1. Монгол улсын орон нутгийн ачаа тээврийг
логистик хэлхээнд оруулах нь
Ц. Бямба, Э.Лхагвасүрэн
ШУТИС. МИС, Олон Улсын Тээврийн Менежментийн
3-р курсын оюутан
Удирдагч багш: : (Ph.D) доктор Б.Асралт
e-mail: byamba05_101@yahoo.com
kabal146@yahoo.com

2. Хураангуй
Монгол улсын орон нутгийн ачаа тээвэрлэлтийг боловсронгуй болгох нь
ойрын хугацааны шийдвэрлэх асуудал болоод байна. Тиймээс уг асуудлыг
нэгдсэн логистик хэлхээнд оруулсaнаар шийдвэрлэх боломжтой болохыг
судлаач оюутан миний бие тус илтгэлдээ харуулахыг зорьлоо.
Түлхүүр үг: тээврийн логистик, ачаа тээвэр, орон нутгийн тээвэр, логистик
хэлхээ
Оршил
Аливаа улс орны хөгжлийн түвшинг тогтоодог нэг хэмжүүр нь тээврийн
систем, түүний оновчтой зохион байгуулалт байдаг.
Төлөвлөсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай 1990 оноос өмнө манай улс ачаа
тээврийг улсаас зохицуулдаг байсан ч зах зээлийн нийгэмд шилжээд хувийн
өмч давамгайлж энэ талаар нэг их дэвшилт гарсангүй.
Логистикийн тухай ойлголт
Логистик нь дэлхий нийтэд 1960 оноос шинжлэх ухааны нэгэн салбар
болж хөгжсөн бөгөөд манай улсын хувьд 1997 онд анх “Логистикийн холбоо”
байгуулагдсан хэдий ч хөгжлийнхөө эхний шатанд явж байна гэж хэлэхэд
хилсдэхгүй. Гэвч логистикийг хэрэглээний шинжлэх ухаан болохын хувьд хувь
хүн, албан байгууллагууд түүний ач тусыг ойлгож эхэлсэн нь талархууштай юм.

3. Логистикийн нэгэн судлагдахуун нь тээвэрлэлт бөгөөд үр ашигтай, хугацаа бага,
зардал хэмнэх боломжыг олгодог.
Логистик системийн нэгжүүдийн хооронд оновчтой материалын урсгалыг
бий болгоход тээврийн асуудлыг зөв зохистой зохион байгуулах явдал чухал
үүрэгтэй.
Авто тээвэр
Авто тээврийн хамгийн давуу тал бол хаалганаас хаалганд хүргэх, маш
уян хатан олон талтай үйлчилгээ үзүүлэх боломж юм. Өндөр хөгжилтэй
оронуудад авто замын дэд бүтэц сайн хөгжсөн тул авто тээвэр өөрийн давуу
талаа ашиглан маш эрчимтэй хөгжиж байна.
Төмөр зам
Төмөр зам их хэмжээний ачааг алс хол тээвэрлэхэд тохиромжтой бөгөөд
ОХУ, Хятад улсад ачаа бараа тээвэрлэх гол хэрэгсэл болсоор байна. Манай
орны хувьд төмөр зам сайн хөгжөөгүй тул (хүн ам, газар нутгийн ихэнхи нь
баруун зүгт байдаг) уг тээврийн төрлөөр бараа бүтээгдэхүүн тээвэрлэхэд
хязгаарлагдмал.
Агаарын тээвэр
Агаарын тээврийн үйлчилгээ нь үнэ өртөг ихтэй тул онцгой тохиолдолд
ашиглана. Мэдээж хамгийн хурдан сайн үйлчилгээ үзүүлэх чадвартай учир
өөрийн үнэ өртөг өндөртэй ачаа бараа тээвэрлэхэд тохиромжтой.
Усан зам
Усан тээвэр ашиглах явдал мэдээж тухайн улс орны газарзүйн
байрлалаас их шалтгаалах ба энэ төрлийн тээврийн хамгийн бага үнэ өртөгтэй

