σχεδιαγραμματα ιστοριας β γυμνασιου

1. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ (330-717)
Η ΜΕΤΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
1. Από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη
ΤΑ ΜΕΤΡΑ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Α΄ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΟΡΘΩΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
 Ίδρυσε ένα νέο διοικητικό κέντρο στην Ανατολή, την Κωνσταντινούπολη.
 Αναγνώρισε το δικαίωμα άσκησης της χριστιανικής λατρείας.
 Καθιέρωσε στη διοίκηση τη διάκριση της πολιτικής από τη στρατιωτική εξουσία.
 Έκοψε και έθεσε σε κυκλοφορία ένα πολύ σταθερό χρυσό νόμισμα
Η ΙΔΡΥΣΗ ΚΑΙ Η ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ
 Ο Κωνσταντίνος νικά το Λικίνιο, Αύγουστο του ανατολικού τμήματος του κράτους και μένει
μονοκράτορας (324)
 Αποφασίζει να ιδρύσει ένα νέο διοικητικό κέντρο στη θέση του αρχαίου Βυζαντίου
ΓΙΑ ΠΟΙΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΕΠΙΛΕΧΘΗΚΕ Η ΚΩΝ/ΠΟΛΗ ΩΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ;
 είχε μοναδική γεωπολιτική θέση, αφού βρισκόταν στο σταυροδρόμι της Ασίας και της
Ευρώπης, του Ευξείνου Πόντου και της Μεσογείου, και μεγάλη εμπορική σημασία
 Η Ανατολή διέθετε, σε αντίθεση με τη Δύση, ακμαίο πληθυσμό και οικονομία.
 Οι Χριστιανοί, στους οποίους ο Κωνσταντίνος Α΄ στηρίχτηκε πολιτικά, ήταν πολυπληθέστεροι
στην Ανατολή.
 Οι μεγάλες πόλεις της Ανατολής υπέφεραν από θρησκευτικές συγκρούσεις
 Από το Βυζάντιο μπορούσε να αποκρούσει ευκολότερα τους Γότθους (στο Δούναβη) και τους
Πέρσες (στον Ευφράτη).
Η ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ
 Ο αυτοκράτορας ανοικοδόμησε το Βυζάντιο σύμφωνα με το ρυμοτομικό σχέδιο της Ρώμης.
 Προίκισε την πόλη με νέα τείχη, επιβλητικές λεωφόρους και το φόρουμ (πλατεία)
του Κωνσταντίνου.
 Τη στόλισε με λαμπρά έργα τέχνης, το Ιερόν Παλάτιον, το κτίριο της Συγκλήτου και άλλα
δημόσια κτίρια: εκκλησίες, λουτρά και δεξαμενές.
 Στις 11 Μαΐου 330 ολοκληρώθηκε η πρώτη φάση των εργασιών και τελέστηκαν τα εγκαίνια της
πόλης, η οποία έλαβε το όνομα του ιδρυτή της (Κωνσταντινούπολη)
Η ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ
 Οι οπαδοί του Χριστιανισμού συγκροτούσαν τη δυναμικότερη πληθυσμιακή ομάδα της
Ανατολής.
 ο Κωνσταντίνος έδειξε ευνοϊκή στάση προς τον Χριστιανισμό.
 μετέφερε το μονόγραμμα του Χριστού (Χριστόγραμμα), σημαντικό χριστιανικό σύμβολο, από
τη στρατιωτική σημαία (λάβαρον) στα νομισματά του
 εξέδωσε νόμους ευνοϊκούς για τους Χριστιανούς
ΤΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ ΤΩΝ ΜΕΔΙΟΛΑΝΩΝ ΚΑΙ Η Α΄ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟΣ
 αναγνώρισε στους Χριστιανούς ελευθερία άσκησης της λατρείας τους
 εξίσωσε τα δικαιώματά τους με αυτά των άλλων θρησκειών του Ρωμαϊκού Κράτους
 Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος της Νίκαιας διατύπωσε τη διδασκαλία της Εκκλησίας
έναντι των αιρέσεων που είχαν ήδη εμφανισθεί.
ΕΞΩΤΕΡΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΝΑΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
1

2. 1.Ο Ιουστινιανός και το έργο του
Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ
Η ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ
 Καταστέλλει την εξέγερση των δήμων του Ιπποδρόμου και του λαού (Στάση τουΝίκα, 532).
 Περιορίζει τη δύναμη των δήμων και των μεγάλων γαιοκτημόνων προς όφελος των ελεύθερων
αγροτών.
ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ
 Καταδιώκει τους αιρετικούς και τους «εθνικούς
 Κλείνει τη Νεοπλατωνική Ακαδημία της Αθήνας (529)
 Διαδίδει το Χριστιανισμό σε λαούς του Καυκάσου και της Ανατολικής Αφρικής.
ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗ
 τον Ιουστινιάνειο Κώδικα(συλλογή προγενέστερων αυτοκρατορικών νόμων),
 τον Πανδέκτη (γνώμες Ρωμαίων νομικών),
 τις Εισηγήσεις (εγχειρίδιο για αρχάριους φοιτητές της Νομικής),
 τις Νεαρές (νέοι νόμοι, γραμμένοι στα ελληνικά).
Η ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
ΔΥΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΔΟΥΝΑΒΗ
 Καταλύει το Βανδαλικό Κράτος στη
Βόρεια Αφρική (533-534).
 Πολεμά σκληρά για πολλά χρόνια
ενάντια στο Οστρογοτθικό Βασίλειο
στην Ιταλία (533-555).
 Ανακαταλαμβάνει μέρος του
Βησιγοτθικού Βασιλείου στην
Ισπανία.
 Πολεμά εναντίον
του Πέρση
βασιλιά Χοσρόη
Α'.
 Συνθηκολογεί με
αυτόν το 562.
 Χτίζει φρούρια.
 Εξαγοράζει την ειρήνη.
 Δεν αναχαιτίζει, ωστόσο,
τις εισβολές Σλάβων και
άλλων λαών.
 ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ
 Απογυμνώθηκαν οι ευρωπαϊκές επαρχίες από στρατεύματα.
 Άδειασαν τα κρατικά ταμεία.
 Εξασθένισε η διεθνής θέση του Βυζαντίου.
 Αργότερα, χάθηκαν εκτεταμένες περιοχές.
 Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ
2
ένα κράτος + μία εκκλησία
+ μία νομοθεσία
 το λαμπρότερο κτίσμα της βυζαντινής τέχνης.
 0 αρχιτεκτονικός της ρυθμός είναι βασιλική μετά
τρούλου (συνδυασμός μακρόστενου και κυκλικού ή
πολυγωνικού κτιρίου).
 Αρχιτέκτονες ήταν ο Ανθέμιος και ο Ισίδωρος .
 Η κατασκευή της διήρκεσε πέντε χρόνια (532-537).Το
κεντρικό κτίριο (76 μ. χ 71 μ.) σχηματίζουν τέσσερις
πεσσοί (τετράγωνοι κίονες) που συνδέονται με τόξα.


3. 2. Ο ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΣΤΕΙΑ ΤΟΥ (610—717): ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΚΑΙ
ΑΓΩΝΑΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ
ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΣΕ ΚΡΙΣΗ (Τέλος 6ου - αρχές 7ου αι)
εσωτερική κρίση (Λοιμοί, σεισμοί, κακές σοδειές, εισβολές εχθρών)
εξωτερική κρίση: εισβολές Σλάβων, Αβάρων και Περσών στα
εδάφη της αυτοκρατορίας
Η ΑΝΤΕΠΙΘΕΣΗ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ
Ο Ηράκλειος ως νέος αυτοκράτορας:
• αναδιοργανώνει το στράτευμα με οικονομική βοήθεια Εκκλησίας
• επιχειρεί εκστρατείες κατά Περσών (622 - 628)
• αναλαμβάνει προσωπικά την ηγεσία των επιχειρήσεων
Τα στρατιωτικά γεγονότα:
α) αντιπερισπασμός των Περσών με πολιορκία Κων/πολης από Σλάβους συμμάχους τους (626).
β) νίκη των υπερασπιστών της Κων/πολης.
γ) νίκη Ηράκλειου εναντίον Περσών σε μάχη στη Νινευί (627).
Τα αποτελέσματα: α) ανάκτηση όλων των ανατολικών βυζαντινών επαρχιών
β) Ανάκτηση Τιμίου Σταυρού - θριαμβευτική επιστροφή.
ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
7ος αι.: αραβικές επιθέσεις - κατακτήσεις, ανάγκη άμυνας εναντίον Αράβων.
 Οι διάδοχοι Ηρακλείου εφαρμόζουν νέο διοικητικό σύστημα: θέματα (Μ. Ασία)
 Θεματικός στρατός:
• αποτελούνταν από ελεύθερους αγρότες
• αντικατέστησε τους παλαιούς μισθοφορικούς στρατούς
• αποτέλεσε ένα είδος εθνικού στρατού
• αποδείχθηκε εξαιρετικά αποτελεσματικός για την άμυνα της αυτοκρατορίας
• συντηρούνταν από τα στρατιωτόπια
• διοικούνταν από το στρατηγό του θέματος.
 Τα στρατιωτόπια:
• ήταν κτήματα που παραχωρούσε το κράτος στους αγρότες - στρατιώτες
• εξασφάλιζαν τα έσοδα, με τα οποία οι στρατιώτες :
α) συντηρούσαν τις οικογένειές τους
β) αγόραζαν τον οπλισμό
γ) κάλυπταν τα έξοδα των εκστρατειών
Ο στρατηγός: Ασκούσε την ανώτατη εξουσία (στρατιωτική και πολιτική) του θέματος που διοικούσε.
 Ο Ηράκλειος και οι διάδοχοί του εξελληνίζουν την κρατική διοίκηση :
• καθιέρωση ελληνικής ως επίσημης γλώσσας
• καθιέρωση ελληνικών τίτλων αντί ρωμαϊκών (για τους αξιωματούχους)
• καθιέρωση τίτλου: "βασιλεύς, πιστός εν Χριστώ" (αντί Αύγουστος για τον Ηράκλειο).
Αποτέλεσμα: Τέλος Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και αρχή Βυζαντινής αυτοκρατορίας.
1) εγκατάλειψη ή
παρακμή πόλεων
2) μείωση πληθυσμού
3) υποχώρηση εμπορίου
4) υποχώρηση
νομισματικής
κυκλοφορίας οικονομική
κρίση παραμέληση
στρατού
η αρπαγή του Τιμίου Σταυρού από
τους Πέρσες εξύψωσε το
θρησκευτικό και πατριωτικό
φρονήματος στρατιωτών
Θέματα =
διοικητικές
περιφέρειες
με δικό τους
στρατό
3

4. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ
Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ
1. Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΑΒΩΝ
Η ΙΔΡΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ
 Η εξάπλωση των Αράβων ήταν παγκόσμιας σημασίας
 ΑΙΤΙΑ : η μεταστροφή των Αράβων στο Ισλάμ.
Μωάμεθ: ιδρυτής του Ισλάμ.
- Ταξίδευε (ως οδηγός καραβανιών) στις χώρες της Εγγύς Ανατολής.
- Γνώρισε το Χριστιανισμό και τον Ιουδαϊσμό.
- Διακήρυξε τις αρχές της νέας θρησκείας (Ισλάμ).
- Γι’ αυτό διώχτηκε από την πατρίδα του Μέκκα και κατέφυγε στη Μεδίνα (622).
- Εκεί απέκτησε οπαδούς.
• 622 - 632: διάδοση Ισλαμισμού σε όλη την Αραβία.
Κοράνι: ιερό βιβλίο του Ισλάμ που απαιτούσε από τους Μουσλίμ (= πιστούς):
α) να κάνουν ιερό πόλεμο (= τζιχάντ) για διάδοση του Ισλάμ
β) να μην ασκούν καταναγκασμό σε Χριστιανούς και Ιουδαίους.
Όσοι έπεφταν στον πόλεμο (= μάρτυρες της πίστης) πήγαιναν στον Παράδεισο.
Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ –ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ
• 632: θάνατος Μωάμεθ.
Χαλίφης: τοποτηρητής και διάδοχος του Μωάμεθ - ηγέτης των Ισλαμιστών.
• 634: εξόρμηση Ισλαμιστών από την Αραβική Χερσόνησο – κατακτήσεις.
• 636: Ποταμός Γιαρμούκ: μάχη Αράβων - Βυζαντινών - ήττα βυζαντινού στρατού.
 Αραβικές κατακτήσεις (Αρχές - μέσα 7ου αιώνα) : Παλαιστίνη, Συρία, Αίγυπτος, Φοινίκη,
Μεσοποταμία, Περσία.
Παράγοντες αραβικών κατακτήσεων:
1) Η εξάντληση Βυζαντινών και Περσών από τις μεταξύ τους συγκρούσεις.
2) Η έντονη αντίθεση στο Βυζάντιο μεταξύ κέντρου (= Ορθόδοξοι) και ανατολικών επαρχιών (=
Μονοφυσίτες).
 Αραβικές κατακτήσεις ( Τέλη 7ου αιώνα): Β. Αφρική, Καρχηδόνα.
 Αραβικές κατακτήσεις Αρχές 8ου αιώνα: Γιβραλτάρ, Ισπανία.
Η αναχαίτιση της Αραβικής προέλασης:
732: Πουατιέ Γαλλίας. Νίκη των Φράγγων με αρχηγό τον Κάρολο Μαρτέλο.
Αποτέλεσμα: αραβοευρωπαϊκά σύνορα: Πυρηναία όρη.
674 - 678 και 717-718: 2 πολιορκίες Κωνσταντινούπολης - νίκη βυζαντινών.
Αποτέλεσμα: αραβοβυζαντινά σύνορα: Οροσειρά Ταύρου.
Κυριαρχία των Αράβων στη Μεσόγειο
Κατέκτησαν Κύπρο , Ρόδο, Κω, Χίο, Κυζικό και πολιόρκησαν δύο φορές την Κων/πολη
Παράγοντες νίκης Βυζαντινών:
α) Τα ισχυρά τείχη , β) το υγρόν πυρ (= νέο όπλο που επινόησε ο Καλλίνικος).
 Ποιες ήταν οι συνέπειες αραβικών κατακτήσεων:
1) Η διάσπαση του μεσογειακού κόσμου (χριστιανικός - ισλαμικός).
2) Η εδαφική συρρίκνωση της βυζαντινής αυτοκρατορίας.
3) Η απώλεια σημαντικών αστικών κέντρων η ερήμωση πολλών περιοχών της αυτοκρατορίας.
4) Η μείωση της αγροτικής παραγωγής του Βυζαντίου.
5) Ο περιορισμός του εσωτερικού και εξωτερικού εμπορίου του Βυζαντίου.
ΙΣΛΑΜ: «αφοσίωση και πίστη
στο θέλημα του θεού»
μονοθεϊστική θρησκεία που
ίδρυσε ο Μωάμεθ 570-632
622: Έτος Εγίρας (=
αποδημίας) = αφετηρία
χρονολογικού
συστήματος Αράβων
4

5. 2. ΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ
Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ
Από τα μέσα του 8ου
αιω. Άραβες+ Εβραίοι = μεταπράτες διεθνούς εμπορίου
 Ποιοι παράγοντες ευνόησαν τις εμπορικές δραστηριότητες;
α) η εξαίρετη γεωγραφική θέση του Χαλιφάτου (μεταξύ Ανατολής και Δύσης).
β) η εκμετάλλευση ορυχείων χρυσού και αργύρου Δυτ. Αφρικής και Σαχάρας.
γ) η ίδρυση αραβικών αποικιών στις ακτές Ινδιών, Ν. Α. Ασίας, Κίνας (για μεταφορά μέσω Ιράκ ή
μέσω Ερυθράς θάλασσας μπαχαρικών και ειδών πολυτελείας προς αραβικές και βυζαντινές αγορές).
 Ποιες καινοτομίες υιοθέτησαν οι εμπόροι του Ισλάμ:
- συγκρότησαν εμπορικές εταιρείες
- επινόησαν τις εμπορικές επιταγές (τσεκ)
- ανέπτυξαν το πιστωτικό σύστημα (αργυραμοιβοί - τραπεζίτες) (αργυραμοιβοί = αυτοί που
εξαργυρώνουν - ανταλλάσσουν ξένα νομίσματα).
Αποτέλεσμα: διευκόλυνση των συναλλαγών.
ΓΡΑΜΜΑΤΑ,ΕΠΙΣΤΗΜΗ, ΤΕΧΝΗ
- ίδρυση βιβλιοθηκών (Κόρδοβα, Βαγδάτη)
- ίδρυση πανεπιστημίων (Κόρδοβα, Βαγδάτη)
- συλλογή χειρογράφων από Χαλίφες
- διάδοση αραβικής λογοτεχνίας σε χριστιανούς
- μεταφράσεις στα αραβικά έργων Ινδών, Περσών και Ελλήνων σοφών (π.χ Αριστοτέλη)
 Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της Αραβικής τέχνης ;
- ανεικονική τεχνοτροπία (= στις παραστάσεις δε χρησιμοποιούνται ανθρώπινες μορφές)
- τεμένη (τζαμιά - ιεροί χώροι λατρείας) (σπουδαιότερα: Κόρδοβας και Δαμασκού)
- δανείστηκε τεχνίτες και τεχνικές από το Βυζάντιο
- εξαιρετικά έργα μικροτεχνίας (κυρίως από ελεφαντόδοντο και γυαλί)
Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΑΡΑΒΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
 ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ
- Μαθηματικά: ινδική αρίθμηση
- Γεωγραφία: μακρινά ταξίδια
- Αστρονομία: υπολογισμός τροχιάς ήλιου και πλανητών
- Χημεία: ανακάλυψη θειικού οξέος και οινοπνεύματος
- Ιατρική: καθιέρωση νέων φαρμάκων - πολύπλοκες εγχειρήσεις
 ΣΤΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΔΥΣΗ
- Χαρτί (κινέζικη εφεύρεση)
- Πολλές αγροτικές καλλιέργειες (βαμβάκι, λεμόνι, σακχαροκάλαμο κ.α)
 ΣΤΗ ΓΛΩΣΣΑ
Παρουσία πολλών αραβικών λέξεων σε ευρωπαϊκές γλώσσες (π.χ άλγεβρα, ζενίθ, ναδίρ, αλκοόλ,
ρύζι, σιρόπι κ.α).
5

6. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ
ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΑΚΜΗΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 717-1025
ΠΑΓΙΩΣΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ ΚΑΙ ΤΗ Μ.ΑΣΙΑ
1. Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
ΠΑΓΙΩΣΗ ΚΑΙ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΩΝ ΑΛΛΑΓΩΝ
 τον 7ο αι. σημειώθηκαν αλλαγές που απομάκρυναν το Βυζάντιο από τις ρωμαϊκές του
καταβολές.
 Στα χρόνια της ισαυρικής (717-802) και του Αμορίου (802-867) οι αλλαγές του 7ου αι.
έγιναν μόνιμα γνωρίσματα.
 ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
1) σταθεροποίηση Αραβοβυζαντινών συνόρων
[ έως άκρα της Μ. Ασίας (στεριά)  Κιλικία - Κύπρος - Κρήτη (θάλασσα)].
2) αντεπίθεση Βυζαντινών στη Μ .Ασία.
3) επιτυχής αντιμετώπιση των Βουλγάρων στα Βαλκάνια.
4) έναρξη αφομοίωσης των σλαβικών πληθυσμών.
 ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
1) Ενισχύθηκε ο ελληνικός χαρακτήρας της αυτοκρατορίας με περιορισμό της λατινικής γλώσσας
2) Οργανώθηκε η κεντρική διοίκηση με διάφορες υπηρεσίες με σημαντικότερη την υπηρεσία για την
εξωτερική πολιτική
3) Οργανώθηκε περαιτέρω η περιφερειακή διοίκηση:
α) Γενικεύτηκαν τα "θέματα" (με διχοτόμηση των παλιών μεγάλων στη Μ. Ασία και
δημιουργία νέων στα Βαλκάνια)
β) Οι στρατηγοί - διοικητές θεμάτων απέκτησαν μεγάλη δύναμη
- Μειονέκτημα: συχνά γίνονταν επικίνδυνοι για την κεντρική εξουσία και οργάνωναν εξεγέρσεις.
γ) Αυξήθηκε ο "θεματικός στρατός":
 από στρατιώτες - αγρότες
 είχαν δικά τους κτήματα (στρατιωτόπια)
 επιστρατεύονταν σε περίπτωση πολέμου
Αποτελέσματα ανάπτυξης "θεματικού" στρατού:
α) περιορισμός μισθοφόρων
β) ανάπτυξη μικρής και μεσαίας αγροτικής ιδιοκτησίας στη βυζαντινή ύπαιθρο
ΑΝΑΚΑΜΨΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ
• Οικονομική ανάκαμψη από τον 8ο προς τον 9ο αι.
- αυξήθηκε ο πληθυσμός της αυτοκρατορίας
- ξεπεράστηκε η κρίση στην οικονομία
- αυξήθηκαν τα κρατικά έσοδα
- αναζωογονήθηκαν το εμπόριο και η βιοτεχνία
• Στην οικονομική ανάκαμψη συνέβαλαν και οι "κακώσεις" (= δημοσιονομικά μέτρα) του Νικηφόρου
Α΄ για:
α) ανάκαμψη του εμπορίου
β) αύξηση των εσόδων του κράτους
6

7. 2. H METABATIKH EΠΟΧΗ ΟΙ ΕΡΙΔΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ
ΟΡΙΣΜΟΣ,ΠΡΩΤΕΡΓΑΤΕΣ,ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ
Πρωτεργάτες : Λέων Γ΄ (717-741)
και Κωνσταντίνος Ε΄ (741-775)
Παράγοντες που ευνόησαν την Εικονομαχία :
1) Οι ανεικονικές αντιλήψεις των κατοίκων των ανατολικών επαρχιών.
Οι πληθυσμοί αυτοί επηρεασμένοι από την ισλαμική και ιουδαϊκή
θρησκεία θεωρούσαν τη λατρεία των εικόνων ειδωλολατρική εκδήλωση.
Και επειδή φύλαγαν τα αραβοβυζαντινά σύνορα, οι αυτοκράτορες
τους υπερασπίζονταν.
2) Οι δεισιδαιμονίες και οι υπερβολές σχετικά με τη λατρεία των εικόνων.
3) Η επιθυμία των αυτοκρατόρων να περιορίσουν την επιρροή των μοναχών και των μοναστηριών.
4) Η ιδέα ότι οι ήττες των βυζαντινών στρατευμάτων οφείλονταν στη θεϊκή οργή για
ό,τι συνέβαινε στο χώρο της λατρείας.
ΦΑΣΕΙΣ
- Λέων Γ΄ : απομάκρυνση εικόνας Χριστού από Χαλκή Πύλη της Κων/πόλης.
Αποτέλεσμα: διαμαρτυρίες λαού πρωτεύουσας.
- 730: Λέων Γ ΄: δημοσίευση αυτοκρατορικού διατάγματος κατά λατρείας εικόνων.
Αποτέλεσμα: τιμωρίες κατά εικονοφίλων: εξορίες, φυλακίσεις, δημεύσεις περιουσιών.
- Θεωρητικός υποστηρικτής εικονολατρών: ο θεολόγος Ιωάννης Δαμασκηνός.
- Κωνσταντίνος Ε΄ : σκληρά μέτρα κατά εικονολατρών:
- εκστρατεία τρομοκράτησης μοναχών
- καταστροφή μονών (= προπύργια εικονολατρίας)
- Ειρήνη Αθηναία : συγκάλεσε τη Ζ΄ Οικουμενική σύνοδο (787) με την οποία
τερμάτισε την α΄ φάση Εικονομαχίας.
 αποκατέστησε τις εικόνες, στις οποίες απονέμεται μόνο τιμητική προσκύνηση.
- Λέων Ε΄ ο Αρμένιος: επαναφορά εικονομαχίας.
- Επιχείρημα: οι ήττες των βυζαντινών στρατευμάτων οφείλονται στην εικονολατρία.
- Θεοδώρα : συγκάλεσε τη σύνοδο του 843 μ.Χ με την οποία τερμάτισε τη
β΄ φάση Εικονομαχίας.
 Οριστική αποκατάσταση και αναστήλωση εικόνων.
ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΗΤΤΑΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΚΛΑΣΤΩΝ
1) τερματισμός θρησκευτικών συγκρούσεων μεταξύ των πιστών
2) έναρξη περιόδου γόνιμης συνεργασίας Εκκλησίας - Κράτους
3) πολλαπλασιασμός και αύξηση πλούτου των μοναστηριών
4) περιορισμός των υπερβολών στη λατρεία των εικόνων
ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ
 διχάστηκε ο βυζαντινός λαός
 διακόπηκαν οι σχέσεις με την Εκκλησία της Ρώμης και στράφηκαν προς τους Φράγκους.
 απαγορεύτηκε η παράσταση θείων προσώπων στους τοίχους των ναών
 απαγορεύτηκε η ανάρτηση εικόνων , καταστράφηκαν πολλά έργα τέχνης
 άλλαξε η διακόσμηση των ναών: φυτά, ζώα, στυλιζαρισμένα μοτίβα
 καταστράφηκαν σημαντικά κείμενα εικονομάχων, υποχώρησε η ενασχόληση με τα γράμματα
ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ
Η πνευματική και
πολιτική διαμάχη του 8ου
και 9ου αιω που
συγκλόνισε το Βυζάντιο
και αφορούσε το ζήτημα
της λατρείας των
εικόνων
Α΄
φάση:
(726 -
787)
Β΄
φάση:
(815 -
843)
7

