1. ภาษิตชาวบ้ าน
ภาษิต หมายถึง ถ้ อยคาทีเ่ รียบเรียงขึนเพือใช้ ในการสื่ อสารซึ่งให้ แง่ คิด คติ หรือซ่ อนความหมาย
้ ่
ในเชิงติชมและเปรียบเทียบ
ภาษิตชาวบ้านอาจจัดแบ่งเป็ นประเภทได้ดงนี้
ั
๑.ภาษิตที่มีคติมุ่งสั่งสอนอบรม ภาษิตประเภทนี้ใช้คาสั้น ฟังเข้าใจได้ทนทีไม่เข้าใจผิดเป็ นอย่างอื่น แม้บางภาษิต
ํ
ั
ต้องคิดบ้างก็ไม่ยากนัก เพราะสิ่ งที่พดเทียบ ยกมาจากของจริ งที่แลเห็นได้สะดวก เช่น
ู
๑.๑ อย่าหนุกตามเพื่อน = อย่าสนุกตามเพื่อน
่
๑.๒ เข้าบ้านท่านต้องหางหดเข้าวาน = เมื่ออยูในบ้านเขาต้องยอมเขาไว้ก่อน
๑.๓ คนขี้คร้านทําการอกแตก = คนขี้เกียจมักทํางานหักโหมจนเกินกําลัง
๑.๔ ตามหลังนายหมาไม่ขบ = การทําอะไรตามผูใหญ่ มักไม่เสี ยหาย
้
๑.๕ ปากอี้ฆ่าคอ = ปลาหมอตายเพราะปาก
๑.๖ อย่านอนบ้านคนมี ตามหลังโหมหนี นอนหลับโรงปอ = อย่าไปนอนค้าง คืนบ้านคนมังมี อย่าตามหลังพวกโจร
่
อย่านอนในบ่อนการพนันเพราะมีแต่พลอยเสี ยหายด้วย
๑.๗ นอนสู งให้ควํ่า นอนตํ่าให้หงาย = เมื่อเป็ นผูใหญ่มีตาแหน่งสู งทําอะไรให้คิดถึงผูนอย ผูนอยก็ตองคิดถึงผูใหญ่
้
ํ
้ ้ ้ ้
้
้
่
๑.๘ เข้าเมืองตาเหล่ตองเหล่ตาตาม = อยูที่ใดต้องปรับตัวให้เข้ากับสิ่ งแวดล้อม
้
๑.๙ ช้างแล่นอย่ายุงหาง = นํ้าเชี่ยวอย่าขวางเรื อ
๑.๑๐ หวานเป็ นลม ขมเป็ นยา = คําหวานมักไร้ประโยชน์ คําติเป็ นยาแก้
๑.๑๑ แพ้ชนะอย่าแพ้โห่ = ถ้าจะล้มเลิกก็ขอให้เป็ นเพราะทําแล้วไม่อาจสําเร็ จได้ อย่าล้มเลิกเพราะคําวิจารณ์ของผูอื่น
้
๑.๑๒ ตื่นแต่ดึก สึ กแต่หนุ่ม = จะทําอะไรให้รีบทําเสี ย ยังมีโอกาสมาก
๑.๑๓ อย่าขนดินถมปลวก = อย่าเอาเนื้อหนูไปเจือเนื้ อช้าง
๑.๑๔ ทําไหร่ ให้ถามพระเสี ยหมัง = จะทําอะไรควรปรึ กษาผูรู้เสี ยบ้าง จะได้ไม่เสี ยหาย
้
่
่
๒.พวกสํานวนเปรี ยบเทียบ ภาษิตประเภทนี้มีความเปรี ยบอยูในตัว แต่ไม่ตรงทีเดียว บางทีเป็ นแบบคําพังเพย เช่น
๒.๑ ใหญ่พร้าวเฒ่าลอกอ = อายุมากเสี ยเปล่าไม่ได้มีลกษณะเป็ นผูใหญ่
ั
้
๒.๒ หางเตาค่ากับหางแลน = ขิงก็รา ข่าก็แรง
๒.๓ กินค่าเข้ารั้ว ทําค่าไม้โท้ = กินมากแต่ทาน้อย
ํ
๒.๔ พร้าวก้าออกโลกเป็ นพร้าว = เริ่ มเหตุไว้อย่างไร ผลที่ตามมาก็เป็ นตามเหตุ
๒.๕ ทํางานสงหมาพอพ้นซั้ง = ทํางานแบบขอไปที