4. ачаа барааг бөөнөөр нь хамгийн хямдаар тээвэрлэхэд тохиромжтой. Гэвч
манай улс далайд гарцгүй орон болохоор сайн хөгжих боломжгүй. Зөвхөн
Хөвсгөл аймагт бага хэмжээний тээвэрлэлт хийдэг.
Дамжуулах хоолой
Дамжуулах хоолойгоор зөвхөн газрын хий газрын тос ус болон химийн
бодис тодорхой тооны бүтээгдэхүүнийг тээвэрлэх бөгөөд хамгийн бага гол нь
хийг тээвэрлэхэд ашиглана. Манай орны хувьд уг тээврийн төрөл хөгжөөгүй.
Харин томоохон хотуудад бензин хоолойгоор тээвэрлэж болно.
Тээврийн салбарт логистик үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага
Манай улсад логистик үйлчилгээ үзүүлэгч компани зөвхөн транзит тээвэр
(улс хоорондын тээвэр) хийж байна. Логистик үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага
логистик сүлжээний агуулах болон дистбютерын салбарт бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэгчид ганцаарчилсан үйлчилгээ үзүүлэх зорилгоор холбогдоно.
Тээврийн логистик хүлээн авагчид найдвартай шуурхай хурдан хүргэхийн тулд
түүнд оролцох бүх техник хэрэгсэлийн хөдөлгөөн тэдгээрийн багтаамжид
координац синхронизаци оновчлол хийх ба сайн харилцаа холбоо болон
мэдээллийн сүлжээтэй байх шаардлагатай. Орчин үед интернет, сүлжээний
оновчтой программ их хөгжиж байна.
Тээврийн салбарын үндсэн үзүүлэлт
Хүснэгт 1.
Тээврийн төрөл,
2003 он
2004 он
2005 он
2006 он
үзүүлэлтүүд
2006%
2005
I. Бүх төрлийн
тээвэр
Тээсэн ачаа, мян.тн
17622.9
21596.0
23670.4
23971.3
101.3
Ачаа эргэлт, сая
7 504.2
9 169.3
10 267.7
9 692.7
94.4

5. тн.км
Зорчигч тээвэрлэлт,
167.9
194.2
192.8
195.4
101.4
2 246.3
2 621.6
2 646.3
2 771.4
104.7
193.7
243.6
309.5
306.4
99.0
5 335.9
7 561.9
8 081.7
9 189.4
113.7
242.4
282.3
311.0
458.3
147.4
32.7
44.1
44.3
46.1
104.2
Тээсэн ачаа, мян.тн
12 284.7
14 031.8
15 586.3
14 779.8
94.8
дотоодын
6 588.6
6 857.3
7 558.7
7 336.5
97.1
Ачаа эргэлт, сая
7 253.3
8 878.1
9 947.7
9 225.6
92.7
1 782.6
1 916.0
2 160.4
2 193.8
101.5
109.9
135.0
193.6
182.6
94.3
Тээсэн ачаа, мян.тн
2.3
2.3
2.0
2.1
105.1
ачаа
1.5
1.2
1.2
1.4
115.9
Орлого,оны үнээр,
51.1
63.5
71.6
77.7
108.5
сая хүн
Зорчигч эргэлт, сая
хүн.км
Орлого, оны үнээр,
тэрбум төг
II. Авто тээвэр
Тээсэн ачаа, мян.тн
Ачаа эргэлт, сая
тн.км
Орлого, оны үнээр,
тэрбум төг
Ill. Төмөр замын
тээвэр
тн.км
дотоодын
Орлого, оны үнээр,
тэрбум төг
lV. Агаарын
тээвэр
тэрбум төг
Эх сурвалж: Статистикийн эмхтгэл 2007 он.
Бүх төрлийн тээврээр 2006 онд 24.0 сая тн ачаа, давхардсан тоогоор
195.4 сая
зорчигч тээвэрлэсэн нь 2005 оныхоос тээсэн ачаа 1.3 хувь буюу 300.9
мян.тноор,
зорчигч тээвэрлэлт 1.4 хувь буюу 2.6 сая хүнээр тус тус өссөн байна.

