðèéí ¿çýë áàðèìòëàë, ó÷èð øàëòãààíòàé ýäèéí çàñãèéí íàðèéí òºâºãòýé àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõýä øààðäëàãàòàé øèíý ñàíàà, øèíý õàíäëàãûã áèé áîëãîõ
  • 8.
  • 9.  Õ¿í àì áà ãàçàð íóòãèéí õýìæýý  Õýë, øàøèí  Áóñäûí êîëîíè îðîí áàéñàí ãàøóóí ò¿¿õ  Áîëîâñðîëûí ò¿âøèí  Áàéãàëèéí íººöèéí õýìæýý  Àæ ¿éëäâýðèéí õýâ ìàÿã  Çàñàãëàëûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, àðä÷èëëûí ò¿âøèí  Îëîí óëñûí óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíààñ õàìààðàõ
  • 10.
  • 11. 1. Àìüæèðãààíû ò¿âøèí äîðîé 2. Á¿òýýìæèéí ò¿âøèí äîîãóóð 3. Õ¿í àìûí õóðäàöòàé ºñºëò, õ¿í àì ç¿éí äàðàìò 4. Àæèëã¿éäýë, äóòóó àæèë ýðõëýëò èõòýé 5. պ人 àæ àõóé, ò¿¿õèé ýäèéí ýêñïîðòîîñ õàìààðàõ õàìààðàë ºíäºð 6. Òºãñ áóñ çàõ çýýë, òºãñ áóñ ìýäýýëýë 7. Îëîí óëñûí òýãø áóñ õàðèëöàà
  • 12. 1. Бага орлоготой 2. Дунд орлоготой 3. Шинээр аж үйлдвэржсэн 4. Нефть экспортлогч
  • 13. Мөн дараах үзүүлэлтээр ХБО-ыг эрэмбэлнэ:  Õ¿íèé Õºãæëèéí Èíäåêñ  Íýýëòòýé Áàéäëûí Èíäåêñ  ªðñºëäºõ ×àäâàðûí ¯ç¿¿ëýëò  Тэнцвэрт Хөгжлийн Үзүүлэлт  Àìüäðàëûí Áèåò Чàíàðûí Үç¿¿ëýëò
  • 14. 1. ¯íäñýí õýðýãöýýãýý õàíãàõ ÷àäâàð. Хîîë õ¿íñ, îðîí áàéð, ýð¿¿ë ìýíä, àþóëã¿é áàéäàë. Ýäãýýðèéí àëü íýã áàéõã¿é ýñâýë íîöòîé äóòàãäâàë “õºãæëèéí ¿íýìëýõ¿é äîðîéòîë” ãýíý. Ýäèéí çàñãèéí áàéíãûí, òîãòâîðòîé ºñºëòã¿éãýýð ¿¿íèéã äàâàí òóóëàõ áîëîîìæã¿é. Ýíý áîë óðàãø ÿâàõûí òóëä çààâàë á¿ðä¿¿ëýõ íºõöºë.
  • 15. 2. ªºðèé㺺 õ¿íäëýõ áóþó áèå õ¿í áàéõ. Бóñäàä õýðýãòýéãýý ìýäðýõ, ººðèé㺺 äîðä ¿çýõã¿é áàéõ, ººðèé㺺 øóíàë õ¿ñýë, õóâèéí ÿâöóó àøèã ñîíèðõëûíõîî áîîë áèø ãýæ ¿çýõ ÷àäâàð. Íýð òºð, ¿íýí÷ øóäàðãà ÷àíàð, ãàäààä áà äîòîîä ìýäðýìæ, ñýòãýë õàíãàëóóí áàéäàë
  • 16. 3. Äàðëàëààñ àíãèä ýðõ ÷ºëºº, ñîíãîõ ýðõ. Ýðõ ÷ºëºº ãýäýã áîë õ¿ðýýëýí áóé ìàòåðèàëëàã áîëîí íèéãìèéí íºõöëèéí äàðàìòëàã÷ íºëººëëèéã ñºðºõ ÷àäâàð þì. Бàéãàëèéí ãàìøèã, áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí íºëºº, íèéãìèéí èíñòèòóò, ÿäóóðàë, äîãìàòèê ¿çýë ñóðòàë гэх мэт.
  • 17.
  • 18.  1950-60-аад онд шинээр тусгаар тогтносон улсууд хөгжсөн орнуудын туршлагыг авч хэрэглэсэн  Өсөлтийн үе шатны онол  Гэвч үр дүнгээ өгөөгүй?  Юунаас болов?
