Νεοελληνική γλώσσα α γυμνασίου

2. 1
ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ Γ. ΖΩΗ
Νεοελληνική Γλώσσα
Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙOΥ
Επιλογή και σύνθεση υλικού
Τεντολούρη Σταυρούλα

3. 2
Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α
1η ENOTHTA Oι πρώτες μέρες σε ένα νέο σχολείο
1. Επικοινωνία - Kώδικες
2. Eίδη προτάσεων - Ασκήσεις
3. Κείμενα
2η ENOTHTA Eπικοινωνία στο σχολείο
1. H παράγραφος - Δομή της παραγράφου
2. Λεξιλόγιο: Σχολείο - μαθητής
3. Κείμενα
4. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου
3η ENOTHTA Tαξίδι στον κόσμο της φύσης
1. Aφήγηση
2. Συνοχή παραγράφου
3. Περιγραφή
4. α. Λεξιλόγιο: Θάλασσα
β. Κείμενα
γ. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου
5. α. Λεξιλόγιο: Κήποι - άνθη
β. Κείμενα
γ. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου
6. α. Λεξιλόγιο: Δάσος
β. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου
4η ENOTHTA Φροντίζω για τη διατροφή και την υγεία μου
1. Kλίση ουσιαστικών - Ασκήσεις
2. Kλίση επιθέτων - Ασκήσεις
3. Oνοματικό και ρηματικό μέρος της πρότασης
4. Το επίθετο - επιθετικός προσδιορισμός
5. Επιρρηματικός προσδιορισμός: το προθετικό σύνολο (εμπρόθετο)
6. Λεξιλόγιο: Τροφή, φαγητό, μαγείρεμα
7. Κείμενα
8. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου
5η ENOTHTA Γνωρίζω τον μαγικό κόσμο του θεάτρου και του κινηματογράφου
1. Οι χρόνοι του ρήματος
2. Λεξιλόγιο: Θέατρο
3. Κείμενα
4. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου
6η ENOTHTA Oι δημιουργικές δραστηριότητες στη ζωή μου
1. Oι πτώσεις
2. α. Ομοιόπτωτοι προσδιορισμοί: Παράθεση - Επεξήγηση
β. Ετερόπτωτοι προσδιορισμοί
3. α. Λεξιλόγιο: Μουσεία
β. Κείμενα
γ. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου
4. α. Λεξιλόγιο: Μουσική
β. Κείμενα
γ. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου
5. α. Λεξιλόγιο: Παιχνίδια
β. Κείμενα

4. 3
7η ENOTHTA O κόσμος μέσα από την οθόνη-εικόνα
1. Oριστικό και αόριστο άρθρο
2. Περιγραφή προσώπου, χώρου, αντικειμένου
3. Κείμενα
8η ENOTHTA Aθλητισμός και Oλυμπιακοί Aγώνες: Παρακολουθώ και συμμετέχω
1. Kύριες και δευτερεύουσες προτάσεις - Ασκήσεις
2. Κείμενα
9η ENOTHTA Aνακαλύπτω τη μαγεία της γνώσης
1. Συνταγματικός - Παραδειγματικός άξονας
2. Κείμενα
10η ENOTHTA Γνωρίζω τον τόπο μου και τον πολιτισμό του
Κείμενα
Εξώφυλλο: Βίνσεντ Βαν Γκογκ, «Η συγκομιδή της ελιάς» (1889)
Ο πίνακας εκτίθεται στο Μουσείο Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή
στο Παγκράτι.

5. 4
1η ENOTHTA
Oι πρώτες μέρες σε ένα νέο σχολείο
1. ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΟΙ ΚΩΔΙΚΕΣ
1. Τι σημαίνουν:
— ο καπνός που ανεβαίνει μέσα από το δάσος,
— τα ίχνη πάνω στην άμμο,
— τα σκοτεινά σύννεφα του ουρανού,
— τα δέντρα που λυγούν τον κορμό τους,
— το σπίτι με τα παλιά κεραμίδια του και τη βαθιά ρωγμή.
2. Ποια πληροφορία παίρνεις, όταν ακούς:
— το χτύπημα του τηλεφώνου,
— βροντές μέσα στη νύχτα,
— την καμπάνα της εκκλησίας,
— βήματα πίσω σου,
— το γύρισμα του κλειδιού μιας πόρτας.
Όλες αυτές οι ενδείξεις, οπτικές (1) και ακουστικές (2), στέλνουν μηνύματα, τα οποία μας
πληροφορούν γι’ αυτά που συμβαίνουν γύρω μας. Άνθρωποι, ζώα, φυτά, φυσικά φαινόμενα,
ουράνια σώματα, μηχανές κ.λπ., δηλαδή φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον, όλα στέλνουν
μηνύματα. Επικοινωνούμε μαζί τους, όταν δεχόμαστε αυτά τα μηνύματα.
3. α) Συμπλήρωσε τους θορύβους που μπορούν να σχηματίσουν ολόκληρη ιστορία. Οι συμμαθητές
σου μπορούν να εξηγήσουν τους θορύβους, να δώσουν με λόγια την ιστορία.
Παράδειγμα
Κούκου... κούκου · Το ρολόι του τοίχου χτυπάει
Ντι ντι ντιιτ · Κορνάρισμα
Γαβ γαβ · Γάβγισμα σκύλου
………………. · Φρενάρισμα μέσα στη νύχτα
......................... · Ξύπνημα οικογένειας
......................... · Τρίξιμο αυλόπορτας
......................... · Βήματα στην αυλή
......................... · Χτύπημα του κουδουνιού της εξώπορτας
......................... · Γύρισμα διακόπτη. (Άναμμα φώτων)
......................... · Βήματα στο διάδρομο
.......…………. · Ανδρικές φωνές
......................... · Το κλειδί της εξώπορτας γυρίζει δυο φορές
......................... · Χαρούμενες φωνές. Γέλια στο σαλόνι
......................... · Κι άλλοι διακόπτες ανοίγουν, πόρτες τρίζουν
......................... · Βήματα στους διαδρόμους του σπιτιού
......................... · Γέλια και χαρές
β) Η ιστορία με λόγια:
Δύο μετά τα μεσάνυχτα. Η οικογένειά μας κοιμάται. Ησυχία. Ξαφνικά ένα αυτοκίνητο σταματάει
μπροστά στο σπίτι μας. Το κορνάρισμά του και το γάβγισμα του σκύλου μας ξυπνούν την οικογένεια.
(Συνέχισε)

6. 5
Συχνά εκφραζόμαστε με χειρονομίες και άλλες εκφραστικές κινήσεις: νεύματα, κινήσεις των
χεριών, του κεφαλιού κτλ. Όλα αυτά αποτελούν την μιμόγλωσσα.
4. Ζήτησε από κάποιον που σε βλέπει, αλλά δεν σε ακούει:
- να σου τηλεφωνήσει.
- να σου πει ποια ώρα κοιμάται,
- να σου στείλει ένα γράμμα,
- να καθαρίσει τον πίνακα της τάξης,
- να καθίσει κάτω και να μη θορυβεί,
- να σου πει αν έχει αυτοκίνητο ή ποδήλατο.
5. Δώσε με τη μιμόγλωσσα τα ακόλουθα:
Η Λουκία ξυπνάει κάθε πρωί στις επτά και μισή· πλένεται, ντύνεται, πίνει το γάλα της, φορά
το κασκόλ, το καπέλο, τα γάντια της. Παίρνει την τσάντα της και την ίδια πάντα ώρα, στις οκτώ,
ξεκινάει για το σχολείο.
6. Γράψε μια ιστορία πέντε έξι γραμμών και ζήτησε από τους συμμαθητές σου να την αποδώσουν με
τη μιμόγλωσσα.
7. Ποια είναι τα μηνύματα που στέλνουν τα παρακάτω χιουμοριστικά σκίτσα; Βρες για το καθένα
έναν τίτλο.
Σκίτσα Κ. Μητρόπουλου

7. 6
Υπάρχουν πολλοί κώδικες με τους οποίους οι άνθρωποι επικοινωνούν μεταξύ τους, στέλνουν
δηλαδή ή δέχονται μηνύματα. Οι κώδικες αποτελούνται από σημεία. Με τα σημεία γίνονται
τα μηνύματα. Κάποιοι από αυτούς είναι:
- Ο κώδικας οδικής κυκλοφορίας αποτελείται από τα σημεία που είναι γνωστά ως σήματα της
τροχαίας. Τα σήματα αυτά στέλνουν στους πεζούς και στα οχήματα (στους οδηγούς) μηνύματα
και συντονίζουν τις κινήσεις τους· έτσι αποφεύγονται τα δυστυχήματα και η κυκλοφορία στους
δρόμους γίνεται άνετη και ασφαλής για όλους.
- Ο κώδικας της αριθμητικής αποτελείται από τα σημεία της αριθμητικής.
α. Είναι δυνατόν να κάνει μαθηματικές πράξεις ένας που δεν ξέρει τον κώδικα των μαθηματικών;
β. Ποιος λαός ανακάλυψε τα μαθηματικά σημεία 1, 2, 3 κ.λπ. που χρησιμοποιούμε σήμερα; Ποια
σημεία χρησιμοποιούσαν στο μαθηματικό τους σύστημα οι αρχαίοι Έλληνες και ποια οι
Λατίνοι;
γ. Μπορούμε να πούμε ότι τα μαθηματικά είναι ένας διεθνής κώδικας, μια διεθνής γλώσσα, ενώ
η ελληνική (καθώς και κάθε άλλη γλώσσα) εξυπηρετεί μόνο τις ανάγκες του λαού που τη
μιλάει;
- Ο κώδικας της ζωγραφικής αποτελείται από τα σημεία της ζωγραφικής, που είναι τα χρώματα,
τα σχήματα κ.λπ. Από αυτά γίνονται τα μηνύματα της ζωγραφικής.
- Ο κώδικας της μουσικής αποτελείται από τα σημεία της μουσικής, που είναι οι μουσικοί
φθόγγοι (οι νότες)· από αυτούς γίνονται τα μηνύματα της μουσικής (τα τραγούδια κ.λπ.).
- Ο γλωσσικός κώδικας: είναι ο τελειότερος από όλους τους κώδικες. Η γλώσσα έχει κι αυτή
τα δικά της σημεία, που είναι οι λέξεις. Οι λέξεις γίνονται από ήχους που παράγονται από την
ανθρώπινη φωνή. Τα σημεία λοιπόν της γλώσσας είναι ηχητικά. Μ’ αυτά οι άνθρωποι στέλνουν ή
δέχονται μηνύματα, δηλαδή επικοινωνούν.

8. 7
Γλωσσική επικοινωνία
Σε μια συζήτηση με ένα συμμαθητή σου πότε μιλάς εσύ και εκείνος ακούει, και πότε μιλάει εκείνος
και ακούς εσύ. Εκείνος από τους δυο σας που μιλάει κάθε φορά λέγεται ομιλητής ή πομπός, ενώ
εκείνος που ακούει λέγεται ακροατής ή δέκτης. Είστε δηλαδή δύο συνομιλητές που οι ρόλοι σας
καθε τόσο αλλάζουν. Καθένας με τη σειρά του γίνεται ομιλητής ή ακροατής. Αυτό σημαίνει ότι
καθένας με τη σειρά του στέλνει ή δέχεται κάποιο μήνυμα, δηλαδή μια πληροφορία μια επιθυμία, μια
ερώτηση κ.λπ. Αν προσέξεις, θα διαπιστώσεις ότι το μήνυμα το στέλνεις (όταν είσαι ομιλητής) με
λέξεις ή το δέχεσαι (όταν είσαι ακροατής) πάλι από τις λέξεις του συμμαθητή σου. Επομένως οι
λέξεις είναι τα σημεία με τα οποία εκφράζεις (κωδικοποιείς) ή δέχεσαι (αποκωδικοποιείς) τα
μηνύματα. Είναι δηλαδή οι λέξειο τα σημεία ενός κώδικα, του γλωσσικού κώδικα. Μπορούμε
λοιπόν να πούμε ότι εσύ και ο συμμαθητής σου στη συζήτηση στέλνετε ή δέχεστε τα μηνύματα,
δηλαδή επικοινωνείτε με τα σημεία του γλωσσικού κώδικα. Η επικοινωνία αυτή λέγεται γλωσσική
επικοινωνία και είναι η τελειότερη μορφή επικοινωνίας ανάμεσα στους ανθρώπους.
Υπάρχουν δύο είδη γλωσσικής επικοινωνίας:
1) η προφορική γλωσσική επικοινωνία και
2) η γραπτή γλωσσική επικοινωνία.
Από αυτές η πρώτη, η προφορική γλωσσική επικοινωνία, γίνεται
• όταν αυτοί που συζητούν βρίσκονται κοντά και ακούει ο ένας τον άλλο, χωρίς να χρησιμοποιούν
τεχνητά μέσα,
• όταν αυτοί που συζητούν βρίσκονται μακριά και χρησιμοποιούν τεχνητά μεσα: τηλέφωνο, skype
κ.λπ.
Η γραπτή γλωσσική επικοινωνία γίνεται όταν αλληλογραφούμε, όταν διαβάζουμε περιοδικά,
εφημερίδες, βιβλία κ.λπ.
Και οι δύο γλωσσικές επικοινωνίες, προφορική και γραπτή, γίνονται με τις λέξεις. Από αυτές γίνεται
ο λόγος, που είναι κι αυτός προφορικός και γραπτός.
α) Προφορικός είναι ο λόγος της προφορικής γλωσσικής επικοινωνίας: των συζητήσεων, του
ραδιοφώνου, της τηλεόρασης, του κινηματογράφου, του θεάτρου, του ρήτορα που αγορεύει κ.λπ.
β) Γραπτός είναι ο λόγος της γραπτής γλωσσικής επικοινωνίας.
Ο προφορικός λόγος, όταν αποδίδεται με γραπτά σύμβολα, δηλαδή με γράμματα, γίνεται
γραπτός. Επομένως, ο γραπτός λόγος είναι απεικόνιση του προφορικού λόγου.
(1) Μπορείς να πεις:
- ποιο λόγο χρησιμοποίησε πρώτα ο άνθρωπος ;
- πότε άρχισε να χρησιμοποιεί το γραπτό λόγο;
- ποια είναι τα πλεονεκτήματα και ποια τα μειονεκτήματα του γραπτού λογού;
- ποια είναι τα πλεονεκτήματα και ποια τα μειονεκτήματα τον προφορικού λόγου;
(2) Είπαν πως με τη γραφή (τα γράμματα) ο λόγος γίνεται αθάνατος. Ποια είναι η δική σου
άποψη;
(3) Γράψε μια παράγραφο για τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα του γραπτού λόγου.
Συγκράτησε:
• Ο γλωσσικός κώδικας είναι ο τελειότερος από όλους τους κώδικες.
• Οι λέξεις είναι τα σημεία του γλωσσικού κώδικα.
• Οι λέξεις είναι ηχητικά σημεία.
• Οι λέξεις γράφονται με γράμματα.
• Από τις λέξεις γίνεται ο λόγος που είναι προφορικός και γραπτός.
• Η γλωσσική επικοινωνία είναι προφορική και γραπτή.

9. 8
2. EΙΔΗ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ
Ι. Ως προς τη δομή: Η απλή, η επαυξημένη και η ελλειπτική πρόταση
α) Η απλή πρόταση.
Απλή λέγεται η πρόταση που έχει μία από τις παρακάτω δομές:
• Υ + Ρ Ο Πέτρος βάδιζε.
• Υ + Ρ + Α Ο Πέτρος είδε την πινακίδα.
• Υ + Ρ + Α + Α Ο Φώτης έδωσε έναν κατάλογο στον προϊστάμενο.
• Υ + Ρ + Κ Ο Στέφανος είναι εργατικός. Ο Στέφανος έγινε διευθυντής
Υ=υποκείμενο, Ρ = ρήμα, Α = αντικείμενο, Κ =κατηγορούμενο.
β) Η επαυξημένη πρόταση.
■ Η πρόταση που έχει εκτός από τους κύριους όρους και δευτερεύοντες όρους ή προσδιορισμούς
λέγεται επαυξημένη.
■ Προσδιορισμοί είναι οι λέξεις που καθορίζουν, αναπτύσσουν κτλ. περισσότερο την έννοια των
κύριων όρων.
Η κοπέλα του γραφείου ήρθε.
(1) Η κοπέλα, η λογίστρια του γραφείου μας, ήρθε.
(2) Η κοπέλα ήρθε πολύ πρωί σήμερα.
(3) Η κοπέλα, η λογίστρια του γραφείου μας, ήρθε πολύ πρωί σήμερα.
► Στις παρακάτω προτάσεις ποιοι είναι οι κύριοι όροι και ποιοι οι προσδιορισμοί τους;
- Ο Θωμάς βοηθούσε το Σταμάτη. - Ο Παύλος, ο φίλος μου, έφυγε για τη Γαλλία.
- Ο επιστάτης του σχολείου έφυγε πρωί πρωί για το ταμείο.
▪ Παρατηρήσεις που αφορούν τις απλές και τις επαυξημένες προτάσεις
Αν προσέξεις τα παραδείγματα των απλών και των επαυξημένων προτάσεων, θα διαπιστώσεις τα
εξής:
• Σε κάθε πρόταση υπάρχει ή εννοείται το υποκείμενο.
• Μια πρόταση απλή μπορούμε να την αναπτύξουμε με την π ρ ο σ θ ή κ η π ρ ο σ δ ι ο ρ ι σ μ ώ ν
και έτσι να δημιουργήσουμε επαυξημένη πρόταση.
• Αντίθετα, μια πρόταση επαυξημένη μπορούμε να την περιορίσουμε με την αφαίρεση όλων
των προσδιορισμών, που έχουν οι κύριοι όροι της, και να δημιουργήσουμε απλή πρόταση.
Απλή πρόταση: Ο θυρωρός τηλεφώνησε.
Επαυξημένη πρόταση: Ο θυρωρός της πολυκατοικίας τηλεφώνησε στον Ερυθρό Σταυρό.
Η δυνατότητα να προσθέτουμε ή να αφαιρούμε προσδιορισμούς μάς επιτρέπει να σχηματίζουμε
άλλοτε μικρές και άλλοτε μεγάλες προτάσεις, ανάλογα με το τι και πώς ακριβώς θέλουμε να πούμε
κάτι στη συγκεκριμένη περίπτωση.
γ) Η ελλειπτική πρόταση.
■ Πολύ συχνά στην καθημερινή μας ομιλία, αλλά και στο γραπτό λόγο, είναι δυνατόν να
παραλείπουμε όρους της πρότασης και να χρησιμοποιούμε τμήματά της, ακόμη και μονολεκτικά (τα
οποία όμως μέσα στα συμφραζόμενα εκφράζουν το νόημά της).
Η πρόταση από την οποία λείπουν ένας ή περισσότεροι όροι, επειδή εννοούνται εύκολα από τα
συμφραζόμενα, λέγεται ελλειπτική πρόταση.
1. Ήταν φρεσκοξυρισμένος. 2. Μια γυναικεία φωνή.
3. Λοιπόν; 4. Ξαναγύρισε σ’ αυτόν.

