LLaattee PPoosstt--ooppeerraattiivvee 
SSppiinnaall IInnffeeccttiioonnss 
((ffoolllloowwiinngg iinnssttrruummeennttaattiioonn)) 
GG..SS.. SSaappkkaass 
11sstt OOrrtthhooppaaeeddiicc DDeeppaarrttmmeenntt 
UUnniivveerrssiittyy HHoossppiittaall ““AATTTTIIKKOONN”” 
MMeeddiiccaall SScchhooooll 
AAtthheennss UUnniivveerrssiittyy
 PPoosstt--ooppeerraattiivvee ssppiinnaall iinnffeeccttiioonn 
ffoolllloowwiinngg iinnssttrruummeennttaattiioonn aanndd 
ffuussiioonn iiss aa ppootteennttiiaallllyy 
ddeevvaassttaattiinngg ccoommpplliiccaattiioonn, 
rreeppoorrttiinngg iinn tthhee lliitteerraattuurree ffrroomm 
00..77%% ttoo 1111..99%% 
 IInnffeeccttiioonn ppllaacceess tthhee ppaattiieenntt aatt 
rriisskk ffoorr:: 
– PPsseeuuddaarrtthhrroossiiss 
– AAddvveerrssee nneeuurroollooggiicc sseeqquueellaaee 
– PPoooorr oouuttccoommee -- DDeeaatthh Abey DM et al J. Spinal Disord. 1995 
Glassman SD et al Spine 1996 
Levi ADO et al J. Neurosurg. 1997 
Roberts FJ et al Spine 1998
 T he administration ooff pprroopphhyyllaaccttiicc 
aannttiibbiioottiiccss ddeeccrreeaasseess tthhee iinnffeeccttiioonn 
rraattee iinn ssppiinnaall ssuurrggeerryy 
Rimoldi RL et al Orthop. Clin North Am 1996 
Rubinstein E. et al J.B.J.S. (B) 1994 
 TThhee uussee ooff iinnssttrruummeennttaattiioonn 
iinnccrreeaasseess tthhee rriisskk ffoorr iinnffeeccttiioonn 
Cappen DA et al Orthop. Clin North Am 1996 
Massie JB et al C. O. R.R., 1992 
Knapp DR et al C. O. R.R. 1988
PPrree--ooppeerraattiivvee mmeeddiiccaall ccoonnddiittiioonnss aanndd 
rriisskk ffaaccttoorrss aarree rreeppoorrtteedd ttoo bbee:: 
 DDiiaabbeetteess 
 MMaalliiggnnaannccyy 
 TToobbaaccccoo uussee 
 OObbeessiittyy 
 CCaarrddiioovvaassccuullaarr 
pprroobblleemmss 
 AAggee ≥≥ 7700 yyrrss 
WWeeiinnsstteeiinn MMAA eett aall JJ.. SSppiinn.. DDiissoorrdd.. 22000 
OO..KK..UU.. AA..AA..OO..SS.. SSppiinnee 22 220022
PPrree--ooppeerraattiivvee mmeeddiiccaall ccoonnddiittiioonnss aanndd 
rriisskk ffaaccttoorrss aarree rreeppoorrtteedd ttoo bbee:: 
 SStteerrooiidd uussee 
 IImmmmuunnoossuupppprreessssiioonn 
 MMyyeellooddyyssppllaassiiaa 
 PPoosstt -- rraaddiiaattiioonn 
WWeeiinnsstteeiinn MMAA eett aall JJ.. SSppiinn.. DDiissoorrdd.. 22000 
OO..KK..UU.. AA..AA..OO..SS.. SSppiinnee 22 220022
PPrree-- aanndd iinnttrraa--ooppeerraattiivvee rriisskk 
ffaaccttoorrss aarree rreeppoorrtteedd ttoo bbee:: 
 Length of pre-operative hhoossppiittaalliizzaattiioonn 
 RReevviissiioonn ssuurrggeerryy 
 TTiimmee ooff ssuurrggeerryy 
 TThhee nnuummbbeerr ooff ffuusseedd sseeggmmeennttss 
 BBoonnee ggrraafftt oorr mmeetthhyyllmmeetthhaaccrryyllaattee 
 BBlloooodd lloossss aanndd ttrraannssffuussiioonn 
WWeeiinnsstteeiinn MMAA eett aall JJ.. SSppiinn.. DDiissoorrdd.. 22000 
OO..KK..UU.. AA..AA..OO..SS.. SSppiinnee 22 220022
IInnttrraa--PPoosstt--ooppeerraattiivvee rriisskk 
ffaaccttoorrss aarree rreeppoorrtteedd ttoo bbee:: 
The uussee ooff iinnssttrruummeennttaattiioonn 
TThhee ttyyppee ooff iimmppllaannttss 
SStteeeell 
TTiittaanniiuumm 
CCrroossss lliinnkkss 
WWeeiinnsstteeiinn MMAA eett aall JJ.. SSppiinn.. DDiissoorrdd.. 22000 
OO..KK..UU.. AA..AA..OO..SS.. SSppiinnee 22 220022
IInnttrraa--PPoosstt--ooppeerraattiivvee rriisskk 
ffaaccttoorrss aarree rreeppoorrtteedd ttoo bbee:: 
TTyyppee ooff pprroocceedduurree 
MMiinniimmaall iinnvvaassiivvee 
EExxtteennssiivvee 
WWeeiinnsstteeiinn MMAA eett aall JJ.. SSppiinn.. DDiissoorrdd.. 22000 
OO..KK..UU.. AA..AA..OO..SS.. SSppiinnee 22 220022
 TThheerree iiss aa wwiiddee 
vvaarriieettyy ooff iimmppllaanntt 
ddeessiiggnnss iinncclluuddiinngg:: 
 SSeeggmmeennttaall aanndd 
nnoonn--sseeggmmeennttaall 
ccoonnssttrruuccttss 
 RRiiggiidd aanndd 
sseemmii--rriiggiidd 
ccoonnnneeccttoorrss 
 DDiiffffeerreenntt mmaatteerriiaallss 
aanndd ssuurrffaaccee 
ttrreeaattmmeennttss..