  • 19.  Хөгжиж буй орнуудын өнөөгийн байдал, хөгжсөн орнуудын хөгжлийн эхэн үеийн байдал их ялгаатай байсныг тооцоогүй.  Ямар ялгаа байсан бэ?
  • 20.  Биет ба хүмүүн капиталын ялгаа  ÄÍÁ-íèé õýìæýý, äýëõèéí ò¿âøèíòýé õàðüöóóëñàí íýã õ¿íä íîãäîõ îðëîãî  Óóð àìüñãàëûí íºõöºë  Õ¿í àìûí òîî, òàðõàö, ºñºëòèéí õóðä
  • 21.  Ãàäààä ðóó øèëæèõ õºäºë㺺í  Ãàäààä õóäàëäààíààñ îëîõ îðëîãî áà ýäèéí çàñãèéí ºñºëò  Õºãæëèéí çîðèëãîîð ñóóðü áîëîí õýðýãëýýíèé øèíæëýõ óõààíû ñóäàëãàà õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæ  Óëñ òºðèéí èíñòèòóöóóäûí òîãòâîðòîé, óÿí õàòàí áàéäàë
  • 22.
  • 23. 1. Ростоугийн үе шатны онол Аливаа эдийн засгийн хөгжил дараах 5 шатыг дамжина:  Уламжлалт нийгэм  Урьдчилсан нөхцлүүд боловсрох үе  Өөрийгөө дэмжсэн үсрэлтэд орох үе  Технологийн хөгжил оргилдоо хүрэх үе  Нийтийн хэрэглээний үе
  • 24. 2. Харрод-Домарын шатлалын онол k s Y Y =∆ Эдийн засаг хурдтай өсөхийн тулд хуримтлал, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй.
  • 25. 3. Бүтцийн өөрчлөлтийн загвар Сул хөгжсөн эдийн засаг хоёр сектороос тогтоно:  Натурал хөдөө аж ахуй  Орчин үеийн сектор
  • 26. 3. Бүтцийн өөрчлөлтийн загвар Эдийн засаг өсөхийн тулд хөдөөнөөс хот руу ажиллах хүчний шилжилт явагдах ёстой. Үүний тулд хотын цалин хөдөөнөөс дор хаяж 30% илүү байх хэрэгтэй
  • 27. 4. Гадны эрхшээлийн эсрэг онолууд  Эрхшээлийн шинэ колоничлолын загварууд  Хөгжлийн тухай буруу номлол  Хөгжлийн хоёрдмол онол
  • 28. 5. Шинэ сонгодог өсөлтийн онолууд  Хºãæèæ áóé îðíóóäûí àâèëãàë, ¿ð àøèãã¿é áàéäàë,ýäèéí çàñãèéí õàíãàëòã¿é óðàìøèë äîðîé õºãæèëä õ¿ðãýæ áàéнà.
  • 29. 5. Шинэ сонгодог өсөлтийн онолууд  Зàõ çýýë ¿ð àøèãòàé, òºðèéí àëèâàà оролцоо á¿òýýìæèéг бууруулж áàéíà  Тºðийн бүтэлгүйтэл, òºðèéí àæèëòíóóäûí õóâèà õè÷ýýñýí ¿éë õºäëºë сөрөг нөлөө үзүүлж байна  Зàõ çýýë òºãñ áóñ áºãººä òºð äýä á¿òýö, áîëîâñðîëä õºðºí㺠îðóóëàõ, õóâèéí áèçíåñèéí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ çýðýã çàéëøã¿é îðîëöîîãîîð äàìæóóëàí õÿçãààðëàãäìàë áîëîâ÷ îíöãîé ÷óõàë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé.
  • 30. 6. Өсөлтийн шинэ онол  Х¿ì¿¿í êàïèòàë, äýä á¿òýö, ñóäàëãàà õºãæëèéí ñàëáàðò õèéõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿¿ðэг îíöгой чухал.  Эäèéí çàñãèéí õºãæëèéã äýìæèõýä òºðèéí áîäëîãî èäýâõèòýé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé
  • 31.
  • 32.