8. 3. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΜΙΧΑΗΛ Γ΄ ΚΑΙ Η ΑΥΓΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΠΟΧΗΣ
ΕΝΑΡΞΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΠΟΧΗΣ
 842 - 867: με τον Μιχαήλ Γ ΄ άρχισε η ανάπτυξη της δύναμης του Βυζαντίου.
 Ο τερματισμός της εικονομαχίας είχε ως αποτέλεσμα η βυζαντινή κυβέρνηση να
ασχοληθεί με την άμυνα κατά Αράβων και με τα έργα του πολιτισμού.
 Ανάληψη της διεύθυνσης κρατικών υποθέσεων από τον ικανότατο Καίσαρα Βάρδα .
ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΗΣ ΜΑΓΝΑΥΡΑΣ
 Διευθυντής: ο Λέων ο Φιλόσοφος ή Μαθηματικός (=διάσημος επιστήμονας).
 Σχολές του πανεπιστημίου: Φιλοσοφίας, Γεωμετρίας, Αστρονομίας, Γραμματικής.
 Η έντονη πνευματική δραστηριότητα της σχολής είχε ως αποτέλεσμα την αναβίωση
των αρχαίων γραμμάτων.
ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΚΛΑΣΙΚΟΥΣ
 Οι Λόγιοι συλλέγουν, μελετούν και αντιγράφουν χειρόγραφα αρχαίας γραμματείας
Σπουδαιότερος ο Φώτιος. Έργα του: 1) η "Μυριόβιβλος"(= 300 πρωτότυπα φιλολογικά
δοκίμια), 2) Λεξικό, 3) Ομιλίες, 4) θεολογικά έργα.
 Υπό την ηγεσία του (ως Πατριάρχης) έγινε ο εκχριστιανισμός των Σλάβων
ΑΡΑΒΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΕΠΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ
 Ως τα μέσα του 9ου
αιω. έχουμε διαρκείς επιθέσεις, εισβολές, λεηλασίες στις
μικρασιατικές βυζαντινές επαρχίες από τους Άραβες
 Αποκορύφωμα καταστροφών η άλωση Αμορίου (= το ισχυρότερο βυζαντινό φρούριο) το
838.
 Ο Αυτοκράτορας Θεόφιλος προσπάθησε μάταια να συνάψει μια γενική συμμαχία
κατά του Ισλάμ, από χριστιανούς Ανατολής και Δύσης.
 Στη συνέχεια άρχισε η βυζαντινή αντεπίθεση: ο βυζαντινός στρατός πέρασε τον
Ευφράτη (859) και νίκησε τον εμίρη της Μελιτηνής (863).
 Οι συνεχείς πόλεμοι ενέπνευσαν ανώνυμους τραγουδοποιούς να συνθέσουν τα
ακριτικά τραγούδια με τα οποία εξυμνούσαν τα κατορθώματα των ακριτών (Ακρίτες =
στρατιώτες του Βυζαντίου που προστάτευαν τα ανατολικά σύνορα, δηλαδή τις άκρες).
 Τα σημαντικότερα: 1) το έπος του Διγενή Ακρίτα, 2) το άσμα του Αρμούρη (= ήρωας
ακρίτας).
 Τα έψαλαν περιφερόμενοι τραγουδιστές στις επαρχίες της Μ Ασίας
 Θεωρούνται τα σημαντικότερα δείγματα της δημώδους βυζαντινής λογοτεχνίας .
8

9. 4.Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ ΣΤΟΥΣ ΜΟΡΑΒΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΒΟΥΛΓΑΡΟΥΣ
Ο ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΜΟΡΑΒΩΝ
 Το 862/3 ο ηγεμόνας τους, Ραστισλάβος, ζήτησε ιεραποστόλους, για να διδάξουν το Χριστιανισμό
στο λαό του.
 Ο σκοπός του ήταν να στηριχτεί στο Βυζάντιο, για να αποκρούσει τις απειλές των Γερμανών και
των Βουλγάρων.
 Ο Μιχαήλ Γ΄ και ο Φώτιος είδαν την πρόταση του Ραστισλάβου ως ευκαιρία για επέκταση της
επιρροής και της πνευματικής ακτινοβολίας του Βυζαντίου στην κεντρική Ευρώπη.
 Έτσι το 863 ανάθεσαν την ιεραποστολή σε 2 Θεσσαλονικείς αδερφούς και αξιόλογους διπλωμάτες
και λόγιους: τον Κωνσταντίνο (ή Κύριλλο) και το Μεθόδιο.
 Ποιο ήταν το έργο τους;
Ο Κωνσταντίνος: α) επινόησε το σλαβικό αλφάβητο(απέδιδε τις φωνητικές ιδιαιτερότητες της σλαβικής)
β) μετέφρασε στα σλαβικά τη Θεία Λειτουργία και τα ιερά βιβλία .
 ΠΟΙΑ ΗΤΑΝ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ;
1. Η χρήση της σλαβικής διευκόλυνε τους Μοραβούς να κατανοήσουν το κήρυγμα και τη Λειτουργία.
2.εξασφάλισε τεράστια επιτυχία στο ιεραποστολικό έργο
3. μαζί με το Μεθόδιο οργάνωσαν τη σλαβική εκκλησία κατά τα βυζαντινά πρότυπα
4. Οι Σλάβοι υιοθέτησαν το πολιτιστικό σύστημα των Ελλήνων και του Χριστιανισμού.
5. Οι Σλάβοι απόκτησαν ενότητα, γιατί ο Χριστιανισμός ενίσχυσε την κοινότητα της φυλής με την
κοινότητα της πίστης.
Ο ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΟΥΛΓΑΡΩΝ
 σύγκρουση Βυζαντίου με τον πάπα ο οποίος επεδίωκε την επέκταση επιρροής Ρωμαιοκαθολικής
Εκκλησίας στην άμεση γειτονιά του Βυζαντίου.
 Ο Βυζαντινός στρατός υποχρέωσε το Βόρη (ηγεμόνα των Βουλγάρων) να δεχτεί το Χριστιανισμό
ως θρησκεία του έθνους του και να βαπτιστεί ο ίδιος από τον Μιχαήλ Γ΄(864)
 Ο Βόρης απαιτεί εκκλησία ανεξάρτητη από την Κωνσταντινούπολη και καλεί τον πάπα για βοήθεια.
Ο Πατριάρχης Φώτιος υπερασπιζόμενος την ανεξαρτησία της Βυζαντινής Εκκλησίας και τα
συμφερόντα του βυζαντινού κράτους:
α) κατήγγειλε την επέμβαση της Ρώμης στη Βουλγαρία
β) κατηγόρησε τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία για λειτουργικά και δογματικά λάθη.
Με τη Σύνοδο του 867 :
1) αναθεμάτισε τον πάπα
2) απέρριψε το δόγμα filioque
3) καταδίκασε την επέμβαση της Ρώμης στη Βουλγαρία
 Με τη Σύνοδο του 870 αποφασίστηκε: η Βουλγαρική Εκκλησία να υπάγεται στο
Πατριαρχείο Κων/πολης.
το Άγιο Πνεύμα
εκπορεύεται (δηλαδή
πηγάζει) όχι μόνο από
το Θεό αλλά και από
τον Υιό (δηλαδή το
Χριστό)
0
9

10. 5. H ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΠΟΠΟΙΙΑ. ΕΠΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
ΑΓΩΝΕΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΡΑΒΕΣ
Στην εποχή του Ρωμανού Λεκαπηνού (920-944) έχουμε την αντεπίθεση των
Βυζαντινών κατά Αράβων και την κατάληψη της Έδεσσας της Συρίας .
Ο Ιωάννης Τζιμισκής, ο Βασίλειος Β΄ (ο Βουλγαροκτόνος) και ο Νικηφόρος Φωκάς
πέτυχαν επικές νίκες που οδήγησαν :
α) ανάκτηση Κρήτης (961) και Κύπρου (965)
β) ανάκτηση Κιλικίας και τμημάτων Συρίας και Παλαιστίνης.
Σκοπός όλων των εκστρατειών τους: η ανάκτηση όλων των παλαιών ρωμαϊκών επαρχιών της
Εγγύς Ανατολής.
ΑΓΩΝΕΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΒΟΥΛΓΑΡΟΥΣ
Οι σχέσεις Βυζαντινών – Βουλγάρων γίνονται εχθρικές την εποχή που ηγεμόνας των
Βουλγάρων είναι ο Συμεών .
Ο Συμεών πολιόρκησε την πρωτεύουσα και αυτοτιτλοφορήθηκε "βασιλεύς
Βουλγάρων και Ρωμαίων".
στόχος του ήταν η ίδρυση βουλγαροβυζαντινής αυτοκρατορίας.αλλά τα σχέδια του
ματαιώθηκαν λόγω του θανάτου του.
ο Σαμουήλ ίδρυσε νέο βουλγαρικό κράτος, με επίκεντρο την περιοχή Αχρίδας.
Ο Βασίλειος Β συγκρούστηκε με το στρατό του Σαμουήλ.
997: μάχη Σπερχειού νίκη Βυζαντινών
1014: μάχη Κλειδίου νίκη Βυζαντινών
1018: οριστική υποταγή Βουλγαρίας και μετατροπή της σε 2 βυζαντινά «Θέματα».
Αποτέλεσμα: Τα σύνορα Βυζαντίου φτάνουν πάλι στο Δούναβη ποταμό.
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ
Οι κατακτήσεις και η επέκταση των βυζαντινών συνόρων ευνόησαν την άνθηση της
οικονομίας.
Ποιες ήταν οι συνέπειες των πολέμων στην οικονομία;
 Νέα εδάφη προστέθηκαν στο βυζαντινό κράτος.
 Νέα έσοδα προστέθηκαν στο βυζαντινό κράτος.
 Η διακοπή των αραβικών επιδρομών επέτρεψε την ειρηνική καλλιέργεια της γης.
 Πολλαπλασιάστηκε η παραγωγή.
 Πολλαπλασιάστηκαν τα νομισματικά αποθέματα.
 Αυξήθηκε η αυτοπεποίθηση των Βυζαντινών.
 Ενισχύθηκε το διεθνές κύρος της αυτοκρατορίας.
10

11. 6. Η ΙΔΡΥΣΗ , Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ Ο ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΡΩΣΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ
 Τον 9ο αι.εμφανίζονται στο χώρο της σημερινής Ρωσίας οι Βάραγγοι ή Ρως (Γνωστοί και ως Βίκιγκς
ή Νορμανδοί)
 Ήταν σκανδιναβικά φύλα με εμπορικές και πειρατικές δραστηριότητες μέσω των ποταμών της
περιοχής (Δνείπερος, Βόλγας).
Βάραγγοι ή Ρως + Ανατολικοί Σλάβοι = ΡΩΣΟΙ
ΙΔΡΥΣΗ ΚΡΑΤΟΥΣ – ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ
 Στα μέσα του 9ου αι. σχηματίστηκε το πρώτο ρωσικό κράτος , η ηγεμονία του Κιέβου,
η οποία έλεγχε το δρόμο του ποταμού Ντον και έκανε εμπόριο με το Βυζάντιο και το Χαλιφάτο
 τον 10ο αι.οι Ρώσοι πραγματοποιούν 2 αποτυχημένες εκστρατείες εναντίον της Κων/πολης.
 Αποτέλεσμα: σύναψη 2 συνθηκών ειρήνης με Βυζάντιο που επέτρεπαν στους Ρώσους να ταξιδεύουν
και να εμπορεύονται στην Κων/πολη.
 Οι εμπορικές σχέσεις προετοίμασαν τον εκχριστιανισμό των Ρώσων (10ος αι.)
ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΡΩΣΩΝ
 Ο Βασίλειος Β για να αντιμετωπίσει την εξέγερση της μικρασιατικής αριστοκρατίας ζητά βοήθεια
από Βλαδίμηρο ,Ρώσο ηγεμόνα, με αντάλλαγμα να γίνει γυναίκα του Βλαδίμηρου η αδελφή του,
Άννα.
 Ο Βλαδίμηρος απέστειλε επικουρικό στρατιωτικό σώμα, με αποτέλεσμα τη συντριβή της
ανταρσίας βυζαντινών γαιοκτημόνων.
 Ο Βασίλειος Β΄ δεν εκπλήρωσε την υπόσχεση .
 Ο Βλαδίμηρος καταλαμβάνει την Χερσώνας και ο Βασίλειος Β΄ συναίνει στον γάμο με πρόσθετη
προϋπόθεση να ασπαστεί ο Βλαδίμηρος το Χριστιανισμό.
 Ο Βλαδίμηρος συμφώνησε και έτσι το 989 στη Χερσώνα γίνεται η Βάπτιση Βλαδίμηρου και ο
Γάμος Βλαδίμηρου – Άννας αλλά και μια ομαδική βάπτιση Ρώσων (στον ποταμό Δνείπερο)
ΠΟΙΑ ΗΤΑΝ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ;
1) Ένταξη μιας τεράστιας έκτασης υπό την επιρροή της Ορθοδοξίας και του βυζαντινού πολιτισμού.
2) Βυζαντινή επίδραση στη νοοτροπία και στον πολιτισμό των Ρώσων.
3) Εντατικοποίηση εμπορικών συναλλαγών με το Βυζάντιο.
4) Αύξηση αριθμού Ρώσων μισθοφόρων στην αυτοκρατορική φρουρά και στο βυζαντινό στρατό.
οι Ρως έδωσαν: το όνομα και την
κρατική οργάνωση.
οι Σλάβοι: τη γλώσσα και τη λαϊκή βάση
11

