1. Шинжлэх Ухаан Технологийн Их сургууль
Уул Уурхайн Инженерийн сурууль
Удирдагч............................................ Ж.Бямба-Юу/Ph.D/
Гүйцэтгэсэн….........................................Ж.Индра/H.MG06D016/
Улаанбаатар хот.
2010 он

2. Үнийг экологи, чанарын параметрүүдээс хамааруулан тогтоох
шинжилгээ
Ж.Бямба-Юу*, Ж. Индра**
*УУИС-н УМТХПБагийн дэд профессор (Ph.D)
** УУИС-н УУУ-IV курсийн оюутан
e-mail:-indra_mg@yahoo.com
Илтгэлийн хураангуй:
Манай орны нүүрсний салбарын уурхайнуудын үнийн түвшин нь зардлаа
хаагаад ашгаараа үйлдвэрлэлийн капиталлаа өргөтгөх эх үүсвэрийг бүрэлдүүлж
чадахгүй байгаагаас гадна арилжааны банкны зээлийн хүү өндөр, эрсдэл ихтэй
байна. Нүүрсний үнийн хязгаарыг төвөөс хатуу тогтоон барьж байгаа нь тус
салбарыг санхүүгийн төлбөрийн чадваргүй, өөрийн капиталтай болоход
ихээхэн бэрхшээл учруулж байгаа учир дэлхийн улс орнуудын жишгээр уурхай
бүрийн нүүрсний параметрүүдийг тооцсон функциональ өртгийн аргаар үнийг
бүрэлдүүлж тогтоох шаардлагатай байна. Энэхүү ажил нь нүүрсний Шарын гол,
Багануур, Шивээ овоо, Баянтээг, Таван толгой, Налайх, Нүүрст хотгор, Хар
тарвагатай, Элдэв, Нарийн сухайт, Адуунчулуун уурхайнуудын нүүрсний
олборлолт, баяжуулалтад хийсэн судалгаагаар салбарын нүүрсний дундаж
үнийн дундаж параметрыг оновчлон уурхай бүрт нүүрсний параметрийн
үзүүлэлтийн онцлогоор нь үнэ бүрэлдүүлэхэд оршиж байгаа болно.
Түлхүүр үгс: нүүрс, эрчим хүчний нүүрс, илчлэг, үнслэг, чийглэг, үнэ
Оршил:

3. Уул уурхайн үйлдвэрлэлийн таваарийн үнэ бүрэлдүүлэх гол бодлого бол дэлхийн
зах зээлийн түвшинд бүтээгдэхүүнийхээ үнийг хүргэн хуулийн дагуу улсын төсөв
бүрэлдэхэд хувь нэмрээ оруулж, үйлдвэрээ өргөтгөх болон технологи, техникийн
түвшинг
дээшлүүлэх
инновацийн
төслийг
санхүүжүүлэх
инвестицийн
хуримтлалтай болох, хамт олныхоо цалин хөлсийг нэмэгдүүлэх, нийгмийн
асуудлуудыг шийдвэрлэхэд хүрэлцэх хэмжээний ашигтай байх явдал юм.
Таваарийн үнэ бүрэлдүүлэх бодлого нь доорхи гурван ангилалтай. Энэ нь:
1. Ашиггүй эсвэл бага ашигтай үйлдвэрүүд ашигтай ажиллах үнийн бодлого
явуулж, дампуурлаас хамгаалж үнэ бүрэлдүүлэх
2. Үр
ашигтай ажиллаж байгаа үйлдвэрүүд бол бүх талаар
орлогоо
нэмэгдүүлэх, тодорхой инвестицийн программ хэрэгжүүлж тогтвортой ашиг
хуримтлалтай болох
3. Бүх бүтээгдэхүүний нийлүүлэлт, чанар нь баталгаатай нэр хүндтэй, ашиг нь
тогтвортой
болсон
нөхцөлд
өөрийн
төрлийн
адилхан
технологитой
үйлдвэрүүдийн таваарийг үнийн бодлогоор зах зээлээс шахан гаргах зэрэг
болно.
Уул уурхайн үйлдвэрийн өртөг-зардал, олборлолт, баяжуулалт, металлурги
бэлтгэх эрдсийн бүтэц, найрлага зэрэг олон параметраас үнэ бүрэлдэлт
хамааралтай. Иймээс уул уурхайн аж үйлдвэрийн дотоод салбаруудын таваарын
үнэ бүрэлдэлт тус бүртээ онцлогтой. Тухайлбал:
•
Нүүрсний үйлдвэрт үнэ бүрэлдэхэд илчлэг, үнслэг, чийгшилт зэрэг
хэрэглээний ашигтай чанараас гадна антроцийн, чулуун ба хүрэн нүүрс
гэсэн онцлогуудтай.
•
Өнгөт металлын уулын үйлдвэрт баяжмалын бүтэц, агуулгаас гадна
технологийн хязгаар (металлургийн үйлдвэрт бэлтгэгдэх параметр чанар)
үнэнд шууд нөлөөлнө.