  • 33.  1972-îíä Ðîìûí êëóáûí äýìæëýãýýð “Limits to Growth” íîì õýâëýãäñýí  Ìàëüòóñ, Ìåäîóç, World 3 Äýëõèéí õÿçãààðëàãäìàë íººö ýäèéí çàñãèéí òîãòìîë õóðäòàé áàéíãûí ºñºëòèéã ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ãëîáàë ñ¿éðýëã¿éãýýð õàíãàõ áîëîìæã¿é
  • 34.  XIX çóóíû äóíäóóð Äàðâèí “Ç¿éëèéí ¿¿ñýë” ãýæ áè÷èæ áàéâ  Ãýòýë ÕÕ çóóíû ñ¿¿ëýýð õ¿í òºðºëõòºí “ç¿éëèéí ìºõºë” ãýæ õàëàãëàõ áîëîâ Ó÷èð íü àæ ¿éëäâýðèéí ºñºëò ë àãààðûí áîõèðäîë, öýâýð óñíû õîìñäîë, áàéãàëèéí íººöèéí øàâõàãäàë, óëìààð óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºä õ¿ðãýñýí
  • 35.  Ýíý ¿åýñ ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí òóõàé óëàìæëàëò îéëãîëò ýðñ ººð÷ëºãäºâ  Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò áîë íèéãìèéí õºãæëèéí ¿íäñýí çîðèëãî ãýäãýýñ óëñ îðíóóä òàòãàëçàæ ýõëýâ  Õºãæèíã¿é îðíóóä àìüäðàëûí ÷àíàðûã àíõààð÷ ýõëýâ
  • 36.  Õàðèí áóóðàé õºãæèëòýé îðíóóä àìüäðàëûí ÷àíàð, îðëîãûí õóâààðèëàëò ãýõýýñýý îðëîãûí ºñºëò õººöºëäñººð ë...  ¯éëäâýðëýë íýìýãäýõ, óëàì á¿ð õóðäàöòàé ºñºõ íü õºãæëèéí çàéëøã¿é íºõöºë  Ãýâ÷ õýí òýð ¿éëäâýðëýëèéã ºñãºâ? ¯ð ä¿íã õýí õ¿ðòýõ ¸ñòîé âý? ¯ð àøèã óó? Òýãø áàéäàë óó?
  • 37.  Ýäèéí çàñãèéí õóðäòàé ºñºëò ÿäóóðëûí ò¿âøèíã óñòãàæ, ÿäàæ áóóðóóëæ ÷ ÷àäàõã¿é þì ãýäãèéã õ¿ì¿¿ñ ìýäýð÷ ýõýëñýí  Ìàõáóá-ýëü-Õàê “Áèä ¯ÍÁ-ã àíõààðñíààð ÿäóóðëûí àñóóäëûã øèéäýæ áàéíà ãýæ áîääîã áàéñàí. Õàðèí îäîîíîîñ á¿ãäýýðýý ÿäóóðàë ðóó ãîë àíõààðëàà ÷èãë¿¿ëüå. Ýíý áîë öààãóóðàà ¯ÍÁ-ã íýìýãä¿¿ëæ áàéãàà õýðýã”
  • 38.  Áóóðàé õºãæèëòýé îðíóóäàä ÿäóóðàë, õàðüöàíãóé òýãø áóñ áàéäàë ÿìàð áàéíà?  ßäóóðëûí ýäèéí çàñãèéí øèíæ þó âý?  Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòººñ õýí õîæäîã âý?  Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, îðëîãûí òýãø õóâààðèëàëò õî¸ð íèéöòýé çîðèëãî ìºí ¿¿?  ¯íýìëýõ¿é ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ÿìàð áîäëîãî áàéíà âý?