SSppiinnaall iimmppllaannttss 
FFaaccttoorrss ooff ccoorrrroossiioonn 
11)) CCoommbbiinnaattiioonn ooff ddiiffffeerreenntt mmeettaalllliicc mmaatteerriiaallss 
22)) SSuurrffaacceess’’ ccoommppoossiittiioonn aanndd iirrrreegguullaarriittyy 
33)) MMiiccrroo--mmoovveemmeennttss bbeettwweeeenn tthhee ppaarrttss ooff tthhee 
ssppiinnaall iinnssttrruummeennttaattiioonn 
44)) IIoonnss ooff CCll-- ffrroomm tthhee ppllaassmmaa aanndd 
iinntteerrcceelllluullaarr aarreeaa 
55)) ppHH 
66)) DDiiffffeerreenntt ccoonncceennttrraattiioonn ooff OO22 iioonnss 
iinn ffrreeee aanndd ccoovveerreedd mmeettaalllliicc aarreeaass
MMeettaall ccoorrrroossiioonn 
 galvanic corrosion 
different metals 
 fretting corrosion 
same metals in micro-movement 
 crevice corrosion 
metals in different electrolytic fluids
Galvanic corrosion 
different metals 
 AAcccceelleerraatteedd ddeeccaayy dduuee ttoo nneeiigghhbboorriinngg ooff ddiissssiimmiillaarr 
mmeettaalllliicc iimmppllaannttss iinn aa ccoorrrroossiivvee 
eelleeccttrroolliittiicc iinnvviirroonnmmeenntt 
 EElleeccttrroocchheemmiiccaall ddiissssiimmiillaarriittyy 
 IItt iiss ppoossssiibbllee ttoo ttaakkee ppllaaccee 
eevveenn bbeettwweeeenn tthhee ssaammee ttyyppee 
ooff mmaatteerriiaallss iinn ddiiffffeerreenntt eenndd--ppllaattee 
ssuurrffaacceess 
IItt iiss ccoommmmoonn iinn aarrttiiccuullaatteedd ssppiinnaall iimmppllaannttss
FFrreettttiinngg ccoorrrroossiioonn 
same metals in micro-movement
CCrreevviiccee ccoorrrroossiioonn 
metals in different electrolytic fluids 
OH-OH-OH- 
O2 
O2 
OH-O2
 AApppprrooxxiimmaatteellyy tthheessee 
mmeettaalliicc ccoonnssttrruuccttss 
aarree mmaaddee ooff:: 
 3355%% ssttaaiinnlleessss sstteeeell 
6655%% ((TTii6644)) aallllooyy 
 ttiittaanniiuumm 
 aalluummiinniiuumm –– 66 
 vvaannaaddiiuumm -- 44
 MMeecc hhaanniiccaall ddaammaaggee 
ffrroomm ffrreettttiinngg 
ccaann ccoommpprroommiissee 
ppaassssiivvaatteedd ssuurrffaacceess 
aanndd rreessuulltt iinn:: 
 iioonniicc ddeebbrriiss ffrroomm 
ccoorrrroossiioonn 
aanndd 
ppaarrttiiccuullaattee ddeebbrriiss 
ffrroomm mmeecchhaanniiccaall 
ddaammaaggee..
 IIoonniicc ddeebbrriiss 
iiss aaddddiittiivvee 
ttoo tthhee iinnfflluueenncceess 
ooff ppaarrttiiccuullaattee ddeebbrriiss 
aanndd 
ccaann hhaavvee aa ssiiggnniiffiiccaanntt 
iimmppaacctt oonn llooccaall ccyyttoottooxxiicciittyy..
 TThhee uussee ooff mmeettaall 
iinnssttrruummeennttaattiioonn,, 
ppaarrttiiccuullaarrllyy ttiittaanniiuumm,, 
ffoorr ssppiinnaall ffuussiioonn hhaass iinnttrroodduucceedd 
tthhee ppoossssiibbiilliittyy 
ooff ggeenneerraattiinngg 
mmiiccrroossccooppiicc mmeettaall ppaarrttiicclleess 
tthhaatt mmaayy bbee ddeeppoossiitteedd :: 
iinn tthhee ppaarraassppiinnaall ssoofftt ttiissssuueess 
oorr 
oonn tthhee nneeuurraall eelleemmeennttss..
 IInn vviittrroo ssttuuddiieess hhaavvee 
sshhoowwnn tthhaatt tthheessee 
mmeettaall ppaarrttiicclleess ccaann bbee 
pphhaaggooccyyttiizzeedd 
iinnttrraacceelllluullaarrllyy 
lleeaaddiinngg 
ttoo rreelleeaassee ooff 
iinnffllaammmmaattoorryy 
ccyyttookkiinneess 
Betts F. et al, Clin Orth., 1992 
Lee JM et al, J.B.J.S. 1992
 TT hhiiss 
iinnffllaammmmaattoorryy 
ccaassccaaddee mmaayy 
lleeaadd iinn ttuurrnn ttoo:: 
rreessooppttiioonn ooff 
bboonnee aanndd 
cceelllluullaarr ddeeaatthh 
Hallab NJ, Cunnigham B et al, Spine 2003
 TThh ee ppootteennttiiaall 
ffoorr bboonnee rreessoorrppttiioonn 
iiss ppaarrttiiccuullaarrllyy 
ddiissttrreessssiinngg 
iinn ssppiinnaall ssuurrggeerryy 
bbeeccaauussee mmuucchh ooff tthhee 
ooppeerraattiioonn’’ss ssuucccceessss 
ddeeppeennddss oonn 
oobbttaaiinniinngg 
aa ssppiinnaall ffuussiioonn..
 TThhee ttooxxiicc eeffffeeccttss 
ooff tthheessee mmeettaall 
ppaarrttiicclleess 
aallssoo aarree ooff ggrreeaatt 
ccoonncceerrnn bbeeccaauussee 
tthhee nneeuurraall eelleemmeennttss 
aarree wwiiddeellyy eexxppoosseedd 
dduurriinngg ssppiinnaall 
ddeeccoommpprreessssiioonnss..