10. 9
Είναι φανερό ότι από την κάθε πρόταση (1, 2, 3, 4) κάποιος ή κάποιοι όροι λείπουν.
Εάν προσθέσουμε κάποιους όρους, θα δημιουργήσουμε τις παρακάτω ακέραιες προτάσεις:
1. Ο Πέτρος ήταν φρεσκοξυρισμένος,
2. Ακούστηκε μια γυναικεία φωνή.
3. Εσείς, τι θέλετε λοιπόν;
4. Η κοπέλα του γραφείου ξαναγύρισε σ’ αυτόν.
1)
ΙΙ. Οι προτάσεις με βάση το περιεχόμενό τους.
1. Ο αγώνας άρχισε. Ο τελευταίος θα στέκει ακριβώς στο τέρμα.
Ο τόνος της φωνής ανεβαίνει κι έπειτα κατεβαίνει. Σημείο στίξης: η τελεία
2. Έπειτα έλα αμέσως για τον αγώνα.
Ο τόνος της φωνής κατεβαίνει. Σημείο στίξης: η τελεία
3. Με ξεπερνάς στο τρέξιμο;
Ο τόνος της φωνής ανεβαίνει. Σημείο στίξης: το ερωτηματικό.
4. Και θα τερματίσει πρώτος!
Ο τόνος της φωνής κατεβαίνει. Σημείο στίξης: το θαυμαστικό.
- Υπάρχουν προτάσεις με τις οποίες δίνουμε μια πληροφορία ή εκφράζουμε μια κρίση (παρ. 1). Οι
προτάσεις αυτές λέγονται προτάσεις κρίσης.
- Με άλλες εκφράζουμε γενικά μια επιθυμία (προτροπή, προσταγή κτλ. παρ. 2). Αυτές λέγονται
προτάσεις επιθυμίας.
- Με άλλες πάλι διατυπώνουμε μια ερώτηση (παρ. 3). Οι προτάσεις αυτές λέγονται ερωτηματικές.
- Τέλος υπάρχουν προτάσεις με τις οποίες εκφράζουμε ένα συναίσθημα (έκπληξη, θαυμασμό κτλ.
παρ. 4). Οι προτάσεις αυτές λέγονται επιφωνημακές.
► Σύγκρινε τις παρακάτω προτάσεις:
1. Θα κάνεις αγώνα δρόμου με το δελφίνι.
2. Κάνε αγώνα δρόμου με το δελφίνι.
3. Θα κάνεις αγώνα δρόμου με το δελφίνι;
4. Θα κάνεις αγώνα δρόμου με το δελφίνι!
■ Όπως βλέπεις, με τις ίδιες λέξεις μπορείς να σχηματίσεις και τα τέσσερα είδη των προτάσεων.
Σε μια συγκεκριμένη όμως περίπτωση, θα διαλέξεις ένα μόνο από αυτά, ανάλογα με το τι θέλεις να
εκφράσεις (κρίση, προτροπή, ερώτηση, έκπληξη κ.λπ).
ΙΙΙ. Τα είδη των προτάσεων ως προς την ποιότητα.
■ Μια πρόταση όταν έχει άρνηση (δεν, μην κ.λπ.) λέγεται αρνητική ή αποφατική, ενώ όταν δεν
έχει λέγεται καταφατική: π.χ. Δεν καταλαβαίνω. Ζυγώναμε πια στο τέρμα.
ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΛΟΓΟΥ
Όταν μιλούμε και όταν γράφουμε, εκφραζόμαστε με μικρές ή μεγάλες ενότητες λόγου. Μία απ’
αυτές είναι η περίοδος. Κάθε περίοδος αποτελείται απο μία ή περισσότερες συνήθως προτάσεις που
μας δίνουν ένα ολοκληρωμένο νόημα. Στον προφορικό λόγο η περίοδος ακολουθείται από ένα
σταμάτημα της φωνής, ενώ στο γραπτό λόγο το τέλος της δηλώνεται με τελεία ή ερωτηματικό ή
θαυμαστικό.
ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
Με βάση τη δομή τους Με βάση το περιεχόμενο
τους
Ως προς την ποιότητά τους
(με άρνηση ή χωρίς άρνηση)
1) απλή
2) επαυξημένη
3) ελλειπτική
1) κρίσης
2) επιθυμίας
3) ερωτηματική
4) επιφωνηματική
1) καταφατική
2) αρνητική ή αποφατική

11. 10
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Σου δίνουμε τέσσερις περιόδους. Να βρεις από πόσες προτάσεις αποτελείται η καθεμιά.
1. Έμπλεξα σε αγώνα δρόμου με το δελφίνι και τώρα... καταλαβαίνετε.
2. Πήγε ο σπάρος, βρήκε το δελφίνι, άρχισε ο αγώνας.
3. Η έρμη θάλασσα της Αφρικής βούιζε πάλι από γέλια και τραγούδια· οι κόρφοι της ανοίχτηκαν
να αγκαλιάσουν πάλι τη λεβεντιά της Ύδρας, της Αίγινας, του Πόρου και της Καλύμνου.
4. Πήρε δρόμο το δελφίνι, σίφουνας σωστός.
► (2) Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις (απλή, επαυξημένη, ελλειπτική).
1. Τέσσερα χρόνια στην υπηρεσία του ερασιτέχνη φωτογράφου.
2. Μεγάλη σειρά από φωτογραφικές μηχανές.
3. Μόνο εμείς οργανώνουμε το σκοτεινό σας θάλαμο με ολόκληρη τη σειρά των προϊόντων μας.
4. Οι φωτογραφικές μηχανές μας διαθέτουν τηλεφακό ακριβείας, αυτόματο διάφραγμα και φίλτρα.
5. Η εστίαση, φωτογράφιση, εμφάνιση και εκτύπωση όλων των ειδών φωτογραφίας γίνονται για
μας παιχνίδι.
6. Το όνομα αρκεί.
► (3) Μετασχημάτισε τις απλές προτάσεις που δίνονται σε επαυξημένες όπως στο παράδειγμα.
Π.χ. Ο φάρος κατευθύνει τα καΐκια → Ο θαλασσόδαρτος φάρος κατευθύνει τα γέρικα καΐκια.
1. Οι γλάροι σπαθίζουν τον αέρα.
2. Τα κύματα τρώνε τα βράχια.
3. Τα κοχύλια είναι αμέτρητα.
4. Η παραλία γεμίζει.
5. Φύσα μαΐστρο.
6. Ο ψαράς ρίχνει τα δίχτυα.
7. Η μητέρα κουράστηκε.
8. Ο καθηγητής παρέμεινε σιωπηλός.
9. Ο ταμίας αποδείχτηκε γενναίος.
10. Όλοι θεωρήθηκαν υπεύθυνοι.
11. Η ιστορία ήταν πρωτότυπη.
► (4) Να σχηματίσεις απλές προτάσεις με τα εξής υποκείμενα:
το σχολείο, ο αθλητής, η τηλεόραση, ο επιμελητής, το αεροπλάνο
1
2
3
4
5
► (5) Τις απλές προτάσεις που σχημάτισες στην προηγούμενη άσκηση να τις μετατρέψεις σε
επαυξημένες.
1
2
3

12. 11
► (6) Να σχηματίσετε απλές προτάσεις με κατηγορούμενο τις παρακάτω λέξεις:
νέος, φίλος, αυστηρός, ζώο, γαλάζια
1
2
3
4
5
► (7) Τις απλές προτάσεις που σχημάτισες στην προηγούμενη άσκηση να τις μετατρέψεις σε
σύνθετες.
1
2
3
4
5
► (8) Χαρακτήρισε τις κύριες προτάσεις του διαλόγου με βάση το περιεχόμενό τους (κρίσης,
επιθυμίας, ερωτηματική, επιφωνηματική).
- Πού θα πάτε;
- Στην Αθήνα, μαμά, έλα, άσε μας να πάμε. Πρέπει να έρθει κι η Ελένη μαζί.
- Στην Αθήνα; Αυτό είναι παράλογο! Ο καιρός το πάει για βροχή. Το μεσημέρι να είστε εδώ.
Πήρατε μαζί σας ομπρέλα;
► (9) Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι προτάσεις κρίσης, επιθυμίας, ερωτηματικές ή
επιφωνηματικές;
1. Σε ξεπερνάω! Δέχεσαι; Τι να κάνει ο σπάρος;
2. Σκέφτηκε μια στιγμή. Δέχομαι.
3. Πήγε παραπέρα ο σπάρος. Βρήκε τους άλλους σπάρους. Έκανε συμβούλιο.
4. Έμπλεξα σε αγώνα δρόμου με το δελφίνι. Τώρα καταλαβαίνετε. Εμπρός, πιάστε
όλοι τα πόστα σας. Κι εσύ τράβα. Πήρε δρόμο το δελφίνι.
► (10) Τις παρακάτω προτάσεις κρίσεως να τις τροποποιήσεις, έτσι ώστε να γίνουν επιφωνηματικές.
1. Ο Γιώργος είναι ειλικρινής.
2. Η μέρα είναι ωραία.
3. Απάντησε βιαστικά και θυμωμένα.
4. Σε εκτιμάει ο διευθυντής σου

13. 12
1
2
3
4
► (11) Να χαρακτηρίσεις τις προτάσεις ως προς το περιεχόμενο τους (κρίσεως, επιθυμίας,
επιφωνηματικές, ερωτηματικές).
Σημείωσε Χ στον πίνακα.
1. Η χαρμόσυνη ηχώ της καμπάνας απλώνεται
παντού.
κρίσεως επιθυμίας επιφωνη
ματικές
ερωτηματικές
2. Ποπό! Τι μεγάλα άλογα!
3. Ποιος θα έρθει μαζί μου;
4. «Ασπιδοφόρος ο ήλιος ανέβαινε
πολεμώντας».
5. «Τώρα, ουρανέ μου, βρόντηξε,
6. τώρα, ουρανέ μου, βρέξε».
7. Με τέτοιες προϋποθέσεις κανένα κέρδος δε
θα έβγαινε.
8. Μα την αλήθεια, άσχημα την έπαθα!
9. Θα δούμε και το χρυσελεφάντινο άγαλμα του Δία;
10. Να μου γράψεις γρήγορα γράμμα.
11. Μακάρι να σ’ έχει καλά ο Θεός.
1.

14. 13
2. ► (12) Με καθένα από τα παρακάτω ρήματα να σχηματίσετε μία πρόταση κρίσεως και μία πρόταση
επιθυμίας.
φεύγω
έρχομαι
κλείνω
παίρνω
ζω
► (13) Να μετατρέψεις τις καταφατικές προτάσεις σε αποφατικές και αντίστροφα, κάνοντας και όλες
τις απαραίτητες για το νόημα αλλαγές.
1. Κανένας δεν ήθελε να ακούσει γι' αυτό το θέμα.
2. Ακολούθησα τις οδηγίες σου και γι' αυτό δε δυσκολεύτηκα να βρω το ξενοδοχείο.
3. Ο καιρός σήμερα είναι κατάλληλος για βόλτα.
4. Οι άνθρωποι δεν αποκτούν τίποτε χωρίς κόπο.
5. Όλοι οι φίλοι μου προτιμούν πάντοτε την ψυχαγωγία από την εργασία.
► (14) Μετασχημάτισε τις καταφατικές προτάσεις που δίνονται σε αρνητικές και ερωτηματικές.
1. Αυτός ο αρχιτέκτονας έχει πέντε βοηθούς σχεδιαστές.
2. Συνήθως εργάζονται μέχρι τις 10 το βράδυ.
3. Η δουλειά που τους ανατέθηκε είναι δύσκολη.
4. Στο γραφείο, τα αρχεία, οι φάκελοι, τα ευρετήρια και οι σχεδιομελέτες είναι πάντοτε
τακτοποιημένα.
5. Πρόκειται για σοβαρή επιχείρηση με συνέπεια και υπευθυνότητα.

15. 14
3. ΚΕΙΜΕΝΑ
1. Γλώσσα
Όταν άρχισα να πρωτολέω τα λόγια που λένε σήμερα κι οι κούκλες, όταν τους ζουλούνε το στομάχι
τους, δεν ήξερα πως το πράμα αυτό λέγεται γλώσσα. Έμαθα να μιλώ όπως έμαθα να τρώω, να
περπατώ και να τραβώ τα γένια του πατέρα μου. Όλοι μιλούσαν γύρω μου και μου φαινότανε πολύ
φυσικό. Το μόνο που μου φαινότανε αφύσικο ήταν γιατί δε μιλούσε σαν εμέ κι η γάτα μας. Της έκανα
πολλές τυραννίες, την τσίμπησα, της έσφιξα το λαιμό, τη μάδησα, για να μιλήσει, μα επειδή και καλά
δεν ήθελε να βγάλει λέξη, το πήρα απόφαση· τότε η μητέρα μου μου είπε πως η γάτα έχει τη δική της
γλώσσα. Ήτανε η πρώτη φορά που έλαβα κάποια ιδέα πως υπάρχει μια γλώσσα που μιλούσα εγώ κι
άλλη μια που μιλούσε η γάτα μας και πως με το στανιό δεν μπορούσα να την κάμω να μιλάει σαν κι
εμένα.
Ύστερα άκουσα κι άλλους ανθρώπους που μιλούσαν και δεν τους καταλάβαινα. Ήταν ένας Ιταλός
ψαράς, μια ξανθή δασκάλα κι ο γιατρός του σπιτιού μας. Όταν τους άκουγα μ’ έπιαναν τα γέλια. Είχαν
κι αυτοί τη δική τους γλώσσα, κι επειδή όλες οι ξένες γλώσσες μού φαίνονταν ένα πράμα, είχα την ιδέα
πως η γάτα μας καταλάβαινε τι έλεγαν. Ύστερα η μητέρα μου μού είπε πως ο ψαράς μιλούσε ιταλικά, η
δασκάλα γερμανικά κι ο γιατρός ελληνικά.
Π. Νιρβάνα, Γλωσσική Αυτοβιογραφία

16. 15
2. Γραφή
Στο παρακάτω κείμενο παρουσιάζονται πληροφορίες σχετικά με την εξέλιξη της γραφής στο χώρο της
Ανατολικής Μεσογείου.
Συστήματα γραφής εμφανίστηκαν από πολύ νωρίς στο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Πρώτοι
φαίνεται πως ανέπτυξαν ένα σύστημα γραφής οι Σουμέριοι (αρχαίος λαός που ήταν εγκατεστημένος
στη Μεσοποταμία) το 3500 π.Χ. Η γραφή αυτή έγινε γνωστή με την ονομασία σφηνοειδής γραφή,
διότι οι Σουμέριοι έγραφαν συνήθως πιέζοντας πάνω σε πλάκες από μαλακό πηλό ένα ειδικό
εργαλείο που άφηνε αποτύπωμα σαν σφήνα. Ο συνδυασμός αυτών των αποτυπωμάτων σχημάτιζε τα
γράμματα.
Την ίδια περίπου περίοδο (3000 π.Χ.) οι Αιγύπτιοι είχαν επινοήσει ένα άλλο είδος γραφής, τα
ιερογλυφικά. Αυτά χαράσσονταν πάνω σε παπύρους, αλλά διακοσμούσαν και τους τοίχους
διάφορων μνημείων (ναών, τάφων κ.λπ.). Αργότερα οι Αιγύπτιοι χρησιμοποίησαν και μια
απλούστερη μορφή γραφής, την ιερατική. Τόσο η σφηνοειδής γραφή όσο και τα ιερογλυφικά ήταν
εικονογραφικές γραφές. Σ' αυτές χρησιμοποιούνταν εικονιστικά σύμβολα που είχαν την αξία
ιδεογραμμάτων (σύμβολα που αντιπροσωπεύουν μία έννοια).
Σύστημα γραφής ανέπτυξαν και οι Μινωίτες (2000 π.Χ.), οι οποίοι είχαν δημιουργήσει στην
Κρήτη ένα λαμπρό πολιτισμό που είναι γνωστός ως Μινωικός πολιτισμός. Στην αρχή η μινωική
γραφή είχε πολλές ομοιότητες με τα ιερογλυφικά των Αιγυπτίων. Το κάθε «γράμμα» δηλαδή
συμβολιζόταν με ένα αντικείμενο ή ζώο, π.χ. με ένα ψάρι, ένα πουλί, έναν άνθρωπο κτλ. Στη
συνέχεια δημιουργήθηκε ένα άλλο είδος γραφής, η Γραμμική Α. Σ' αυτήν τα γράμματα
αποδίδονταν με σχήματα πιο απλοποιημένα και δεν μπορούν να αναγνωριστούν με βεβαιότητα ως
παραστάσεις διάφορων αντικειμένων. Τα δύο αυτά είδη γραφής δεν έχουν ακόμα
αποκρυπτογραφηθεί.
Μετά το 1450 π.Χ., με την επικράτηση των Αχαιών, καθιερώνεται μια άλλη γραφή, που μοιάζει
με τη Γραμμική Α, η Γραμμική Β. Αυτή αποκρυπτογραφήθηκε το 1952 από τους Βρετανούς
Βέντρις και Τσάντγουικ, Το 1000 π.Χ. περίπου οι Φοίνικες (αρχαίος λαός που κατοικούσε στην
Ανατολική Μεσόγειο, στο σημερινό Λίβανο) επινόησαν το πρώτο αλφάβητο που αποτελούνταν από
22 σύμφωνα. Το αλφάβητο αυτό το πήραν οι Έλληνες και το τροποποίησαν προσθέτοντας τα
φωνήεντα. Βασισμένοι στο ελληνικό αλφάβητο οι Ρωμαίοι δημιούργησαν στη συνέχεια το λατινικό
που είναι σήμερα το πιο γνωστό αλφάβητο στον κόσμο.
Όπως διαπιστώνουμε, η γραφή κατά την εξελικτική της πορεία πέρασε από τα εξής στάδια:
- εικονογραφική γραφή: χρησιμοποιούνται εικονιστικά σύμβολα που λειτουργούν ως
ιδεογράμματα (σύμβολα που αντιπροσωπεύουν μια έννοια)· π.χ. τα ιερογλυφικά.
- γραμμική γραφή: χρησιμοποιούνται γραμμικά σύμβολα αντί για εικόνες·
π.χ. Γραμμική Α.
- συλλαβογραφική γραφή: χρησιμοποιούνται συλλαβογράμματα (σύμβολα που
αντιπροσωπεύουν μία συλλαβή), π.χ. Γραμμική Β.
- αλφαβητική γραφή: χρησιμοποιούνται σύμβολα, τα γράμματα, που αντιπροσωπεύουν
φθόγγους· π.χ. το ελληνικό και το λατινικό αλφάβητο.
Ο Δίσκος της Φαιστού