12. KOIΝΩΝIA KAI OIKONOMIA
1. ΟΙ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Στα χρόνια της δυναστείας των Μακεδόνων:
α) αυξήθηκε ο πληθυσμός,
β) αναπτύχθηκε η οικονομία, ιδιαίτερα στις πόλεις.
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ
 Κατά τον 7ο αι. οι μεγάλοι γαιοκτήμονες χάνουν τα κτήματά τους και τη
δύναμή τους εξαιτίας των Αραβικών κατακτήσεων.
 Στο μεταίχμιο 8ου αι. και του 9ου αι.αρχίζει να σχηματίζεται
μια νέα αριστοκρατία της γης.
 Κοντά της υπάρχει και η αριστοκρατία των αξιωμάτων
Οι αγρότες αποτελούνταν από τους:
ελεύθερους γαιοκτήμονες που είχαν δική τους γη και ήταν ανεξάρτητοι αγρότες,
ακτήμονες γεωργούς που ενοικίαζαν γη για καλλιέργεια,
παροίκους που είχαν προσωπική εξάρτηση από τους κυρίους τους και ήταν υποχρεωμένοι να
καλλιεργούν ένα κομμάτι γης καταβάλλοντας ένα ποσοστό της παραγωγής στον κύριό τους.
 Γιατί κινδύνευαν η αγροτική κοινότητα και οι ανεξάρτητοι αγρότες;
 Από τις αρχές του 9ου αι. οι ανεξάρτητοι αγρότες κινδύνευαν να χάσουν την περιουσία τους από
τους μεγαλοκτηματίες.
 Οι μεγαλοκτηματίες αποκτούσαν τη γη των μικροκαλλιεργητών είτε νόμιμα (π.χ με αγορά) είτε
παράνομα (π.χ με εκβιασμούς). Πολλές φορές εξαγόραζαν με χαμηλό τίμημα τα κτήματα των
αγροτών που αδυνατούσαν να πληρώσουν τους φόρους).
 Οι ευγενείς από τα έσοδα των κτημάτων τους ζούσαν πολυτελώς και ήταν απρόθυμοι να
δαπανήσουν χρήματα, για να βελτιώσουν τα μέσα και τις τεχνικές της παραγωγής.
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ : η αγροτική οικονομία παρέμενε στάσιμη.
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ
Η αστική οικονομία γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη.
 Στις αρχές του 9ου αι. παλιές πόλεις ανοικοδομήθηκαν, ενώ ιδρύθηκαν και νέες.
 Κάστρα μετατράπηκαν σε αστικά κέντρα με ημιαγροτικό χαρακτήρα..
 Οι έμποροι και οι βιοτέχνες ήταν οργανωμένοι σε συντεχνίες ή επαγγελματικά σωματεία.
 Οι συντεχνίες καθόριζαν το ύψος της παραγωγής και τις τιμές των προϊόντων.
 Οι κανόνες λειτουργίας των συντεχνιών ρυθμίζονταν από το Επαρχικόν Βιβλίον.
 Οι περισσότερες βιοτεχνίες επεξεργάζονταν τρόφιμα, ενώ από το 10ο αι. εμφανίστηκαν επιχειρήσεις
σχετικές με την επεξεργασία ειδών πολυτελείας (μετάξι, μπαχαρικά, πολύτιμοι λίθοι).
Το βυζαντινό εξωτερικό εμπόριο αναβίωσε
 Ανάπτυξη εμπορικών σχέσεων α) με τους Βουλγάρους, β) τους Ρώσους, γ) τους Άραβες και δ) με
τις ιταλικές πόλεις και ιδιαίτερα τη Βενετία.
Η δημιουργία της Μεσαίας τάξης και του δήμου.
 Η ανάπτυξη της οικονομίας των πόλεων οδήγησε στη διαμόρφωση μιας ισχυρής μεσαίας τάξης που
αποτελούνταν από εμπόρους, βιοτέχνες, ιδιοκτήτες πλοίων και τραπεζίτες. Οργανωμένη σε
συντεχνίες υποκινούσε λαϊκά κινήματα κατά της αριστοκρατίας.
 Ο δήμος, δηλ. οι πολυάριθμες λαϊκές μάζες των πόλεων, αποτελούνταν από φτωχούς που
εργάζονταν περιστασιακά ή ήταν άνεργοι.
οι δύο αυτές ομάδες της
αριστοκρατίας μέσω
γάμων συγχωνεύτηκαν
σε μία ενιαία τάξη στα
τέλη του 10ου αι., την
τάξη των δυνατών. 
12

13. 2. Η ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗΣ ΔΥΝΑΣΤΕΙΑΣ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΟΥΣ
ΔΥΝΑΤΟΥΣ.
Η ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ
 το νομοθετικό της Μακεδονικής δυναστείας έργο είχε ως στόχο :
α) την εύρυθμη λειτουργία της διοίκησης
β) τη λύση επειγόντων κοινωνικών προβλημάτων
Έτσι προχώρησαν σε αναθεώρηση της νομοθεσίας των Ισαύρων και στην έκδοση νέων νόμων,
προσαρμοσμένων στις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες της εποχής
 Ποιοι νόμοι και ποιες συλλογές εκδόθηκαν στα χρόνια των δυο πρώτων Μακεδόνων;
1. Πρόχειρος Νόμος : εύχρηστη συλλογή νόμων που αντικατέστησε την Εκλογή των Ισαύρων.
2. Επαναγωγή : καθόριζε τα αρμοδιότητες του αυτοκράτορα και του πατριάρχη
3. Βασιλικά : συλλογή νόμων (60 βιβλία) επηρεασμένη από τους νόμους του Ιουστινιανού.
4. Επαρχικόν Βιβλίον: νόμοι για τη λειτουργία των συντεχνιών της Κων/πολης.
5. Νεαρές : νέοι νόμοι που απέβλεπαν στον περιορισμό της μεγάλης γαιοκτησίας.
ΝΟΜΟΙ ΚΑΙ ΑΓΩΝΑΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΔΥΝΑΤΩΝ
 Οι «δυνατοί» επεδίωκαν : να ιδιοποιηθούν τη γη των φτωχών ,να αποσπάσουν προνόμια, να
κατακτήσουν την πολιτική εξουσία
 Το βυζαντινό κράτος : αντέδρασε σ’ αυτές τις επιδιώξεις, γιατί χρειαζόταν τους ελεύθερους αγρότες
γιατί:
α) στην άμυνα : υπηρετούσαν στους θεματικούς στρατούς και
β) στην οικονομία : πλήρωναν φόρους
 Οι Μακεδόνες αυτοκράτορες προσπάθησαν με τις Νεαρές τους να προστατέψουν τους ελεύθερους
αγρότες από τους δυνατούς και πέτυχαν τα ακόλουθα :
1. την προτίμηση των γειτόνων ή συγγενών για αγορά κοινοτικής γης
2. την απόδοση των χωραφιών που είχαν αρπάξει οι δυνατοί στους φτωχούς ιδιοκτήτες τους.
3. την απαγόρευση πώλησης ή αγοράς στρατιωτικών κτημάτων (στρατιωτόπια).
4. τον περιορισμό της αύξησης της εκκλησιαστικής περιουσίας.
5. το «Αλληλέγγυον» (1002) : νόμος που επέβαλε στους δυνατούς να πληρώνουν τους φόρους των
φτωχών.
13

14. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ
ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 1025-1453
Η ΕΞΑΣΘΕΝΗΣΗ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΜΕ ΤΗ ΔΥΣΗ
2.ΟΙ ΚΟΜΝΗΝΟΙ ΚΑΙ Η ΜΕΡΙΚΗ ΑΝΑΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
1081 - 1118: Αλέξιος Α΄ Κομνηνός: αυτοκράτορας Βυζαντίου.
ΟΙ ΕΧΘΡΟΙ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ (τέλη 11ου αι.)
ΟΝΟΜΑ ΛΑΟΥ Η ΔΡΑΣΗ ΤΟΥΣ
Νορμανδοί
Απειλούν τις ακτές
της Ηπείρου
Κουμάνοι-Πατζινάκες Λεηλατούν τα Βαλκάνια
Σελτζούκοι Τούρκοι Κατακτούν μέρος της Μ. Ασίας
ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
 Οι Κομνηνοί στηρίχτηκαν στους ευγενείς και εφάρμοσαν το θεσμό της «πρόνοιας»
ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΕΣ
 ΑΛΕΞΙΟΣ Α΄ (1081 - 1118):
α) στην Ανατολή εκμεταλλεύτηκε τις επιχειρήσεις των σταυροφόρων στη Μ. Ασία ,υπέγραψε
συμφωνίες με τους αρχηγούς τους και ανέκτησε τη Δυτική Μ. Ασία (Νίκαια, Σμύρνη,
Έφεσο, Σάρδεις).
β) στα Βαλκάνια απαλλάχτηκε από τους Πατζινάκες & τους Κουμάνους
 ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΟΜΝΗΝΟΣ (1118 - 1143):
α) στην Ανατολή: κατέκτησε ξένα κρατίδια στη Μ. Ασία
β) στα Βαλκάνια επέβαλε την κυριαρχία του στους Σέρβους και προσπάθησε να θέσει
υπό βυζαντινή κηδεμονία το Ουγγρικό βασίλειο.
 ΜΑΝΟΥΗΛ ΚΟΜΝΗΝΟΣ (1143 - 1180):
 στηρίχθηκε στις υπηρεσίες των Λατίνων
 σύναψε ειρήνη με τους Ούγγρους
 κυριάρχησε στα βορειοδυτικά Βαλκάνια
 ταπείνωσε τους Σέρβους
 πραγματοποίησε εκστρατείες κατά των Σελτζούκων στη Μ. Ασία
Η ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ
Η Εμπλοκή Μανουήλ στο ιταλικό μέτωπο είχε ως αποτέλεσμα: επιθέσεις Σελτζούκων κατά εδαφών
Βυζαντίου.
Το 1176 Βυζαντινοί και Σελτζούκοι συγκρούονται στο Μυριοκέφαλο (Φρυγίας).
 Ποια ήταν τα αποτελέσματα της ήττας;
1) πανωλεθρία Βυζαντινών
2) οριστική απώλεια Μ. Ασίας για το Βυζάντιο
3) εξισλαμισμός μικρασιατικών επαρχιών
4) οι καταλήψεις των πόλεων,οι σφαγές,η πείνα, και οι ασθένειες (πανούκλα) επέφεραν τον εξισλαμισμό.
ΜΑΧΕΣ ΜΑΤΖΙΚΕΡΤ ΜΥΡΙΟΚΕΦΑΛΟ
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΑ
ΑΝΤΙΠΑΛΟΙ
ΑΙΤΙΑ ΗΤΤΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΗΤΤΑΣ
Πρόνοια =
ισόβια
παραχώρηση
αγροκτημάτων
και
φορολογικών
εσόδων στους
ευγενείς
(προνοιάριοι)
με αντάλλαγμα
την παροχή
στρατιωτικών
υπηρεσιών.
14