TTiittaanniiuumm 
 TTiittaanniiuumm ggeenneerraallllyy iiss 
rreeggaarrddeedd aass ssaaffee ffoorr 
aann oorrggaanniissmm,, bbuutt iitt iiss 
rreeppoorrtteedd tthhaatt ttiittaanniiuumm 
hhaass aa bbiioocchheemmiiccaall 
aaccttiioonn ooff iinnccrreeaassiinngg:: 
pprroossttaaggllaaddiinn EE22 
oorr 
iinntteerrlleeuukkiinn 11 
Tsustui T., et al, J. Orthop. Science 1999
SSttaaiinnlleessss sstteeeell 
 IInnccrreeaasseedd rreessiissttaanntt ttoo 
ccoorrrroossiioonn wwiitthh tthhee 
aaddddiittiioonn :: 
CChhrroommiiuumm 
NNiikkeelliiuumm 
MMoollyybbddeennuumm
OOrriiggiinnaall pprroocceedduurree 
IItt iiss cclleeaarr tthhaatt tthhee ttyyppee ooff ssppiinnaall ssuurrggeerryy 
aaffffeeccttss tthhee rriisskk ffoorr ppoosstt--ooppeerraattiivvee 
iinnffeeccttiioonn 
IInnffeeccttiioonn rraattee ffoorr:: 
DDiisscceeccttoommyy ~~ 00..8855 %% 
DDeeccoommpprreessssiioonn llaammiinneeccttoommyy ~~ 11..55 %% 
FFuussiioonn aaddddeedd ~~ 22..44 %% 
 FFuussiioonn wwiitthhoouutt iinnssttrruummeennttaattiioonn ~~ 00..44%% 
 FFuussiioonn wwiitthh hhaarrddwwaarree ~~ 33..22%% ((22..44%% -- 88..55%%)) 
OOppeerraattiivvee ttrreeaattmmeenntt wwiitthh iinnssttrruummeennttaattiioonn 
ffoorr mmeettaassttaattiicc ddiisseeaassee ~~ 2200%% Heller JG The spine 1992 
Abbey DM et al J. Spin. Disord 1995 
Roibert FG et al Spine 1998 
Weinstein MA et al J. Spin. Disord. 2000
TTyyppee ooff 
pprroocceedduurree 
AAnntteerriioorr PPoosstteerriioorr
TTyyppee ooff 
pprroocceedduurree 
SSiinnggllee CCoommbbiinneedd
LLeevveell ooff 
pprroocceedduurree 
CCeerrvviiccaall TThhoorraacciicc -- LLuummbbaarr
TTrreeaattmmeenntt ooff 
ppoosstt –– ooppeerraattiivvee iinnffeeccttiioonn 
O.K.U. A.A.O.S. Spine 2 2002 
 EEaarrllyy aanndd ddeecciissiivvee 
ttrreeaattmmeenntt sshhoouulldd bbee 
iinniittiiaatteedd oonn ddiiaaggnnoossiiss 
 AAss mmeeddiiccaall mmaannaaggeemmeenntt iiss 
lliikkeellyy ttoo ffaaiill,, aaggggrreessssiivvee 
ssuurrggiiccaall iinntteerrvveennttiioonn 
ttyyppiiccaallllyy iiss ssuuggggeesstteedd ffoorr 
ppoosstt--ooppeerraattiivvee iinnffeeccttiioonnss
 TThhee ddeebbrriiddeemmeenntt sshhoouulldd pprroocceeeedd 
iinn aa ssyysstteemmaattiicc ffaasshhiioonn 
– EEaacchh llaayyeerr iiss ddeebbrriiddeedd aanndd ccuullttuurreedd 
bbeeffoorree aaddvvaanncciinngg ddeeeeppeerr wwiitthh tthhee 
ddiisssseeccttiioonn 
– IIff ssuubbffaacciiaall iinnvvoollvveemmeenntt iiss bbeelliieevveedd ttoo 
eexxiisstt bbeeccaauussee ooff ssuubbffaacciiaall aassppiirraattiioonn 
oorr ggrroossss ddeeeepp ddrraaiinnaaggee 
Deep debridement is performed
MMeettiiccuulloouuss wwoouunndd llaavvaaggee wwiitthh 
NN//SS--vvaannccoommyycciinn 
IIff tthheerree iiss eevviiddeennccee ooff ppyyooggeenniicc 
iinnffeeccttiioonn iitt iiss nneecceessssaarryy ttoo 
iinnsseerrtt aa ssuuccttiioonn iirrrriiggaattiioonn 
ssyysstteemm oonnccee mmoorree 
 TThhee bboonnee ggrraafftt ppoosseess aa bbiitt ooff aa 
ddiilleemmmmaa.. MMaannyy aauutthhoorrss wwiillll aallllooww iitt ttoo 
rreemmaaiinn iinn ppllaaccee eessppeecciiaallllyy iiff iitt iiss 
aaddhheerreenntt.. OOtthheerrss rreeccoommmmeenndd rreemmoovvaall 
ooff lloooossee ggrraafftt aanndd wwaasshhiinngg oorr 
rreeppllaacceemmeenntt 
 HHeemmoossttaassttiiss mmuusstt bbee mmeettiiccuulloouuss ttoo 
pprreevveenntt ffoorrmmaattiioonn ooff hheemmaattoommaa 
sseeeeddeedd wwiitthh bbaacctteerriiaa
AAlltthh oouugghh iinnssttrruummeennttaattiioonn iiss 
ttyyppiiccaallllyy lleefftt iinn ppllaaccee iinn tthhee 
eeaarrllyy ppoosstt--ooppeerraattiivvee ppeerriioodd,, 
aallll ootthheerr ffoorreeiiggnn bbooddiieess ssuucchh 
aass :: 
BBoonnee wwaaxx 
AAbbssoorrbbaabbllee ggeellaattiinn ssppoonnggee 
MMuusstt bbee rreemmoovveedd
HH a arrddwwaarree rreemmoovvaall 
iiss aapppprroopprriiaattee:: 
iiff tthhee iinnssttrruummeennttaattiioonn 
hhaass ffaaiilleedd 
iinn rreeffrraaccttoorryy iinnffeeccttiioonnss 
iinn ccaasseess ooff llaattee 
hheemmaattooggeennoouuss iinnffeeccttiioonn 
ooccccuurrrriinngg aafftteerr aa ffuussiioonn 
hhaass hheeaalleedd
Gentamycin beeds- chain
WWoouunndd cclloossuurree 
 PPrriimmaarryy wwoouunndd cclloossuurree oovveerr 
ddrraaiinnss,, oofftteenn wwiitthh rreetteennttiioonn 
ssuuttuurreess ttoo pprreevveenntt ddeehhiisscceennccee 
iiss ffaavvoouurreedd wwhheenn ppoossssiibbllee 
 RRoouuttiinnee rreeddeebbrriiddeemmeennttss oofftteenn 
aarree rreeqquuiirreedd ((aafftteerr 4488 hhoouurrss)) 
 SSiimmppllee wwoouunndd iinnffeeccttiioonnss mmaayy 
bbee ppaacckkeedd ooppeenn aanndd aalllloowweedd ttoo 
cclloossee bbyy sseeccoonnddaarryy iinntteennttiioonn 
 MMoorree ccoommpplleexx wwoouunndd 
iinnffeeccttiioonnss mmaayy rreeqquuiirree 