๒.๖ หมาเห่าเรื อบิน = พูดจาเกินฐานะ หรื อทําอะไรไม่เจียมตัว
๒.๗ พูดค่าศอกออกไปค่าวา = นําเรื่ องไปเสริ มต่อเกินไปจากที่ได้ยนมา
ิ
๒.๘ วัวใครเข้าคอกคนนั้น = ใครทํากรรมดีชวย่อมได้รับกรรมตามที่ตนกระทํา
ั่
๒.๙ ตัวไหนตากตัวนั้นไข = กินปูนร้อนท้อง หรื อ วัวสันหลังหวะ

2. ๒.๑๐ ไม่เต็มแล่ง = บ้าๆบอๆ
๒.๑๑ สามนํ้าไม่เปื่ อย = ทําเป็ นเฉื่ อยชาเกียจคร้าน แบบทองไม่รู้ร้อน
๒.๑๒ หมาหัวเน่า = กระโถนท้องพระโรง
๒.๑๓ ยิงช้างอย่าหมายช้าง = การทํางานใหญ่ ๆ อย่าหวังว่าจะได้รับผลตามที่คิด
่
๒.๑๔ เสาเร็ อนอยูบนหอพาย = คนจรจัด
๒.๑๕ ฝัดด้งเปล่า = ความหวังเหลวเป็ นนํ้าต้องเสี ยแรงเปล่า
๒.๑๖ นังในด้งยกตัวเอง = คนที่ยกยอตนเองย่อมยกไม่ข้ ึนกลับแสดงความโง่ให้เขาหัวเราะเยาะ
่
๒.๑๗ เย็บจากมุงท็อง = เกี่ยวแฝกมุงป่ า
้
๒.๑๘ อย่าฝากกล้วยไว้เด็ก อย่าฝากเหล็กไว้ช่าง = อย่าฝากอะไรที่ผรับจะได้ประโยชน์โดยตรง เขามักเบียดบัง
ู้
เอาผลประโยชน์
๒.๑๙ ทําไม่สอกไม่เคลื่อน = ทําเป็ นทองไม่รู้ร้อน
๒.๒๐ ทุกหนักจะจม = โลภนักมักลาภหาย ทําเกินกําลังมักเสี ยหาย
๒.๒๑ ควายโม่ชนนาน = คนที่ไม่ใช้ความคิดมักทําอะไรสําเร็ จช้า
๒.๒๒ ตีเมียอย่าดูหน้า ฟั่นพร้าอย่าดูคม = เมื่อต้องใช้ความเด็ดขาด อย่าได้อาลัยอาวรณ์ กับสิ่ งเล็กๆน้อยๆ เดี๋ยวใจ
อ่อนเสี ยก่อน
๒.๒๓ เจ็กไม่ตาย ผ้าลายโข = ตราบใดที่ยงมีผผลิตอย่าวิตกว่าจะไม่มีของใช้
ั ู้
๒.๒๔ หมาเห่าใบตองแห้ง = อวดโม้แต่ปากอย่าได้กลัว หรื อ พูดปาวๆ ไม่มีมูล
๒.๒๕ ไม่มีสักสิ งลิ่งไม่พง = เมื่อมีเรื่ องเสี ยหาย ย่อมมีผก่อเหตุเสมอ
ั
ู้
๒.๒๖ ลอยช้อนตามเปี ยก = ชอบเออออ ห่ อหมก กับเขาเสมอไป
3.ภาษิตที่เป็ นแบบอุปมาอุปไมย ภาษิตที่เป็ นแบบอุปมาอุปไมย เป็ นภาษิตที่นาสิ่ งต่าง ๆ มาอ้างเปรี ยบ เช่น
ํ
๓.๑ ทํางานเหมือนหมาเลียนํ้าร้อน = ทํางานไม่เรี ยบร้อย ไว้ใจไม่ได้
่
ั
่
๓.๒ ยุงเหมือนยุงตีกน = ยุงเหยิงสับสนสิ้ นดี
๓.๓ หกเหมือนขี้ไอ้สี = โกหกเสมอ, พูดจาไม่เคยเชื่ อได้
๓.๔ เบ่เหมือนจีนเรื อแตก = เสี ยงดังลันไม่ได้ศพท์
ั
่
่
๓.๕ ร่ านเหมือนจับปูใสด้ง = ซุ กซนมาก ไม่เป็ นอันอยูนิ่งได้
่
่
๓.๖ ยุงเหมือนหมวดข้าวยํา = ยุงเหยิงสิ้ นดี
๓.๗ จืดเหมือนหืดยักษ์ = รสจืดซีด, ไม่มีรสชาติเสี ยเลย
้