  • 39.  Îðëîãûí õóâààðèëàëòûã ãîëäóó äàðààõ ãóðâàí àðãààð õýìæèæ áàéíà: ◦ õ¿í àìûí õàìãèéí ÿäóó 40%-èéí àâàõ îðëîãûí õóâü ◦ õ¿í àìûí õàìãèéí áàÿí 20%-ä íîãäîõ îðëîãûí õóâü ◦ Æèíè êîýôôèöèåíò
  • 40.  Îðëîãûí òýãø áóñ õóâààðèëàëòûã õ¿í àìûí õýìæýýãýýð õàðóóëäàã ¿ç¿¿ëýëò áîë Ëîðåíöûí ìóðóé, Æèíè êîýôôèöèåíò
  • 41.  Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã àíõ Èòàëèéí ñòàòèñòèê÷ Æèíè 1912 îíä çîõèîñîí  0 (¿íýìëýõ¿é æèãä)-ýýñ 1 (¿íýìëýõ¿é æèãä áóñ)-èéí õîîðîíä óòãàà àâíà  Ýíý ¿ç¿¿ëýëò îðëîãûí ÿëãàà èõòýé îðíóóäàä 0.5-0.7, îðëîãûí ÿëãàà õàðüöàíãóé áàãà îðíóóäûí õóâüä 0.2-0.35 áàéíà
  • 42.  Ëîðåíöûí ìóðóé èõ íóìðàõ òóñàì îðëîãûí òýãø áóñ õóâààðèëàëò èõ áàéíà
  • 43.  Õºãæëèéí áîäëîãûí ýöñèéí çîðèëò íü õ¿íèé ñàéí ñàéõàí àæ áàéäàë  “Íýã õ¿íä íîãäîõ îðëîãî õî¸ð äàõèí ºññºí ÷ îðëîãûí òýãø áóñ áàéäàë áîëîí ÿäóóðàë íýìýãäñýí áîë òóõàéí ýäèéí çàñãèéã õºãæñºí ãýæ ¿çýõ áîëîìæã¿é þì”  Õºãæëèéí ýäèéí çàñàã÷èä ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí çîðèëãî áîë àìüäðàëûí ÷àíàðûí äýýøëýëò, ¿¿íèé äîòîð ÿäóóðàë, àæèëã¿éäýë, òýãø áóñ áàéäëûí áóóðàëò ãýæ ¿çýõ áîëñîí
  • 44.  Îðëîãî – áàÿëãèéí íººöººñ ¿¿ñýõ óðñãàë  Õ¿íä äàðààõ ãóðâàí íººö áàéíà: ◦ Áèåò êàïèòàë ◦ Ñàíõ¿¿ãèéí êàïèòàë ◦ Õ¿ì¿¿í êàïèòàë  Íèéò îðëîãî = ìºíãºí îðëîãî + ìºíãºí áóñ îðëîãî
  • 45.  Haig-Simons “õ¿íèé îðëîãî áîë õýðýãëýõ áîëîìæòîé ýðõèéí çàõ çýýëèéí ¿íý áà òóõàéí ¿åèéí íèéò ºì÷ëºõ ýðõèéí ¿íýä ãàðñàí ººð÷ëºëò”  Atkinson “òóõàéí õ¿íèé ýçýìøèõ áàÿëãèéã áóóðóóëàõã¿éãýýð çàðöóóëæ áîëîõ ìºíãºí ä¿íã îðëîãî ãýíý” ◦ Äàì íºëºº, çàõ çýýëèéí áóñ áàðààíû îðëîãî, òºëººëñºí îðëîãî, êàïèòàëûí ººð÷ëºëò
  • 46.  ªðõèéí îðëîãî/õýðýãëýý  Õ¿íèé ÷àäâàð: áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä  Îëîí íèéòèéí áàðàà ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàëò: ñóðãóóëü, ýìíýëýã, óíäíû óñ  Àæèë ýðõëýëò áà ýä õºðºíãº
  • 47.  ¯íýìëýõ¿é – ÿäóóðëûí øóãàìòàé õîëáîîòîé  Õàðüöàíãóé – õ¿í ººðèé㺺 ÿäóó ãýæ ¿çýæ áóé áîë  Íýã á¿ð÷ëýí òîîëæ îðëîãîîð íü ýðýìáýëýõ  ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýë  ßäóóðëûí ¿ðãýëæëýë
  • 48.  ßäóóðëûí øóãàì – õ¿íèé íààä çàõûí õýðýãöýýã õàíãàõàä øààðäëàãàòàé àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèí  Íýã õ¿íä íîãäîõ îðëîãî ÿäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð áîë ÿäóó ãýæ òîäîðõîéëíî  ßäóóðëûí ò¿âøèí - á¿õ ºðõ ãýðèéí äîòîð ÿäóóñûí ýçëýõ õóâü  Íýí ÿäóó – ÿäóóðëûí øóãàìíû 60%-èàñ äîîãóóð îðëîãîòîé èðãýä
  • 49.  Ìîíãîëä ÿäóóðëûí øóãàìûã ñàðûí íýã õ¿íä íîãäîõ îðëîãî: ◦ Áàðóóí á¿ñ 20200¥ ◦ Ç¿¿í á¿ñ 21200¥ ◦ Õàíãàéí áà òºâèéí á¿ñ 20600¥ ◦ Óëààíáààòàð 26500¥  Äýëõèéä ÿäóóðûí øóãàìûã ºäðèéí $1 îðëîãîîð òîãòîîäîã.