6. Төмөр замаар тээсэн ачаа 2005 оныхоос 5.2 хувь буюу 806.5 мян.тн-оор
буурсан байна. Дамжин өнгөрөх тээврийн хэмжээ 4.5 сая тн-д хүрч, 2005
оныхоос 17.2 хувь буюу 927.2 мян.тноор буурсан нь нийт тээсэн ачааны
бууралтад нөлөөлжээ. Авто тээврээр 2006 онд 9.2 сая тн ачаа, давхардсан
тоогоор 190.7 сая тн зорчигч тээвэрлэсэн нь 2005 онтой харьцуулахад тээсэн
ачаа 13.7 хувь буюу 1.1 сая тн-оор, зорчигч тээвэрлэлт 1.3 хувь буюу 2.5 сая
хүнээр тус тус өсчээ.
Авто, төмөр зам, агаарын ачаа тээвэрлэлтийн харьцуула лт
20000
15000
àâòî
òº ì º ð çàì
10000
àãààð
5000
0
2003
2004
2005
2006
График 1
20000
15000
àâòî
10000
òº ì º ð çàì
àãààð
5000
0
2003
2004
2005
2006
График 2
Эндээс үзэхэд авто тээвэр тогтмол өсч байгаа нь ирээдүйд ашигтай байх
боломжийг өгч байна. Мөн манай орны хувьд авто тээвэрлэлт нь бусдаасаа
хязгаарлагдмал биш онцлогтой (төмөр зам нь зориулалтын замыг шаарддаг,
агаарын тээвэрлэлт нь үнэ, өртөг өндөртэй).

7. Иймээс авто тээврийн хандлагийг авч үзье. Прогноз хийхдээ динамик
эгнээний экстрополяцийн аргыг ашигласан бөгөөд үүнд шулуун шугамын
тэгшитгэлийг ашигладаг.
Шулуун шугамын тэгшитгэл: y1 = a0+a1 * t
Дээрх томъёог ашиглан дараах систем тэгшитгэлийг бодвол
А0=5335.9 - а1
9189.4=(5335.9-а1)+4а1
5335.9=а0+а1
9189.4=а0+4а1 эндээс а0 , а1-ийг олъё. 3а1=3853.5 а1=1284.5 а0=4051.4
2007 он=4051.4+1284.5*5=10473.9
2008 он=4051.4+1284.5*6=11758.4
2009 он=4051.4+1284.5*7=13042.9
2010 он=4051.4+1284.5*8=14327.4
Ачааны авто тээвэрлэлтийн өсөлтийн чиг хандлага
График 3
15000
10000
à÷àà
5000
0
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Орон нутгийн ачаа тээвэрлэлтийн өнөөгийн байдал
Тулгамдсан асуудал

