Ang ponolohiya ay pag-aaral sa mga ponema, na ang pinakamaliit na yunit ng tunog sa wika, at nahahati ito sa segmental at suprasegmental. May iba't ibang uri ng ponemang katinig at patinig sa Filipino, na nagbibigay-diin sa iba't ibang paraan ng pagbigkas at pagbuo ng mga salita. Ang morpolohiya naman ay pag-aaral ng morpema, ang pinakamaliit na yunit ng isang salita, na tumutukoy sa pagsasama-sama ng mga ito upang makabuo ng mas kumplikadong anyo ng salita.

1. Ang Ponolohiya

2. Ang ponolohiya o palatunugan ay pag-aaral sa mga
ponema (tunog), paghinto (juncture), pagtaas-
pagbaba ng mga pintig (pitch), diin (stress) at
pagpapahaba ng tunog (prolonging/lengthening).
Ponema ang tawag sa pinakamaliit na yunit ng tunog.
May dalawang uri ng ponema: ang segmental at ang
suprasegmental.
Ano ang Ponolohiya?

3. Ang ponemang segmental ay binubuo ng
ponemang katinig at patinig.
a) Labing-lima (25) ang orihinal na kasama sa
palabaybayan ngunit isinama ang impit na
tunog o glottal stop (?) sapagkat at ay
itinuturing na isang ponemang katinig dahil
napagbabago nito ang kahulugan ng isang
salita. Ang dating bigkas nito ay malumi o
maragsa.
Ano ang ponemang segmental?

4. b) /p, t, k, ?, b, d, g, m, n, ŋ, s, h
, f, v, z, l, r, j, w, y/ ang bumubuo sa
ponemang katinig
Halimbawa:
ba : tah – housedress tu : bo - pipe
ba : ta? – child tub : bo? – profit
c) Ang ponemang patinig ay lima:
a, e, i, o, u.
Ano ang ponemang segmental?

5. d) May mga salitang nagkakapalit ang
ponemang /u/ at /o/, gayundin ang /l/ at /e/
ngunit hindi nagbabago ang kahulugan ng
salita.
Halimbawa:
babae – babal kalapati – kalapate
lalaki – lalake noon - nuon
Ano ang ponemang segmental?

6. e) Mayroon din namang mga salitang
itinuturing na hiwalay na ponema ang
/u/, /o/, /i/, at /e/ dahil nagbibigay ito ng
magkaibang kahulugan at hindi
maaaring pagpalitin.
Halimbawa:
uso – modern mesa - table
oso – bear misa - mass
Ano ang ponemang segmental?

7. Tatlong Salik sa Pagsasalita
1. Enerhiya (Energy) – nilikhang presyon ng
papalabas na hiningang galing sa baga.
2. Artikulador (Articulator) – nagpapakatal sa
mga babagtinga ng pantinig.
3. Resenador (Resonator) – nagmomodipika ng
tunog. Ang bibig at guwang ng ilong ang
itinuturing na resonador.
Ponolohiya

8. Ang ponema ay isang makabuluhang tunog.
Ang Filipino ay may 20 ponema: 15 ang katinig at 5 ang patinig.
Mga katinig:
* 1. Panlabi – dumidiit ang ibabang labi sa labing itaas /p,b,m/.
2. Pangngipin – dumidiit sa loob ng mga ngiping itaas ang dulo ng dila /t,d,n/.
3. Panlabi-Pangngipin – dumidiit ang ibabang labi sa mga itaas na ngipin /f,v/.
4. Panggilagid – ang ibabaw ng dulong dila ay lumalapit o dumidiit sa punong gilagid
/s,z,l,r/.
5. Palatal – lumalapit o dumidiit sa matigas na bahagi ng ngalangala ang ibabaw ng
punong dila /y/.
6. Velar – dumidiit sa velum o malambot na bahagi ng ngalangala ang ibabaw ng punong
dila /k,g,ŋ,w/.
7. Panlalamunan – ang likurang bahagi ng dila ay dumidiit sa lalamunan /j/.
8. Glottal – lumalapit o dumidiit ang mga babagtingang pantinig at hinaharang ang
presyon ng papalabas na hiningang galing sa baga at pagkatapos ay pakakawalan upang
bumuo ng paimpit o pasutsot na tunog /?,h/.
* Mga patinig:
A, E, I, O, U
Ponolohiya ng Filipino