mmuussccuullooccuuttaanneeoouuss ffllaappss
Adolescent idiopathic scoliosis 
Pre-op Post-op 
Courtesy K. Soultanis
11 yyeeaarr ppoosstt--oopp
Implant removal - debridement New implants
Severe surgical site infection after posterior thoracolumbar ffuussiioonn 
Extensive granulation tissue 
(use of the VAC system) 
Rotational muscle flap
Antibiotic therapy 
Antibiotic tthheerraappyy iiss rreeqquuiirreedd ffoorr aatt lleeaasstt 
1100 ttoo 1144 ddaayyss iinn tthhee ffaaccee ooff ssoofftt ttiissssuuee aanndd 
wwoouunndd iinnffeeccttiioonnss 
SSiixx wweeeekkss ooff ppaarreenntteerraall aannttiibbiioottiicc ttrreeaattmmeenntt iiss 
pprreeffeerrrreedd iiff:: 
-- bboonnyy iinnvvoollvveemmeenntt 
-- ddeeeepp iinnffeeccttiioonn 
-- ffoorreeiiggnn bbooddiieess ((mmeettaall,, ggrraafftt aanndd ssoo ffoorrtthh)) 
rreemmaaiinn
Retrospective study o f 850 patients, 
who were operated with spinal fusion 
 Posterior instrumentation 
 Combined anterior-posterior instrumentation 
Sapkas G, Eur. J. Orth. Surg. Traum. 2006
The initial diagnosis was: 
 Degenerative spondyloarthritis - 553 
 Scoliosis - 198 
 Kyphosis - 50 
 Spinal tumors ( Primary Benign and 
Malignant/ Metastatic ) - 49
A retrospective analysis was performed to 
identify : 
Initial diagnosis 
Demographic characteristics 
Pre-operative risk factors 
Type of spinal surgery 
Onset of the symptoms 
Clinical presentation 
Management (laboratory test, imaging, 
treatment)
IInnvveessttiiggaattiioonnss 
 XX--rraayyss 
 MM..RR..II.. 
 CC..TT.. ssccaann 
 SSccaannnniinngg TTCC99 MMDDPP 
 SSccaannnniinngg GGaa 6677
The incidence of 
Postoperative Spinal 
Infection (PSI) 
was 
2,47% 
21/850 pts 
9 male /12 female 
Mean age 49 years (23-76)
RREESSUULLTTSS 
Early PSI (<3 months post-op) 
19 patients 
14 superficial - 5 deep 
Onset: 19th day (7-85) 
Symptoms: fever, low back pain, 
swelling, drainage(90%) 
Late PSI (>3 months post-op) 
2 patients 
Onset: 1,5 and 2 years post-op 
Symptoms: low back pain, 
swelling, drainage
RRIISSKK FFAACCTTOORRSS 
All patients had at least 
1 risk factor 
(mean: 1,87) 
 DDiiaabbeetteess Mellitus 7 
 Immunosuppression-Malignancy 6 
 Obesity 6 
 Tabacco use 6 
 Revision spine surgery 4 
 Long time hospitalization 2 
 Prolonged time of surgery 3
LLAABBOORRAATTOORRYY DDIIAAGGNNOOSSTTIICC 
SSTTUUDDIIEESS 
 Early deep infections 
WWBBCC 88990000--1111000000 
ESR: ~ 100 1st hour 
CRP increased 
Blood culture positive 11/19 
 Late infections 
WWBBCC 88990000--1111000000 
ESR: 40-60 1st hour 
CRP mild, <3μg/dl 
Wound culture positive 2/2 SSttaapphh.. EEppiidd..
OOFFFFEENNDDIINNGG BBAACCTTEERRIIAA 
Early infections 
 Staph. Aureus methicillin rreessiissttaannccee 
1100 ppaattiieennttss –– 5533%% 
 SSttaapphh.. EEppiiddeerrmmiiddiiss 
44 ppaattiieennttss –– 2222%% 
 EEnntteerroobbaacctteerr –– BBaacctteerrooiiddeess 
33 ppaattiieennttss –– 1155%% 
 MMoorree tthhaann oonnee 
22 ppaattiieennttss –– 1100%%
TTRREEAATTMMEENNTT 
Superficial wound infections 
•Surgical Debridement 
•Antibiotic Chemotherapy i.v. 12/52 
Deep infections 
•Routine Surgical Redebridement 
•Delayed wound closure 
•Antibiotic Chemotherapy 
i.v. 12/52  per os ~ 6 months 
Instrumentation Removal 
3 patients (14,3%) 
1 patient required re-operation 
( for spine instability )
RREESSUULLTTSS 
12 months after initiation 
of the treatment 
Free of symptoms 18 patients - 86% 
(pain relief-neurological improvement-no 
disabilities) 
Eradication of the infection (ESR-CRP) 
in all patients 100% 
Solid spinal fusion was achieved 
in 19 patients (90%) 
2 patients with early deep infection 
eventually developed pseudarthrosis
CCoonncclluussiioonnss
TThhee iinncciiddeennccee 
ooff PPSSII aafftteerr 
iinnssttrruummeennttaattiioonn 
iiss hhiigghh ((22..4477%%))
MMoosstt iimmppoorrttaanntt 
rriisskk ffaaccttoorrss aarree 
mmaallnnuuttrriittiioonn,, 
ssmmookkiinngg,, 
oobbeessiittyy 
aanndd 
eexxtteennddeedd 
ppeerriiooppeerraattiivvee 
hhoossppiittaall ssttaayy
MMRRII iiss vveerryy 
uusseeffuull ffoorr eeaarrllyy 
ddiiaaggnnoossiiss-- 
mmaannaaggeemmeenntt
SSuurrggiiccaall 
ddeebbrriiddeemmeenntt aanndd 
aannttiibbiioottiiccss 
aaddmmiinniissttrraattiioonn ffoorr 
aatt lleeaasstt 1122 wweeeekkss 
iiss tthhee ggoolldd 
ssttaannddaarrdd
 HHaarrddwwaarree rreemmoovvaall 
iiss ccoonnttrroovveerrssiiaall 
bbeeccaauussee ooff tthheeiirr 
iimmppoorrttaannccee ffoorr 
ssttaabbiilliizzaattiioonn ooff tthhee 
ssppiinnee ((ssoolliidd ffuussiioonn 
-- eerraaddiiccaattiioonn ooff 
iinnffeeccttiioonn))
University Hospital “ATTIKON”

Late Post-operative Spinal Infections

  • 1.