17. 16
3. Η πρώτη μέρα στο νέο σχολείο
Η Αστραδενή μετακομίζει με την οικογένειά της από τη Σύμη όπου ζούσαν μέχρι τότε στην Αθήνα.
Στα αποσπάσματα που ακολουθούν παρακολουθούμε την πρώτη της μέρα στο νέο της σχολείο.
Α΄ απόσπασμα
Ο κύριος που τον λένε επιστάτη προχώρησε μπροστά και μου ’πε: «Έλα»...
Φτάσαμε σε μια πόρτα. Είχε τρεις ταμπέλες απέξω: 26ο Δημοτικό Σχολείο - τάξις Ε3, 30ό Δημοτικό
Σχολείο - τάξις Ε4, 31ο Δημοτικό Σχολείο - τάξις ΒI.
Ωραία: Λοιπόν αυτή είναι η τάξη μου! Η E3!... Πρέπει να βάλω κάποιο σημάδι για να τη βρίσκω.
Καλά, θα δω... γιατί ο κύριος ανοίγει μια πόρτα... Με σπρώχνει απαλά μέσα...
Πρώτα είδα την κυρία μας. Τη δασκάλα μας. Δεν ξέρω αν είναι νέα ή μεγάλη. Έχει μαζεμένα τα
μαλλιά της σφιχτό κότσο και φοράει γυαλιά.
«Τι συμβαίνει, κύριε Γιώργο;»
«Μια καινούρια μαθήτρια, δεσποινίς».
(Ώστε είναι δεσποινίς κι όχι κυρία. Δεν έχει παντρευτεί κι είναι μεγαλούτσικη.)
«Στη δική μου τάξη βρήκανε να τη βάλουνε... Έχουμε κιόλας 62 παιδιά. Τέλος πάντων. Ευχαριστώ,
κύριε Γιώργο».
Στεκόμουνα κάπου κοντά στην έδρα. Κοίταξα την τάξη. Μεγάλη ήτανε κι όμως νόμιζες ότι θα
έσκαγε σε λίγο από τα πολλά παιδιά. Είχε τέσσερις σειρές θρανία. Στα πιο πολλά θρανία
καθόντουσαν τρία τρία παιδιά. Και είχε και δυο θρανία στο πλάι της έδρας.
«Βρες μια θέση και κάτσε», μου ’πε η κυρία.
Εκεί στη δεύτερη σειρά στο τρίτο θρανίο κάθονται δύο κορίτσια. Συμπαθητικά μου φαίνονται.
Προχωρώ προς τα κει. Όταν φτάνω όμως... έχουν κάτσει στις δύο άκρες του θρανίου και κάνουν ότι
δε με βλέπουν. Τι να κάνω τώρα; Να τους πω: «πήγαινε πιο μέσα...», δεν μπορώ. Κοιτάζω γύρω.
Όλοι κάνουν ότι κοιτάνε τα τετράδιά τους. Ξέρω όμως ότι εμένα κοιτάνε. Τι θα κάνω;
Αναστενάζω. Έχει και παρακάτω θρανίο με άδεια θέση. Πάω για κει.
Κάθονται ένα αγόρι και ένα κορίτσι. Όταν φτάνω, έχουν πιάσει κι αυτοί τις άκριες... Κοιτάω γύρω.
Τι να κάνω;... Ακούω και κάτι γέλια... Επίτηδες το κάνουνε... Δε με θέλουνε να καθίσω δίπλα τους.
Γιατί;... Πρέπει να έχω γίνει κόκκινη σαν παντζάρι. Γυρνάω το κεφάλι μου και τους κοιτάω. Ν’
άνοιγε η γη να με καταπιεί... Στέκομαι στη μέση. Στο λαιμό μου κάτι ανεβοκατεβαίνει...
«Ακόμα να καθίσεις;» ρωτάει απ’ την έδρα της η κυρία.
Τι να της πω... Ότι αυτοί με κοροϊδεύουν;...
«Έλα να κάτσεις στα πλαϊνά θρανία» μου λέει.
…………………………………………………………………..

18. 17
Β΄ απόσπασμα
[...] Τα παιδιά, φαίνεται, τελείωσαν την ορθογραφία, γιατί σηκώθηκαν κάτι κορίτσια, μάζεψαν
τα τετράδια και τα ’δωσαν στη δασκάλα. «Λοιπόν», είπε αυτή και άνοιξε ένα πράσινο
τετράδιο, «για σήκω εσύ, η καινούρια και πες μου το όνομά σου».
Στάθηκα όρθια δίπλα στο θρανίο μου κι είπα: «Αστραδενή Χατζηπέτρου».
Η κυρία δε με κοίταζε, ετοιμαζότανε να γράψει τ' όνομά μου στο τετράδιο -ο κατάλογος θα
ήταν- αλλά τα παιδιά άρχισαν τα γέλια... Γιατί άραγε;... Και τότε εκείνη σήκωσε το κεφάλι,
χτύπησε ένα χάρακα στο τραπέζι και είπε:
«Ησυχία εσείς! Πώς το είπες αυτό το όνομα;».
«Αστραδενή Χατζηπέτρου».
«Όχι το Χατζηπέτρου... Το Αστραδενή... Χριστιανικό είναι;...».
«Ναι», έκανα με το κεφάλι. Έτρεμα. δεν της άρεσε τ' όνομά μου, φαίνεται...
Δηλαδή, ΕΤΣΙ σε βάφτισε ο παπάς;», ξαναρώτησε.
«Αστερόπη, με βάφτισε, αλλά με φωνάζουν Αστραδενή».
«Και το... Αστραδενή είναι χριστιανικό;».
«Μάλιστα. Η κυρία μας -η δασκάλα μου- θέλω να πω η παλιά μου η δασκάλα, μου είπε ότι
είναι πολύ αρχαίο όνομα. Είναι ένα αστέρι από τα εφτά της Πούλιας...».
(Τι μου ’ρθε και τα ’λεγα όλα αυτά... Θάλασσα τα ’κανα... Ορίστε! Τα παιδιά γελάνε... Τι
γελάνε, δηλαδή... αυτά σπαρταράνε, χτυπιούνται πάνω στα θρανία τους...)
Η δασκάλα χτυπάει το χάρακα στο τραπέζι και φωνάζει: «Ησυχία!».
«Εγώ, δεν ξέρω τέτοιο όνομα. Πότε γιορτάζεις, τέλος πάντων, για να καταλάβω».
«Οι Αστερόπες δε γιορτάζουν. Μόνο γενέθλια έχουν».
Άλλα γέλια από κάτω. Μα γιατί γελάνε ΕΤΣΙ όλοι αυτοί;... Πρέπει να τα μπαλώσω, αλλιώς
αυτή η δασκάλα θα με γράψει στα μαύρα κατάστιχα...
«Μερικές Αστερόπες, κυρία, λέω, γιορτάζουν της Αγίας Ουρανίας. Εγώ όμως δεν κάνω γιορτή...».
«Λοιπόν, για να τελειώνουμε», είπε η κυρία κι έγραφε... «ΟΥ-ΡΑ-ΝΙ-Α ΧΑ-ΤΖΗ-ΠΕ-ΤΡΟΥ».
«Αστερόπη, κυρία!», φώναξα. «Αυτό είναι τ’ όνομά μου».
«Πρόσεξε, γιατί δε θα τα πάμε καλά εμείς οι δύο!
ΟΥΡΑΝΙΑ θα σε φωνάζω. Αυτό είναι όνομα της Εκκλησίας μας».
Μια μέρα, κάτι κορίτσια μου τραγουδούσανε ένα πειραχτικό τραγούδι: «Αστερία, Αστερία, είσαι μια
μικρή κυρία». Τις πλάκωσα στο ξύλο. Με νευριάζανε... Καθόμουν στη γωνιά μου κι έτρωγα το
κουλούρι μου κι αυτές εκεί: «Αστερία κι Αστερία...». Στην αρχή έκανα ότι δεν καταλάβαινα, μετά...
άνθρωπος είμαι κι εγώ... τις βούτηξα απ’ τα μαλλιά -τις δύο- και τις έφερα κάτω. Είμαι πολύ καλή σ’
αυτό το κόλπο. Μου το ’χει μάθει ο ξάδελφός μου ο Ντίνος.
Οι μαρτυριάρες πήγανε στη δασκάλα. Με φώναξε η δεσποινίς. Της τα ’πα κι εγώ. Δε θα μίλαγα, αν
δε γινόταν η φασαρία, αλλά τώρα που έγινε... θα έκανα υπομονή, πόσος καιρός μας μένει... Ένας
μήνας!... Του χρόνου μπορεί και να ’χω άλλη δασκάλα... Αλλά τώρα... Δεν την κράτησα τη γλώσσα
μου και τα ’πα. Καλά λέει η μάνα μου ότι είμαι «γλωσσού».
«Με λέγανε Αστερία», είπα στη δεσποινίδα, «κι εγώ θύμωσα. Ούτε Αστερία ούτε Ουρανία με λένε.
Τ’ όνομά μου είναι Αστραδενή! Κι ο παπα-Λεμόνης, που είναι Χριστιανός με Χ κεφαλαίο, τη
βαφτιστικιά του Αστραδενή τη φωνάζει. Κι εμένα Αστραδενή με λένε. Κι όποιος με ξαναπεί μ’ άλλο
όνομα δε θ' ακούσω!...».
Αυτό βέβαια, για την αφεντιά της το είπα. Ουρανία με ανέβαζε, Ουρανία με κατέβαζε.
Θύμωσε. Με είπε αυθάδη, αναιδή και τέτοια. Με πήγε στον κύριο διευθυντή. Εκεί έγινε άλλη
φασαρία. Ο διευθυντής με ρώτησε πώς με βάφτισε ο παπάς. Του ’πα. Άνοιξε και το χαρτί που ’χα
φέρει απ' τη Σύμη και που μ’ έγραφε Αστερόπη. Είπε στη δεσποινίδα να με φωνάζει Αστερόπη.
Όχι ότι με πείραζε... Καλό και περίκαλο το Αστερόπη. Αλλά σκέφτομαι... «Αστραδενή, ή που
καταφέρνεις να σε φωνάζουν Αστραδενή ή που δεν αξίζεις τίποτα...».

19. 18
Είπα, λοιπόν, στο διευθυντή ότι και τους Γιάννηδες τους βαφτίζει ο παπάς Ιωάννηδες, ποιος όμως
τους λέει έτσι... Όλοι Γιάννηδες τους φωνάζουν... Γέλασε ο διευθυντής κι είπε: «Εντάξει, μη χάνουμε
την ώρα μας για ένα όνομα. Αστραδενή, λοιπόν!...».
Η δεσποινίς, αν την έπιανες από τη μύτη, θα ’σκαγε. Εγώ δεν τολμούσα να την κοιτάξω. Τις
πρώτες φορές που με φώναξε «Ουρανία», σκέφτηκα ότι θα με είχε συνηθίσει έτσι και δεν απάντησα.
Έκανα σαν να μίλαγε σε κάποιον άλλον. Μια, δυο, άρχισε να με φωνάζει Αστραδενή. Πολύ μου
άρεσε. Να, σαν να ’τρεχε δροσερό νεράκι μέσα μου. Έτσι μου φαινόταν.
Ευγενία Φακίνου, Αστραδενή, εκδ. Κέδρος

20. 19
2η ENOTHTA
Eπικοινωνία στο σχολείο
1. Π Α Ρ Α Γ Ρ Α Φ Ο Σ
Μια παράγραφος είναι ένα τμήμα του λόγου που μιλάει για ένα πράγμα μια ιδέα, ένα συναίσθημα
κτλ. Η παράγραφος απαρτίζεται από περιόδους και η περίοδος από προτάσεις.
Τα θαύματα του ήχου
Έχετε δει ποτέ μια αληθινή ορχήστρα ή μια τζαζ; Είναι ένα ωραίο θέαμα να βλέπει κανείς
τόσους μουσικούς, τον καθένα με ένα διαφορετικό όργανο, να παίζουν όλοι μαζί συντονισμένοι από
τον μαέστρο. Και τι θαυμάσια μουσική βγαίνει από την ένωση όλων αυτών των ήχων! Να το πρώτο
σπουδαίο θαύμα που ο άνθρωπος κατάφερε να δημιουργήσει με τους ήχους: να τους μετατρέψει σε
μουσική.
Τον ήχο τον παράγουν πάντα οι παλμικές κινήσεις των σωμάτων που διαθέτουν έστω και
ελάχιστη ελαστικότητα. Αν αρχίσουμε να πάλλουμε μια ατσάλινη λάμα στερεωμένη από τη μια της
άκρη, θα ακούσουμε να βγάζει έναν ήχο. Και εμείς, για να μιλήσουμε, βγάζουμε ήχους κάνοντας να
πάλλονται οι φωνητικές χορδές που έχουμε στο λαιμό. Ο αέρας μεταφέρει ύστερα τις παλμικές αυτές
κινήσεις ως το αυτί και μας επιτρέπει να ακούμε.
Και τι δεν επινόησε ο άνθρωπος για να παράγει μουσικούς ήχους: το τύμπανο, τα έγχορδα
όργανα, τα πνευστά όργανα. Το πρώτο τύμπανο το έφτιαξε ο άνθρωπος κάνοντας να πάλλεται το
τεντωμένο σ’ έναν κούφιο κορμό δέντρου δέρμα. Στα έγχορδα όργανα (μαντολίνο, βιολί, κοντρα-
μπάσο, βιολοντσέλο κ.ά.) τον ήχο τον παράγουν οι χορδές· όταν πάλλεται μια χορδή, μπορεί να βγάζει
υψηλούς ή χαμηλούς ήχους, γλυκούς ή στριγκλίσματα. Αντίθετα, τα πνευστά όργανα (κλαρίνο,
φλάουτο, τρομπόνι, φαγκότο, σαξόφωνο κ.ά.) βγάζουν ήχους, όταν τα φυσούμε∙ ο αέρας, τότε, πάλλει
ειδικές λαμίτσες που βρίσκονται στο εσωτερικό τους.
Εκτός από τους ήχους υπάρχουν και οι υπέρηχοι. Είναι ήχοι με τέτοια ταχύτητα που δεν
τους πιάνει το αυτί μας. Χάρη σ΄ αυτούς μπορούμε να κατασκευάσουμε όργανα που ξεχωρίζουν τα
εμπόδια ακόμη και μέσα στην ομίχλη. Άλλα πάλι όργανα, που βρίσκονται στα πλοία, χρησιμοποιούν
τους υπέρηχους για να μετρούν το βάθος του θαλάσσιου βυθού ή για να ανακαλύπτουν κάτω από το
νερό τις μάζες των ψαριών.
Όσο όμως ευχάριστος είναι ο ήχος, όταν γίνεται μουσική, τόσο πιό δυσάρεστος γίνεται όταν
είναι έντονος. Από τον θόρυβο μπορούμε να αρρωστήσουμε ή ακόμη και να τρελαθούμε. Τελευταία
μάλιστα γίνεται λόγος και για ηχορρύπανση, για ρύπανση δηλαδή της ατμόσφαιρας των πόλεων από
τους πολλούς ήχους.
1. Το κείμενο αποτελείται από πέντε παραγράφους:
α. « Έχετε δει ποτέ... σε μουσική».
β . «Τον ήχο τον παράγουν... να ακούμε». Συνέχισε.
Πώς διακρίνεται η μια παράγραφος από την άλλη; Ποια είναι τα εξωτερικά γνωρίσματα μιας
παραγράφου;
2. Αν μελετήσεις προσεκτικά το κείμενο «Τα θαύματα του ήχου», θα διαπιστώσεις ότι σε κάθε
παράγραφο αναπτύσσεται και ένα νόημα, που είναι διαφορετικό από τα νοήματα των άλλων
παραγράφων. Κάθε παράγραφος δηλαδή έχει δικό της νοηματικό κέντρο γύρω από το οποίο
αναπτύσσεται το περιεχόμενό της. Παράδειγμα:
• Το περιεχόμενο της πρώτης παραγράφου («Έχετε δει ποτέ... σε μουσική») αναφέρεται σε μια
ορχήστρα και στα προϊόντα της, που είναι οι ήχοι (η μουσική).
• Η δεύτερη παράγραφος («Τον ήχο τον παράγουν... να ακούμε») αναφέρεται στους φυσικούς
τρόπους με τους οποίους παράγονται οι ήχοι.

21. 20
• Η τρίτη παράγραφος («Και τι δεν επινόησε... στο εσωτερικό τους») αναφέρεται στα όργανα που
επινόησε ο άνθρωπος, για να παράγει ήχους. Ποιο είναι το περιεχόμενο των άλλων παραγράφων;
3. Το νοηματικό κέντρο κάθε παραγράφου μπορεί να δοθεί με πολύ λίγες λέξεις (ακόμη και με μια)
που γράφονται συχνά στο πλάι της παραγράφου και αποτελούν τον πλαγιότιτλό της. Ο πλαγιότιτλος
μιας παραγράφου υποδηλώνει ολόκληρο το περιεχόμενό της. Έτσι το περιεχόμενο της πρώτης
παραγράφου μπορεί να το υποδηλώσει ο πλαγιότιτλος «Μια μουσική ορχήστρα».
- Ποιος νομίζεις ότι μπορεί να είναι ο πλαγιότιτλος καθεμιάς από τις επόμενες παραγράφους;
- Σε ποιες παραγράφους θα ταίριαζαν οι μονολεκτικοί πλαγιότιτλοι: υπέρηχοι, ηχορρύπανση;
4. Κάθε παράγραφος έχει διαφορετικό περιεχόμενο από τις άλλες. Αυτό όμως δε σημαίνει
ότι οι παράγραφοι αποξενώνονται μεταξύ τους νοηματικά. Υπάρχει ένας νοηματικός άξονας,
στον οποίο όλες αναφέρονται. Έτσι το κείμενο αποκτάει συνοχή και δε διασπάται. Στο
κείμενο ο νοηματικός άξονας που ενώνει όλες τις παραγράφους είναι «Τα θαύματα του ήχου».
Συχνά το νοηματικό άξονα τον φανερώνει ο ίδιος ο τίτλος ενός κειμένου.
ΑΣΚΗΣΗ
α) Χώρισε σε παραγράφους το κείμενο που ακολουθεί:
Ο Ριχάρδος Βάγκνερ από μικρός αγαπούσε τα ζώα. Πάντα είχε στο σπίτι ένα σωρό ζώα μικρά και
μεγάλα και σ’ όλη του τη ζωή τουλάχιστον έναν σκύλο, που τον κουβαλούσε μαζί του στα ταξίδια και
τις καλλιτεχνικές του περιοδείες. Γινόταν έξω φρενών, όταν έβλεπε να κακομεταχειρίζονται τα ζώα.
Ήταν τόσο γνωστή η αγάπη του για τα ζώα, που, έπειτα από μια παράσταση της όπεράς του «Ριέντσι»
στο Βερολίνο, ο διευθυντής του θεάτρου τού χάρισε έναν ωραιότατο παπαγάλο! Εκείνον τον καιρό
μεσουρανούσε στη Δρέσδη ένας σπουδαίος μουσουργός, ο Βέμπερ, που ενθουσίαζε τον κόσμο με το
μελόδραμά του «Ελεύθερος σκοπευτής». Ο Βάγκνερ ενθουσιάστηκε τόσο με τις ωραίες μελωδίες του,
που αγωνιζόταν να τις βρίσκει στο πιάνο. Όταν κουτσοκατάφερνε να τις παίζει, ήταν ευτυχισμένος και
λάτρευε το Βέμπερ σαν θεό. Η μουσική του τον έκανε να νιώσει πρώτη φορά την πατρίδα του, τη
Γερμανία, και να την αγαπήσει. Στη συνέχεια τα πράγματα άλλαξαν στο σπιτικό τους. Οι αδερφές του
και ο μεγάλος του αδερφός είχαν διοριστεί σε διάφορα θέατρα της Γερμανίας και η μητέρα του
αποφάσισε να φύγει από τη Δρέδη, για να βρίσκεται κοντά τους. Άφησε τον Ριχάρδο οικότροφο στη
Δρέσδη σε μια φιλική οικογένεια, που ο μεγάλος τους γιος ήταν συμμαθητής του στο σχολείο εκεί. Ο
μεγάλος του όμως καημός ήταν να πάει στη Λειψία, που ήταν μεγαλύτερη πολιτεία και είχε και
πανεπιστήμιο. Ξεκίνησε λοιπόν μια μέρα μαζί με το φίλο του να πάνε πεζοί κι απένταροι στη Λειψία,
όπου έφτασαν ύστερα από χίλιες δυσκολίες. Ήταν τότε δεκαπέντε χρόνων ο Ριχάρδος κι ένιωθε σαν
να βρίσκεται μπροστά σ’ ένα σταυροδρόμι. Ποιο δρόμο έπρεπε να ακολουθήσει, για να φτάσει εκεί που
ονειρευόταν; Ένα βράδυ άκουσε σε μια συναυλία την εισαγωγή «Έγκμοντ» του Μπετόβεν. Η
συγκίνησή του ήταν τόση, που γύρισε σπίτι του με πυρετό. Τώρα θεός του ήταν ο Μπετόβεν. Μάθαινε
για τη ζωή του και για το έργο του, τον έβλεπε στον ύπνο του, μελετούσε τις συμφωνίες του.
Αποφάσισε να γίνει μουσικός.
Α.Σ. Θεοδωροπούλου, Δέκα μεγάλοι μουσουργοί
β) Δήλωσε το περιεχόμενο κάθε παραγράφου με έναν όσο μπορείς πιο σύντομο πλαγιότιτλο.
Παράδειγμα: 1η παράγραφος: «Ο Βάγκνερ από μικρός... παπαγάλο».
Πλαγιότιτλος: Ο Βάγνερ και τα ζώα. Συνέχισε.
γ) Μπορείς να βρεις έναν τίτλο για το κείμενο αυτό;