4. •
Төмрийн хүдрийн баяжуулалт, металлургийн үйлдвэрт бэлтгэх агуулгаар нь
үнэ зэргийн марк байдлаас гадна хүдрийн металлургийн үнэт чанарын
коэффициентаар хүдэр-таваарын эцсийн үнийн хэлбэлзлийг зохицуулдаг.
Í¿¿ðñíèé ¿íèéã ÷àíàðûí ïàðàìåòð¿¿äýýñ íü õàìààðóëàí
¿íèéã òîãòîîõ àðãà ç¿é:
1. Í¿¿ðñíèé óóðõàéíóóäûí 1 òîíí í¿¿ðñíèé äóíäàæ Ẻíèé ¿íý (×àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àâ÷
¿çýýã¿é áàéõ ¿åèéí) Äóíäàæ Ẻíèé ¿íý=Çàðäàë+Àøèã
Ýíä àøãèéã àâ÷ ¿çýõäýý: Àøèã=Çàðäàë*18% ãýæ àâ÷ ¿çëýý.
2. 1 òîíí í¿¿ðñíèé äóíäàæ èë÷ëýã
n
t=
∑t × Q
i =1
i
i
(1)
n
∑Q
i
i =1
ti −óóðõàé òóñ á¿ðèéí í¿¿ðñíèé äóíäàæ èë÷ëýã
Qi −óóðõàé òóñ á¿ðèéí æèëä îëáîðëîæ áóé í¿¿ðñíèé õýìæýý
3. 1 òîíí í¿¿ðñíèé äóíäàæ ¿íý
n
p=
∑ p ×Q
i
i =1
i
n
∑Q
i =1
(2)
i
pi −óóðõàé òóñ á¿ðèéí í¿¿ðñíèé äóíäàæ èë÷ëýã
4. Äóíäàæ èë÷ëýãèéí ¿íý
pα =
p
t
(3)
5. Í¿¿ðñíèé ñàëáàðûí Ẻíèé ¿íèéã õýëáýëç¿¿ëýõ (ºñãºõ áóóðóóëàõ) êîýôôèöèåíò. R0 =2.5
(Îðîñûí ñòàíäàðòûã àâëàà.)
6. ¯íñëýãýýñ íºëººëºõ êîýôôèöèåíò
Riβ =
100 + ( β − β i ) × R0
100
(4)