    LLaattee PPoosstt--ooppeerraattiivvee SSppiinnaallIInnffeeccttiioonnss ((ffoolllloowwiinngg iinnssttrruummeennttaattiioonn)) GG..SS.. SSaappkkaass 11sstt OOrrtthhooppaaeeddiicc DDeeppaarrttmmeenntt UUnniivveerrssiittyy HHoossppiittaall ““AATTTTIIKKOONN”” MMeeddiiccaall SScchhooooll AAtthheennss UUnniivveerrssiittyy
  • 2.
     PPoosstt--ooppeerraattiivvee ssppiinnaalliinnffeeccttiioonn ffoolllloowwiinngg iinnssttrruummeennttaattiioonn aanndd ffuussiioonn iiss aa ppootteennttiiaallllyy ddeevvaassttaattiinngg ccoommpplliiccaattiioonn, rreeppoorrttiinngg iinn tthhee lliitteerraattuurree ffrroomm 00..77%% ttoo 1111..99%%  IInnffeeccttiioonn ppllaacceess tthhee ppaattiieenntt aatt rriisskk ffoorr:: – PPsseeuuddaarrtthhrroossiiss – AAddvveerrssee nneeuurroollooggiicc sseeqquueellaaee – PPoooorr oouuttccoommee -- DDeeaatthh Abey DM et al J. Spinal Disord. 1995 Glassman SD et al Spine 1996 Levi ADO et al J. Neurosurg. 1997 Roberts FJ et al Spine 1998
  • 3.
     T headministration ooff pprroopphhyyllaaccttiicc aannttiibbiioottiiccss ddeeccrreeaasseess tthhee iinnffeeccttiioonn rraattee iinn ssppiinnaall ssuurrggeerryy Rimoldi RL et al Orthop. Clin North Am 1996 Rubinstein E. et al J.B.J.S. (B) 1994  TThhee uussee ooff iinnssttrruummeennttaattiioonn iinnccrreeaasseess tthhee rriisskk ffoorr iinnffeeccttiioonn Cappen DA et al Orthop. Clin North Am 1996 Massie JB et al C. O. R.R., 1992 Knapp DR et al C. O. R.R. 1988
  • 4.
    PPrree--ooppeerraattiivvee mmeeddiiccaall ccoonnddiittiioonnssaanndd rriisskk ffaaccttoorrss aarree rreeppoorrtteedd ttoo bbee::  DDiiaabbeetteess  MMaalliiggnnaannccyy  TToobbaaccccoo uussee  OObbeessiittyy  CCaarrddiioovvaassccuullaarr pprroobblleemmss  AAggee ≥≥ 7700 yyrrss WWeeiinnsstteeiinn MMAA eett aall JJ.. SSppiinn.. DDiissoorrdd.. 22000 OO..KK..UU.. AA..AA..OO..SS.. SSppiinnee 22 220022
  • 5.
    PPrree--ooppeerraattiivvee mmeeddiiccaall ccoonnddiittiioonnssaanndd rriisskk ffaaccttoorrss aarree rreeppoorrtteedd ttoo bbee::  SStteerrooiidd uussee  IImmmmuunnoossuupppprreessssiioonn  MMyyeellooddyyssppllaassiiaa  PPoosstt -- rraaddiiaattiioonn WWeeiinnsstteeiinn MMAA eett aall JJ.. SSppiinn.. DDiissoorrdd.. 22000 OO..KK..UU.. AA..AA..OO..SS.. SSppiinnee 22 220022
  • 6.
    PPrree-- aanndd iinnttrraa--ooppeerraattiivveerriisskk ffaaccttoorrss aarree rreeppoorrtteedd ttoo bbee::  Length of pre-operative hhoossppiittaalliizzaattiioonn  RReevviissiioonn ssuurrggeerryy  TTiimmee ooff ssuurrggeerryy  TThhee nnuummbbeerr ooff ffuusseedd sseeggmmeennttss  BBoonnee ggrraafftt oorr mmeetthhyyllmmeetthhaaccrryyllaattee  BBlloooodd lloossss aanndd ttrraannssffuussiioonn WWeeiinnsstteeiinn MMAA eett aall JJ.. SSppiinn.. DDiissoorrdd.. 22000 OO..KK..UU.. AA..AA..OO..SS.. SSppiinnee 22 220022
  • 7.
    IInnttrraa--PPoosstt--ooppeerraattiivvee rriisskk ffaaccttoorrssaarree rreeppoorrtteedd ttoo bbee:: The uussee ooff iinnssttrruummeennttaattiioonn TThhee ttyyppee ooff iimmppllaannttss SStteeeell TTiittaanniiuumm CCrroossss lliinnkkss WWeeiinnsstteeiinn MMAA eett aall JJ.. SSppiinn.. DDiissoorrdd.. 22000 OO..KK..UU.. AA..AA..OO..SS.. SSppiinnee 22 220022
  • 8.
    IInnttrraa--PPoosstt--ooppeerraattiivvee rriisskk ffaaccttoorrssaarree rreeppoorrtteedd ttoo bbee:: TTyyppee ooff pprroocceedduurree MMiinniimmaall iinnvvaassiivvee EExxtteennssiivvee WWeeiinnsstteeiinn MMAA eett aall JJ.. SSppiinn.. DDiissoorrdd.. 22000 OO..KK..UU.. AA..AA..OO..SS.. SSppiinnee 22 220022
  • 9.
     TThheerree iissaa wwiiddee vvaarriieettyy ooff iimmppllaanntt ddeessiiggnnss iinncclluuddiinngg::  SSeeggmmeennttaall aanndd nnoonn--sseeggmmeennttaall ccoonnssttrruuccttss  RRiiggiidd aanndd sseemmii--rriiggiidd ccoonnnneeccttoorrss  DDiiffffeerreenntt mmaatteerriiaallss aanndd ssuurrffaaccee ttrreeaattmmeennttss..
  • 10.