15. 3. Η ΕΝΕΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΙΕΙΣΔΥΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ
 ΕΜΠΟΡΙΚΑ ΠΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟΥΣ ΒΕΝΕΤΟΥΣ
 Ο ΑΛΕΞΙΟΣ Α΄ζήτησε τη βοήθεια των Βενετών , για να να αποκρούσει τους Νορμανδούς που
είχαν αποβιβαστεί στην Ήπειρο και απειλούσαν την Κων/πολη
 έδωσε εμπορικά προνόμια στους Βενετούς με Χρυσόβουλο (= επίσημη έγγραφη συμφωνία,
υπογεγραμμένη και σφραγισμένη από τον αυτοκράτορα με τη χρυσή του βούλα ). Πιο συγκεκριμένα
παραχώρησε :
‘
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: αποστολή από τους Βενετούς πανίσχυρου στόλου που οδήγησε στη νίκη
Βυζαντινών έναντι Νορμανδών:
  Ποια ήταν η σημασία χρυσόβουλου 1082;
το Βυζάντιο παραιτήθηκε εκούσια από τα δικαιώματά του (φορολογικά, οικονομικά,ναυτιλιακά)
έχασε το ρόλο του μεσάζοντα μεταξύ Αράβων και Δυτικής Ευρώπης
έχασε την κυριαρχία του στο εμπόριο της Μεσογείου.
Οι Βενετοί διείσδυσαν οικονομικά στην Ανατολή ,ίδρυσαν πανίσχυρη αποικιακή αυτοκρατορία
(στην Ανατολή) και πήραν τον έλεγχο του εμπορίου στη Μεσόγειο.
 Με ποιον τρόπο αντέδρασαν οι διάδοχοι αυτοκράτορες στην παροχή προνομίων;
1) δήμευσαν περιουσίες Βενετών,
2) υποκινούσαν βιαιότητες του πληθυσμού της Κων/πολης εναντίον τους,
3) παραχωρούσαν προνόμια και σε άλλες ιταλικές πόλεις (Πίζα, Γένουα), για να δημιουργηθεί
ανταγωνισμός μεταξύ τους (κυρίως από τον Μανουήλ Κομνηνό).
ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ
  Τι ονομάστηκε σχίσμα των δυο εκκλησιών ;
Στα χρόνια του Κωνσταντίνου Θ’ (1042-1055) η παλιά αντιπαράθεση Ανατολής-Δύσης
οδηγήθηκε στη ρήξη.
Οι σχέσεις μεταξύ των Πατριαρχείων Ρώμης και Κωνσταντινούπολης διακόπηκαν πλήρως.
Στο πλευρό του Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης συντάχθηκαν τα πατριαρχεία
Αντιόχειας, Ιεροσολύμων και Αλεξάνδρειας.
  Πως οδηγήθηκαν οι δυο εκκλησίες στο σχίσμα;
Παπική πρεσβεία με αρχηγό τον καρδινάλιο Ουμβέρτο ήρθε στην Κωνσταντινούπολη για να
συζητήσει με τον πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριο την επίλυση των διαφορών των δύο πατριαρχείων.
Η αλαζονεία των διαπραγματευτών οδήγησε σε οριστική ρήξη μεταξύ των δύο εκκλησιών (την
Ορθόδοξη και τη Ρωμαιοκαθολική).
Οι σύγχρονοι δεν αντιλήφθηκαν τη σημασία των γεγονότων που έμελλαν να έχουν σοβαρές
επιπτώσεις για το μέλλον της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
ΟΙ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ
1) Τίτλους και χρηματικές χορηγίες σε κοσμικούς και εκκλησιαστικούς
άρχοντες της Βενετίας,
2) Αποβάθρες και εμπορικά καταστήματα στην προκυμαία της Κων/πολης,
3) Ελευθερία εμπορίου στους Βενετούς, χωρίς φορολογικές υποχρεώσεις σε
όλατα σημαντικά βυζαντινά λιμάνια
15

16. 1. ΟΙ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ Η ΠΡΩΤΗ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
 ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ
 Τι ήταν οι σταυροφορίες;
Ήταν μια κίνηση που εκδηλώθηκε στη Δύση, τον 11ο αι. και προήλθε από πρωτοβουλία παπών , η
οποία απέβλεπε στην απελευθέρωση του Παναγίου Τάφου και των Αγίων Τόπων που είχαν
κατακτηθεί από Σελτζούκους το 1077
 Ποιοι παράγοντες επηρέασαν τη διαμόρφωση τους;
i. η φημολογία για ωμότητες Αράβων και Τούρκων κατά των προσκυνητών
ii. τα οικονομικά προβλήματα της Δύσης
iii. το κάλεσμα για βοήθεια του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού προς ηγεμόνες της Δύσης
 ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ
Α΄ σταυροφορία (1096 - 1099) Β΄ και Γ΄ σταυροφορία (12ος
αιω.)
Κήρυξή της το 1095 από τον πάπα Ουρβανό Β΄ στο
Κλερμόν (Γαλλίας)και είχε χαρακτήρα
θρησκευτικό
Αποτέλεσμα: ήττες σταυροφόρων
Έμμεση συνέπεια Γ΄ σταυροφορίας ήταν η
απώλεια Κύπρου
i. Οι ανοργάνωτες λαϊκές μάζες
εξολοθρεύθηκαν από τους Τούρκους
Το 1192 ο Ριχάρδος Λεοντόκαρδος καταλαμβάνει
την Κύπρο και την παραδίδει στο φράγκο
Λουζινιάν
Αποτέλεσμα: Η Κύπρος για 4 αιώνες υπό την
εξουσία των Δυτικών
ii. Η εκστρατεία φεουδαρχών που νίκησαν
τους Τούρκους. Αποτελέσματα:
α) ανέκτησαν τα εδάφη της Δυτικής Μ. Ασίας και
τα παραχώρησαν στο Βυζάντιο
β) οι στρατιώτες επέδειξαν μαχητικότητα και
θρησκευτικό πάθος
γ) απελευθέρωσαν τους Αγίους Τόπους
δ) ίδρυσαν ηγεμονίες και κρατίδια (στη Συρία και
Παλαιστίνη)
Η ΤΕΤΑΡΤΗ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΑ
 Τα κίνητρα ήταν υλικά (οικονομικά)
 Αρχικός στόχος ήταν η Απελευθέρωση των Αγίων Τόπων μέσω Αιγύπτου & Συρίας
 Παρέκκλιση της πορείας και άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204 .
16

17. 2. Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΛΑΤΙΝΟΚΡΑΤΙΑΣ ΚΑΙ ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΡΑΤΗ
ΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΡΑΤΗ
 Το 1204 με την άλωση της Πόλης από σταυροφόρους , την υπογραφή συνθήκης μεταξύ
σταυροφόρων για διανομή βυζαντινών εδαφών έναρξη περιόδου Λατινοκρατίας.
Λατινικά κράτη
o Βενετικές κτήσεις: τα σημαντικότερα νησιά
Αιγαίου και Ιονίου πελάγους.
o Αυτοκρατορία Κων/πολης
o Βασίλειο της Θεσσαλονίκης
o Δουκάτο των Αθηνών
o Ηγεμονία Αχαΐας
ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΡΑΤΗ
 Το 1204 έχουμε τη συσπείρωση δυνάμεων
Ελληνισμού σε 3 ελληνικά κράτη:
o Αυτοκρατορία Τραπεζούντας (στις Ν.Α. ακτές του Ευξείνου Πόντου)
o Αυτοκρατορία Νίκαιας (στο Β.Δ. τμήμα της Μ. Ασίας)
o Κράτος Ηπείρου (Ήπειρος και Αιτωλοακαρνανία)
 Το 1259 στη Μάχη Πελαγονίας (σημερινή Πτολεμαΐδα) οι Ελλήνων πολέμησαν κατά των
Φράγκων
 απόσπαση κάστρων (Μάνη, Γεράκι, Μονεμβασιά, Μυστράς) από Ηγεμονία Αχαΐας τα οποία
συγκρότησαν το 4ο ελληνικό κράτος, το Δεσποτάτο του Μυστρά (στη θέση της Ηγεμονίας της
Αχαΐας)
o Δεσποτάτο Μυστρά με πρωτεύουσα τον Μυστρά και Κυβερνήτη τον αδερφό του βυζαντινού
αυτοκράτορα
ΛΑΤΙΝΟΙ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΕΣ
ΛΑΤΙΝΟΙ: καταπίεζαν τους Έλληνες
ΕΛΛΗΝΕΣ : εξεγείρονταν εναντίον των Λατίνων
ΝΕΑ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
 Τα ελληνικά κράτη αποτέλεσαν χώρο αφύπνισης εθνικού αισθήματος Ελληνισμού
 οργανώθηκαν στρατιωτικά και πολιτικά πρόκοψαν στην οικονομία και τον πολιτισμό
 επιδόθηκαν σ’ έναν αγώνα για την ανάκτηση της Πόλης και την ανασύσταση της βυζαντινής
αυτοκρατορίας
 1261: Ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης από Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο .
17

18. ΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΚΑΙ ΥΠΟΤΑΓΗ ΣΤΟΥΣ ΟΘΩΜΑΝΟΥΣ
1.ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΩΝ ΤΟΥΡΚΩΝ ΚΑΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΑΝΑΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ
Η ΑΔΥΝΑΜΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ
 Το Βυζαντινό Κράτος ανασυστήθηκε από τον Μιχαήλ Η' , κυρίως χάρη στην ευφυή διπλωματία του
αυτοκράτορα
 Ποιες ήταν οι αιτίες της αποδυνάμωσης του Βυζαντίου;
 Οι εμφύλιοι πόλεμοι έφεραν γρήγορα την οικονομική και στρατιωτική κατάρρευση.
 Το νόμισμα υποτιμήθηκε
 η βαριά φορολογία και η εξαθλίωση προκάλεσαν επαναστάσεις του λαού και της μεσαίας
τάξης κατά των ευγενών στη Θεσσαλονίκη και την Αδριανούπολη.
 Ο Ανδρόνικος Β' (1282-1328) μείωσε τη δύναμη του στρατού και του στόλου και οι ξένοι
μισθοφόροι κυριάρχησαν.
Η άλλοτε κραταιά αυτοκρατορία έγινε τώρα μια αδύναμη αυτοκρατορία των Στενών
ΟΙ ΟΘΩΜΑΝΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥΣ
 Οι Οθωμανοί ήταν τουρκική φυλή, Ασιάτες νομάδες , μετανάστευσαν κοντά στην Προύσα
 οργανώθηκαν από το σουλτάνο Οθμάν ή Οσμάν και εκμεταλλεύτηκαν την κατάργηση των ακριτών
μετά το 1261
 αξιοποίησαν το θεσμό των γαζήδων (άτακτοι φανατικοί πολεμιστές του Ισλάμ) και κατέκτησαν
σταδιακά όλη τη Μ. Ασία
 στρατολόγησαν χριστιανόπαιδα (παιδομάζωμα) , συγκρότησαν επίλεκτο τάγμα γενιτσάρων ("νέος
στρατός")
 κατέκτησαν την Καλλίπολη (1354) και έτσι πέρασαν στην Ευρώπη και υπέταξαν τους βαλκανικούς
λαούς
 νίκησαν τους Σέρβους (μάχη Κοσσυφοπεδίου, 1389)
ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΑΝΑΣΧΕΣΗΣ ΤΩΝ ΟΘΩΜΑΝΩΝ
 Οι Μογγόλοι με αρχηγό τον Ταμερλάνο εισέβαλαν στη Μ. Ασία και νίκησαν το σουλτάνο Βαγιαζίτ
(μάχη Άγκυρας 1402)
 η ήττα προκάλεσε κρίση στο οθωμανικό κράτος και έδωσε παράταση ζωής στο Βυζάντιο
 Οι αυτοκράτορες: Ιωάννης Ε΄, Μανουήλ Β΄, Ιωάννης Η΄ ταξιδεύουν στη Δύση για βοήθεια
 Ο Ιωάννης Η΄ ανανέωσε την «ένωση» (δηλ. υποταγή της ορθόδοξης στη ρωμαϊκή εκκλησία)
στη σύνοδο Φερράρας-Φλωρεντίας (1438/9) με αντάλλαγμα την οργάνωση από τη Δύση μιας
σταυροφορίας.
 Η ενέργεια αυτή αποδείχτηκε μάταιη γιατί δεν έγινε δεκτή απ’ το λαό και το Βυζάντιο έμεινε
απροστάτευτο στα κατακτητικά σχέδια των Οθωμανών
18