5. Riβ -
Òóõàéí
í¿¿ðñíèé
óóðõàéí
í¿¿ðñíèé
Ẻíèé
¿íèéã
¿íñëýãèéí
õýìæýýãýýð
õýëáýëç¿¿ëýõ êîýôôèöèåíò
β −Í¿¿ðñíèé ¿íñëýãèéí äóíäàæ
n
β =
∑β ×Q
i
i =1
i
(5)
n
∑Q
i
i =1
βi −Óóðõàé òóñ á¿ðèéí í¿¿ðñíèé äóíäàæ ¿íñëýã
7. ×èéãëýãýýñ íºëººëºõ êîýôôèöèåíò
Rij =
Rij
100 + ( j − ji ) × R0
100
(6)
- Òóõàéí í¿¿ðñíèé óóðõàéí í¿¿ðñíèé Ẻíèé ¿íèéã ÷èéãëýãèéí õýìæýýãýýð
õýëáýëç¿¿ëýõ êîýôôèöèåíò
j−
Í¿¿ðñíèé
÷èéãëýãèéí äóíäàæ
n
j=
∑ j ×Q
i =1
i
i
(7)
n
∑Q
i
i =1
ji − Óóðõàé òóñ á¿ðèéí í¿¿ðñíèé äóíäàæ ÷èéãëýã
8. Эколоийн үзүүлэлтээс íºëººëºõ êîýôôèöèåíò
Reϕ =
(
)
100 + ϕ − ϕi × R0
100
(8)
Reϕ - Òóõàéí í¿¿ðñíèé óóðõàéí í¿¿ðñíèé Ẻíèé ¿íèéã ялгаруулах метаны õýìæýýãýýð
õýëáýëç¿¿ëýõ êîýôôèöèåíò
ϕ Í¿¿ðñíèé ялгаруулах метаны äóíäàæ
−
n
ϕ=
∑ϕ
i =1
i
× Qi
n
∑Q
i =1
i
(9)
ϕ −Óóðõàé òóñ á¿ðèéí ялгаруулах метаны äóíäàæ ¿íñëýã
i
9. Æèíõýíý Ẻíèé ¿íý íü:

6. pi = pα ×ti × Riβ × Rij × Reϕ
(10)
Хүснэгт 1
Нүүрс олборлолтоороо тэргүүлдэг 11 нүүрсний уурхайн чанарын үзүүлэлтээс
хамааруулан нүүрсний үнийн байх ёстой түвшинг тогтоовол Өгөгдөл:
1 òí í¿¿ðñ ¿éëäâýðëýõ
¿éëäâýðëýëèéí çàðäàë
Èë÷ëýã, êêàë/êã
×èéãëýã, %
¯íñ, %
1 òí í¿¿ðñíýýñ
øààðäàãäàõ àøèã
(Çàðäëûí 18%)
¯éëäâýðèéí
Ẻíèé ¿íý
(Çàðäàë+Àøèã)
Òýìäýãëýãýý
Æèëèéí îëáîðëîëò,
ìÿí òí
Á
Îðøèí áàéãàà
àéìàã õîò
Áàëàíñûí íººö,
ñàÿ òí
Óóðõàéí íýð
Í¿¿ðñíèé ÷àíàð
Q
Z
T
J

Z*18%
P
1
Øàðûí ãîë
Äàðõàí-Óóë
38
545,7
14418
3900
18
22
2595,24
17013,2
2
Áàãàíóóð
Óëààíáààòàð
713
2827,6
13073
3200
33
18
2353,14
15426,1
3
Øèâýý-Îâîî
Ãîâüñ¿ìáýð
1306
1416,12
8832,4
2690
43,5
17,3
1589,83
10422,2
4
Áàÿíòýýã
ªâºðõàíãàé
29,7
30
3100
4680
5,2
22,6
558
3658
5
Òàâàí òîëãîé
ªìíºãîâü
3500
880
7200
5600
6,9
14,6
1296
8496
6
Íàëàéõ
Óëààíáààòàð
59
8
4800
4200
21
16,5
864
5664
7
Í¿¿ðñò õîòãîð
Óâñ-Õºõìºðºí
142,3
38
4200
4100
2,1
19,6
756
4956
8
Õàð
òàðâàãàòàé
Óâñ-Ìàë÷èí
36
36
3200
5000
16
20
576
3776
9
Ýëäýâ(Àëàã
òîãîî)
Äîðíîãîâü
50
315,3
13258
5200
11
12
2386,44
15644,4
10
Íàðèéí ñóõàéò
ªìíºãîâü
50
1800
6200
4200
5
18
1116
7316
11
Àäóóí÷óëóóí
Äîðíîä
23
250
5800
2400
28
16,8
1044
6844