    SSppiinnaall iimmppllaannttss FFaaccttoorrssooff ccoorrrroossiioonn 11)) CCoommbbiinnaattiioonn ooff ddiiffffeerreenntt mmeettaalllliicc mmaatteerriiaallss 22)) SSuurrffaacceess’’ ccoommppoossiittiioonn aanndd iirrrreegguullaarriittyy 33)) MMiiccrroo--mmoovveemmeennttss bbeettwweeeenn tthhee ppaarrttss ooff tthhee ssppiinnaall iinnssttrruummeennttaattiioonn 44)) IIoonnss ooff CCll-- ffrroomm tthhee ppllaassmmaa aanndd iinntteerrcceelllluullaarr aarreeaa 55)) ppHH 66)) DDiiffffeerreenntt ccoonncceennttrraattiioonn ooff OO22 iioonnss iinn ffrreeee aanndd ccoovveerreedd mmeettaalllliicc aarreeaass
  • 11.
    MMeettaall ccoorrrroossiioonn galvanic corrosion different metals  fretting corrosion same metals in micro-movement  crevice corrosion metals in different electrolytic fluids
  • 12.
    Galvanic corrosion differentmetals  AAcccceelleerraatteedd ddeeccaayy dduuee ttoo nneeiigghhbboorriinngg ooff ddiissssiimmiillaarr mmeettaalllliicc iimmppllaannttss iinn aa ccoorrrroossiivvee eelleeccttrroolliittiicc iinnvviirroonnmmeenntt  EElleeccttrroocchheemmiiccaall ddiissssiimmiillaarriittyy  IItt iiss ppoossssiibbllee ttoo ttaakkee ppllaaccee eevveenn bbeettwweeeenn tthhee ssaammee ttyyppee ooff mmaatteerriiaallss iinn ddiiffffeerreenntt eenndd--ppllaattee ssuurrffaacceess IItt iiss ccoommmmoonn iinn aarrttiiccuullaatteedd ssppiinnaall iimmppllaannttss
  • 13.
  • 14.
    CCrreevviiccee ccoorrrroossiioonn metalsin different electrolytic fluids OH-OH-OH- O2 O2 OH-O2
  • 15.
     AApppprrooxxiimmaatteellyy tthheessee mmeettaalliicc ccoonnssttrruuccttss aarree mmaaddee ooff::  3355%% ssttaaiinnlleessss sstteeeell 6655%% ((TTii6644)) aallllooyy  ttiittaanniiuumm  aalluummiinniiuumm –– 66  vvaannaaddiiuumm -- 44
  • 16.
     MMeecc hhaanniiccaallddaammaaggee ffrroomm ffrreettttiinngg ccaann ccoommpprroommiissee ppaassssiivvaatteedd ssuurrffaacceess aanndd rreessuulltt iinn::  iioonniicc ddeebbrriiss ffrroomm ccoorrrroossiioonn aanndd ppaarrttiiccuullaattee ddeebbrriiss ffrroomm mmeecchhaanniiccaall ddaammaaggee..
  • 17.
     IIoonniicc ddeebbrriiss iiss aaddddiittiivvee ttoo tthhee iinnfflluueenncceess ooff ppaarrttiiccuullaattee ddeebbrriiss aanndd ccaann hhaavvee aa ssiiggnniiffiiccaanntt iimmppaacctt oonn llooccaall ccyyttoottooxxiicciittyy..
  • 18.
     TThhee uusseeooff mmeettaall iinnssttrruummeennttaattiioonn,, ppaarrttiiccuullaarrllyy ttiittaanniiuumm,, ffoorr ssppiinnaall ffuussiioonn hhaass iinnttrroodduucceedd tthhee ppoossssiibbiilliittyy ooff ggeenneerraattiinngg mmiiccrroossccooppiicc mmeettaall ppaarrttiicclleess tthhaatt mmaayy bbee ddeeppoossiitteedd :: iinn tthhee ppaarraassppiinnaall ssoofftt ttiissssuueess oorr oonn tthhee nneeuurraall eelleemmeennttss..
  • 19.
     IInn vviittrroossttuuddiieess hhaavvee sshhoowwnn tthhaatt tthheessee mmeettaall ppaarrttiicclleess ccaann bbee pphhaaggooccyyttiizzeedd iinnttrraacceelllluullaarrllyy lleeaaddiinngg ttoo rreelleeaassee ooff iinnffllaammmmaattoorryy ccyyttookkiinneess Betts F. et al, Clin Orth., 1992 Lee JM et al, J.B.J.S. 1992
  • 20.
     TT hhiiss iinnffllaammmmaattoorryy ccaassccaaddee mmaayy lleeaadd iinn ttuurrnn ttoo:: rreessooppttiioonn ooff bboonnee aanndd cceelllluullaarr ddeeaatthh Hallab NJ, Cunnigham B et al, Spine 2003
  • 21.
     TThh eeppootteennttiiaall ffoorr bboonnee rreessoorrppttiioonn iiss ppaarrttiiccuullaarrllyy ddiissttrreessssiinngg iinn ssppiinnaall ssuurrggeerryy bbeeccaauussee mmuucchh ooff tthhee ooppeerraattiioonn’’ss ssuucccceessss ddeeppeennddss oonn oobbttaaiinniinngg aa ssppiinnaall ffuussiioonn..
  • 22.
     TThhee ttooxxiicceeffffeeccttss ooff tthheessee mmeettaall ppaarrttiicclleess aallssoo aarree ooff ggrreeaatt ccoonncceerrnn bbeeccaauussee tthhee nneeuurraall eelleemmeennttss aarree wwiiddeellyy eexxppoosseedd dduurriinngg ssppiinnaall ddeeccoommpprreessssiioonnss..
  • 23.
    TTiittaanniiuumm  TTiittaanniiuummggeenneerraallllyy iiss rreeggaarrddeedd aass ssaaffee ffoorr aann oorrggaanniissmm,, bbuutt iitt iiss rreeppoorrtteedd tthhaatt ttiittaanniiuumm hhaass aa bbiioocchheemmiiccaall aaccttiioonn ooff iinnccrreeaassiinngg:: pprroossttaaggllaaddiinn EE22 oorr iinntteerrlleeuukkiinn 11 Tsustui T., et al, J. Orthop. Science 1999
  • 24.
    SSttaaiinnlleessss sstteeeell IInnccrreeaasseedd rreessiissttaanntt ttoo ccoorrrroossiioonn wwiitthh tthhee aaddddiittiioonn :: CChhrroommiiuumm NNiikkeelliiuumm MMoollyybbddeennuumm
  • 25.