19. 2. Η ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΚΑΙ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
 Μετά τη μάχη της Άγκυρας η Οθωμανική Αυτοκρατορία βυθίστηκε στην αναρχία.
Ο σουλτάνος Μουράτ Β' (1421-51)
o επανέφερε την τάξη σ' αυτή και ανανέωσε την επιθετικότητά της
o κατέλαβε τα Γιάννενα και τη Θεσσαλονίκη (1430) και κατανίκησε ένα σταυροφορικό στρατό στη
Βάρνα .
o προετοίμασε την πολιορκία της Πόλης, την οποία διεξήγαγε με επιτυχία ο διάδοχος του Μωάμεθ Β'
Πορθητής (1451-81).
Ο Μωάμεθ Β' Πορθητής (1451-81).
o έχτισε στην ευρωπαϊκή ακτή του Βοσπόρου το φρούριο της Ρούμελης, για να εμποδίσει τον
επισιτισμό της Πόλης από τον Εύξεινο.
o Η πολιορκία κράτησε 54 μέρες (6 Απριλίου 29 Μαΐου 1453)
Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ' και οι τελευταίες στιγμές
o διέθετε ελάχιστες δυνάμεις.
o Η υπεροχή των Τούρκων σε στρατιώτες και οπλισμό ήταν συντριπτική.
o Οι Βυζαντινοί, αβοήθητοι από τα χριστιανικά κράτη, αγωνίστηκαν ηρωικά,
o Η τελική έφοδος έγινε τη νύχτα της 29ης Μαΐου. Κατόπιν σφοδρού βομβαρδισμού και συνεχών
επιθέσεων οι γενίτσαροι πέρασαν από τα ρήγματα των τειχών και έγιναν κύριοι της Πόλης.
o Ο αυτοκράτορας έπεσε στο πεδίο της μάχης.
o Οι σφαγές και η λεηλασία διήρκεσαν τρεις ολόκληρες μέρες.
o ο Μωάμεθ μπήκε με πομπή στην κατακτημένη πόλη, προσευχήθηκε στην Αγια Σοφία και ανήγγειλε
ότι εφεξής πρωτεύουσά του θα είναι η Πόλη.
ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ
o Η Άλωση τραυμάτισε αρχικά την περηφάνεια των Ελλήνων
o σύντομα άρχισε να διαμορφώνεται η ελπίδα της Ανάστασης του Γένους.
o Το πνεύμα του Βυζαντίου μεταφέρθηκε από τους λογίους του στη Δύση.
o Οι Οθωμανοί έκλεισαν τους δρόμους της Ανατολής, ωθώντας τους Ευρωπαίους στις μεγάλες
γεωγραφικές ανακαλύψεις.
Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ
o Οι Ρώσοι θεώρησαν ότι ήταν οι μοναδικοί κληρονόμοι της βυζαντινής πνευματικής και πολιτικής
παράδοσης και διατύπωσαν στις αρχές του 16ου αι. τη θεωρία ότι η Μόσχα ήταν η Τρίτη Ρώμη
o οι ορθόδοξοι βαλκανικοί λαοί επηρεάστηκαν βαθιά από το βυζαντινό πολιτισμό, ενώ η Ορθοδοξία
συνέβαλε στη διατήρηση της πνευματικής τους ταυτότητας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.
 Ποια είναι η συνεισφορά του Βυζαντίου στον ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πολιτισμό ;
o Η αυτοκρατορία διέσωσε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό από την απειλή των Αράβων κατά τον 7ο και 8ο
αι.
o Ανέπτυξε μια μεγάλη και πρωτότυπη τέχνη που επηρέασε Ανατολή και Δύση.
o Ανάπτυξη ιταλική προαναγεννησιακή τέχνη και η οθωμανική αρχιτεκτονική.
o Το Βυζάντιο διαφύλαξε, καλλιέργησε και μετέδωσε στην Ευρώπη την κλασική κληρονομιά,
o Ανέπτυξε νέα γραμματειακά είδη (όπως τη χρονογραφία και τη λειτουργική ποίηση) και τις θετικές
επιστήμες (όπως την αστρονομία και τα μαθηματικά)
o τελειοποίησε την οργάνωση των κρατικών υπηρεσιών.
o Συνέβαλε στη διαμόρφωση της θρησκευτικής μουσικής, του μοναστισμού, των ουμανιστικών ή
ανθρωπιστικών σπουδών στη δυτική Ευρώπη
19

20. Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ
1.Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ
Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΖΩΗ
 Ο νόμος δεν επέτρεπε να παντρεύονται τα κορίτσια κάτω από 12 χρονών και τα αγόρια κάτω από 14
 Πριν από το γάμο τελούνταν οι αρραβώνες και υπογραφόταν συμβόλαιο που καθόριζε την προίκα της νύφης
και τα δώρα του γαμπρού.
 ακολουθούσε το γαμήλιο γλέντι. Το κράτος επέτρεπε το διαζύγιο εφόσον συναινούσαν και τα δύο μέρη.
 Οι γυναίκες δεν είχαν τα ίδια δικαιώματα με τους άνδρες και η συμμετοχή τους στην κοινωνική ζωή ήταν
περιορισμένη Ωστόσο, παρά τους περιορισμούς, οι γυναίκες μετά τον 11 ο αιώνα μπορούσαν να λάβουν
μέρος στα κοινά και είχαν πρόσβαση στην παιδεία.
 Το παιδί, αφού περνούσε τα πρώτα χρόνια της ζωής του κοντά στην οικογένειά του, άρχιζε να μαθαίνει τα
πρώτα γράμματα στο σχολείο.
ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ
 Το βυζαντινό εκπαιδευτικό σύστημα, ακολουθούσε δύο κύκλους σπουδών, του γραμματιστή και του
γραμματικού.
 Στον πρώτο κύκλο σπουδών φοιτούσαν παιδιά από την ηλικία των επτά περίπου ετών και στο δεύτερο από
την ηλικία των δώδεκα.
 Τα παιδιά μάθαιναν σταδιακά ανάγνωση, γραφή, γραμματική, ρητορική και φιλοσοφία, αριθμητική,
γεωμετρία, αστρονομία και μουσική. Μεταξύ άλλων διδάσκονταν τον Όμηρο, κλασικούς και
μεταγενέστερους συγγραφείς.
 Οι πόροι για τη λειτουργία των σχολείων προέρχονταν από τα δίδακτρα που κατέβαλλαν οι μαθητές, ενώ
λειτουργούσαν και δωρεάν σχολεία για τα ορφανά.
 Μετά τις βασικές σπουδές όσοι είχαν την έφεση και τις οικονομικές δυνατότητες μπορούσαν να συνεχίσουν
τις σπουδές τους στο πανεπιστήμιο.
Η ΑΣΘΕΝΕΙΑ,Η ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ
 Κάθε πόλη διέθετε το νοσοκομείο της με αριθμό γιατρών ανάλογα με τον πληθυσμό της.
 Υπήρχαν γιατροί που δέχονταν τους ασθενείς στα ιατρεία τους ή επισκέπτονταν τους ασθενείς στα σπίτια
τους.
 Ωστόσο, οι δεισιδαιμονίες οδηγούσαν συχνά το λαό και στη μαγεία, Μάλιστα υπήρχε και ανταγωνισμός
μεταξύ μαγείας και ιατρικής.
 Σε κάθε πόλη υπήρχαν, επίσης, πτωχοκομεία και ορφανοτροφεία τα οποία ιδρύονταν και συντηρούνταν από
την Εκκλησία.
Η ΚΑΤΟΙΚΙΑ
 Τα σπίτια στις πόλεις οικοδομούνταν γύρω από μια κεντρική αίθουσα
 Στο ισόγειο, τα σπίτια διέθεταν δωμάτιο με τζάκι, κουζίνα, πλυσταριό, λουτρό και ένα εικονοστάσιο ή
παρεκκλήσι.
 οι φτωχοί της Κωνσταντινούπολης και των άλλων πόλεων ζούσαν σε άθλιες κατοικίες Οι πιο ευκατάστατοι
ζούσαν σε διώροφα σπίτια.
Η ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΚΑΙ Η ΜΟΔΑ
 Οι αστοί φορούν μακρύ χιτώνα με πολλές πτυχώσεις, μπότες δερμάτινες το χειμώνα και ανατολίτικα
παπούτσια το καλοκαίρι.
 Οι γυναίκες φορούν πάνω από το στιχάριο ιμάτιο (μανδύα) με μακριά μανίκια που καλύπτει και το κεφάλι.
 Οι πλούσιες φορούν πολυτελή ενδύματα, μεταξωτά και λινά.
Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ
 το γεύμα και το δείπνο περιλαμβάνει ποικίλα φαγητά, όπως ορεκτικά, κρέατα, ψάρια, γλυκά και κρασί.
Η ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ
 Ιεροτελεστίες, θρησκευτικές και λαϊκές γιορτές αποτελούσαν τους τρόπους ψυχαγωγίας των Βυζαντινών.
 Οι κάτοικοι της πρωτεύουσας διασκέδαζαν στον Ιππόδρομο
Ο ΜΟΝΑΧΙΣΜΟΣ
 Ο μοναχισμός είχε αρχικά τη μορφή της αναχώρησης σε κάποια έρημο ή κάποιο ακατοίκητο μέρος μακριά
από τους άλλους ανθρώπους και τα εγκόσμια.
 οι άνθρωποι αυτοί ονομάστηκαν μοναχοί, αναχωρητές, ερημίτες ή ασκητές, αφού υπέβαλλαν το σώμα τους
σε δοκιμασίες, όπως νηστεία, συνεχή προσευχή, αϋπνία.
20

21. 4. ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗ
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
 Με την Αγιά Σοφία καθιερώθηκε μια νέα αρχιτεκτονική μορφή η βασιλική με τρούλο ή τρουλαία
βασιλική,
 Μετά την εικονομαχία, , επικράτησε ο ρυθμός του σταυροειδούς με τρούλο, που είχε τη μορφή ενός
σταυρού εγγεγραμμένου σε τετράγωνο.
 Παραλλαγές του ναού αυτού είναι αγιορείτικος τύπος με τρεις κόγχες και ο πεντάτρουλος ρυθμός,
 ένας νέος τύπος ναού εμφανίζεται κατά τον 11ο αιώνα, ο οκταγωνικός.
 οι εσωτερικοί χώροι κοσμούνται με τοιχογραφίες, ψηφιδωτά, ανάγλυφες παραστάσεις, έργα
ξυλογλυπτικής και φορητές εικόνες.
ΓΛΥΠΤΙΚΗ ΚΑΙ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ
 Η γλυπτική δεν ευνοήθηκε από την Εκκλησία, καθώς θύμιζε στους χριστιανούς την αρχαία
θρησκεία.
 οι τοιχογραφίες και τα ψηφιδωτά αποτελούν τις κυριότερες μορφές έκφρασης στον εσωτερικό χώρο
και κυριαρχούν σε όλη την περίοδο της βυζαντινής ιστορίας
 στην κορυφή του τρούλου εικονογραφείται ο Παντοκράτορας, περιστοιχιζόμενος από αγγέλους και
προφήτες, στην αψίδα του Ιερού η Θεοτόκος, ανάμεσα στους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ, στα
λοφία του τρούλου οι τέσσερις Ευαγγελιστές και στους τοίχους οι δεσποτικές γιορτές, οι Άγιοι και
οι Μάρτυρες.
 Οι μορφές παρουσιάζονται λιπόσαρκες, σε όρθια και μετωπική στάση, με σκοπό να δώσουν την
αίσθηση της πνευματικότητας, της αυστηρότητας και της επισημότητας. Επιδίωξη της τέχνης είναι
να προβάλει τη μετά θάνατο ζωή και την αιωνιότητα.
ΜΙΚΡΟΓΡΑΦΙΑ,ΜΙΚΡΟΤΕΧΝΙΑ,ΜΙΚΡΟΓΛΥΠΤΙΚΗ,ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗ
 Οι Βυζαντινοί, διακοσμούν συνήθως τα χειρόγραφά τους με εικόνες, που
ονομάζονται μικρογραφίες.
 Από τις μικρογραφίες αντλούμε πληροφορίες για τις καλλιτεχνικές τάσεις της εποχής του
χειρογράφου
 Αξιόλογη είναι και η παραγωγή εκκλησιαστικών και κοσμικών
έργων μικροτεχνίαςκαι μικρογλυπτικής, από πολύτιμα μέταλλα, σμάλτο, ξύλο και ελεφαντόδοντο.
 Τα νομίσματα έχουν αισθητική αξία και αποτελούν σημαντικές ιστορικές πηγές, γιατί
απεικονίζονται σ' αυτά ιστορικά πρόσωπα και παρέχουν ποικίλες πληροφορίες, για την πολιτική, την
οικονομία, την κοινωνία, το πολίτευμα και τη θρησκεία.
ΜΟΥΣΙΚΗ
 Η εκκλησιαστική λειτουργική ποίηση προοριζόταν, ύστερα από μελοποίησή της, για να ψέλνεται
κατά τη Θεία Λειτουργία και άλλες λατρευτικές τελετές.
 Τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες η λειτουργική ποίηση και μουσική χαρακτηρίζονται από
απλότητα.
 Μετά την επικράτηση του χριστιανισμού οι ύμνοι, τα λειτουργικά δηλαδή άσματα με εγκωμιαστικό
περιεχόμενο για το Θεό και γενικότερα τα ιερά πρόσωπα, λαμβάνουν πιο σύνθετες μορφές.
21

22. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ
Η ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ
Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΜΕΤΑ ΤΗ ΜΕΤΑΝΣΤΕΥΣΗ ΤΩΝ ΛΑΩΝ 5ΟΣ
-10Ος
ΑΙΩ.
2. Ο ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ
Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ
 Ο Καρλομάγνος (768-814)ήταν διάδοχος του Πιπίνου του
Βραχύ,
 με συνεχείς πολέμους επέκτεινε το Φραγκικό Βασίλειο και
δημιούργησε ένα πανίσχυρο χριστιανικό κράτος.
 Το έτος 800 στέφθηκε στη Ρώμη από τον
πάπα αυτοκράτορας του Ρωμαϊκού Κράτους.
 όρισε ως έδρα του την Αιξ- Λα-Σαπέλ(σημερινό Άαχεν), που
αναδείχθηκε σε διοικητικό και πολιτιστικό κέντρο της
αυτοκρατορίας.
 οργάνωσε τους πολιτικούς και διοικητικούς θεσμούς του βασιλείου, αξιοποιώντας τη ρωμαϊκή
παράδοση αλλά και τα γερμανικά έθιμα.
 η αποκατάσταση της τάξης και η οργάνωση του κράτους δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για
οικονομική ανάκαμψη
Μετά το θάνατο του Καρλομάγνου
 οι διάδοχοι του διένειμαν την αυτοκρατορική κληρονομιά με τη Συνθήκη του Βερντέν (843).
 η αυτοκρατορία διαιρέθηκε σε τρία τμήματα που αντιστοιχούσαν περίπου στη σημερινή Γερμανία,
στη σημερινή Γαλλία και στα εδάφη που περιλαμβάνουν το σημερινό Βέλγιο, την Ελβετία και την
κεντρική Ιταλία ως τη Ρώμη.
 Η συνθήκη αυτή, που χώρισε την Ευρώπη για πρώτη φορά γλωσσικά, αποτέλεσε την απαρχή της
δημιουργίας της νεότερης Ευρώπης.
 Από το νότο οι Σαρακηνοί(μουσουλμάνοι της Αφρικής και της Ισπανίας) επιτίθενται στα παράλια
της Μεσογείου και από τα ανατολικά οι Μαγυάροι (Ούγγροι) εξαπολύουν επιδρομές στην δυτική
Ευρώπη. από τις Σκανδιναβικές Χώρες φτάνουν οι Νορμανδοί ή Βίκιγκς
  Η ΚΑΡΟΛΙΔΕΙΑ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ
 Τι ονομάζεται καρολίδεια αναγέννηση;
 η άνθηση γραμμάτων και τεχνών κατά τη βασιλεία του Καρλομάγνου και των διαδόχων του.
ΤΕΧΝΕΣ –ΓΡΑΜΜΑΤΑ
o προσκλήθηκαν διάσημοι λόγιοι και δάσκαλοι από την Ιρλανδία και την Αγγλία στο αυτοκρατορικό
ανάκτορο της Αιξ - λα- Σαπέλ, που αναδείχθηκε σε πραγματικό πολιτιστικό κέντρο.
o δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην αντιγραφή βιβλίων και καθιερώθηκε μια γραφή με ευανάγνωστα
πεζά γράμματα, που ονομάστηκε καρολίδεια γραφή.
o Ο αυτοκράτορας αποβλέποντας σε μια γενικότερη πνευματική ανανέωση, διέταξε να λειτουργούν
σχολεία σε κάθε επισκοπή και μοναστήρι.
o Στα σχολεία αυτά διδάσκονταν εκτός από γραφή και ανάγνωση, γραμματική, ρητορική, αριθμητική
και άλλα μαθήματα.
o Μεγάλη ανάπτυξη γνώρισαν και οι τέχνες με σαφείς βυζαντινές επιδράσεις. Η αρχιτεκτονική, η
γλυπτική, η ζωγραφική, η μικροτεχνία και η μικρογραφία χειρογράφων αυτής της περιόδου μας
άφησαν εξαίρετα αντιπροσωπευτικά έργα.
22

23. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ
ΟΙ ΑΝΑΚΑΤΑΤΑΞΕΙΣ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
1.ΟΙ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ
ΤΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ
 Ποια ήταν τα κίνητρα των ανακαλύψεων;
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ
 ευρωπαίοι έμποροι( Μάρκο Πόλο), αναζητούσαν χρυσό, καρυκεύματα και αρώματα στην Ανατολή
ακολουθώντας το δρόμο του μεταξιού.
 η αποκοπή του δρόμου αυτού, κατά το 15ο αι., αρχικά από τους Άραβες και ύστερα από τους Οθωμανούς
ανάγκασε τους Ευρωπαίους να αναζητήσουν πρόσβαση στις αγορές της Ανατολής από τη θάλασσα.
ΠΟΛΙΤΙΚΑ,ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ,ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ
 οι φιλοδοξίες ηγεμόνων, η διάδοση του χριστιανισμού και η ροπή του ανθρώπου προς τη γνώση.
 Ποιες ήταν οι ευνοϊκές προϋποθέσεις;
 Από το 13ο αι. τα ταξίδια άρχισαν να γίνονται ευκολότερα και ασφαλέστερα χάρη σε μια σειρά νέων
τεχνικών μέσων: της πυξίδας, του αστρολάβου, που ήταν όργανο προσδιορισμού του γεωγραφικού πλάτους
με βάση την παρατήρηση των άστρων, και των πορτολάνων, που ήταν ναυτικοί χάρτες.
 ένας νέος τύπος πλοίου, η καραβέλα, συνδύαζε χωρητικότητα, ταχύτητα και ασφάλεια.
 η αντίληψη για τη σφαιρικότητα της γης
ΤΑ ΕΞΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΤΑΞΙΔΙΑ
 Οι Πορτογάλοι, επιδιώκοντας να ανακαλύψουν δρόμο προς τις Ινδίες πλέοντας γύρω από την Αφρική,
οργάνωσαν εξερευνητικές αποστολές.
 ο Βάσκο ντε Γκάμα (1469-1524) έφθασε το 1498 στο Κάλικουτ των Ινδιών.
 ο Χριστόφορος Κολόμβος(1451-1506)επιχείρησε να φθάσει στην Ασία πλέοντας δυτικά. Κατά τη διάρκεια
των τεσσάρων ταξιδιών του (1492-1504) ανακάλυψε νησιά και ηπειρωτικές περιοχές της κεντρικής
Αμερικής. Ο ίδιος όμως πίστευε ότι είχε φτάσει στις Ινδίες.
 ο πρώτος περίπλους (1519-1522) της γης από το Φερδινάνδο Μαγγελάνο (1480-1521), Πορτογάλο, απέδειξε
για πρώτη φορά ότι η γη είναι σφαιρική.
Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΕΝΟΣ ΝΕΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
 Οι Πορτογάλοι και οι Ισπανοί κατέκτησαν με τη βία τις περιοχές που ανακάλυψαν.
 Οι Ισπανοί επιδεικνύοντας απάνθρωπη σκληρότητα, εξαφάνισαν τους λεγόμενους προκολομβιανούς
πολιτισμούς της κεντρικής και νότιας Αμερικής.
 μετέτρεψαν με τον τρόπο αυτό τις νέες χώρες σε αποικίες, τις μοίρασαν μεταξύ τους με τη Συνθήκη της
Τορντεζίλας (1494).
 δημιουργήθηκαν δύο αντίστοιχες αποικιακές αυτοκρατορίες, η πορτογαλική και η ισπανική.
 Από τα τέλη όμως του 16ου αιώνα η Ολλανδία, η Αγγλία και η Γαλλία άρχισαν να διεκδικούν μερίδιο με
αποτέλεσμα να δημιουργηθούν ανταγωνισμοί.
Η ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ Ο ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ
 Ποιες ριζικές μεταβολές προκάλεσαν οι ανακαλύψεις στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο;
 το κέντρο της ευρωπαϊκής οικονομίας μετατοπίστηκε από τη Μεσόγειο στον Ατλαντικό και τη Βόρεια
Θάλασσα,.
 νέα λιμάνια ( Σεβίλλης, της Λισσαβόνας, της Αμβέρσας) απέκτησαν μεγάλη οικονομική σπουδαιότητα
 Η εισαγωγή χρυσού και αργύρου στην Ευρώπη δημιούργησε νέες οικονομικές δραστηριότητες,.
 επωφελήθηκε περισσότερο μια νέα κοινωνική τάξη, η αστική.
 Η γνωριμία με νέους πολιτισμούς άρχισε να κλονίζει τις προκαταλήψεις και τις αξίες παρελθόντος.
 Ευνοήθηκε η ανάπτυξη επιστημονικών κλάδων, της γεωγραφίας, της αστρονομίας, της ζωολογίας, της
βοτανικής, της εθνολογίας
 ιδρύονται νέες εμπορικές πόλεις ( Μασσαλία, το Αμβούργο, η Μπριζ, η Κολωνία, το Παρίσι, το Λονδίνο).
 Στη Μεσόγειο, οι ιταλοί έμποροι της Βενετίας, της Γένουας και της Πίζας ιδρύουν εμπορικούς σταθμούς.
 Οι Ευρωπαίοι επιδόθηκαν στην εντατική εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών σε βάρος των
ιθαγενών
 Συγχρόνως θεώρησαν τους μη ευρωπαϊκούς λαούς ως υποδεέστερους και εκμεταλλεύσιμους.
 Η πολιτική αυτή κληροδότησε πολλαπλά προβλήματα στον κόσμο, όπως ήταν η δουλεία, η αποικιοκρατία,
η υπανάπτυξη και η φτώχεια των τρίτων χωρών
23

24. 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ;
 το 15ο και 16ο αι., εκδηλώνεται στον ευρωπαϊκό χώρο ένα καλλιτεχνικό και πνευματικό ταυτόχρονα
κίνημα, η Αναγέννηση με κύριο χαρακτηριστικό την αναβίωση των αξιών της κλασικής
αρχαιότητας.
Ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στην προετοιμασία της αναγέννησης;
 μεγάλη ήταν η συμβολή των Σταυροφοριών, που έστρεψαν το ενδιαφέρον της Δύσης στην
Ανατολή,
 και της νέας κοινωνικής τάξης που αρχίζει να διαμορφώνεται, της αστικής.
ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
ΠΑΛΙΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ
 η συνεχής μέριμνα για τη σωτηρία της ψυχής,
 η αποχή από τις χαρές της ζωής και
 η ιδέα της ματαιότητας
 Ο άνθρωπος γίνεται το επίκεντρο της παρατήρησης και του ενδιαφέροντος των λογίων, των σοφών
και των καλλιτεχνών.
ΝΕΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ
 Η κριτική σκέψη,
 Η εξέλιξη, στις επιστήμες
 Η ιδέα της προόδου
 Το σώμα, η επίγεια ζωή και η ομορφιά αποκτούν τη δική τους θέση στη ζωή του ανθρώπου και
διαμορφώνουν μια νέα αντίληψη για τη ζωή.
 Κοιτίδα των πολιτιστικών αυτών εξελίξεων η Φλωρεντία, η Ρώμη, η Βενετία και το Μιλάνο.
 οι πνευματικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες ενθαρρύνονται από διάσημους μαικήνες της
εποχής(Μέδικοι Φλωρεντίας)
ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ;
Ο άνθρωπος της Αναγέννησης στη προσπάθειά του να εκφράσει τις νέες αξίες:
 στράφηκε προς τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό
 άρχισε να μελετά, να μεταφράζει και να σχολιάζει συστηματικά τους αρχαίους συγγραφείς.
Η στροφή αυτή προς τη βαθύτερη γνώση της αρχαιότητας ονομάστηκε ανθρωπισμός.
Οι ανθρωπιστές και η Ευρώπη των Διανοουμένων
 Οι ανθρωπιστές, ταξιδεύουν σε ολόκληρη την Ευρώπη για να διαδώσουν τις ιδέες τους,
 Δημιουργούν ένα δίκτυο σχέσεων και πολιτισμού, που ονομάστηκε Πολιτεία των Γραμμάτων.
 Έχουν βαθύ θρησκευτικό αίσθημα,
 ασκούν κριτική στις μεσαιωνικές αντιλήψεις
 αγωνίζονται για μια καλύτερη κοινωνία.
 Γράφουν στη λατινική( η κοινή γλώσσα των ανθρώπων των γραμμάτων και της Εκκλησίας.)
Ο Έρασμος (1467-1536), μάχεται υπέρ μιας ειρηνικής Ευρώπης και αποδίδει εξαιρετική σημασία στην
παιδεία. ο Φρανσουά Ραμπελαί (1483-1553,)
ο Τόμας Μορ (1478-1535) που οραματίζεται μια ιδανική πολιτεία(Ουτοπία, 1516).
Ο οικουμενικός άνθρωπος (homo universalis)
Οι ανθρωπιστές πιστεύουν ότι ο άνθρωπος πρέπει να είναι οικουμενικός, δηλαδή:
 να επιδίδεται σ’ όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας,
 να αποκτά πνευματικά, ψυχικά και σωματικά χαρίσματα,
 να καθορίζει μόνος του το πεπρωμένο του με τη γνώση και τον αγώνα του,
 να λαμβάνει α) συνολική μόρφωση μέσα από ένα ευρύ φάσμα μαθημάτων και β) αγωγή με
κατάλληλες μεθόδους.
Γι’ αυτό οι ανθρωπιστές: α) ιδρύουν πολλά νέα σχολεία, κολέγια, πανεπιστήμια,
β) διευρύνουν τα προγράμματα σπουδών σ’ αυτά,
24