7. Хүснэгт 2
1999 оноор нүүрсний уурхайнуудын метан ялгарлын нэгтгэсэн дүн
Нүүрсний
уурхайнууд
Олборлосон нүүрс
Шарын гол
Багануур
Шивээ-Овоо
Баянтээг
Таван
толгой
Налайх
Нүүрст
хотгор
Хар
тарвагатай
Элдэв (Алаг
тогоо)
Нарийн
схайт
545.70
2827.60
1416.12
30.00
Адуунчулуун
250.00
Дүн
8146.72
880.00
8.00
38.00
36.00
315.30
1800.00
Метан ялгарал, Гегаграмм CH4
Нүүрс
олборлолтын
үеийн
0.46
2.37
14.32
0.02
Олборлотын
дараах үеийн
0.4
0.09
0.06
0.01
0.03
0.03
0.03
0
0.24
0.02
1.38
0.13
0.19
19.52
0.02
3.6
0.05
0.28
2.99
0

8. Хүснэгт 3
¯éëäâýðèéí ãàçðûí Ẻíèé ¿íý (á¿õ
õýëáýëçëèéã òîîöñîí)
1
Øàðûí ãîë
12314,3
0,888
1,13
1,10
2,5
31099,
5
16971
848,55
8 254,55
1613,638
6 640,91
2
Áàãàíóóð
10104,1
0,988
0,76
1,04
2,5
19025,
4
53796,13
2689,8
14 141,11
3085,277
11 055,83
3
Øèâýý-Îâîî
8493,72
1,006
0,49
0,68
2,5
10668,
6
15108,02
755,4
1 844,92
184,4923
1 660,43
4
Áàÿíòýýã
14777,2
0,873
1,45
1,11
2,5
47016,
2
1410,486
70,52
1 246,96
124,6962
1 122,27
5
Òàâàí òîëãîé
17682,1
1,073
1,41
1,10
2,5
67122,
4
59067,71
2953,3
49 778,33
11994,58
37 783,74
6
Íàëàéõ
13261,6
1,026
1,06
1,11
2,5
36123,
3
288,9861
14,44
236,14
23,61368
212,52
7
Í¿¿ðñò õîòãîð
12945,8
0,948
1,53
1,11
2,5
47105
1789,99
89,49
1 540,89
154,0891
1 386,80
8
Õàð
òàðâàãàòàé
15787,6
0,938
1,18
1,11
2,5
43967
1582,811
79,14
1 388,47
138,847
1 249,62
9
Ýëäýâ(Àëàã
òîãîî)
16419,1
1,138
1,31
1,10
2,5
61311,
4
19331,49
966,57
14 184,67
3096,168
11 088,50
1
0
Íàðèéí ñóõàéò
13261,6
0,988
1,46
1,07
2,5
47912,
7
86242,77
4312,1
70 770,64
17242,66
53 527,98
1
1
Àäóóí÷óëóóí
7578,04
1,018
0,88
1,10
2,5
17114,
1
4278,527
213,92
2 614,60
261,4601
2 353,14
Àøèã, ñàÿ.òºã
R0
Îðëîãûí àëáàí òàòâàð, ñàÿ.òºã
Reϕ
Òàòâàð íîîãäóóëàõ îðëîãî, ñàÿ.òºã
Rij
ÀÌÎÀÒ, ñàÿ.òºã
Riβ
Áîðëóóëàëòûí îðë îãî, ñàÿ.òºã
×èéãëýãýýñ õýëáýëçýõ ¿íý
P ×t i
α
Óóðõàéí íýð
¿íýä íºëººëºõ êîýôôèöèåíò
¯íñëýãýýñ õýëáýëçýõ êîýôôèöèåíò
Òýìäýãëýãýý
¹
коэффициент
1 êã í¿¿ðñíèé èë÷ëýãò
íîîãäîõ ¿íý
Экологоос нөлөөлөх
Äýýðõ ºãºãäºëä ¿íäýñëýí ¿éëäâýðèéí ãàçðûí ÷àíàðûí ïàðàìåòð¿¿äýýñ õàìààðóóëàí í¿¿ðñíèé ¿íèéã
òîãòîîâîë:


9. Дүгнэлт:
Хүснэгт 4
2 уурхайн жишээн дээрхи уурхайн үнийг тооцсон үзүүлэлт
¯ç¿¿ëýëò
1 òîíí í¿¿ðñíèé ººðèéí ºðòºã
Îäîîãèéí
1 òîíí í¿¿ðñíèé
×àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã
¿íý
òîîöñîí
Àøèã, ñàÿ.òºã
1 долларын
ашиг(долларт
хөрвүүлсэн)
1 тн нүүрсэнд
ноогдох ашиг
Îäîîãèéí
×àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã
òîîöñîí
Îäîîãèéí
×àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã
òîîöñîí
Îäîîãèéí
×àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã
òîîöñîí
Áàãàíóóð
13073
12500
Øèâýý-Îâîî
8,832.4
7856.4
18483.33
10264.98
-2.54
-1771.75
3887.20
1161.61
-4 цент
-12цент
29цент
13цент
-0.89
-1251.12
1374.73
820.27

10. 1-р зураг. Чанарын үзүүлэлтийг тооцсон үнийн харьцуулалт
2-р зураг. Чанарын үзүүлэлтийг тооцсон уурхайнуудын ашгийн харьцуулалт
Нүүрсний салбаруудын алдагдлыг багасгах, санхүү эдийн засгийн хувьд үр
ашигтай ажиллах оновчтой үнийг тогтоохийн тулд
нүүрсний үнийг экологи,
чанарын параметруудаас нь хамааруулан тогтоолоо. Энэхүү аргыг ашигласнаар
монгол орны томоохон нүүрсний уурхайнуудыг хамраад байгаа эдийн засгийн
алддагдал арилах, хүлэмжийн хийн (агаарын бохирдолт) бохирдлыг багасгах
боломжтой юм. Чанарын параметруудаас
хамааруулан
тогтоосон үнэ нь
бүтээгдэхүүний нэг долларын ашгийг дараах хүснэгтэд харуулснаар өсгөсөн
байна.
Ашигласан ном:
1. Ж.Бямба-Юу “Бизнес үйл ажиллагааны бүтэц ба удирдлага” УБ 2003 он
2. Ж.Бямба-Юу , С.Цэдэндорж “Уул уурхайн технологи, эдийн засаг” УБ2008 он
3. П.Очирбат, Л.Пүрэв, Ж.Лхамсүрэн, Д.Чулуун, Сун Юун Сонь “Монгол орны
геологи уул уурхайн ном” УБ 2008 он

11. Зохиогчийн тухай:
Жигжидийн Бямба-Юу Монгол улсын ШУТИС-ийн Уул уурхайн инженерийн
сургуулийн “Уурхайн менежмент ,Тогтвортой хөгжилийн профессорын баг”-ийн
дэд профессор, эдийн засгийн ухааны доктор (Ph.D)
1964 онд Нефть, байгалийн хийн Оросын их сургуулийг Москва хотод төгсч, нефть
химийн үйлдвэрийн инженер –эдийн засагч, 1979 онд ОХУ-н Москвагийн
удирдлагын академид “Шинжлэх ухаан –техникийн дэвшлийн төлөвлөлт” сэдвээр
эдийн засгийн ухааны доктор (Ph.D) –ын зэрэг хамгаалсан.
Жаргалсайханы Индра. ШУТИС-н УУИС-н Уул Уурхайн Удирдлагын дөрөвдүгээр
курст суралцдаг.