    OOrriiggiinnaall pprroocceedduurree IIttiiss cclleeaarr tthhaatt tthhee ttyyppee ooff ssppiinnaall ssuurrggeerryy aaffffeeccttss tthhee rriisskk ffoorr ppoosstt--ooppeerraattiivvee iinnffeeccttiioonn IInnffeeccttiioonn rraattee ffoorr:: DDiisscceeccttoommyy ~~ 00..8855 %% DDeeccoommpprreessssiioonn llaammiinneeccttoommyy ~~ 11..55 %% FFuussiioonn aaddddeedd ~~ 22..44 %%  FFuussiioonn wwiitthhoouutt iinnssttrruummeennttaattiioonn ~~ 00..44%%  FFuussiioonn wwiitthh hhaarrddwwaarree ~~ 33..22%% ((22..44%% -- 88..55%%)) OOppeerraattiivvee ttrreeaattmmeenntt wwiitthh iinnssttrruummeennttaattiioonn ffoorr mmeettaassttaattiicc ddiisseeaassee ~~ 2200%% Heller JG The spine 1992 Abbey DM et al J. Spin. Disord 1995 Roibert FG et al Spine 1998 Weinstein MA et al J. Spin. Disord. 2000
  • 26.
    TTyyppee ooff pprroocceedduurree AAnntteerriioorr PPoosstteerriioorr
  • 27.
    TTyyppee ooff pprroocceedduurree SSiinnggllee CCoommbbiinneedd
  • 28.
    LLeevveell ooff pprroocceedduurree CCeerrvviiccaall TThhoorraacciicc -- LLuummbbaarr
  • 29.
    TTrreeaattmmeenntt ooff ppoosstt–– ooppeerraattiivvee iinnffeeccttiioonn O.K.U. A.A.O.S. Spine 2 2002  EEaarrllyy aanndd ddeecciissiivvee ttrreeaattmmeenntt sshhoouulldd bbee iinniittiiaatteedd oonn ddiiaaggnnoossiiss  AAss mmeeddiiccaall mmaannaaggeemmeenntt iiss lliikkeellyy ttoo ffaaiill,, aaggggrreessssiivvee ssuurrggiiccaall iinntteerrvveennttiioonn ttyyppiiccaallllyy iiss ssuuggggeesstteedd ffoorr ppoosstt--ooppeerraattiivvee iinnffeeccttiioonnss
  • 30.
     TThhee ddeebbrriiddeemmeennttsshhoouulldd pprroocceeeedd iinn aa ssyysstteemmaattiicc ffaasshhiioonn – EEaacchh llaayyeerr iiss ddeebbrriiddeedd aanndd ccuullttuurreedd bbeeffoorree aaddvvaanncciinngg ddeeeeppeerr wwiitthh tthhee ddiisssseeccttiioonn – IIff ssuubbffaacciiaall iinnvvoollvveemmeenntt iiss bbeelliieevveedd ttoo eexxiisstt bbeeccaauussee ooff ssuubbffaacciiaall aassppiirraattiioonn oorr ggrroossss ddeeeepp ddrraaiinnaaggee Deep debridement is performed
  • 31.
    MMeettiiccuulloouuss wwoouunndd llaavvaaggeewwiitthh NN//SS--vvaannccoommyycciinn IIff tthheerree iiss eevviiddeennccee ooff ppyyooggeenniicc iinnffeeccttiioonn iitt iiss nneecceessssaarryy ttoo iinnsseerrtt aa ssuuccttiioonn iirrrriiggaattiioonn ssyysstteemm oonnccee mmoorree  TThhee bboonnee ggrraafftt ppoosseess aa bbiitt ooff aa ddiilleemmmmaa.. MMaannyy aauutthhoorrss wwiillll aallllooww iitt ttoo rreemmaaiinn iinn ppllaaccee eessppeecciiaallllyy iiff iitt iiss aaddhheerreenntt.. OOtthheerrss rreeccoommmmeenndd rreemmoovvaall ooff lloooossee ggrraafftt aanndd wwaasshhiinngg oorr rreeppllaacceemmeenntt  HHeemmoossttaassttiiss mmuusstt bbee mmeettiiccuulloouuss ttoo pprreevveenntt ffoorrmmaattiioonn ooff hheemmaattoommaa sseeeeddeedd wwiitthh bbaacctteerriiaa
  • 32.
    AAlltthh oouugghh iinnssttrruummeennttaattiioonniiss ttyyppiiccaallllyy lleefftt iinn ppllaaccee iinn tthhee eeaarrllyy ppoosstt--ooppeerraattiivvee ppeerriioodd,, aallll ootthheerr ffoorreeiiggnn bbooddiieess ssuucchh aass :: BBoonnee wwaaxx AAbbssoorrbbaabbllee ggeellaattiinn ssppoonnggee MMuusstt bbee rreemmoovveedd
  • 33.
    HH a arrddwwaarreerreemmoovvaall iiss aapppprroopprriiaattee:: iiff tthhee iinnssttrruummeennttaattiioonn hhaass ffaaiilleedd iinn rreeffrraaccttoorryy iinnffeeccttiioonnss iinn ccaasseess ooff llaattee hheemmaattooggeennoouuss iinnffeeccttiioonn ooccccuurrrriinngg aafftteerr aa ffuussiioonn hhaass hheeaalleedd
  • 34.
  • 35.
    WWoouunndd cclloossuurree PPrriimmaarryy wwoouunndd cclloossuurree oovveerr ddrraaiinnss,, oofftteenn wwiitthh rreetteennttiioonn ssuuttuurreess ttoo pprreevveenntt ddeehhiisscceennccee iiss ffaavvoouurreedd wwhheenn ppoossssiibbllee  RRoouuttiinnee rreeddeebbrriiddeemmeennttss oofftteenn aarree rreeqquuiirreedd ((aafftteerr 4488 hhoouurrss))  SSiimmppllee wwoouunndd iinnffeeccttiioonnss mmaayy bbee ppaacckkeedd ooppeenn aanndd aalllloowweedd ttoo cclloossee bbyy sseeccoonnddaarryy iinntteennttiioonn  MMoorree ccoommpplleexx wwoouunndd iinnffeeccttiioonnss mmaayy rreeqquuiirree mmuussccuullooccuuttaanneeoouuss ffllaappss
  • 36.
    Adolescent idiopathic scoliosis Pre-op Post-op Courtesy K. Soultanis
  • 37.
  • 39.
    Implant removal -debridement New implants
  • 40.