9. Paraan ng artikulasyon/ paraan ng pagbigkas:
1. Panlabi – dumidiit ang ibabang labi sa labing itaas /p,b,m/.
2. Pangngipin – dumidiit sa loob ng mga ngiping itaas ang dulo ng dila /t,d,n/.
3. Panlabi-Pangngipin – dumidiit ang ibabang labi sa mga itaas na ngipin /f,v/.
4. Panggilagid – ang ibabaw ng dulong dila ay lumalapit o dumidiit sa punong
gilagid /s,z,l,r/.
5. Palatal – lumalapit o dumidiit sa matigas na bahagi ng ngalangala ang ibabaw
ng punong dila /y/.
6. Velar – dumidiit sa velum o malambot na bahagi ng ngalangala ang ibabaw
ng punong dila /k,g,ŋ,w/.
7. Panlalamunan – ang likurang bahagi ng dila ay dumidiit sa lalamunan /j/.
8. Glottal – lumalapit o dumidiit ang mga babagtingang pantinig at hinaharang
ang presyon ng papalabas na hiningang galing sa baga at pagkatapos ay
pakakawalan upang bumuo ng paimpit o pasutsot na tunog /?,h/.
Ponolohiya ng Filipino

10. Ang diptonggo ay alin mang patinig na sinusundan ng
malapatinig na w at y.
Halimbawa:
aw, iw, ay, ey, iy, oy, at uy
Halimbawang salita:
bahaw, bahay, okoy, baliw
* Ang morpolohiya ay pag-aaral ng mga morpema ng isang
wika at ng pagsasama-sama ng mga ito upang makabuo ng
salita.
* Ang morpema ay ang pinakamaliit na yunit ng isang salita
na nagtataglay ng kahulugan. Ito ay maaaring salitang ugat
o panlapi.
Diptonggo, Morpolohiya, at Morpema

11. 1. Asimilasyon – pagbabagong nagaganap sa huling
posisyon dahil sa impluwensiya ng kasunod na
ponema. Kung ang ponemang ‘pang’ ay ikinakabit sa
salitang-ugat na nagsisimula sa b, p ang n ay nagiging
m.
Halimbawa:
pang + balabal = pambalabal
pang + panitikan = pampanitikan
pang + kuha = panguha
pang + tabas = pantabas
Uri ng Pagbabagong Morpoponemiko

12. 2. Metasis – ang salitang ugat na nagsisimula sa L, O, Y pag
nilagyan ng panliping (in) ay nagkakapalit ng posisyon.
Halimbawa:
in + layo = nilayo
in + yakap = niyakap
3. Pagpapalit ng ponema – kapag ang ponema ay nasa
unahan ng salitang (d) ito ay karaniwang nagpapalitan ng
ponemang (r) kapag ang huling ponema ng unlapi ay
patinig.
Halimbawa:
ma + damot = maramot
ma + dungis = marungis
Uri ng Pagbabagong Morpoponemiko

13. 4. Paglilipat-diin – ang mga salita ay nagbabago ng diin
kapag nilalapian.
Halimbawa:
basa + hin = basahin
laro + an = laruan
5. Pagkakaltas ng ponema – nagaganap kung ang huling
ponemang patinig ng salitang-ugat ay nawala kapag
nilalagyan ng hulapi.
Halimbawa:
takip + an = takipan – takpan
sara + han = sarahan – sarhan
Uri ng Pagbabagong Morpoponemiko

14. Maraming salamat sa pagtingin
sa aking pag-uulat!