22. 21
Δ Ο Μ Η Τ Η Σ Π Α Ρ Α Γ Ρ Α Φ Ο Υ
1. Πρόσεξε την τρίτη παράγραφο του κειμένου «Τα θαύματα του ήχου»· απαρτίζεται από δύο μέρη:
α) «Και τι δεν επινόησε... τα πνευστά όργανα»,
β) «Το πρώτο τύμπανο... στο εσωτερικό τους».
Στο πρώτο μέρος, το πιο σύντομο, ο συγγραφέας παρουσιάζει το θέμα της παραγράφου
επιγραμματικά. Λέει ότι ο άνθρωπος για να παράγει ήχους επινόησε το τύμπανο, τα έγχορδα όργανα
και τα πνευστά όργανα. Στο δεύτερο μέρος μιλάει με λεπτομέρειες για το καθένα από αυτά (τύμπανο,
έγχορδα και πνευστά όργανα). Το δεύτερο δηλαδή μέρος αναπτύσσει και αναλύει το πρώτο.Το πρώτο
μέρος ονομάζεται θεματική περίοδος, το δεύτερο σχόλια ή λεπτομέρειες της θεματικής περιόδου.
Το σχήμα αυτό το συναντούμε συχνά στις παραγράφους.
► Να βρεις τις θεματικές περιόδους και τα σχόλια των άλλων παραγράφων του κειμένου.
► Ποια είναι η θεματική περίοδος και ποια τα σχόλια (οι λεπτομέρειες) στην παράγραφο που
ακολουθεί;
Σου γράφω τα βάσανά μου, παππού. Χθες το αφεντικό με άρπαξε από τα μαλλιά, με τράβηξε
στην αυλή και με ρήμαξε στο ξύλο, γιατί εκεί που κουνούσα το μωρό με πήρε ο ύπνος. Την άλλη
βδομάδα πάλι η κυρά μου είπε να καθαρίσω μια ρέγκα και ’γώ άρχισα από την ουρά. Και τότε μου
άρπαξε τη ρέγκα και την έτριψε στα μούτρα μου. Και οι καλφάδες του μαγαζιού όλοι με βασανίζουν.
Με στέλνουν στην ταβέρνα να πάρω βότκα και με βάνουν να κλέβω το τουρσί του αφεντικού και
κείνος με κοπανάει με ό,τι κρατάει στα χέρια του. Όσο για φαΐ, άσ’ τα! Το πρωί ξεροκόμματο, το
μεσημέρι κουρκούτι, το βράδυ πάλι ξεροκόμματο. Ούτε τσάι, ούτε λαχανόσουπα, όλα τα
περιδρομιάζουν τα αφεντικά. Με βάζουν και κοιμάμαι μπροστά στην πόρτα και όταν κλαίει το μωρό,
εγώ δεν κλείνω μάτι, γιατί πρέπει να κουνάω την κούνια. Αγαπημένε μου παππού, πάρε με από δω,
γιατί θα πεθάνω.
Α. Τσέχοφ
2. Κάποτε η παράγραφος ολοκληρώνεται με μια περίοδο κατακλείδα. Αυτή συνοψίζει τις
λεπτομέρειες της παραγράφου. Στην προηγούμενη λ.χ. παράγραφο περίοδος κατακλείδα είναι η
τελευταία περίοδος: «Αγαπημένε μου παππού, πάρε με από δω, γιατί θα πεθάνω». Είναι φανερό ότι η
περίοδος αυτή υπογραμμίζει την καίρια ιδέα της παραγράφου που είναι η ακόλουθη: ο εγγονός
υποφέρει από τα βάσανα και παρακαλεί τον παππού του να τον πάρει κοντά του.
Μια παράγραφος δεν είναι απαραίτητο να έχει κατακλείδα.
- Πάντως, όταν μια παράγραφος έχει θεματική περίοδο, σχόλια/λεπτομέρειες και περίοδο
κατακλείδα, δε μοιάζει με μια έκθεση που έχει πρόλογο, κύριο θέμα και επίλογο;
- Μπορείς να βρεις αν υπάρχει αντιστοιχία ανάμεσα στα μέρη της παραγράφου και στα μέρη μιας
έκθεσης;
- Είναι απαραίτητο μια έκθεση να έχει πρόλογο και
επίλογο;
- Είναι απαραίτητο μια παράγραφος να έχει θεματική
περίοδο και κατακλείδα;

23. 22
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Βάλε σε λογική σειρά τις πιο κάτω παραγράφους, ώστε να σχηματίσεις μια συνεχή ιστορία.
· Όταν πάνε οι Μογγόλοι σ’ άλλα μέρη, φορτώνουν τις γιούρτες στις καμήλες και στα άλογά τους -
και ίσως θα ξέρεις ότι τα μογγολικά άλογα είναι τα πιο γερά στον κόσμο.
· Οι Μογγόλοι είχαν φτάσει κάποτε ως την Ευρώπη και την Ινδία.
· Οι γιούρτες δεν έχουν καμιά σχέση με το... γιαούρτι. Έτσι λέγονται τα σπίτια των νομάδων, που
ζούνε στην Κεντρική Ασία, και κυρίως στη Μογγολία, αλλά και στη Βόρεια Κίνα, στο Καζακστάν και
στο Ουζμπεκιστάν.
· Οι γιούρτες είναι μεγάλες στρογγυλές σκηνές, φτιαγμένες από δέρμα. Ένας μεγάλος ορθοστάτης
τις στηρίζει στη μέση. Από μέσα κρεμούν ρούχα και χαλιά για μόνωση, μια και το κρύο σ’ εκείνα τα
μέρη είναι τσουχτερό. Η γιούρτη σκεπάζεται μ’ ένα κομμάτι δέρμα, που αφήνει ανοίγματα για να
φεύγει ο καπνός. Βλέπεις, οι γιούρτες είναι πολύ ευρύχωρες, που οι νομάδες ανάβουν φωτιά μέσα τους
για ζεστασιά και μαγείρεμα. Άμα είσαι μέσα σε γιούρτη, νομίζεις πως βρίσκεσαι σ’ ένα μεγάλο
δωμάτιο.
Μαθητικό Ημερολόγιο, Χαρταετός
► (2) Ποια από τις περιόδους που ακολουθούν (1, 2, 3, 4, 5) θα χρησιμοποιούσες ως θεματική
περίοδο και ποιες ως σχόλια, για να χτίσεις τις παραγράφους που παριστάνονται με τα
γράμματα Α, Β, Γ;
Α. 1. Ο πατέρας του Γιάννη είχε ένα περιβόλι από πορτοκαλιές και λεμονιές.
2. Ο πατέρας του Γιάννη φρόντιζε το περιβόλι.
3. Κάθε μέρα ο πατέρας του Γιάννη ξυπνούσε πρωί και πήγαινε στο περιβόλι.
4. Ο πατέρας του Γιάννη, χωρίς να κουράζεται, περιποιούνταν μέρα και νύχτα το περιβόλι τους.
Τα δέντρα, για να δώσουν καρπούς, έχουν ανάγκη από φροντίδα, έλεγε συχνά.
5. Με κείνο το περιβόλι ο πατέρας του Γιάννη ζούσε ολόκληρη την οικογένεια.
Β. 1. Το σιτάρι αποτελεί την πιο διαδεδομένη καλλιέργεια στην Ελλάδα.
2. Η Ελλάδα, μετά την Ισπανία και την Ιταλία, έρχεται τρίτη στον κόσμο σε αριθμό
ελαιόδεντρων και σε παραγωγή λαδιού.
3. Πολύ καλλιεργούνται στην Ελλάδα και τα εσπεριδοειδή. Μεγάλες ποσότητές τους εξάγονται,
ενώ εξίσου μεγάλες απορροφώνται από βιομηχανίες αναψυκτικών.
4. Τα τελευταία χρόνια καλλιεργούνται στην Ελλάδα και τα ζαχαρότευτλα· η καλλιέργειά τους
μάλιστα συνδυάστηκε με την ίδρυση βιομηχανίας ζάχαρης.
5. Το σιτάρι, η ελιά, τα εσπεριδοειδή και τα ζαχαρότευτλα είναι από τις σημαντικότερες
καλλιέργειες της Ελλάδας.
Γ. 1. Δέντρα λέμε τα φυτά που ο κορμός τους σε ορισμένο ύψος διακλαδίζεται πάνω από το
έδαφος (μηλιά, πεύκο).
2. Τα φυτά που δεν έχουν κορμό και η διακλάδωσή τους αρχίζει από το έδαφος λέγονται
θάμνοι. Θάμνος είναι λ.χ. η πικροδάφνη, η τριανταφυλλιά.
3. Μια άλλη κατηγορία φυτών είναι οι ημίθαμνοι· πρόκειται για θάμνους που ξεραίνονται κάθε
χρόνο· η φασκομηλιά είναι θάμνος.
4. Η μορφή του φυτού καθορίζεται κυρίως από το βλαστό του. Ο κύριος βλαστός σε πολλά
φυτά ονομάζεται κορμός,
Από τη Γεωγραφία

24. 23
► (3) Συγκρότησε την παρακάτω παράγραφο βάζοντας καθένα από τα μέλη της
(θεματική περίοδο, σχόλια, κατακλείδα) στη θέση που τους ταιριάζει.
• Δεν υπάρχει λοιπόν καμιά αμφιβολία ότι οι μέλισσες ζουν μέσα σε κοινωνίες.
• Ζει μέσα στις κυψέλες, σε σμήνη, όπου χωρίζονται σε ομάδες. Κάθε ομάδα έχει ορισμένες
ιδιότητες που της επιτρέπουν να εκτελεί ορισμένες ειδικές λειτουργίες από τις οποίες εξαρτάται η
επιβίωση του σμήνους. Η μία ομάδα μελισσών αποτελείται από τις εργάτριες. Αυτές φτιάχνουν το κερί,
το μέλι και φροντίζουν για όλα μέσα στην κυψέλη. Η άλλη ομάδα του σμήνους είναι οι κηφήνες. Τέλος
σε κάθε σμήνος υπάρχει η βασίλισσα, που προορισμός της είναι να γεννά όλες τις μέλισσες.
• Η μέλισσα είναι έντομο κοινωνικό.
Από τη Ζωολογία
► (4) α) Μελέτησε προσεκτικά την παράγραφο:
Η λαχτάρα μου να δω τους γονείς μου και τ’ αδέρφια μου ήταν μεγάλη. Γι’ αυτό και μόλις
μπήκαμε στο σταθμό πήδησα από το τρένο, πριν αυτό σταματήσει καλά καλά. Πρώτη ήρθε κοντά μου
και μ’ αγκάλιασε η μικρότερη αδερφή μου· το διαβολάκι αυτό είχε μεγαλώσει τώρα· κόντεψα να μην
τη γνωρίσω! Ήρθαν, ύστερα, και οι άλλοι. Η μάνα μου στεκόταν παράμερα και μας κοίταζε γεμάτη
ευτυχία. Με πλησίασε τελευταία με μάτια βουρκωμένα, μ’ έσφιξε με όλη της τη δύναμη στην αγκαλιά
της και με φιλούσε, ενώ κάποια λόγια της πνίγονταν στα αναφιλητά της. Ήμασταν όλοι βαθιά
ευτυχισμένοι που ανταμώναμε ύστερα από τόσον καιρό. Σαν πέρασαν όμως οι πρώτες στιγμές και
ξεκινήσαμε για το σπίτι, ήρθε στο κεφάλι μου ο πρώτος κεραυνός: πάνω στη βιασύνη μου είχα
λησμονήσει στο τρένο το χαρτοφύλακά μου∙ μέσα του βρισκόταν ό,τι πιο πολύτιμο έφερνα από την
Ευρώπη, το πτυχίο μου. Είχα σπουδάσει γιατρός στη Γαλλία. Έκανα να γυρίσω πίσω, αλλά ήταν αργά∙
το τρένο είχε φύγει πια από το σταθμό.
β) Απάντησε στις ερωτήσεις:
1. Ποια είναι η θεματική περίοδος;
2. Με ποιες λέξεις και φράσεις συνδέονται μεταξύ τους οι περίοδοι; Παράδειγμα:
Η α΄ θεματική περίοδος συνδέεται με την επόμενη με τη φράση: «Γι’αυτό».
3. Ακολουθούν τα γεγονότα στην παράγραφο τη φυσική τους σειρά;
4. Η κατακλείδα της παραγράφου: « Έκανα να γυρίσω πίσω, αλλά ήταν αργά∙ το τρένο είχε φύγει
πια από το σταθμό» δε συνοψίζει, αλλά κλείνει την παράγραφο δημιουργώντας αδιέξοδο.
Μπορείς να βγάλεις τον πρωταγωνιστή της διήγησης από το αδιέξοδο γράφοντας μια άλλη
κατακλείδα;
► (5) Γράψε μια παράγραφο. Θα σε βοηθήσουν οι παρακάτω οδηγίες:
1. Διάλεξε ένα θέμα που εσύ προτιμάς.
2. Σκέψου τι πρόκειται να γράψεις.
3. Φρόντισε να ξυπνήσεις το ενδιαφέρον του αναγνώστη από την πρώτη πρόταση.
4. Δήλωσε, αν μπορείς, στην πρώτη κιόλας πρόταση το θέμα σου.
5. Προσπάθησε να κρατήσεις αμείωτη την προσοχή του αναγνώστη. Γι’ αυτό
χρησιμοποίησε στο τέλος της παραγράφου το πιο ενδιαφέρον μέρος της.
6. Μην ξεφεύγεις από το θέμα.
7. Οι προτάσεις σου να είναι σύντομες και περιεκτικές.
8. Σύνδεσε έτσι τις προτάσεις σου, ώστε ο λόγος σου να κυλάει. Θα σε βοηθήσουν πολύ οι
σύνδεσμοι και τα επιρρήματα όπως: αλλά, από τότε που, αν και, μετά, στο μεταξύ κτλ., καθώς
και οι συνδετικές-διαρθρωτικές λέξεις/φράσεις.
9. Όταν τελειώσεις, διάβασε ολόκληρο το κείμενο και φρόντισε τα κάθε είδους λάθη.
10. Το γραπτό σου να είναι καθαρό, η ορθογραφία και η στίξη σωστές. Δούλεψε συστηματικά
και έξυπνα.

25. 24
Οι συνδετικές-διαρθρωτικές λέξεις/φράσεις στο εσωτερικό των παραγράφων
Δίνονται παρακάτω οι πιο συνηθισμένες λέξεις και φράσεις, που ο ρόλος τους είναι συνεκτικός
(μεταβατικός, συνδετικός, διαρθρωτικός): αυτές συνδέουν προτάσεις, περιόδους ή ολόκληρες
παραγράφους μεταξύ τους, κάνοντας ομαλή τη μετάβαση από τη μια στην άλλη.
- σύνδεση ή μετάβαση: και
- αντίθεση: εξάλλου, όμως, αλλά, ενώ, αντίθετα, ακόμα και αν, και αν ακόμα, έστω και αν,
ωστόσο, παρ’ όλα αυτά, παρόλο που, μολονότι, αν και, και αν, διαφορετικά, όχι μόνο -
αλλά και, σε αντίθετη περίπτωση, απεναντίας, άλλωστε, χωρίς να...
- σύγκριση / διάζευξη: ή, είτε - είτε, ούτε - ούτε, μήτε - μήτε...
- επεξήγηση: δηλαδή, για παράδειγμα, για την ακρίβεια, με άλλα λόγια, γι’ αυτό το λόγο,
σ’ αυτή την περίπτωση...
- αναλογία - ομοιότητα: όπως, τόσο - όσο, σε σχέση με, σαν, με ανάλογο τρόπο
- τρόπος: έτσι, με αυτόν τον τρόπο, με τον ίδιο τρόπο, όμοια, παρόμοια, σ’ αυτή την
περίπτωση...
- αιτία: διότι, γιατί, επειδή, εφόσον, αφού, καθώς, για το λόγο ότι...
- σκοπός: για το σκοπό αυτό, με το σκοπό να, για να ...
- έμφαση: πολύ περισσότερο, αλλά πιο σημαντικό είναι, αξίζει να σημειωθεί ή να
επισημανθεί, είναι αξιοσημείωτο, ακόμα, εκτός από αυτό, επιπλέον, πέρα από αυτό, εκτός
από τα παραπάνω...
- επιβεβαίωση: πράγματι, πραγματικά, βέβαια, μάλιστα, και μάλιστα, κυρίως, ακριβώς,
οπωσδήποτε...
- χρονική σχέση: όταν, ενώ, μόλις, ώσπου να, ταυτόχρονα, παράλληλα, στη συνέχεια, στο
μεταξύ, έπειτα, ύστερα, μετά από αυτό, αργότερα, προηγουμένως, μετά, ύστερα από...
- τοπική σειρά: εδώ, εκεί, παραπέρα, δίπλα, πάνω, κάτω...
- συμπέρασμα: άρα, ώστε, λοιπόν, επομένως, τελικά, τέλος, συμπερασματικά,
ανακεφαλαιώνοντας, συνοψίζοντας, με λίγα λόγια, σύμφωνα με τα παραπάνω,
με αποτέλεσμα να...
- όρος: με την προϋπόθεση, αν, εκτός αν, κι αν ακόμα...
- απαρίθμηση: πρώτο, δεύτερο..., αρχικά, στη συνέχεια, τέλος, στο τέλος...
- ταξινόμηση / διαίρεση: από τη μια... από την άλλη...
Υπάρχουν και άλλοι τρόποι σύνδεσης προτάσεων στο εσωτερικό των παραγράφων, όπως:
- η επανάληψη μιας λέξης που μόλις προηγήθηκε:
π.χ. Οι καταλήψεις των σχολείων αποτελούν αγκάθι για την υπουργό Παιδείας. Ένα αγκάθι που
ενδέχεται να κρίνει τη θέση της.
- η παράλειψη μιας λέξης που αναφέρθηκε νωρίτερα:
π.χ. Η αγωνία των γονέων δεν κρύβεται. Και για το θυμό θα μπορούσαμε να πούμε το ίδιο.
- η αντικατάσταση μιας λέξης με συνώνυμη της, με αντωνυμία ή με επίρρημα:
π.χ. Πρώτοι παρέλασαν οι ανάπηροι πολέμου. Αυτοί χειροκροτήθηκαν θερμά.