25. γ) εφαρμόζουν νέες μεθόδους διδασκαλίας σ’ αυτά
Η συμβολή των Ελλήνων λογίων
Οι Έλληνες λόγιοι που κατέφυγαν στη Δύση κυρίως μετά την άλωση της Πόλης:
 ενίσχυσαν τις ανθρωπιστικές σπουδές,
 πρόβαλαν τα ελληνικά γράμματα με το διδακτικό και εκδοτικό έργο τους,
 ενίσχυσαν το ενδιαφέρον των δυτικών για την έκδοση αρχαίων ελληνικών κειμένων και για τη
συλλογή αρχαίων χειρογράφων,
• ποιοι ήταν οι κυριότεροι;
1) Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων, 2) Βησσαρίων
Η γέννηση του τυπωμένου βιβλίου και η διάδοση της Αναγέννησης και του Ανθρωπισμού
Διάδοση της Αναγέννησης και Ανθρωπισμού χάρη στην εφεύρεση τυπογραφίας από τον Ιωάννη
Γουτεμβέργιο (1450), γιατί:
α) εκδίδονται χιλιάδες τίτλοι βιβλίων σε σύντομο χρονικό διάστημα,
β) τα τυπωμένα βιβλία είναι φθηνότερα και λιγότερο ογκώδη,
γ) η μόρφωση γίνεται προσιτή σε όλο και περισσότερους ανθρώπου
Γράμματα
Οι κυριότεροι εκπρόσωποι:
α) Ο Μισέλ Μονταίν (με το έργο του: «Δοκίμια»)
β) Ο Θερβάντες (με το έργο του: «Δον Κιχώτης»)
γ) Ουίλλιαμ Σαίξπηρ(με τα θεατρικά έργα: «Άμλετ», «Μάκβεθ», «Οθέλος»)
δ) Ο Μακιαβέλλι (με το έργο του: «Ο Ηγεμόνας». α) αναλύει την τακτική και τη συμπεριφορά που πρέπει
να ακολουθεί ο ηγεμόνας για την κατάκτηση της εξουσίας, β) ανεξαρτητοποιεί την πολιτική επιστήμη από
τη θεολογία και την ηθική).
Επιστήμη
Οι κυριότεροι εκπρόσωποι:
α) Ο Κοπέρνικος, β) ο Κέπλερ, γ) ο Γαλιλαίος, δ) ο Παράκελσος.
Τέχνη
Αρχιτεκτονική: οι καλλιτέχνες υιοθετούν αρχιτεκτονικά σχέδια αντιγράφοντας δημιουργικά, από την
κλασική αρχαιότητα.
Γλυπτική και ζωγραφική:
α) απεικόνιση γυμνού ανθρώπινου σώματος
β) προβολή μύθων αρχαιότητας
γ) προβολή της φύσης
δ) θέματα με θρησκευτικό περιεχόμενο
 Τεχνοτροπίες στη ζωγραφική: α) προοπτική ( = αίσθηση βάθους στις απεικονίσεις) β) τεχνική
φωτοσκίασης.
 15ος αι (Ιταλική Αναγέννηση ή Κουατροτσέντο): η τέχνη δέχεται επιρροές από γοτθική και
βυζαντινή τέχνη.
Εκπρόσωποι αυτής της περιόδου:
1) Μποτιτσέλι, κυριότερος ζωγράφος
2) Μπενότσο Γκοτσόλι, κυριότερο έργο του: "Η πορεία των τριών μάγων" (τοιχογραφία).
 16ος αι. επέκταση ιταλικής Αναγέννησης στην υπόλοιπη Ευρώπη, διαμόρφωση ενιαίου
καλλιτεχνικού ρεύματος με κοινά χαρακτηριστικά, δηλ. η τέχνη της Αναγέννησης.
Εκπρόσωποι αυτής της περιόδου:
Λεονάρντο ντα Βίντσι
 ενσαρκώνει τον τύπο του "οικουμενικού ανθρώπου", αφού εκτός από ζωγράφος ήταν α)
αρχιτέκτονας, β) μηχανικός, γ) εφευρέτης, δ) ιατρός κ.α.

26.  εφάρμοσε την τεχνική της προοπτικής ( «Μυστικός δείπνος»).
 επινόησε την τεχνική της διαβάθμισης (= εξαφάνιση των περιγραμμάτων)
Μιχαήλ Άγγελος
 διακρίθηκε ως: α) ζωγράφος, β) γλύπτης, γ) αρχιτέκτονας και δ) ποιητής.
 συνδυάζει χαρακτηριστικά της αρχαίας ελληνικής τέχνης και τάσεις της εποχής του.
 σπουδαιότερο έργο του: η διακόσμηση της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα στο Βατικανό με κύριο
θέμα τη «Δευτέρα Παρουσία»
Ραφαήλ Σάντι
 τονίζεται α) το ανθρώπινο στοιχείο, β)την ευγένεια και γ) το πνεύμα
Τιτσιάνο
 τονίζεται: α) το χρώμα, β) την κομψότητα, γ) τη χάρη.
Άλμπρεχτ Ντύρερ
 στα έργα του υπάρχουν σκοτεινά στοιχεία, όπως ο φόβος και οι δεισιδαιμονίες
Ιερώνυμος Μπος
 τα θέματα είναι φανταστικά, συμβολικά και αινιγματικά, β) συνυπάρχει η πραγματικότητα με το
όνειρο
 θεωρείται προάγγελος του υπερρεαλισμού.
Πίτερ Μπρέγκελ
 ζωγραφίζει θέματα από την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων
 α) λεπτομέρεια, β) πιστές απεικονίσεις της φύσης και γ) εναλλαγές των εποχών
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (el Greco = ο Έλληνας)
α) τεχνοτροπία Αναγέννησης ως προς τα θέματα και την τεχνική της προοπτικής, β) επιρροές βυζαντινής
ζωγραφικής στις μορφές και στην πνευματικότητα, γ) προβολή έντονων συγκινησιακών καταστάσεων.
Μουσική
 καλλιεργείται η εκκλησιαστική και η λαϊκή μουσική.
 διαφοροποιείται η μουσική από χώρα σε χώρα.
 αναπτύσσεται σημαντικά η πολυφωνική μουσική.
 εμφανίζονται οι πρώτες μορφές κονσέρτου και συμφωνίας (τέλος 16ου αι.).

27. 3. ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ
Η ΚΡΙΣΗ ΣΤΗ ΡΩΜΑΙΟΚΑΘΟΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΕΣ
 Ποιοι ήταν οι λόγοι της κρίσης της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας ;
1) Η ηθική διαφθορά κλήρου.
2) Ο προκλητικός τρόπος ζωής ανώτερων κληρικών
3) Η αδιαφορία της εκκλησίας για τους κατώτερους κληρικούς της
4) Οι χριστιανοί βρίσκονται σε σύγχυση εξαιτίας των συνεχών πολέμων, των επιδημιών και των προφητειών για το
τέλος του κόσμου και κυριαρχούνται από την ιδέα του θανάτου και την αγωνία για τη σωτηρία της ψυχής.
5) η Εκκλησία εκμεταλλεύεται τον μεταθανάτιο φόβο των πιστών πουλώντας συγχωροχάρτια .
 Ποια ήταν η στάση των ανθρωπιστών;
 καταδικάζουν τις παραπάνω πρακτικές της Εκκλησίας
 καταδικάζουν τις δεισιδαιμονίες του λαού
 αντιπροτείνουν ειλικρινή πίστη, βασισμένη στο αληθινό μήνυμα του Χριστού
 υποστηρίζουν την άμεση επαφή με το θείο λόγο, με την Αγία Γραφή (στη λαϊκή γλώσσα).
 Η ΠΡΟΤΕΣΤΑΝΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ
ΑΦΟΡΜΗ: Η μαζική πώληση συγχωροχαρτιών στη Γερμανία προκάλεσε την έντονη αντίδραση του μοναχού και
θεολόγου Μαρτίνου Λουθήρου (1483-1546)
ΕΚΔΗΛΩΣΗ :Τον Οκτώβριο του 1517 θυροκόλλησε σε ναό της Βιτεμβέργης ένα κατάλογο με 95 θέσεις, δηλαδή
επιχειρήματα με τα οποία καταδίκαζε τα συγχωροχάρτια και υποστήριζε τις απόψεις του για τη θρησκεία.
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΥΘΗΡΟΥ :σωτηρία της ψυχής είναι αποτέλεσμα μόνο της πίστης,
Η ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΠΑΠΑ: αποκήρυξε τον Λουθηρανισμό
Η ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΛΟΥΘΗΡΑΝΙΣΤΩΝ: διαμαρτυρήθηκαν και για το λόγο αυτό ονομάστηκαν διαμαρτυρόμενοι ή
προτεστάντες
Η ΕΙΡΗΝΗ ΤΗΣ ΑΥΓΟΥΣΤΑΣ 1555: Τερματισμός σύρραξης, αναγνώριζε τη νομιμότητα του Λουθηρανισμού
αναγνώριζε το δικαίωμα σε κάθε ηγεμόνα να επιβάλει στην επικράτειά του το δόγμα που ήθελε.
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: α) Η Γερμανία διαιρέθηκε σε κράτη καθολικά και κράτη διαμαρτυρόμενα.
β) Διαδόθηκε η Μεταρρύθμιση και σε άλλες χώρες με διάφορες παραλλαγές.
ΔΙΑΔΟΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ
o περίοδος συγκρούσεων με αποκορύφωμα τη σφαγή στο Παρίσι δύο χιλιάδων Γάλλων προτεσταντών
ή καλβινιστών (Ουγενότων), δηλαδή οπαδών του Γάλλου μεταρρυθμιστή Καλβίνου (1509-1564), τη νύκτα
του Αγίου Βαρθολομαίου (24 Αυγούστου 1572).
o Η ειρήνη αποκαταστάθηκε τελικά με το Διάταγμα της Νάντης (1598), που αναγνώριζε το δικαίωμα των
καλβινιστών να ασκούν ελεύθερα τη λατρεία τους υπό ορισμένες όμως προϋποθέσεις.
ΟΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΡΩΜΑΙΟΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
1) Οργάνωσε τη δική της Μεταρρύθμιση (Αντιμεταρρύθμιση)
2) Συγκάλεσε τη Σύνοδο του Τρέντο (1545 - 1563), η οποία:
α) αποφάσισε την ανασυγκρότηση της Εκκλησίας
β) πήρε δραστικά μέτρα εναντίον της Μεταρρύθμισης
3) χτίστηκαν νέοι επιβλητικοί ναοί σε ρυθμό μπαρόκ με πλούσιο διάκοσμο
4) Ενίσχυσε τη λατρεία της Θεοτόκου
Στόχοι: α) η προβολή της δύναμης της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας
β) η επιβεβαίωση της υπεροχής του Ρωμαιοκαθολικού δόγματος έναντι του Προτεσταντισμού.
Η ΕΥΡΩΠΗ ΜΕΤΑ ΤΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ
α) Προτεσταντισμός στη Βόρεια Ευρώπη
β) Ρωμαιοκαθολικισμός στη νότια Ευρώπη
γ) Ορθοδοξία ελληνικός χώρος, Βαλκάνια, Ρωσία
 Ποιες ήταν οι μεταβολές στον ευρωπαϊκό πολιτισμό;
 Η μετάφραση της Βίβλου σε εθνικές γλώσσες συνέβαλε στην ανάπτυξη εθνικών
λογοτεχνιών και στη σφυρηλάτηση της εθνικής συνείδησης.
 Η απελευθέρωση των δημιουργικών δυνάμεων του ανθρώπου συνέβαλε στην εξέλιξη επιστημών, στον
εκδημοκρατισμό θεσμών, στην οικονομική ανάπτυξη, στην κοινωνική ελευθερία.
25

28. ΜΑΚΡΗΣ ΣΩΤΗΡΗΣ
ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ
somakris.blogspot.com