๓.๘ จนเหมือนยนไม่ดน = ยากจนเต็มทน เหมือนตะบันหมากไม่มีกน
ั
ั
๓.๙ คดเหมือนดอโจร = คดมากวกไปวนมา (ใช้กบสิ่ งที่มีรูปปรากฏ)
๓.๑๐ เกลี้ยงแผวเหมือนแมวเลีย = หมดสิ้ นไม่เหลือแม้แต่นอย
้
๓.๑๑ ดีเหมือนเหล้าเครี ยะ = เล่ห์เหลี่ยมหรื อชั้นเชิงสู ง (เหมือนเหล้าชาวตะเครี ยะ)

3. ๓.๑๒ ดุงดิ้งเหมือนลิงได้ตุง =สะดีดสะดิ้ง เหมือนกิ้งก่าได้ทอง
้
้
๓.๑๓ เปี ยกเหมือนเ…ดแมว = เปี ยกจนเหลวแฉะ
๓.๑๔ ดุกดิกเหมือนพริ กไม่คาง = ลุกลี้ลุกลน หรื อนังไม่นิ่ง (เหมือนต้นพริ กไม่มีร้าน)
้
่
่
๓.๑๕ ปั ดปั ดเหมือนแม่ไก่รังทัง = เที่ยววุนวายให้คนอื่นรําคาญ (เหมือนแม่ไก่ตว ที่ไข่ไม่เป็ นที่)
ั
๓.๑๖ ช่วยกันเหมือนช่วยจันทร์ = ช่วยเหลือกันทั้งบ้านทั้งเมือง
๓.๑๗ เอือดเหมือนสอบเกลือ = ทําตนเป็ นคนเอือดสิ้ นดี หรื อ เอือดแฉะมาก
๓.๑๘ ขี้คร้านเหมือนเรื อด = ขี้เกียจมาก คอยแต่จะนอนกิน
๓.๑๙ หกเพรื่ อเหมือนเรื ออวน = ทําให้ไหลบ่าไปทัว ทําแบบคนมักง่าย
่
๓.๒๐ เปรี้ ยวเหมือนเยียวแรด = เปรี้ ยวมากจนทานไม่ไหว
่
๓.๒๑ ทําหน้าเหมือนโนราโรงแพ้ = ตีสีหน้าเป็ นคนผิดหวังอย่างยิง
่
๓.๒๒ หน้าแดงเหมือนวานลิงเสน = หน้าแดงมาก
๓.๒๓ เหงียบเหมือนโนราโรงแพ้ = เงียบเหมือนเป่ าสาก
๓.๒๔ พาโล(เสื อก)เหมือนวัวตาจก = ดื้อรั้นมาก
๓.๒๕ รึ งรังเหมือนหนังโคกทราย = รุ งรึ งมาก (เหมือนหนังตลุงมาจากบ้านโคกทราย)
่
่
๓.๒๖ เขรอะเหมือนขี้ไอ้สี = ชอบยุมย่าม ชอบไปยุงเกี่ยวกับเรื่ องคนอื่นเขา
๓.๒๗ ร้อนเหมือนไฟเดือนห้า = ร้อน อบอ้าวแห้งแล้วจัดหรื อร้อนใจมาก
๓.๒๘ ร้ายเหมือนฟ้ าเดือนหก = ดุร้ายน่ากลัวมาก
๔.ภาษิตประเภทคําอ้างอิง
ภาษาประเภทนี้ นาเอาความจริ งมาเปรี ยบเทียบ เช่น ของภาคกลางว่า นํ้ามากปลาไม่ตาย ของภาคใต้เช่น
ํ
๔.๑ ยิงหยุดยิงไกล ยิงไปยิงแค่ = ยิงทํายิงใกล้ผลสําเร็ จ ยิงทิงไว้ก็ยงเสร็ จช้า
ิ่
่
่
่ ่
่ ่
่ ้
๔.๒ คนผิดเสี ยหน้า คนบ้าเสี ยจริ ต = คนที่มีอะไรบกพร่ องย่อมมีรอยพิรุธ
๔.๓ อย่าเอาถ้วยรากับพลก อย่าเอาปากระกับหนามเตย =อย่าเอาพิมเสนไปแลกกับเกลือ และอย่าแกว่งเท้าหาเสี้ ยน
รู ปของภาษิตชาวบ้ าน,คุณค่ าของภาษิตชาวบ้ านปักษ์ ใต้
รู ปของภาษิตชาวบ้าน ภาษิตชาวบ้าน ถ้าจะแบ่งตามรู ป หรื อโครงสร้างของภาษิตตามหลักวิชาคติชาวบ้านแบ่งไว้เป็ น
5 ประเภท