26. 25

27. 26
2. Λεξιλόγιο: σχολείο, μαθητής
Ουσιαστικά Επίθετα, Μετοχές Ρήματα
1. σχολείο,
νηπιαγωγείο, δημοτικό
σχολείο, γυμνάσιο, λύκειο.
πανεπιστήμιο - πολυτεχνείο,
διδακτήριο.
τάξη, χρονιά, έτος, αίθουσα,
αμφιθέατρο, εργαστήριο.
ιδιωτικό σχολείο
πρότυπο, πειραματικό,
ημερήσιο, νυχτερινό.
παλιό, καινούριο,
σύγχρονο
σχολικός, ακαδημαϊκός
ευάερος, ευήλιος,
φωτεινός, σκοτεινός,
καθαρός, ακατάστατος.
πηγαίνω,
φοιτώ σε σχολείο,
σπουδάζω,
μορφώνομαι.
είμαι / φοιτώ στην Α' τάξη.
2. εκπαίδευση,
προσχολική, στοιχειώδης,
μέση, ανώτερη, ανώτατη.
παραδοσιακή, σύγχρονη,
γενική, τεχνική,
επαγγελματική.
3. μάθημα,
επιστήμη, κλάδος.
θεωρητικό, θετικό,
χρήσιμος, ωφέλιμος,
ευχάριστο, μονότονο,
κουραστικό.
διδάσκομαι, εξετάζομαι,
μελετώ, γράφω, διαβάζω,
παρακολουθώ, προσέχω,
δεν προσέχω, χαζεύω,
πετυχαίνω στις εξετάσεις,
παίρνω καλούς βαθμούς,
προάγομαι, προβιβάζομαι,
μένω στην ίδια τάξη, μένω
στάσιμος.
4. μαθητής - μαθήτρια,
σπουδαστής, φοιτητής,
συμμαθητής, συμφοιτητής.
επιμελής, αμελής,
εργατικός, προσεκτικός,
υπάκουος, ευγενικός,
ζηλιάρης, ζαβολιάρης.
5. δάσκαλος,
καθηγητής/τρια, διευθυντής,
γυμνασιάρχης,
γυμνασιάρχισσα, λυκειάρχης,
λυκειάρχισσα,
σχολικός /ή σύμβουλος.
αυστηρός, επιεικής,
τυπικός, σχολαστικός,
καταρτισμένος,
ακατάρτιστος.
διδάσκω, παραδίδω,
διορθώνω γραπτά,
βαθμολογώ, διευθύνω
σχολείο.
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Χρησιμοποίησε όσο το δυνατόν περισσότερες λέξεις του πίνακα, για να περιγράψεις
προφορικά ή γραπτά:
α) τη μαθητική κατάστασή σου,
β) τη σχολική ζωή σου,
γ) τις μελλοντικές σπουδές σου.
► (2) Αντιστοίχισε τις λέξεις και σχημάτισε προτάσεις.
π.χ. η λύση του προβλήματος αυτού με δυσκόλεψε πολύ.
A΄ Β΄
λύση ποίημα
απάντηση πρόβλημα
ανάλυση ερώτηση
ανταλλαγή τάξη
πίνακας ιδέες
κατάλογος έκθεση
διόρθωση βαθμός

28. 27
3. 3. ΚΕΙΜΕΝΑ
1. Η επικοινωνία με μαθητές άλλων τόπων -είτε άμεση είτε έμμεση- είναι πολύ ενδιαφέρουσα,
γιατί προσφέρει πολύτιμες εμπειρίες και γνώσεις σχετικά με τον τρόπο ζωής άλλων λαών, με τις
συνήθειες και τα ενδιαφέροντά τους, γενικά με το επίπεδο του πολιτισμού τους. Έτσι, οι μαθητές
βγαίνουν από τα στενά όρια της πατρίδας τους και διευρύνουν τους ορίζοντές τους. Επιπλέον, καθώς
επικοινωνούν με νέους άλλων χωρών, μαθαίνουν πώς σκέφτονται, ποιους στόχους έχουν, για ποια
θέματα ενδιαφέρονται νέοι σαν κι αυτούς, που ζουν σε άλλους τόπους. Τέλος, η συμμετοχή σε
παγκόσμια προγράμματα που πραγματοποιούνται μέσω του internet αποδεικνύει στους νέους πόσα
πράγματα προωθούνται με την επικοινωνία και τη συνεργασία.
Οι στόχοι των δραστηριοτήτων
Όταν αναλαμβάνουμε κάποια δραστηριότητα, όπως είναι για παράδειγμα η συμμετοχή σε ένα
διαγωνισμό, στόχος μας είναι, αν όχι η πρωτιά, τουλάχιστον κάποια διάκριση. Μόνο έτσι
επιστρατεύουμε όλες τις δυνάμεις μας, δίνουμε τον καλύτερο εαυτό μας, εκμεταλλευόμαστε όλες τις
ευκαιρίες που μας προσφέρονται και προσπαθούμε για το τέλειο αποτέλεσμα. Αν ύστερα από όλη
αυτή την κινητοποίηση έρθει και η διάκριση που προσδοκούμε ως επιβράβευση, τότε θεωρούμε ότι
πετύχαμε στο ακέραιο τους στόχους μας. Ωστόσο, ενδέχεται να μην κερδίσουμε καμιά διάκριση,
παρόλο που καταβάλαμε κάθε δυνατή προσπάθεια. Όμως αυτό δε σημαίνει ότι η συμμετοχή μας
υπήρξε άκαρπη, γιατί τα κέρδη από την εμπειρία και μόνο της συμμετοχής είναι πάντα σημαντικά,
επειδή:
- νιώθουμε ευχαρίστηση και πληρότητα από τον ωραίο αγώνα που κάναμε,
- μαθαίνουμε ότι ενδέχεται να υπάρχουν κάποιοι άλλοι καλύτεροι από μας, και, αν θέλουμε να τους
φτάσουμε και να τους ξεπεράσουμε, πρέπει να αγωνιστούμε ακόμα πιο πολύ,
- μαθαίνουμε επίσης ότι πρέπει να χάνουμε με αξιοπρέπεια και να δεχόμαστε ότι υπάρχουν ικανότεροι
από εμάς,
- αναγκαζόμαστε να εντοπίσουμε τα αδύνατα σημεία μας, τα οποία οφείλουμε να βελτιώσουμε,
- τέλος, κατά τη διάρκεια της προσπάθειας αποκτούμε πλούσιες εμπειρίες και γνώσεις, που θα
αποτελούν για μας πολύτιμα εφόδια για μελλοντικές προσπάθειες, ενώ η όλη διαδικασία της
προσπάθειας και όσα έχουμε αποκομίσει από αυτήν θα αποτελέσουν αξιόλογα στοιχεία για την
ολοκλήρωση της προσωπικότητάς μας.
Δραστηριότητες για ένα πιο όμορφο σχολείο
Για να κάνουμε το σχολείο μας πιο όμορφο και την παραμονή μας σε αυτό πιο ευχάριστη,
θα μπορούσαμε να κάνουμε τις ακόλουθες δραστηριότητες:
- να βάλουμε στο προαύλιο κάδους ανακύκλωσης: έναν για χαρτί και έναν για κουτιά από
αλουμίνιο.
- να φυτέψουμε όπου είναι δυνατό αειθαλή δέντρα, για να υπάρχει όλο το χρόνο πράσινο.
- να τοποθετήσουμε στους διαδρόμους και στις αίθουσες φυτά εσωτερικού χώρου.
- να αντικαταστήσουμε τις ξεθωριασμένες κουρτίνες με άλλες, που να έχουν χαρούμενα
χρώματα και σχέδια.
- να διακοσμήσουμε τους τοίχους με αφίσες που θα δείχνουν τοπία από το ελληνικό φυσικό
περιβάλλον, αρχαιολογικούς χώρους, παραδοσιακούς οικισμούς κ.ά.

29. 28
2. Το ψέμα
Όταν τους εγκαταλείπει ο πατέρας, η 15χρονη Χριστίνα και η μητέρα της μετακομίζουν στην Αθήνα.
Εγκαθίστανται σ’ ένα υπόγειο διαμέρισμα μιας πολυκατοικίας καθώς η μητέρα της Χριστίνας πιάνει
δουλειά στο θυρωρείο. Στο απόσπασμα που ακολουθεί η Χριστίνα καταγράφει στο ημερολόγιό της την
πρώτη μέρα της στο νέο της σχολείο.
1η Οκτωβρίου, στο θυρωρείο, βράδυ...
Χριστινάκι1
μου, έχω πολλά να σου πω, τίποτε το ευχάριστο. Θυμάσαι την πρώτη μέρα του σχολείου
στα περασμένα χρόνια; Πώς λαχταρούσα να δω τις φίλες μου, τις καινούριες συμμαθήτριες, τους παλιούς
και τους καινούριους δασκάλους. Γυρνούσα σπίτι κι έλεγα στη μαμά τις χαρές και τα γέλια μας. Τ’
αγαπούσα το σχολείο μου.
Αυτό το χτες έσβησε, το σήμερα έχει μια πικρή γεύση. Θα σου τα πω όλα με τη σειρά. Δε θέλω τίποτε
να ξεχάσω, θέλω, όταν θα γεράσω, να θυμάμαι πόσο δυστυχισμένη ήμουν μια 1η Οκτωβρίου, στην
Αθήνα...
Ήρθε και με πήρε ο θείος Γιώργος2
από το θυρωρείο. Πήραμε ένα ταξί. Το Λύκειο βρίσκεται στο Νέο
Ψυχικό, στη δεύτερη στάση...
Το Λύκειο είναι ένα τεράστιο κτίριο με τέσσερα πατώματα. Η κεντρική του είσοδος μου έκανε
εντύπωση. Όλα είναι από ροζ μάρμαρο -πόσο δε μ’ αρέσει αυτό το χρώμα! Τα σκαλοπάτια, οι τοίχοι, οι
πάγκοι στο χολ κι αυτοί μαρμάρινοι. Και σε μια γωνιά, η προτομή του πατέρα του κυρίου Μηνά, ιδρυτή
της σχολής, όπως μου εξήγησε ο θείος Γιώργος. Πολλά παιδιά έμπαιναν μαζί μας, κανένα δεν πρόσεχα.
Πήγαμε κατευθείαν στο γραφείο του διευθυντή. Είναι ένας κοντόχοντρος άνθρωπος με μουστάκι και
μικρό γκριζωπό γένι. Ούτε συμπαθητικός μου φάνηκε ούτε αντιπαθητικός, ουδέτερος. Μου είπε διάφορα
λόγια. Πως χαίρεται που θα 'χει μια τόσο άριστη μαθήτρια, πως ο θείος μου είναι ένας αξιόλογος
επιστήμων και πως ελπίζει να βρω στο σχολείο του ένα δεύτερο σπίτι... Κάτι τέτοια... Εγώ κοιτούσα τη
βιβλιοθήκη ή μάλλον έκανα πως την κοιτούσα. Είχα μια τρομερή διάθεση να το βάλω στα πόδια, να
φύγω. Αλλά να πάω πού;
Ο θείος μου, όταν τελείωσε την κουβέντα του, μου είπε: «Και τώρα πάμε να βρούμε τη Ρέα3
. Η Ρέα
από την πρώτη στιγμή μου φάνηκε συμπαθητική. Με φίλησε όταν με είδε. Έτσι όμως, όπως στεκόμουν
στα σκαλιά, με την αυλή μπροστά μου γεμάτη παιδιά, δεν ξέρω γιατί, ένιωσα πανικό. Αμέσως πήγαμε
να συναντήσουμε «τους άλλους». Ήταν μαζεμένοι κάτω από το μεγάλο πεύκο. Οι «άλλοι», λοιπόν, δε μ’
άρεσαν καθόλου. Όλοι τους μοιάζουν ικανοποιημένοι και σίγουροι για τον εαυτό τους. Ίσως ο
καλύτερος, ή, μάλλον, ολιγότερο αντιπαθητικός να είναι ο Αλέξης Καράς, ένα ψηλό αγόρι που μιλούσε
δυνατά κάνοντας πολλές χειρονομίες. Ο Πέτρος Σεβαστός έχει συνέχεια ένα ύφος ειρωνικό, με μια
διάθεση κοροϊδευτική, η Τάνια, μάλλον άσχημο και αντιπαθητικό κορίτσι. Η Ρέα μου τη σύστησε για
την πρώτη μαθήτρια της τάξης. Η Σόφη, κι αυτή από τη Θεσσαλονίκη, δηλαδή καινούρια όπως κι εγώ,
αλλά πολύ φίλη του Αλέξη. Αυτή άρχισε τις ερωτήσεις, πού έμενα, σε ποιο σχολείο πήγαινα στη
Θεσσαλονίκη, και μαζί με τους άλλους μου έκαναν σωστή ανάκριση. Όλοι τους αδιάκριτοι, περίεργοι.
Ξέρω πως παραφέρθηκα. Αλλά όταν με ρώτησε ο Αλέξης «και τι δουλειά κάνει ο πατέρας σου» - πες
μου, Χριστινάκι μου, τι τους νοιάζει; Αντί να του πω: Πατέρας δεν υπάρχει και η μάνα μου είναι θυρω-
ρός, σφουγγαρίζει τις σκάλες σας για να πατάτε στα καθαρά, δεν ξέρω γιατί, απάντησα: Επιχειρηματίας.
Και ύστερα τους γύρισα την πλάτη και έφυγα.
Μ’ ανάγκασαν, ακούς, Χριστινάκι, μ’ ανάγκασαν να τους πω ψέματα. Τους περιφρονώ όλους και δε
θέλω να κάνω παρέα μαζί τους. Θα μελετώ, θα είμαι πάντα πρώτη μαθήτρια, για να δείξω σ’ αυτά τα
βουτυρόπαιδα πόσο καλύτερη είμαι απ’ αυτά...
Zωρζ Σαρή, Το ψέμα
1. Έτσι έχει ονομάσει η Χριστίνα το ημερολόγιο της.
2. Ο θείος Γιώργος εργάζεται ως καθηγητής στο Λύκειο που πηγαίνει η Χριστίνα.
5. Η Ρέα είναι η ξαδέρφη της Χριστίνας, κόρη του θείου Γιώργου.

30. 29
3. Ο κακός μαθητής
Λέει όχι με το κεφάλι
μα λέει ναι με την καρδιά
λέει ναι σ’ όποιον αγαπάει
λέει όχι στον καθηγητή·
είναι ορθός
τον ρωτάν
κι όλα τα προβλήματα έχουν δοθεί·
ξαφνικά τον πιάνουν ακατάσχετα γέλια
και τα σβήνει όλα,
τα ψηφία και τις λέξεις
τις ημερομηνίες και τα ονόματα
τις φράσεις και τους γρίφους
και παρά τις φοβέρες του καθηγητή
κάτω από τα γιουχαΐσματα των καλών μαθητών
με κιμωλίες όλων των χρωμάτων
πάνω στο μαυροπίνακα της δυστυχίας
ζωγραφίζει το πρόσωπο της ευτυχίας.
Ζακ Πρεβέρ, Κουβέντες
3. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου.
(1) Κάποιος χτυπά την πόρτα της τάξης σας. Είναι... Το μάθημα διακόπτεται. Διηγήσου.
(2) Έλειψες αρκετές μέρες απ’ το σχολείο και τώρα είσαι πάλι στην τάξη σου. Τι αισθάνεσαι;
(3) Ανάμεσα στους συμμαθητές σου και στις συμμαθήτριές σου θα υπάρχει ασφαλώς κάποιος
(κάποια) που θα ’θελες να του (της) μοιάσεις. Δικαιολόγησε αυτή την επιθυμία σου.
(4) Ποιο μάθημα σου αρέσει περισσότερο και γιατί;
(5) Να περιγράψεις μια μέρα από τη ζωή σου στο σχολείο.
(6) Συνήθως οι συμμαθητές σου μιλάνε στο διάλειμμα για το μάθημα της επόμενης ώρας. Άκουσε
προσεκτικά και σημείωσε τις φράσεις των συμμαθητών σου που αναφέρονται σ’ ένα μάθημα.