8. 1. Өмчлөлийн харилцааны шинэчлэлт хийгдэж төлөвлөгөөт эдийн засгийн
удирдлагын арга, зохион байгуулалтыг халсанч түүний оронд үйлчлэх
зах зээлийн арга механизмыг бүрэн бүрдүүлж төлөвшүүлэхгүй
байгаагаас үйлчилгээнд эдийн засгийн зохицуулалт алдагдаж байна.
2. Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд авто тээврийн талаар хяналт
тавих биеэ даасан чадварлаг алба байхгүй. Ялангуяа тээвэр
зохицуулалтын алба ор төдий ажилладаг.
3. Насжилт өндөр, стандартын шаардлага хангахгүй бүрэн бус тээврийн
хэрэгсэлээр ачаа тээврийн үйлчилгээг залгуулдаг.
4. Ажил үйлчилгээний гологдол их, үйлчилгээний соёл, баталгаа муу
Орон нутгийн ачаа тээвэрлэлтийн өнөөгийн байдал
Хөдөө орон нутагт бизнес хийдэг хүмүүсээс авсан судалгаа.
Уг судалгааг Монгол улс, ОХУ-ын хувь нийлүүлсэн төмөр зам, Нарантуул
олон улсын худалдааны төв, Барс худалдааны төв зэрэг орон нутгийн ачаа
тээвэрлэлт хийдэг гол гол төвүүдээс түүвэрлэн авав.
Судалгааны зорилго:
Монгол улсын хувьд Улаанбаатар хотоос хөдөө орон нутагт хувь хүн, аж
ахуйн нэгж байгууллагуудын ачаа тээвэрлэлт хэр зэрэг найдвартай,
баталгаатай тээвэрлэж байна вэ? гэсэн асуултанд хариулах нь уг судалгааны
зорилго оршино.
Судалгааны явцад орон нутгийн ачаа тээвэрлэлтийн нэгдсэн терминал
байхгүйгээс судалгаа хийхэд хүндрэлтэй зүйл ажиглагдсан. Мөн хүмүүсийн
харилцааны соёл дутмаг, дүгнэлт өгөх чадвар муу байсан нь ажиглагдсан.

9. Энэхүү судалгааг товчхон дүгнэвэл манай улсын орон нутгийн ачаа
тээвэрлэлт нь маш их дутагдалтай байна. Өөрөөр хэлбэл, ачаа тээврийн
нэгдсэн зохион байгуулалт байхгүй, хүмүүс хоорондын итгэлцэлийн үндсэн
дээрээс хийгддэг нь илэрхий байна.
Эдгээрээс харахад цаашид тээврийн компаниуд орон нутгийн ачаа
тээвэрлэлтэнд анхаарч үзэх шаардлагатай байна. Мөн эрдэмтэн судлаачид,
тээврийн чиглэлээр суралцдаг оюутнууд энэ талаар судалгаа шинжилгээ хийх
шаардлагатай байна. Цаашилбал орон нутгийн нэгдсэн логистик төв байгуулах
нь хэн хэндээ ашигтай зүйл болно. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглэгчидийн хувьд ачаа
барааг даатгалд хамруулж, найдвартай, зардал хэмнэж түргэн шуурхай үйлчлэх
нь ашигтай.
Судалгаа ¹1
1. Та хаанаас бүтээгдэхүүнээ авдаг вэ?
А. Захаас
(54)
б. Худалдааны бөөний төвөөс (21)
в. Үйлдвэрийн газраас нь
(9)
г. Дэлгүүрээс
(0)
д. Эрээнээс
(19)
е. Бусад
(8)
60
50
40
30
1
20
10
0
À
Á
â
Ã
ä
å
2. Үйлдвэрээс нь авахад бэрхшээл бий юу?
А. Сонирхож үзээгүй
(45)

10. б. Их хэмжээгээр авах шаардлагатай
(32)
в. Үйлдвэрийг нь мэддэггүй
(10)
г. Бэрхшээл байхгүй
(8)
50
40
30
2
20
10
0
À
Á
â
Ã
3. Гадаад улс орноос бүтээгдэхүүн тээвэрлэхдээ ямар тээврийн хэрэгсэл
хэрэглэдэг вэ?
А. Төмөр замаар
(57)
б. Агаарын тээвэр
(0)
в. Авто замын тээвэр
(21)
г. Гадаадаас авдаггүй
(22)
60
50
40
30
3
20
10
0
À
Á
â
ã
4. Та хөдөө орон нутагт бүтээгдэхүүнээ тээвэрлэхдээ яаж тээвэрлэдэг вэ?
а. Хувь хүмүүстэй тохиролцож авто машинаар
(86)
б. Өөрөө
в. Авто тээврийн компанитай гэрээ байгуулж
г. Төмөр замаар
д. Агаараар
(11)
(0)
(16)