  • 50.  Îðëîãî íü ÿäóóðëûã õýìæäýã ¿íäñýí õýìæ¿¿ð áîëîâ÷ ÿäóóðàë ººð îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðíà  ßäóóðëààñ ãàðàõûí òóëä õóâü õ¿íèé ººðèéí ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ, á¿õ òºðëèéí ýõ ¿¿ñâýð õ¿ðòýõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ¿¿íèéã äýìæèõ îð÷èí ìåõàíèçì á¿ðä¿¿ëýõ  ßäóó õ¿í õ¿÷ ÷àäàëã¿é, àþóëòàé ýðñäýë, ýìçýã áàéäëûã áàéíãà ìýäýðäýã. Òýä ýíý áàéäëàà ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ áóñ, ººðñäèéíõ íü àìüäðàëûí òàëààð ãàðãàõ áóñäûí øèéäâýðýýñ õàðààò àìüäàð÷ áàéäàã
  • 51.  Äîîãóóð îðëîãûí ò¿âøèí  Äîîãóóð õóðèìòëàëûí ò¿âøèí  Õºðºí㺠îðóóëàëòûí äîîãóóð ò¿âøèí ◦ Áèåò êàïèòàëûí õºðºí㺠îðóóëàëò ◦ Õ¿ì¿¿í êàïèòàëûí õºðºí㺠îðóóëàëò  Ýð¿¿ë ìýíäèéí äîðîé áàéäàë  Õàíãàëòã¿é áîëîâñðîë, áè÷èã ¿ñýãã¿é áàéäàë  Äîîãóóð á¿òýýìæ  Äîîãóóð îðëîãûí ò¿âøèí
  • 52.  ¯íýìëýõ¿é ÿäóóðëûí õýìæýý íýã õ¿íä íîãäîõ îðëîãîîñ ãàäíà ò¿¿íèéã õóâààðèëàõ òýãø áóñ áàéäëààñ õàìààðíà. Îðëîãûí ò¿âøèí ºíäºð áàéõ íü ÿäóóñã¿é áàéõ áàòàëãàà áîëæ ÷àäàõã¿é  Õ¿í àìûí õàìãèéí ÿäóó õýñýã ¿éëäâýðëýëèéí áóñ ðàéîíä áàéõ áà ãîë òºëºâ õºäºº àæ àõóéä àæèëëàíà.
  • 53.  Àçè, Àôðèêò ÿäóóñûí 80-90%, Ëàòèí Àìåðèêò 50% îðîí íóòàãò àìü çóóäàã  ÕÁÎ-óóäûí òºðººñ õèéæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëòûí äèéëýíõ íü àæ ¿éëäâýð òºâëºðñºí á¿ñ íóòàãò õèéãääýã
  • 54.  ÕÁÎ-óóäûí àìüäðàë äîðîé á¿ñ íóòãèéí ÿäóóñ äîòîð ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õä¿¿ä îëîíõ. Òýä äóòóó õîîëëîëò, õ¿ðòýýìæã¿é ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý, öýâýð óñíû ãà÷ààëä íýðâýãäýæ áàéäàã  Õ¿í àìûí õàìãèéí ÿäóó õýñýã íü ºðõ òîëãîéëñîí ýìýãòýé÷¿¿ä, òýäíèé ãýð á¿ë áàéíà  Ýíýòõýãò íèéò ºðõèéí 20%, Êåíèä á¿ð 40% èéì ºðõ áàéíà
  • 55.  Ó÷èð íü ◦ èéì ºðõºä àæèë õèéäýã ýð õ¿í áàéõã¿é ◦ ºðõ òîëãîéëñîí ýìýãòýé÷¿¿ä õºëñ áàãàòàé õºäºëìºð ýðõëýíý ◦ íºõö뺺 äýýøë¿¿ëýõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë  ÕÁÎ-óóäàä ýìýãòýé÷¿¿ä ÿëãàâàðëàëä èõ ºðòäºã. Áîëîâñðîë ýçýìøèõ, àëáàí ñåêòîðò àæèëëàõ, àæèë ýðõëýëò, íèéãìèéí õàìãààëëûí òàëààð òºðººñ õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà õºòºëáºðò õàìðàãäàõ áîëîìæ áàãà.