31. 30
3η ENOTHTA
Tαξίδι στον κόσμο της φύσης
1. AΦΗΓΗΣΗ
Δελφίνι και σπάρος σε αγώνα δρόμου
Μια μέρα ο σπάρος άρχισε να παινεύεται πως είναι το πιο γρήγορο ψάρι, πιο γρήγορο και από το
δελφίνι ακόμη, που είναι το ωραιότερο, το ταχύτερο και το εξυπνότερο απ’ όλα τα κήτη.
Το δελφίνι έτυχε να περνάει την ώρα εκείνη από κοντά κι άκουσε την κουβέντα. Στάθηκε, ζύγωσε
πιο κοντά και ρώτησε το σπάρο:
— Αλήθεια; Με ξεπερνάς στο τρέξιμο;
— Σε ξεπερνάω!
— Εμπρός! Έλα να τρέξουμε! Δέχεσαι;
Τι να κάνει ο σπάρος; Μπορούσε ν’ αρνηθεί; Θα γινόταν ρεζίλι μπροστά στα άλλα ψάρια Σκέφτηκε
μια στιγμή κι έπειτα είπε:
— Δέχομαι. Μόνο θέλω να μου δώσεις λίγη ώρα καιρό να βρω να φάω κάτι, για να
δυναμώσω.
— Ωραία φάε· έπειτα έλα αμέσως για τον αγώνα.
Πήγε παραπέρα ο σπάρος, μα δε νοιάστηκε για φαΐ. Μόνο βρήκε τους άλλους σπάρους κι έκανε
συμβούλιο.
— Το και το, παιδιά Έμπλεξα σε αγώνα δρόμου με το δελφίνι και τώρα...
καταλαβαίνετε.
— Καταλαβαίνουμε... είπαν οι άλλοι.
— Να πάρω πίσω το λόγο μου δεν μπορώ. Κι όσο για τη νίκη... δελφίνι είν’ αυτό...!
— Στάσου, είπε αργά αργά ένας γεροσπάρος, θα γίνει το εξής: θα πεις στο δελφίνι «θα τρέξουμε τρία
μίλια. Από δω έως εκεί». Αυτά λοιπόν, τα τρία μίλια εμείς οι άλλοι θα τα μοιραστούμε μεταξύ μας.
— Δηλαδή; Δεν καταλαβαίνω...
— Να! Εμείς θα σκορπίσουμε από την αφετηρία έως το τέρμα. Κάθε εκατό
διακόσια μέτρα θα στέκει ένας από μας. Ο τελευταίος θα στέκει ακριβώς στο τέρμα. Και θα
τερματίσει πρώτος! Εμπρός πιάστε όλοι τα πόστα σας! Κι εσύ τράβα και πες στο δελφίνι «είμαι
έτοιμος».
Πήγε ο σπάρος, βρήκε το δελφίνι, άρχισε ο αγώνας. Πήρε δρόμο το δελφίνι, σίφουνας σωστός.
Κάποια στιγμή, στρέφει, κοιτάζει για το σπάρο, φωνάζει: «Σπάρο! σπάρο!».
— Μπρος πάω! ακούστηκε μια φωνή από μπροστά.
Παραξενεύτηκε, ταράχτηκε το δελφίνι Ακούς εκεί να το προσπεράσει ο μικροσκοπικός σπαράκος!
Θυμώνει, βάζει τα δυνατά του και σκίζει τη θάλασσα πιο γρήγορα. Προχωρεί κάμποσο και πάλι
κοντοστέκει, στρέφει και ξαναφωνάζει: «Σπάρο! σπάρο!».
— Μπρος πάω! ξανακούστηκε πάλι η φωνή του σπάρου, από μπροστά.
Άφρισε το δελφίνι από το κακό του, άφρισε κι η θάλασσα καθώς την έσκιζε φρενιασμένο.
Ζυγώνανε πια στο τέρμα. Σπάρος δε φαινόταν πουθενά.
— Σπάρο, σπάρο! φωνάζει για τρίτη φορά το δελφίνι, σίγουρο πως τον άφησε πολύ πίσω.
— Mπρος πάω! Ξανακούγεται πάλι η φωνή του σπάρου, απο το τέρμα αυτή τη φορά. Είχε
τερματίσει πρώτος!... Δηλαδή είχε τερματίσει για λογαριασμό του ο άλλος σπάρος που είχε το πόστο
του στο τέρμα.
Και τότε το δελφίνι δεν άντεξε πια! Έσκασε από το κακό του.
Θ. Ποταμιάνου, Ματιές στη θάλασσα. (Διασκευή)

32. 31
2. ΣΥΝΟΧΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ
Για να κυλάει ο λόγος απρόσκοπτα μέσα σε μια παράγραφο, πρέπει οι προτάσεις (και οι περίοδοι) που
την απαρτίζουν να δένονται μεταξύ τους λογικά. Αυτό σημαίνει ότι η μία πρέπει να μπαίνει πλάι στην
άλλη έτσι ώστε τα νοήματα να έρχονται το ένα ύστερα από το άλλο στη φυσική τους σειρά και ο λόγος
να προχωρεί περνώντας σταδιακά από σημείο σε σημείο. Τότε λεμε ότι η παράγραφος έχει συνοχή.
Παράδειγμα: Η Αράχνη και η εργασία της
Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε μια κόρη που την έλεγαν Αράχνη. Ήταν ψηλή, περήφανη κι
επιτήδεια σε όλες τις δουλειές. Μια εργασία όμως προτιμούσε πάνω απ’ όλες· σκυμμένη στον
αργαλειό της όλη μέρα ύφαινε. Μόνη της έκλωθε το νήμα λεπτό και γυαλιστερό, έπειτα το
τέντωνε στο τελάρο και άρχιζε τη δουλειά. Γοργά και επιτήδεια τα γοργά της δάχτυλα πετούσαν
τη σαΐτα και από τα χέρια της γίνονταν αριστουργήματα. Χαμογελώντας πάνω στο μαλακό
ύφασμα και χαιρόταν την ομορφιά του. Σαν εκείνην καμιά γυναίκα δεν ύφαινε.
Π. Δέλτα
Για να αποκτήσει συνοχή η παράγραφος και να προχωρήσει η υπόθεση, η συγγραφέας δίνει τις
πληροφορίες της με μια λογική σειρά. Έτσι μαθαίνουμε:
α) Ποια είναι η κόρη:
α1 · το όνομά της
α 2 · τις χάρες της
∙ Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε μια κόρη που
την έλεγαν Αράχνη.
∙ Ήταν ψηλή, περήφανη κι επιτήδεια σ’ όλες
τις δουλειές.
β) Ποια εργασία προτιμάει:
∙ να υφαίνει
∙ Μια εργασία όμως προτιμούσε πάνω απ’
όλες·
∙ σκυμμένη στον αργαλειό της όλη μέρα
ύφαινε.
γ) Πώς εργάζεται
γ1 · κλώθει το νήμα
γ2 · τεντώνει το νήμα
γ3 · πετά τη σαΐτα
γ4 · δημιουργεί αριστουργήματα
∙ Μόνη της έκλωθε το νήμα λεπτό και
γυαλιστερό,
∙ έπειτα το τέντωνε στο τελάρο και άρχιζε τη
δουλειά.
∙ γοργά και επιτήδεια τα γοργά της δάχτυλα
πετούσαν τη σαΐτα,
∙ από τα χέρια της γίνονταν αριστουργήματα.
δ) Πώς αισθάνεται από τη δουλειά της:
∙ ηθική ικανοποίηση
∙ Χαμογελώντας περνούσε το χέρι επάνω στο
μαλακό ύφασμα και χαιρόταν την ομορφιά
του.
ε) Πως είναι μοναδική στην τέχνη της: ∙ Σαν εκείνην καμία γυναίκα δεν ύφαινε.
Από το παραπάνω διάγραμμα διαπιστώνουμε ότι η συγγραφέας δίνει τα νοήματα με λογική σειρά και
τάξη πράγμα που μας βοηθάει να τα καταλάβουμε, χωρίς να χάσουμε χρόνο και χωρίς να
κουραστούμε. Το οικοδόμημα της γνώσης είναι κανονικό και στέρεο:

33. 32
Γνωρίζουμε πρώτα την κόρη και τις χάρες της και μαθαίνουμε ύστερα την αγάπη της για μια ορισμένη
εργασία, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο την εκτελεί. Η παράγραφος κλείνει με την ικανοποίηση που
νιώθει η κόρη από το έργο της που την κάνει ασύγκριτη ανάμεσα στις γυναίκες και μοναδική.
Πόσο σωστά είναι βαλμένα αυτά το καταλαβαίνουμε, αν αλλάξουμε τη σειρά.
Δοκίμασε λ.χ. να αρχίσεις το στήσιμο της παραγράφου ξεκινώντας από το σημείο γ ή δ ή β.
Θα διαπιστώσεις αμέσως ότι δουλεύεις άτακτα και δημιουργείς απορίες. Δεν μπορείς λ.χ. να μιλήσεις
για το έργο της Αράχνης, αρχίζοντας από το γ, χωρίς να πεις πρώτα ποια είναι αυτη για της οποίας το
έργο μιλάς.
Έτσι και για κάθε πρόσωπο· δεν είναι σωστό να μιλάς για το έργο του, χωρίς προηγουμένως να το
έχεις παρουσιάσει.
Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει ότι υπάρχει μια και μόνη σειρά με την οποία δένονται τα νοήματα μιας
παραγράφου. Αυτό δεν είναι σωστό· ο καθένας είναι ελεύθερος να στήσει τη δική του παράγραφο με το
δικό του τρόπο.
Ωστόσο υπάρχει μια βασική αρχή: ο λόγος, προφορικός και γραπτός, πρέπει να προχωρεί λογικά και
εξελικτικά.
Χρόνος Καλό είναι λ.χ. να δίνονται με άξονα το χρόνο
γεγονότα που κλιμακώνονται
μέσα στο χρόνο. Παράδειγμα:
Γεννήθηκε
Μεγάλωσε
Αντρώθηκε
Ο Αρίονας γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Λέσβο. Εκεί
πρώτη φορά τραγούδησε, εκεί ένιωσε τη μεγάλη του
δύναμη. Όταν όμως αντρώθηκε και θέλησε ν’ απλώσει
τα φτερά του, βρέθηκε στενή και μικρή η γη η πατρική
του.
Άφησε τη Λέσβο
Ταξίδεψε
Άφησε τη Λέσβο και πήγε κατά την τύχη του. Όπου
σταματούσε στα ταξίδια του, όπου και αν έλεγε τα
τραγούδια του, οι άνθρωποι άφηναν τις δουλειές τους
και μαζεύονταν γύρω του και τον λάτρευαν σαν θεό.
Παντού έβρισκε φιλοξενία, όλοι τον αγαπούσαν, λένε
μάλιστα πως οι άγριοι λύκοι των βουνών τον
ακολουθούσαν πιστά, ημερωμένοι από την τέχνη του.
Π. Δέλτα, Μύθοι και θρύλοι.
Τα γεγονότα δίνονται με τη χρονική τους τάξη. Ο τρόπος αυτός ταιριάζει περισσότερο στις αφηγήσεις,
όπου τα γεγονότα ξετυλίγονται μέσα στον χρόνο.
Γράψε μια σύντομη παράγραφο:
• για τη ζωή σου
• για τη ζωή του πατέρα σου, της μητέρας σου
• για τη ζωή ενός ιστορικού προσώπου: ενός συγγραφέα, ενός καλλιτέχνη, ενός πολιτικού, ενός
στρατηγού κ.λπ.
• για την εξέλιξη μιας εκδρομής που κράτησε τρεις μερες
• για τη φετινή σχολική χρονιά
• για μια μέρα στο σχολείο.

34. 33
3. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ
Χώρος Άλλοτε πάλι οι λεπτομέρειες μιας παραγράφου
μπορούν να συνδεθούν με τη σειρά με την οποία
βρίσκονται μέσα στον χώρο.
1η
κίνηση: από πάνω προς τα κάτω Μόλις άρχισε να θαμποχαράζει στο Άγιον Όρος,
ξεκινήσαμε από τον οίκο των Δανιηλαίων και πήραμε
προσεκτικά τον κατήφορο των Καρουλιών. Ξανάκοψα
ένα κλωνάρι από την ίδια φασκομηλιά, για να το φέρω
μαζί στην Αθήνα. Ωσότου κατεβούμε, ξημέρωσε
ολότελα. Περιμέναμε αρκετή ώρα το πλοιάριο στην
προβλήτα συντροφιά με δυο τρεις ερημίτες. Τέλος
ήρθε και μας παρέλαβε.
2η
κίνηση:
παράλληλα με τη θάλασσα: Γιαλό γιαλό
Περάσαμε τις απόκρημνες άκρες του Άθω και
ακολουθήσαμε γιαλό γιαλό τη νοτιοδυτική του ακτή. Σε
λίγο το τοπίο άρχισε πάλι να ημερώνει κάπως. Είδαμε
απ’ έξω το αμφιθεατρικό χωριό της σκήτης της Αγίας
Άννας, ύστερα τη Νέα Σκήτη και τραβήξαμε για τη
μονή Διονυσίου.
Γ. Θεοτοκάς, Το Άγιο Όρος
Ο συγγραφέας, ακολουθώντας τη σειρά των εντυπώσεών του, παρουσιάζει τις λεπτομέρειες με άξονα
τις κινήσεις του μέσα στον χώρο: από τις δύο κινήσεις του, η πρώτη γίνεται από επάνω προς τα κάτω,
η δεύτερη πηγαίνει παράλληλα προς προς την ακτή. Ο τρόπος αυτός, που έχει άξονα τον χώρο, ταιριάζει
περισσότερο στις περιγραφές.
Διάλεξε ένα από τα παρακάτω θέματα και γράψε μια σύντομη παράγραφο:
• Η καθημερινή διαδρομή μου από το σπίτι στο σχολείο.
• Μια συντροφιά ανέβηκε στο βουνό.
• Ένα πλοίο μπήκε στο λιμάνι.
• Ένα τρένο μπήκε στο σταθμό.
• Ένα αεροπλάνο προσγειώθηκε / απογειώθηκε.
Πρόσεξε: τα θέματα φανερώνουν κίνηση προς κάποιο τέρμα. Φρόντισε να προσδιορίσεις τον άξονα
αυτής της κίνησης δίνοντας τα χαρακτηριστικότερα σημεία της.

35. 34
4α. Λεξιλόγιο: η θάλασσα
Ουσιαστικά Επίθετα Ρήματα
υγρό στοιχείο, υδρόσφαιρα,
ανοιχτή θάλασσα, ωκεανός, πόντος,
πέλαγος, αρχιπέλαγος, κόλπος,
όρμος, φιόρδ, πορθμός,
δίαυλος, διώρυγα, κανάλι,
τα ρηχά ή αβαθή μέρη,
ο βυθός της θάλασσας,
η επιφάνεια της θάλασσας,
τα χωρικά ύδατα, η παραλία, ο αιγιαλός,
ο γιαλός, η ακρογιαλιά, η παραλία,
η ακτή, τα κύματα, ο αφρός,
η παλίρροια: πλημμυρίδα και άμπωτη,
τα θαλάσσια ρεύματα.
ακύμαντη,
γαλήνια,
πολυκύμαντη
Καλύπτω,
κατακλύζω,
αφρίζω, δέρνω,
δέρνομαι,
θαλασσώνω,
φουσκώνω,
φουρτουνιάζω,
αράζω,
βουτώ,
κολυμπώ,
επιπλέω,
καρκινοβατώ,
ψαρεύω,
αλιεύω.
• Υφαλοκρηπίδα: η έκταση του θαλάσσιου βυθού που πλαισιώνει τις ακτές των ηπειρωτικών και
νησιωτικών εδαφών.
• Ύφαλος: ο βράχος που αρχίζει από το βυθό και φτάνει κοντά στην επιφάνεια της θάλασσας.
• Υποθαλάσσιος : αυτός που βρίσκεται ή γίνεται κάτω από επιφάνεια της θάλασσας.
Ποια επίθετα παράγονται από τα ουσιαστικά θάλασσα, πέλαγος, πόντος, ωκεανός και τι σημαίνουν;
-Σχημάτισε σύνθετα επίθετα με τις παρακάτω λέξεις (μπορείς να τις τροποποιήσεις όπου χρειάζεται):
επί, υπό, παρά, υπέρ, θαλάσσιος, πελάγιος, πόντιος, ωκεάνιος, δέρνομαι, βρέχομαι, λούζομαι, αφρός,
γεννιέμαι.
Με ποιο ουσιαστικό της α' στήλης μπορείς να συνδυάσεις επίθετα ή ΟΣ της β' στήλης:
α΄
ουσιαστικά
β΄
επίθετα ή ΟΣ
1. πέλαγος
4. κόλπος
5. όρμος
6. φιόρδ
7. πορθμός
8. διώρυγα
9. τα ρηχά ή αβαθή νερά
Ιόνιο,
Θερμαϊκός,
Τορωναίος,
Αιγαίο,
Θρακικό,
Φαληρικός,
του Σουέζ,
Κρητικό,
Λιβυκό,
Νορβηγικό,
της Κορίνθου,
του Γιβραλτάρ,
της λιμνοθάλασσας του Μεσολογγίου.
Από την αρχαία ελληνική λέξη (ονομαστική) ἡ ἃλς: η θάλασσα, (γενική) τῆς ἁλός, παράγεται
το αρχ. ελληνικό επίθετο ἃλιος και απ’ αυτό τα σύνθετα επίθετα παράλιος (χώρος)
και ἐνάλιος (πλούτος), ενάλιες αρχαιότητες.
Από το ἃλς παράγεται επίσης το ουσιαστικό αλάτι.

36. 35
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Αντιστοίχισε τις φράσεις της στήλης α΄ με τις φράσεις της στήλης β΄.
α΄ β΄
1. Η θάλασσα
2. Το ποτάμι
3. Μερικοί υποψήφιοι οδηγοί
4. Ο γλάρος
5. Ο φτωχός ναύτης
6. Οι ακτές
7. Τα κύματα
8. Ο πιτσιρίκος
9. Ο δύτης
10. Η θάλασσα
11. Το πλοίο
12. Το ξύλο
13. Αρκετοί Έλληνες των παραλίων
14. Πολλοί παραθεριστές
α. δέρνουν τις ακτές
β. βούτηξε
γ. ξεχείλισε και κατέκλυσε τα χωράφια
δ. φούσκωσε
ε. δέρνονται από τα κύματα
στ. φουρτούνιασε
ζ. άραξε
η. θαλασσοδέρνεται για το καρβέλι
θ. δεν τα πήγαν καλά στις εξετάσεις και
τα θαλάσσωσαν
ι. όλη μέρα κολυμπάει
ια. σπαθίζει τον αέρα
ιβ. περνούν την ώρα τους με το να ψαρεύουν
ιγ. επιπλέει
ιδ. ζουν με την αλιεία
► (2) Πότε χρησιμοποιούμε τις ακόλουθες εκφράσεις;
1. Στραβοτιμονιά!
2. Οι δουλειές του πάνε πρίμα.
3. Δουλειά στα σκαριά.
4. Ψαρεύει σε θολά νερά.
5. Σία και αράξαμε.
6. Τα ’κανε θάλασσα (ή τα θαλάσσωσε).
7. Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό.