    Severe surgical siteinfection after posterior thoracolumbar ffuussiioonn Extensive granulation tissue (use of the VAC system) Rotational muscle flap
  • 41.
    Antibiotic therapy Antibiotictthheerraappyy iiss rreeqquuiirreedd ffoorr aatt lleeaasstt 1100 ttoo 1144 ddaayyss iinn tthhee ffaaccee ooff ssoofftt ttiissssuuee aanndd wwoouunndd iinnffeeccttiioonnss SSiixx wweeeekkss ooff ppaarreenntteerraall aannttiibbiioottiicc ttrreeaattmmeenntt iiss pprreeffeerrrreedd iiff:: -- bboonnyy iinnvvoollvveemmeenntt -- ddeeeepp iinnffeeccttiioonn -- ffoorreeiiggnn bbooddiieess ((mmeettaall,, ggrraafftt aanndd ssoo ffoorrtthh)) rreemmaaiinn
  • 42.
    Retrospective study of 850 patients, who were operated with spinal fusion  Posterior instrumentation  Combined anterior-posterior instrumentation Sapkas G, Eur. J. Orth. Surg. Traum. 2006
  • 43.
    The initial diagnosiswas:  Degenerative spondyloarthritis - 553  Scoliosis - 198  Kyphosis - 50  Spinal tumors ( Primary Benign and Malignant/ Metastatic ) - 49
  • 44.
    A retrospective analysiswas performed to identify : Initial diagnosis Demographic characteristics Pre-operative risk factors Type of spinal surgery Onset of the symptoms Clinical presentation Management (laboratory test, imaging, treatment)
  • 45.
    IInnvveessttiiggaattiioonnss  XX--rraayyss  MM..RR..II..  CC..TT.. ssccaann  SSccaannnniinngg TTCC99 MMDDPP  SSccaannnniinngg GGaa 6677
  • 46.
    The incidence of Postoperative Spinal Infection (PSI) was 2,47% 21/850 pts 9 male /12 female Mean age 49 years (23-76)
  • 47.
    RREESSUULLTTSS Early PSI(<3 months post-op) 19 patients 14 superficial - 5 deep Onset: 19th day (7-85) Symptoms: fever, low back pain, swelling, drainage(90%) Late PSI (>3 months post-op) 2 patients Onset: 1,5 and 2 years post-op Symptoms: low back pain, swelling, drainage
  • 48.
    RRIISSKK FFAACCTTOORRSS Allpatients had at least 1 risk factor (mean: 1,87)  DDiiaabbeetteess Mellitus 7  Immunosuppression-Malignancy 6  Obesity 6  Tabacco use 6  Revision spine surgery 4  Long time hospitalization 2  Prolonged time of surgery 3
  • 49.
    LLAABBOORRAATTOORRYY DDIIAAGGNNOOSSTTIICC SSTTUUDDIIEESS  Early deep infections WWBBCC 88990000--1111000000 ESR: ~ 100 1st hour CRP increased Blood culture positive 11/19  Late infections WWBBCC 88990000--1111000000 ESR: 40-60 1st hour CRP mild, <3μg/dl Wound culture positive 2/2 SSttaapphh.. EEppiidd..
  • 50.
    OOFFFFEENNDDIINNGG BBAACCTTEERRIIAA Earlyinfections  Staph. Aureus methicillin rreessiissttaannccee 1100 ppaattiieennttss –– 5533%%  SSttaapphh.. EEppiiddeerrmmiiddiiss 44 ppaattiieennttss –– 2222%%  EEnntteerroobbaacctteerr –– BBaacctteerrooiiddeess 33 ppaattiieennttss –– 1155%%  MMoorree tthhaann oonnee 22 ppaattiieennttss –– 1100%%
  • 51.
    TTRREEAATTMMEENNTT Superficial woundinfections •Surgical Debridement •Antibiotic Chemotherapy i.v. 12/52 Deep infections •Routine Surgical Redebridement •Delayed wound closure •Antibiotic Chemotherapy i.v. 12/52  per os ~ 6 months Instrumentation Removal 3 patients (14,3%) 1 patient required re-operation ( for spine instability )
  • 52.
    RREESSUULLTTSS 12 monthsafter initiation of the treatment Free of symptoms 18 patients - 86% (pain relief-neurological improvement-no disabilities) Eradication of the infection (ESR-CRP) in all patients 100% Solid spinal fusion was achieved in 19 patients (90%) 2 patients with early deep infection eventually developed pseudarthrosis
  • 53.
  • 54.
    TThhee iinncciiddeennccee ooffPPSSII aafftteerr iinnssttrruummeennttaattiioonn iiss hhiigghh ((22..4477%%))
  • 55.
    MMoosstt iimmppoorrttaanntt rriisskkffaaccttoorrss aarree mmaallnnuuttrriittiioonn,, ssmmookkiinngg,, oobbeessiittyy aanndd eexxtteennddeedd ppeerriiooppeerraattiivvee hhoossppiittaall ssttaayy
  • 56.
    MMRRII iiss vveerryy uusseeffuull ffoorr eeaarrllyy ddiiaaggnnoossiiss-- mmaannaaggeemmeenntt
  • 57.
    SSuurrggiiccaall ddeebbrriiddeemmeenntt aanndd aannttiibbiioottiiccss aaddmmiinniissttrraattiioonn ffoorr aatt lleeaasstt 1122 wweeeekkss iiss tthhee ggoolldd ssttaannddaarrdd
  • 58.
     HHaarrddwwaarree rreemmoovvaall iiss ccoonnttrroovveerrssiiaall bbeeccaauussee ooff tthheeiirr iimmppoorrttaannccee ffoorr ssttaabbiilliizzaattiioonn ooff tthhee ssppiinnee ((ssoolliidd ffuussiioonn -- eerraaddiiccaattiioonn ooff iinnffeeccttiioonn))
  • 59.

Editor's Notes

  • #11 Γιατί χρειάζεται αυτή η προστατευτική επεξεργασόια
  • #12 Σημαντικο να θυμηθουμε ο΄τι οι επιφανειακέσ αλλοιώσεισ υλικών προέρχονται από πολλαπλούσ μηχανισμούσ Και ότι τα παραπανω φαινόμενα μπορεί να λαμβανουν χωρα ταυτοχρονα
  • #13 …..και διαφορετικής τελικής επιφάνειας : passivated versus anodised
  • #14 δημιουργία μικρών ρινισμάτων