11. 100
80
60
тээвэрлэлт
40
20
0
а
б
в
г
д
5. Хэрэв хувь хүмүүстэй тохиролцож тээвэрлэхдээ ямар бэрхшээл гардаг
вэ?
А. Зардал их
(46)
б. Найдваргүй
(23)
в. Хугацаа их алддаг
(29)
г. Мэдэхгүй
(4)
д. Бэрхшээл гардаггүй (18)
50
40
30
5
20
10
0
À
Á
â
Ã
ä
6. Орон нутгийн ачаа тээвэрлэлтийн өнөөгийн байдалд таны өгөх дүгнэлт,
цаашид анхаарах зүйлс:
Харъяа аймаг, хот: 13 аймаг
Эрхэлсэн ажил:
хувь 87%, бусад 13%
Хүйс:
63%
63%
87%
13%
Нас:
24-61
37%
эм 37%, эр

12. Эндээс үзэхэд хүмүүс ихэвчлэн хувь хүмүүстэй тохиролцож тээвэрлэдэг.
Хүнсний зориулалттай бүтээгдэхүүнийг хувь хүмүүс өөрсдөө тээвэрлэж
байгаа нь зардал, цаг хугацаа их алдаж байна. Нөгөө талаас хөдөө орон
нутгийн хувь хүмүүс, албан байгууллага нь ихэнхдээ зах болон бөөний
төвүүдээс авдаг учраас бүтээгдэхүүн нь үйлдвэрийн үнээр байдаггүй.
Үйлдвэрээс авбал их хэмжээгээр авах шаардлага гардаг учир ийм боломж
байдаггүй. Мөн Хятад болон хөрш зэргэлдээ улсаас барааг төмөр замаар
ихэвчлэн авчирдаг. Авчирсан бараагаа хувь хүмүүстэй тохиролцож орон
нутагруу тээвэрлэдэг. Ингэх нь зардал их гардаг ч ачаа тээврийн нэгдсэн
логистик төв байдаггүй болохоор зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байдаг.
Найдвартай гэсэн баталгаа байдаггүй учраас эвдрэл гэмтэл, хугацаанаасаа
хоцрох зэрэг бэрхшээл их гардаг. Мөн даатгалд хамрагддаггүй бөгөөд энэ нь
эргэн төлөгдөх нөхцөл бага болно. Тийм учраас монгол орны орон нутгийн ачаа
тээвэрлэлтэнд 7 гол зангилаа байна. 5 нь авто замаар, 2 нь төмөр замаар
тээвэрлэх боломжтой.

13. Авто зам: 1. Улаанбаатар хот—Арвайхээр — Баянхонгор— Алтай— Ховд—
Өлгий
2. Улаанбаатар хот— Цэцэрлэг— Улиастай— Улаангом
3. Улаанбаатар хот— Булган— Мөрөн
4. Улаанбаатар хот— Өндөрхаан — Чойбалсан
Баруун-урт
Төмөр зам: 1. Улаанбаатар хот— Говьсүмбэр— Сайншанд
2. Улаанбаатар хот — Дархан — Эрдэнэт— Сүхбаатар
Эдгээр зангилаанд байгаа аймгийн төвүүдийг нэгдсэн зохион
байгуулалтанд оруулж тээвэрлэлт хийж байх нь цаг хугацаа, зардлыг хэмнэх
боломжтой. Эдгээрийг хийхийн тулд аймгийн төвүүдэд мэдээлэлийн бааз
байгуулж нэгдсэн төвөөс хувиарлалт хийнэ. Мөн тухайн аймагт оршин суугч
хувь хүн, аж ахуйн нэгж байгууллага нь логистик төвд хандаж тухайн бараа
бүтээгдэхүүнээ захиалж авах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл, хөдөөний хэрэглэгч
хотруу явахгүй шууд логистик төвд хандана гэсэн үг. Тэнд тухайн бараа,
бүтээгдэхүүний үйлдвэрийн үнэ, тээврийн зардал гэх мэт хэрэгтэй бүх мэдээлэл
нь тавигдана.
Энэхүү логистик төвийг тодорхойлох “SWOT” шинжилгээгээ.
Давуу тал “S”
-
Зардал багасана.
-
Цаг хугацаа хэмнэнэ.
Сул тал “W”
-
Цаг хугацаа шаардлагатай.