37. 36
4β. ΚΕΙΜΕΝΑ
Τη θάλασσα, τη θάλασσα, ποιος θα μπορέσει να την εξαντλήσει;
Γ. Σεφέρης
1. Ύδρα
Δελφίνια, φλάμπουρα και κανονιές.
Το πέλαγο τόσο πικρό για την ψυχή σου κάποτε,
σήκωνε τα πολύχρωμα κι αστραφτερά καράβια
λύγιζε, τα κλυδώνιζε κι όλο μαβί μ’ άσπρα φτερά,
τόσο πικρό για την ψυχή σου κάποτε
τώρα γεμάτο χρώματα στον ήλιο.
Γ. Σεφέρης
φλάμπουρο: σημαία πολεμική
μαβί: αυτό που έχει σκούρο μπλε χρώμα, μοβ.
2. [Ναυαγοί στους βράχους]
Ώσπου να ειπεί «το τιμόνι στην μπάντα», η πλώρη της «Παντάνασσας» καρφώθηκε στου βράχου
τ’ αγριόδοντα. Καρφώθη και σταμάτησε ξύλο νεκρό. Το νερό περίγυρα άφριζε και μάνιζε, λες ήθελε να
ξεριζώσει τα πωρολίθαρα. Ο άνεμος σφύριζε βλαστήμιες και μοιρολόγια. Κανόνι βροντούσε πέρα το
κύμα. Και μας έδερνε και μας έσπρωχνε και μας πελάγωνε, σα να μας είχε αντίδικους. Το ξύλο έτριζε
πάνω στο βράχο, στέναζε, ένας ένας τού έφευγαν οι αρμοί, άνοιγε η καρίνα, σκορπούσαν τα δεσίματα.
Ένα κύμα έκοψε τις στραλιέρες*. Άλλο κύμα ξερίζωσε το πρυμιό κατάρτι με όλα του τα ξάρτια. Τρίτο
κύμα άνοιξε το λυγερό σκαφίδι του. Σχοινιά, μαδέρια στα κύματα, ναυαγοί στους βράχους. Σε μια ώρα
μέσα κουρέλι έγινε η όμορφη Παντάνασσα.
Α. Καρκαβίτσας, Κακότυχος
*στηρίγματα στα στράλια, που είναι σχοινιά τεντωμένα λοξά στα κατάρτια, για να ανοίγονται τα πανιά.

38. 37
3. Βυθός
Μια φορά στα χίλια χρόνια
του πελάγου τα τελώνια
Μες στα σκοτεινά τα φύκια
μες στα πράσινα χαλίκια
Το φυτεύουνε και βγαίνει
πριν ο ήλιος ανατείλει
Το μαγεύουνε και βγαίνει
το θαλασσινό τριφύλλι.
Οδυσσέα Ελύτη, Το Θαλασσινό Τριφύλλι
4. Η αγάπη για τη θάλασσα
Από μικρός την αγαπούσα τη θάλασσα. Το πρώτο μου παιχνίδι ήταν ένα κουτί από
λουμίνια, που η φαντασία μου το έκανε μπάρκο τρικούβερτο. Πήγα και το έριξα στη
θάλασσα με καρδιοχτύπι. Αργότερα έγινα πρώτος στο κουπί, στο κολύμπι πρώτος. Εκείνα
που είχα ολόγυρά μου, ψυχωμένα κι άψυχα, μου έλεγαν μύρια: οι ναύτες με τα ηλιοκαμένα
τους πρόσωπα και τα φανταχτερά ρούχα· οι γέροντες με τις ιστορίες τους· τα ξύλα με τη
χτυπητή κορμοστασιά.
Ναι, την αγαπούσα τη θάλασσα! Την έβλεπα κατάντικρυ ν' απλώνεται από το
ακρωτήρι ως πέρα, πέρα μακριά, να χάνεται στα ουρανοθέμελα σαν πλάκα ζαφειρένια,
στρωτή. Την έβλεπα οργισμένη άλλοτε, να δέρνει με αφρούς το ακρογιάλι. Και όταν
έβλεπα καράβι να σηκώνει την άγκυρα, να βγαίνει από το λιμάνι και ν' αρμενίζει στ'
ανοιχτά, η ψυχή μου πετούσε, θλιβερό πουλάκι, επάνω του. Τα σταχτόμαυρα πανιά τα
ολοφούσκωτα, τα σκοινιά τα κοντυλογραμμένα μ' έκραζαν να πάω μαζί τους. Και
νυχτόημερα η ψυχή μου κατάντησε άλλον πόθο να μην έχει παρά το ταξίδι.
Δεν κρατήθηκα περισσότερο· ο πατέρας, παλιός θαλασσομάχος, έλειπε σε ταξίδι.
Μίσευε και ο θείος μου για τη Μαύρη Θάλασσα. Του έπεσα στο λαιμό· τον παρακάλεσε
και η μάνα μου από φόβο μην αρρωστήσω. Κι ο θείος μου, που ήταν μεγαλόκαρδος
άνθρωπος, δέχτηκε να με πάρει μαζί του.
(από τη Νεοελληνική Γραμματική, Κείμενα και Ασκήσεις)

39. 38
4γ. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου.
(1) Ένα ταξίδι με πλοίο.
(2) Διακοπές κοντά στη θάλασσα.
(3) Ένας ναυαγός διηγείται πώς σώθηκαν οι επιβάτες και το πλήρωμα ενός πλοίου που ναυάγησε.
(4) Να περιγράψεις ένα θαλασσινό τοπίο που επισκέφτηκες.
(5) Πώς φαντάζεσαι μια μαγευτική παραλία; Να την περιγράψεις.
(6) Μίλησε για κάποιον που το επάγγελμά του έχει σχέση με τη θάλασσα (καπετάνιος, δύτης,
ψαράς, λιμενοφύλακας, ναύτης).

40. 39
5α. Λεξιλόγιο: Κήποι, άνθη
Ουσιαστικά Επίθετα μετοχές Ρήματα
κήπος, ανθόκηπος,
λαχανόκηπος, αμπελόκηπος,
δεντρόκηπος, ροδώνας,
θερμοκήπιο,
περιβόλι ανθώνας, κηπουρός,
περιβολάρης, μπαξεβάνης,
άνθος, ανθοκομία,
άνθηση, ανθοφορία,
ανθότοπος, ανθοπωλείο,
ανθοστήλη, ο ανθός,
λουλούδι, ανθολογία,
ανθολόγιο, αγιόκλημα,
γαρδένια, νούφαρο,
ανεμώνη, τριανταφυλλιά,
ροδωνιά, τουλίπα,
κρίνος, γαριφαλιά, μενεξές,
πανσές, κυκλάμινο, γιασεμί
δημοτικός, δημόσιος,
εθνικός, σχολικός,
βοτανικός,
ζωολογικός,
ασκάλιστος,
χορταριασμένος,
σπαρμένος,
καταπράσινος,
ανθοκομικός, ανθι-
σμένος, φιλανθής,
ανθοστολισμένος,
ανθοστόλιστος,
λουλουδισμένος,
λουλουδάτος,
θαλερός, αειθαλής,
άνθινος, υπέροχος,
θαυμάσιος,
θαυμαστός, ωραίος,
πελώριος
καλλιεργώ,
καταγίνομαι στην (ή
με την) κηπουρική,
φυτεύω, κλαδεύω,
οργώνω, σπέρνω,
λιπαίνω, σκαλίζω,
ποτίζω, εμβολιάζω,
(κεντρώνω)
ξεβοτανίζω,
θειαφίζω, ραντίζω,
ανθώ, ανθίζω,
βγάζω λουλούδια -
άνθη, λουλουδίζω,
ανθοβολώ,
ανθοφορώ,
ανθοστολίζω,
ανθοστεφανώνω,
θάλλω, ανθολογώ,
διανθίζω.
► (1) Σχημάτισε φράσεις συνδυάζοντας λέξεις από τον πίνακα του λεξιλογίου (ουσιαστικά,
επίθετα, ρήματα).
Π.χ. Ο σχολικός μας κήπος ποτίζεται συχνά από τον κηπουρό και τους μαθητές.

41. 40
► (2) Να βρεις πού χρησιμοποιούνται κυριολεκτικά και πού μεταφορικά οι λέξεις που
υπογραμμίζονται και να δώσεις την ακριβή σημασία τους:
1. Τώρα π’ ανθίζουν τα κλαριά και βγάν’ η γη χορτάρι.
2. Η ομορφιά της κόρης άνθισε πολύ νωρίς.
3. Το ποίημα το βρήκα στην ποιητική Ανθολογία.
4. Στο μάθημα των Φυσικών έπρεπε να ετοιμάσουμε ανθολόγιο.
5. Στο ανθολόγιο του Ιωάννη του Στοβαίου βρίσκουμε αποσπάσματα από αρχαίους ποιητές και
πεζογράφους που τα έργα τους δε διασώθηκαν.
6. Στο χωριό μας δεν καλλιεργούν πια καπνό.
7. Λίγοι λαοί στην αρχαιότητα καλλιέργησαν τα γράμματα και τις τέχνες.
8. Η ελιά είναι αειθαλής.
9. Ο παππούς μου ήταν πάντοτε αειθαλής.
10. Έχουμε μαζί μας και το θαλερό πρεσβύτη κ. Σ.
11. Οι αμυγδαλιές ανθοβολούν πρόωρα.
► (3) Να συμπληρωθεί κάθε φράση με την καταλληλότερη από τις λέξεις που δίνονται, αφού μπει
στον τύπο που ταιριάζει:
1. Έμειναν ονομαστοί οι ……………….. κήποι της Βαβυλώνας.
(εθνικός, κρεμαστός, θαλερός).
2. Το λόγο του τον ………………. πάντοτε με ρητά από αρχαίους συγγραφείς.
(ανθοστολίζω, ανθολογώ, διανθίζω).
3. Τα λαχανικά που δεν τα ……………….. σε ανοιχτά χωράφια αλλά σε ……………… συχνά
είναι ωραιότερα στην εμφάνιση, αλλά υστερούν στη γεύση.
(καταγίνομαι, ανθολογώ, καλλιεργώ / περιβόλι, θερμοκήπιο, λαχανόκηπος).
4. Στην Αναγέννηση έχουμε σε αρκετές χώρες της Ευρώπης μεγάλη ……………….
των Καλών Τεχνών. (ανθοφορία, ανθολογία, άνθιση).
5. Ο ειδικός κλάδος της επιστήμης που ασχολείται με την καλλιέργεια των καλλωπιστικών
φυτών ονομάζεται ………………………….. (κηπουρική, ανθολογία, ανθοκομία).
6. Η Ροδούλα μπήκε μέσα φορώντας ένα ωραίο ……………….. φόρεμα.
(ανθοστόλιστος, λουλουδιασμένος, λουλουδάτος).
► (4) Αντιστοίχισε τις ομάδες φυτών (στήλη Α΄) με τα είδη τους (στήλη Β΄).
Α΄
1. όσπρια
2. δημητριακά
3. οπωροφόρα
4. λαχανικά
5. εσπεριδοειδή
6. αρωματικά
7. ποτοπαραγωγικά
Β΄
α. το καλαμπόκι, το κριθάρι, η βρόμη, το ρύζι
β. η λεμονιά, η πορτοκαλιά, η νεραντζιά
γ. το κουνουπίδι, το μαρούλι, το κολοκύθι
δ. όσα παράγουν αφεψήματα ( τσάι, καφέ κτλ.)
ε. η ελιά, η συκιά, η ροδακινιά
στ. ο αρακάς, το ρεβίθι, το φασόλι
ζ. ο βασιλικός, η ρίγανη, ο μαϊντανός

42. 41
► (5) Σχημάτισε προτάσεις συνδέοντας το ΟΣ - υποκείμενο με το ΟΣ - αντικείμενο.
ΟΣ Ρ Σ
Υποκείμενο Ρήμα ΟΣ - αντικείμενο
ο γεωργός
ο κηπουρός
οι επιστήμονες
ο κυρ Κώστας
ο καλλιτέχνης
ο μικροβιολόγος
η ποιήτρια
οι εχθροί του έθνους
οι γειτονικοί λαοί
οι πολιτικοί άνδρες
καλλιεργεί
καλλιεργούν
τον κήπο
τις καλές τέχνες
οπωροφόρα δέντρα
την επιστήμη
το χωράφι του
μικρόβια στο μικροβιολογικό εργαστήριο
τον εθνικό διχασμό
ήπιο πολιτικό κλίμα
τα γράμματα
καλές σχέσεις
► Σε ποιες από τις προτάσεις που σχημάτισες το καλλιεργώ χρησιμοποιείται κυριολεκτικά
και σε ποιες μεταφορικά;
5β. ΚΕΙΜΕΝΑ
Οι Γιαπωνέζοι και τα λουλούδια
Στο σταθμό της Νάρας πλήθος προσκυνητές έρχονται να χαιρετίσουν μιαν ανθισμένη κερασιά. Είναι
αλήθεια απίστευτη, στη βιομηχανική εποχή μας, η ποιητική αυτή έξαρση που κυριεύει το γιαπωνέζικο
λαό κάθε άνοιξη. Στέκονται ώρα πολλή μπροστά σ’ ένα ανθισμένο δέντρο και το κοιτάζουν αμίλητοι,
ακίνητοι. Κανένας δεν απλώνει το χέρι του να κόψει ένα κλαρί ή να μυρίσει ένα λουλούδι. Κάποτε,
στο πάρκο της Νάρας, ανασηκώθηκα στις μύτες των ποδιών μου, για να φτάσω και να μυρίσω ένα
ανθισμένο κλαρί. Δυο Γιαπωνέζοι, που στέκονταν δίπλα μου, με κοίταζαν ξαφνιασμένοι. Όπως θα
κοιτάζαμε εμείς κάποιον που θα ’τρώγε ένα λουλούδι.
Οι Γιαπωνέζοι αγαπούν τα λουλούδια όχι για τη μυρωδιά τους παρά για την τέλεια φόρμα τους, για
τα ντελικάτα τους χρώματα και για την αρχιτεκτονική τους διάταξη σ’ ένα βάζο ή απάνω στο δέντρο.
Γι’ αυτό και ύψωσαν σε μεγάλη τέχνη τη διάταξη των λουλουδιών σε βάζα, την ικεμπάνα, την «τέχνη
να ζωντανεύεις τα λουλούδια». Ο Γιαπωνέζος, αν θέλει αλήθεια να λογαριάζεται μορφωμένος, πρέπει
να ξέρει να τακτοποιεί τα λουλούδια. Πώς να τα τοποθετήσει σε μιαν κάμαρα, πώς αν είναι άνοιξη ή
φθινόπωρο, μέρα ή νύχτα, κι αν θες να σου υποβάλουν ένα ορισμένο συναίσθημα-χαρά ή μοναξιά και
περισυλλογή ή πικρή νοσταλγία.
Ν. Καζαντζάκη, Ταξιδεύοντας-Ιαπωνία.

43. 42
Στον απριλιάτικο κήπο
Στον απριλιάτικο κήπο βλέπω τη ροδωνιά ανθισμένη κι η ψυχή μου ευφραίνεται. Μ’ αρέσει το
ζωηρό κόκκινο χρώμα των λουλουδιών ανάμεσα στα πράσινα φύλλα κι η γλυκιά μυρωδιά που σκορπίζει
ο θάμνος ολόγυρά του; Τι χαρά!
Σωστά είπαν πως το ρόδο είναι ο βασιλιάς των λουλουδών. Γιατί ασύγκριτη είναι η μεγαλοπρέπεια
και η ομορφιά του. Με πόση χάρη στηρίζεται, μ’ έναν κόμπο από κάτω, στο λεπτό, ανάλογο κοτσάνι του,
και πώς ταιριάζει με τα πράσινα φυλλαράκια της ροδωνιάς. Ακόμα και τ’ αγκάθια, που σε μερικά ρόδα
φτάνουν ως το κοτσάνι τους, προσθέτουν στο λουλούδι ομορφιά.
Υπάρχουν ειδών ειδών ρόδα. Άλλα είναι μικρά, με πέταλα κανονικά και σχεδόν ισομεγέθη· άλλα
είναι μεγάλα, πελώρια· άλλα είναι βαθυκόκκινα, βυσσινιά, σαν βελουδένια· άλλα τριανταφυλλιά, πιο
σκούρα ή πιο ανοιχτά· άλλα κίτρινα... Αλλά ο αληθινός βασιλιάς μέσα σ’ όλα τα ρόδα είναι το
απριλιάτικο».
Γρηγόριος Ξενόπουλος, Οι συνθέσεις
Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου.
1. Γράψε μια παράγραφο για τα λαχανικά. Μπορείς λ.χ. σ’ αυτήν να πεις: ποια είναι τα κυριότερα
από τα λαχανικά, τι προσφέρουν στον άνθρωπο, πώς τα χρησιμοποιούμε, πού φυτρώνουν, πώς
καλλιεργούνται κτλ.
2. Ο μικρός υπάλληλος ενός ανθοπωλείου μιλά για τη δουλειά του.
3. Ο κήπος μας πριν και μετά την καταιγίδα.
4. Το αγαπημένο σου λουλούδι/φυτό.

44. 43
6α. Λεξιλόγιο: i) το δάσος
Ουσιαστικά Επίθετα Ρήματα, Ρημ. φράσεις
δάσος, δασύλλιο,
δασάκι, άλσος,
αλσύλλιο, λόγκος,
πευκώνας, ζούγκλα,
δρυμός, κ.ά.
πυκνός, αραιός,
άγριος, δροσερός,
ωραίος, ωφέλιμος,
αδιαπέραστος, εθνικός,
αυτοφυής κ.ά.
φυτρώνω,
εκμεταλλεύομαι το δάσος,
διαπερνώ το δάσος,
διασχίζω το δάσος,
το δάσος ζωογονεί.
► (1) Συμπλήρωσε τα κενά με μια από τις λέξεις του πίνακα.
1. 1. Ένα μικρό δάσος, κυρίως τεχνητό, λέγεται …………….. και το υποκοριστικά του είναι …………...
2. 2. Ένα πολύ πυκνό δάσος με δέντρα και θάμνους λέγεται …………...
3. 3. Το αδιάβατο ή δυσπρόσιτο δάσος των τροπικών χωρών που αποτελείται από μεγάλα δέντρα και
4. θάμνους και είναι γεμάτο θηρία και ερπετά λέγεται ………………….
5. 4. Τα .... .......................... που φυτρώνουν μόνα τους λέγονται ………………….
6. 5. Οι …….……….. …………… είναι συνήθως δάση από άγρια και πυκνά δέντρα, έχουν πλούσια
χλωρίδα και πανίδα και προστατεύονται από το κράτος.
6. Μέσα στο δροσερό .....………….. κελάρυζε μια πηγή δίπλα σ’ ένα εκκλησάκι.
7. Οι ξυλοκόποι ……………………. τα άγρια ……………. Κόβουν τα δέντρα που είναι πυκνά και το
δάσος γίνεται …………………
8. Η σιδηροδρομική γραμμή ……………………το δάσος απ’ άκρη σ’ άκρη.
9. Ένας περίπατος στο δάσος ………………..τον ανθρώπινο οργανισμό.
ii) καταστροφές και προστασία του δάσους
Ουσιαστικά Επίθετα Ρήματα Ρημ. φράσεις
πυρκαγιά, εμπρησμός,
κάψιμο των δέντρων, υλοτόμηση,
ξήρανση των δέντρων,
οικοπεδοποίηση,
κατάσβεση της φωτιάς,
πυροσβέστης, πυροσβεστική υπηρεσία,
πυροσβεστικό αεροπλάνο,
επιβραδυντικό υγρό, δασάρχης,
δασαρχείο, δασοφύλακας,
δασολογία, υλοτόμος,
αναδάσωση
ολέθριος,
καταστρεπτικός,
φοβερός,
σωτήριος,
προσεκτικός
σώζω, κλαδεύω,
κόβω τα δέντρα,
οικοπεδοποιώ,
σβήνω τη φωτιά,
ανάβω φωτιά,
προστατεύω τα δάση,
η φωτιά μαίνεται,
ξεσπάει φωτιά,
η φωτιά αποτεφρώνει,
καταστρέφω.