1.พวกมีสัมผัสคล้องจ้อง ได้แก่พวกที่มีสัมผัสสระ เช่น
1.1 อยากมีอย่าคร้าน อยากทํางานอย่าเตินสาย
1.2 รักเมียเสี ยนาย รักควายเสี ยสวน
1.3 ใหญ่พร้าวเฒ่ากอลอ
1.4 พูดค่าศอกออกค่าวา

4. 2.พวกมีสัมผัสพยัญชนะ เช่น
2.1 ขิงก็ราข่าก็แรง (ภาษิตภาคกลาง)
2.2 ยุให้รําตําให้รั่ว (ภาษิตภาคกลาง)
3.พวกบุคคลาธิ ษฐานคือผูกเป็ นรู ปขึ้นมา
3.1 ไอ้ยอดทองบ้านาย = คนที่ชอบให้เขาหลอกใช้(ยอดทองคือตัวตลกของหนังตลุ ง)
3.2 แพะรับบาป (ภาษิตภาคกลาง และเป็ นภาษิตใหม่)
3.3 ชักแม่น้ าทั้งห้า (จากวรรณคดีไทยเรื่ องมหาเวสสันดรชาดก)
ํ
3.4 วัดรอยตีน(จากวรรณคดีไทยเรื่ องรามเกียรติ์)
4.พวกสัมผัสเล่นคํา เช่น
4.1 ยามสบายก็ใช้ ยามไข้ก็รักษา
4.2 ทํางานเผือไข้ ตัดไม้เผือสี น = ทําอะไร คิดอะไรต้องเผื่อขาดเผื่อเหลือ
4.3 ถ่อดี ถ่อปั ก ถ่อหัก ถ่อลอย = การทํางานสิ่ งใดถ้าส่ วนช่วยดีก็ดี
4.4 ขวัญข้าวเท่าหัวเรื อ ขวัญเกลือเท่าหัวช้าง = ควรรู ้คุณสิ่ งที่มีคุณ
4.5สุ กก่อนห่าม งามก่อนแต่ง = การทําอะไรข้ามขั้นนั้นไม่ดี
คุณค่ าของภาษิตชาวบ้ านปักษ์ ใต้
ภาษิตชาวบ้านปั กษ์ใต้ นอกจากจะมีคุณค่าในการสั่งสอนอบรม หรื อเตือนสติดงกล่าวมาแล้ว บางบทยังมีคุณค่า
ั
พิเศษออกไปในบางแง่ เช่น
1.ภาษิตที่ช่วยบอกภาวะภูมิศาสตร์ เศรษฐกิจ เช่น
1.1 นครพุงปลา สงขลาผักบุง พัทลุงลอกอ
้
ภาษิตบทนี้สะท้อนให้เห็นว่าจังหวัดทั้งสามนี้ อุดมสมบูรณ์ไปด้วยอะไร และยังสะท้อนต่อไปว่าภูมิประเทศ
ของจังหวัดนั้นๆต่างกันอย่างไร คือว่านครศรี ธรรมราชนั้น มีไตปลามาก จนมีภาษิตติดปากว่า"นครพุงปลา" เพราะ
ชาวปากพนังส่ วนใหญ่ทาการประมง ส่ งปลาและไตปลาไปขายยังจังหวัดใกล้เคียง ส่ วนสงขลานั้น มีการปลูกผักบุง
ํ
้
กันมาก ต่างกับพัทลุงซึ่ งอุดมสมบูรณ์ดวยผลไม้จึงว่าพัทลุงลอกอ คือมะละกอมาก เป็ นต้น
้
1.2 สะตอวัดประดู่ พลูคลองยัน ทุเรี ยนหวานมันคลองพระแสง ย่านดินแดงของป่ า เคียนซาถ่านหิ น พุนพินมีท่าข้าม
ลํานํ้าตาปี ไม้แต้วดีเขาประสงค์ กระแดะดงลางสาด สิ่ งประหลาดกิ่งพะนม เงาะอุดมบ้านส้อง จากและคลองในบาง
ท่าฉางต้นตาล บ้านนาสารแร่ ท่าอุเทวัดเก่า อ่าวบ้านดอนปลา ไชยามีขาว มะพร้าวเกาะสมุย
้
ภาษิตชุดนี้ เป็ นภาษิตแสดงถึงสิ นอันมีค่าในท้องที่ต่างๆของจังหวัดสุ ราษฎร์ ธานี สถานที่ต่างๆที่กล่าวถึงคือที่