14. Даатгалд хамрагдана.
Аюул “О”
Боломж “Т”
Захиалгаа дийлэхгүй болох.
-
Зах зээлийн багатаамж сайн.
(хэрэглэгчийн захиалгын
-
Өрсөлдөгч компани байхгүй.
хурд нь хүчин чадлын хурдаа
-
-
Гадаад зах зээлийг татах
хэт давах)
-
боломжтой болно.
Өрсөлдөгч байгууллагын тоо
олшрох магадлалтай.
Логистик хэлхээний ерөнхий схем:
ñóì
ñóì
àéìàã
ã
ñóì
àéìàã
ãã
ñóì
Ëîãèñòèê òºâ
ñóì
àéìàã
ã
àéìàã
ãã
àéìàã
ã
ñóì
ñóì
ñóì
ñóì
ñóì
Дүгнэлт
Монгол улсын ачаа эргэлт нь зорчигч эргэлтээс даруй 3.5 дахин их байна. Энэ
нь манай ачаа тээвэрлэлтэнд зах зээл их байгааг харуулж байна. Тэр тусмаа

15. орон нутагт ачаа тээвэрлэлт хийдэг, логистик үйлчилгээ үзүүлэгч тээврийн
төрөлжсөн компани байхгүй байгаа нь энэ зах зээлд төрүүлж орох нь ашгийг
төрүүлж хүртэнэ гэсэн үг.
Ингэж логистик хэлхээнд оруулснаар:
Хэрэглэгчидийн хувьд
1.
Зардал хэмнэнэ.
2.
Найдварт байдлын магадлал нэмэгдэнэ.
3.
Эргэн төлөгдөх нөхцөл бүрдэнэ.
4.
Цаг хугацаа бага зарцуулна.
Байгууллагын хувьд
1.
Их ашиг олох боломжтой.
Улс орны хувьд:
1.
Зам тээврийн дэд бүтэц сайжирна.
2.
Логистикийн шинжлэх ухааны хэрэглээ, ач холбогдол
өндөрсөнө.
3.
Ажлын байр нэмэгдэнэ.
4.
Хүн амын амжиргааны түвшин дээшлэнэ.
5.
Орон нутаг жигд хөгжинө.
Ашигласан материал:
1. ШУТИС-Систем судалгааны хүрээлэн “Логистик” УБ хот, 2003 он.
Д. Бадарч, А. Мөнхболд.
2. Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль “Бизнесийн статистик”

16. УБ хот, 2004 он
Л. Эрдэнэсувд.
3. Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн Газар “Статистикийн
бюллетень”
УБ хот, 2006 он
4. Эрдэм шинжилгээний онол практикийн бага хурлын илтгэлийн эмхтгэл
УБ хот, 2006 он
5. www.MCAA.gov.mn
6. www.nso.mn
Зохиогчийн тухай
Цэндийн Бямба - 2005 онд Өвөрхангай аймгийн 1-р сургуулийг төгссөн. ШУТИС -МИС-д
2005 онд элсэн орж “Олон Улсын Тээврийн Удирдлага”-ын мэргэжлээр 3 дахь жилдээ
суралцаж байна. Суралцах хугацаандаа МАСЗХ-оос зохион байгуулсан “Мастер-2007”
Эрдэм шинжилгээний бага хуралд 2-р байранд орсон.