่ ํ
่ ํ
่ ํ
กล่าวคือ คลองยัน อยูอาเภอท่าขนอน คลองพระแสง อยูอาเภอพระแสง ย่านดินแดง เป็ นตําบลอยูอาเภอพระแสง
่ ํ
่ ํ
เคียนซาเป็ นตําบลอยูอาเภอนาสาร พุนพินเป็ นชื่ ออําเภอเรี ยกกันว่าท่าข้ามเขาประสงค์ อยูอาเภอท่าชนะ มีไม้แต้วซึ่ง

5. เป็ นไม้เนื้ อแข็งที่เขานิยมใช้เผาถ่านมาก กะแดะ เป็ นตลาดในอําเภอกาญจนดิษฐ พนม เป็ นกิ่งอําเภอ บ้านส้องเป็ น
่
ตําบล อยูในอําเภอเวียงสระ ในบางเป็ นหมู่บานในอําเภอเมือง ท่าอุแทเป็ นตําบล ในอําเภอกาญจนดิษฐ
้
1.3 พัทลุงมีดอน นครมีท่า ตรังมีนา สงขลามีบ่อ
ภาษิตนี้พดเป็ นคําติดปากกัน แสดงว่า ในจังหวัดพัทลุงนั้นมีบานที่ชื่อขึ้นต้นด้วยคําว่าดอนมาก เพราะพื้นที่เป็ น
ู
้
ดอนเป็ นเนิน และที่เรี ยกนําว่าควนก็มาก ส่ วนจังหวัดนครมีบานที่ชื่อนําด้วยท่ามากเช่น ท่าศาลา ท่าขนอม ฯลฯ ต่าง
้
กับจังหวัดสงขลามีบานนําด้วยคําว่าบ่อ เช่น บ่อยาง บ่อตรุ ฯลฯ เพราะพื้นที่สงขลามักเป็ นที่ราบตํา ชื่ อบ้านจึงมัก
้
เกี่ยวกับคําว่า นํา เช่น มาบเตย มาบหวาย ปากวะ ปากพูน ปากพน ล้วนแต่แปลว่า นํา ทั้งสิ น ส่ วนจังหวัดตรังชื่ อมัก
เกี่ยวกับนา เช่น นาโยง เป็ นต้น
2.ภาษิตชาวบ้านย่อมเป็ นสิ่ งให้ความรู ้ดานสํานวนภาษา เช่น
้
2.1 สงขลาหอน นครหมา
ภาษิตนี้แสดงให้เห็นว่าชาวสงขลานิยมพูด คําว่า หอน ในความหมายว่า เคย เช่น
ไม่หอนไป = ไม่เคยไป หอนเห็น = เคยเห็น ส่ วนนั้นนิยมพูดคําว่า หมา แทนคําว่า ไม่ เช่นหมากิน = ไม่กิน หมานอน
= ไม่นอน หมารัก = ไม่รัก
่
2.2 ลอยช้อนตามเปี ยก จากภาษิตบทนี้ ได้รู้วาชาวใต้เรี ยกข้าวต้มว่า ข้าวเปี ยก
่
2.3 ปัดปัดเหมือนแม่ไกรังทัง จากภาษิตบทนี้ได้ทราบสํานวนปั กษ์ใต้วา รังทัง หมายถึง ลักษณะที่แม่ไก่ไข่ไม่
เป็ นที่และชวนให้รําคาญใจ
่
3.ภาษิตบางบทสะท้อนให้เห็นชีวตความเป็ นอยูของชาวบ้านในแง่ต่างๆ ซึ่งอาจจะนําไปเป็ นข้อมูลในการ
ิ
ศึกษาศาสตร์ แขนงอื่นๆได้ เช่น
่
3.1 ทําหน้าเหมือนโนราโรงแพ้ บอกให้รู้วาการเล่นมโนรานั้นมีการประชันโรงกันด้วย และโรงใดแพ้ถือว่า เสี ย
ชื่ออย่างยิง จึงวางหน้ายากเพราะอายเขา
่
่
3.2 ร้อนเหมือนไฟเดือนห้า ร้ายเหมือนฟ้ าเดือนหก
ภาษิตบทนี้บอกให้ทราบถึงฤดูกาลของภาคใต้วาเดือนห้า
เป็ นหน้าแล้งส่ วนเดือนหกเป็ นหน้าฝน