45. 44
► (1) Συμπλήρωσε τα κενά με με λέξεις του προηγούμενου πίνακα:
1. Ο Πέτρος προκάλεσε την …………. …. από απροσεξία.
2. Η φωτιά που έκαψε εκατό στρέμματα δασικής έκτασης ήταν …………………
3. Οι κάτοικοι του χωριού βρήκαν τον ………………. , και τον οδήγησαν στο σταθμό
Χωροφυλακής.
4. Όταν η …………………………. γίνεται σύμφωνα με τις υποδείξεις της επιστήμης της
δασολογίας, όχι μόνο δε βλάπτει, αλλά αντίθετα ωφελεί τα δάση.
5. Ορισμένοι ασυνείδητοι πολίτες γίνονται εμπρηστές, για να ……………………… το
χώρο του καμένου δάσους.
6. Αυτός που έχει κύριο επάγγελμα το σβήσιμο της φωτιάς λέγεται ……………………. και
ανήκει στην …………………….…
► (2) Τοποθέτησε πριν από το ρήμα είναι μια από τις παρακάτω φράσεις ή λέξεις που ταιριάζει:
……………….….. είναι το αίτιο της πυρκαγιάς.
- Μια σπίθα που πετάχτηκε από τα αναμμένα ξύλα,
- η φωτιά που άναψαν δίπλα στην καλαμιά,
- τα βρεγμένα χώματα,
- η φλόγα του αναμμένου λυχναριού,
- το κελάηδημα των πουλιών,
- το αναμμένο αποτσίγαρο,
- το αναμμένο σπίρτο,
- τα νερά του Μόρνου,
- το δροσερό νερό της πηγής,
- η απληστία των οικοπεδοφάγων,
- ο δόλος, η δόλια ενέργεια των εμπρηστών,
- η κακή προαίρεση των εμπρηστών,
- μια σκόπιμη ενέργεια των οικοπεδοφάγων,
- η τριβή των κλαδιών ή άλλων αντικειμένων,
- η άγνοια και η επιπολαιότητα των εκδρομέων,
- η εγκληματική ανευθυνότητα ορισμένων εκδρομέων,
- ένας κεραυνός,
- ένα τυχαίο περιστατικό,
- η τεχνική βλάβη σε μηχάνημα.

46. 45
Το δάσος
Το δάσος που λαχτάριζες
ώσπου να το περάσεις,
τώρα να το ξεχάσεις,
διαβάτη αποσπερνέ1
.
Μιαν αυγινή το κούρσεψαν2
ανίδρωτοι3
λοτόμοι
και κει είναι τώρα δρόμοι,
διαβάτη αποσπερνέ.
Μ. Μαλακάσης
1. αποσπερνός (:από –εσπερινός): νυχτερινός
2. κουρσεύω: λεηλατώ, καταστρέφω
3. ανίδρωτος: αυτός που δεν κουράστηκε ώστε να ιδρώσει, ο άκοπος
6β. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου
(1) Τι προσφέρουν τα δάση στον άνθρωπο;
(2) Πώς δικαιολογείται το ενδιαφέρον του κράτους για την προστασία των εθνικών δρυμών;
(3) Ποιες πρέπει να είναι οι δικές μας υποχρεώσεις απέναντι στα δάση;
(4) Αν έχεις επισκεφτεί κάποιον εθνικό δρυμό, να περιγράψεις ό,τι σου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση.
(5) Το ποίημα του Μ. Μαλακάση, παρ’ όλο που κάνει λόγο για ξυλοκόπους («λοτόμοι») και
νυχτερινούς διαβάτες, που σχεδόν έχουν εκλείψει στην εποχή μας, εντούτοις εξακολουθεί να
είναι και σήμερα επίκαιρο. Γιατί; Πώς μπορούμε να το ερμηνεύσουμε; Ποια συναισθήματα μας
υποβάλλει ο ποιητής;
(6) Οι κάτοικοι συνοικισμού που βρίσκεται στις παρυφές του βουνού είδαν ξαφνικά ότι το διπλανό
δάσος πήρε φωτιά. Τι έκαναν;
(7) Το σχολείο μας ανέλαβε την αναδάσωση μιας περιοχής.
(8) Περίπατος στο δάσος.

47. 46
4η ENOTHTA
Φροντίζω για τη διατροφή και την υγεία μου
1. KΛΙΣΗ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ
Κάθε ουσιαστικό ανήκει σε ένα γένος. Τα γένη στα οποία μπορούν να ανήκουν τα ουσιαστικά
είναι τρία: το αρσενικό, το θηλυκό και το ουδέτερο.
[*ουδέτερο στα αρχαία ελληνικά σημαίνει αυτό που δεν είναι ούτε αρσενικό ούτε θηλυκό].
Τα ουσιαστικά διακρίνονται σε σχέση με τον αριθμό των συλλαβών σε ισοσύλλαβα και ανισοσύλλαβα.
Ισοσύλλαβα είναι όσα έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών σε όλες τις πτώσεις του ενικού και του πληθυντικού, ενώ
ανισοσύλλαβα όσα δεν έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών σε όλες τις πτώσεις.
Επίσης τα ουσιαστικά κατατάσσονται σε δικατάληκτα, όταν έχουν δύο καταλήξεις στον ενικό και δύο στον
πληθυντικό, και σε τρικατάληκτα, όταν έχουν τρεις καταλήξεις σε κάθε αριθμό.
Τα ουσιαστικά διακρίνονται ακόμη σε οξύτονα (όσα τονίζονται στη λήγουσα), παροξύτονα(όσα τονίζονται στην
παραλήγουσα) και προπαροξύτονα (όσα τονίζονται στην προπαραλήγουσα).
Η κλίση των αρσενικών ουσιαστικών
Ενικός Πληθυντικός Ενικός Πληθυντικός
1 -ας (ισοσύλλ.) -ες πατέρας, μήνας,
κήρυκας
πατέρες, μήνες, κήρυκες
2 -ης (ισοσύλλ.) -ες μαθητής, επιβάτης μαθητές, επιβάτες
3 -ος (ισοσύλλ.) -οι βαθμός, δρόμος,
ανήφορος
βαθμοί, δρόμοι,
ανήφοροι
4 -ας (ανισοσύλλ.) -άδες ψαράς, ρήγας,
τσέλιγκας
ψαράδες, ρηγάδες,
τσελιγκάδες
5 -ης (ανισοσύλλ.) -ηδες καφετζής,
βαρκάρης,
φούρναρης
καφετζήδες,
βαρκάρηδες,
φουρνάρηδες
6 -ης -ες, -άδες αφέντης αφέντες, αφεντάδες
7 -ές, -ούς
(ανισοσύλλ.)
-έδες, -ούδες καφές, παππούς καφέδες, παππούδες
8 -έας (ανισοσύλλ.) -είς κουρέας κουρείς

48. 47
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Να σχηματίσεις ονοματικά σύνολα με τους κατάλληλους συνδυασμούς των λέξεων της
στήλης Α και των γενικών της στήλης Β.
Αφού τονιστούν οι γενικές, να χρησιμοποιήσεις τα ονοματικά σύνολα σε φράσεις.
Α΄
1. η δύναμη
2. τα φτερά
3. η περίθαλψη
4. η θητεία
5. η δόξα
6. η ζέστη
7. η αναγγελία
8. η ευωδιά
9. οι μεταθέσεις
10. το κατάστημα
11. η εκκλησία
12. τα θεατρικά έργα
13. το σχολείο
14. τα κλαδιά
15. η μουσική
Β΄
α. του Αλεξαντρου
β. του Ιουνιου
γ. του ανθοκηπου
δ. του ανεμου
ε. του εμπορου
στ. των Αγιων Θεοδωρων
ζ. των υπαλληλων
η. των αρρωστων
θ. του αγγελου
ι. του Μαντζαρου
ια. του Ξενοπουλου
ιβ. του δημαρχου
ιγ. του κινδυνου
ιδ. του Θοδωρου
ιε. του πλατανου
► (2) Σχημάτισε κατά τον ίδιο τρόπο ονοματικά σύνολα με τα παρακάτω ουσιαστικά και
χρησιμοποίησέ τα σε φράσεις.
Α΄ Β΄
1. τα ακίνητα
2. οι γεωργικές εκτάσεις
3. τα αθροιστικά λάθη
4. το θάρρος
5. η αρχή
6. τα καταστήματα
7. οι αποσκευές
8. οι αποφάσεις
9. τα έργα
10. οι εκδοτικοί κατάλογοι
α. των ταμιων
β. των μεγάλων άντρων
γ. των εισοδηματιων
δ. των μηνων
ε. των κτηματιων
στ. των επιβατων
ζ. των ειρηνοδικων
η. των επαγγελματιων
θ. των βιβλιοπωλων
ι. των καλλιτεχνων
► (3) Κατά τον ίδιο τρόπο να σχηματίσεις ονοματικά σύνολα με τις λέξεις που ακολουθούν:
1. η συλλογή
2. το πέρασμα
3. τα κτίρια
4. τα προβλήματα
5. η παραγωγή
6. οι προετοιμασίες
α. των στρατωνων
β. των προσφυγων
γ. των ελαιωνων
δ. των αγώνων
ε. των αιωνων
στ. των πινακων
► (4) Μια συνηθισμένη ερώτηση αφορά την ηλικία. Ρώτησε έναν συμμαθητή σου για την ηλικία
του χρησιμοποιώντας τη λέξη χρόνος.
Τι παρατηρείς σχετικά με τον τονισμό της λέξης χρόνος στη γενική πληθυντικού;

49. 48
► (5) Φτιάξε προτάσεις χρησιμοποιώντας τα ζευγάρια των λέξεων, αφού τονίσεις σωστά:
- του αοπλου ανθρωπου
- του δικαιου αγωνα
- τα δικαιωματα των αποφοιτων
- η δυναμη των σωματοφυλακων
- η αξια των ρητορων
- το φαινομενο του αντιλαλου
► (6) Να σχηματίσεις το αρσενικό γένος των παρακάτω ουσιαστικών:
η επιμελήτρια …………………….. η ενοικιάστρια ………………………………
η μακαρίτισσα …………………….. η νικήτρια …………………………………….
η μοναχοκόρη ……………………….. η σύνεδρος …………………………………..
η νύφη ……………………………. η λύκαινα …………………………………….
η μικροβιολόγος …………………… η αντικαταστάτρια ……………………………
Η κλίση των θηλυκών ουσιαστικών
Ενικός Πληθυντικός Ενικός Πληθυντικός
`1. -α (ισοσύλλ.) -ες σπηλιά, εικόνα, αίθουσα σπηλιές, εικόνες, αίθουσες
2.
-η (ισοσύλλ.)
-ες
γραμμή, γνώμη,
κάμαρη, χάρη
γραμμές, γνώμες,
κάμαρες, χάρες
3. -η (ανισοσύλλ.) -εις γνώση, αίτηση γνώσεις, αιτήσεις
4. -ος (ισοσύλλ.) -οι κιβωτός, ψήφος, μέθοδος κιβωτοί, ψήφοι, μέθοδοι
5. -ά, -ού (ανισοσύλλ.) -άδες, -ούδες μαμά, πολυλογού μαμάδες, πολυλογούδες
6. -ω (ισοσύλλ.) — πειθώ, Μάρω —
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Συμπλήρωσε τα κενά των φράσεων με τις λέξεις που βρίσκονται σε παρένθεση.
α. Το πλήθος που είχε συγκεντρωθεί στην αίθουσα ήταν τόσο μεγάλο, που είχε αποκλείσει
τις ……………………………. (έξοδος) κινδύνου.
β. Η εγκυρότητα της ………………………. (απόφαση) δεν αμφισβητείται.
γ. Όλοι πιστεύουν στη σημασία της ………………….. (εκπαίδευση).
δ. Το μήκος της ….……………. (διάμετρος) ήταν αρκετά μεγάλο.
ε. Το άνοιγμα της ………………….. (είσοδος) ήταν πολύ στενό.
στ. Μερικοί πιστεύουν στη μεταβίβαση της................……… (σκέψη).
ζ. «Προσέχετε πώς θα φέρετε τις ………………… (διάμετρος) και τις ………………..
(περίμετρος)» είπε ο καθηγητής των Μαθηματικών.
η. Η κίνηση της ……………………… (λεωφόρος) ήταν πολύ μεγάλη.

50. 49
► (2) Συνδύασε τα ουσιαστικά της στήλης Α με τις γενικές πληθυντικού των ουσιαστικών της
στήλης Β.
Α΄
1. η ανάγνωση
2. η συνειδητοποίηση
3. η ανάπτυξη
4. η εφαρμογή
5. οι αποφάσεις
6. η διόρθωση
7. η είσπραξη
8. η διάψευση
Β΄
α. οι δυνάμεις
β. οι αποφάσεις
γ. οι εφημερίδες
δ. οι πόλεις
ε. οι εκθέσεις
στ. οι κυβερνήσεις
ζ. οι ελπίδες
η. οι συντάξεις
► (3) Συμπλήρωσε τα κενά των φράσεων με τη γενική των ουσιαστικών που βρίσκονται σε
παρένθεση.
Το καλοκαίρι ταξιδέψαμε στην Κω. Τα χωριουδάκια της ……… (η Κως) είναι πάρα πολύ όμορφα.
Το σπίτι των δύο εξαδέλφων μου, της ………............. (η Βαγγελιώ) και της …………….(η Μέλπω),
όπου μείναμε, είχε ένα μεγάλο κήπο με διάφορα δέντρα. Από το μπαλκόνι του σπιτιού βλέπαμε τη
θάλασσα και ακούγαμε την ηχώ των κυμάτων.
► (4) Να σχηματίσεις το θηλυκό γένος των παρακάτω ουσιαστικών:
ο πρέσβης ……………............... ο μυλωνάς ……………………………….
ο μεσίτης ……………………… ο οικοδεσπότης ………………………………
ο βουλευτής ……………………. ο προϊστάμενος ………………………………
ο τηλεφωνητής ………………….. ο καθηγητής …………………………………..
ο γείτονας …………………….. ο πρεσβευτής …………………………………

51. 50
Η κλίση των ουδετέρων ουσιαστικών
Ενικός Πληθυντικός Ενικός Πληθυντικός
1. -ο (ισοσύλλ.) -α φυτό, δέντρο, άτομο φυτά, δέντρα, άτομα
2. -ι (ισοσύλλ.) -ια νησί, σπίτι νησιά, σπίτια
3. -ος (ισοσύλλ.) -η δάσος, μέγεθος δάση, μεγέθη
4. -μα (ανισοσύλλ.) -ματα πράγμα, μάθημα πράγματα, μαθήματα
5. -ιμο (ανισοσύλλ.) -ιματα γράψιμο γραψίματα
6. -ς (ανισοσύλλ.) -τα τέρας, καθεστώς τέρατα, καθεστώτα
7. -ν (ανισοσύλλ.) -ντα ον όντα
8. -ρ (ανισοσύλλ.) -(τ)α ήπαρ, πυρ ήπατα, πυρά
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Γράψε στη γενική ενικού και πληθυντικού τα παρακάτω ουδέτερα ουσιαστικά:
συμβούλιο, ταξίδι, πρόβλημα, έδαφος, θρόισμα, σιντριβάνι, δάσος, στίγμα,
διαστημόπλοιο, δώρο.
► (2) Συνδύασε τα ουσιαστικά της στήλης Α με τις γενικές πληθυντικού των ουσιαστικών της
στήλης Β.
Στήλη Α Στήλη Β
1. το ύψος
2. κρέμα
3.το μαλλί
4.τα εδάφη
5.η χρησιμότητα
6.η γιορτή
7.η ησυχία
1.το πρόβατο
2. τα κράτη
3.το φως
4. βούτυρο
5.τα κύματα
6.το βράδυ
7. τα Φώτα

52. 51
► (3) Να συμπληρώσετε τα κενά των παρακάτω προτάσεων με
τον κατάλληλο τύπο του ουσιαστικού που βρίσκεται στην
παρένθεση.
1. Το σχήμα του …………………. (πρόσωπο) πολλών ανθρώπων είναι ωοειδές.
2. Οι ανάγκες του.................. (άτομο) στην εποχή μας είναι πολλές.
3. Το άρωμα του …………………………. (τριαντάφυλλο) αρέσει σε όλους.
4. Φοβηθήκαμε από την τρικυμία, γιατί βρισκόμασταν στη μέση του ……………. (πέλαγος).
5. Όλα έχουν ελεγχθεί, ώστε να μην υπάρχει περίπτωση ............... (λάθος).
6. Το βράδυ ρίχνουμε τα ................... (δίχτυ) και τα μαζεύουμε το πρωί.
7. Δίκαια ο 18ος αι. ονομάστηκε «αιώνας των...............» (φως).
8. Τα ……………. (βράδυ) μαζευόμασταν όλοι πολύ νωρίς στο σπίτι.
9. Αυτό το αυτοκίνητο είναι ειδικό για τη μεταφορά.............. (κρέας).
10. Η προσπάθεια των ................... (καθεστώς) να κρατηθούν στην εξουσία είναι συχνά
αγωνιώδης.
► (4) Να σχηματίσεις και άλλες προτάσεις χρησιμοποιώντας τα ουσιαστικά που υπογραμμίζονται και
σε άλλες πτώσεις.
1. Το Σύνταγμα αναφέρει και τα καθήκοντα του πολίτη.
2. Ελληνικά προϊόντα βρίσκουμε και σε ξένες χώρες.
3. Οι βάσεις με τα άλατα δίνουν οξέα.
4. Έκανε το παν για να τους πείσει, αλλά δεν τα κατάφερε.
5. Η αρχή των όντων αποτελεί το πιο βασικό πρόβλημα της φιλοσοφίας.
6. Η μόλυνση του περιβάλλοντος είναι ένα από τα προβλήματα του σύγχρονου πολιτισμού.
► (5) Να συμπληρώσεις τα κενά με τον κατάλληλο τύπο των ουσιαστικών που βρίσκονται μέσα στο
πλαίσιο.
1. Η παρακολούθηση μιας παράστασης παιδικού ………………. έχει να παρουσιάσει πολλά
……………….
2. Είναι πολύ σημαντικό οι παιδικές ………………….. να διαθέτουν άριστη ηθοποιία και αισθητική,
μουσική, χορό, τραγούδι, γιατί μέσα από αυτά διαμορφώνονται όχι μόνον αυριανοί ………………
αλλά και ……………………… .
3. Ένα παιδικό ή νεανικό βιβλίο μπορεί συχνότατα να κρύβει στις σελίδες του πικρές πλευρές της
ζωής, να μιλάει για θλιβερά ………………… ή για καυτά κοινωνικά …………………………..
4. Στον ίσκιο της αυλής τα καλοκαίρια εμείς τα παιδιά παίζαμε και οι …………………
έπιναν ………………..
5. Οι επισκέπτες προέρχονται από πολλές χώρες και συμπεριλαμβάνονται μέσα σ’ αυτούς
καθηγητές ……………, ........................... ................... και ………………………….. .
γεγονός πλεονέκτημα θέατρο πανεπιστήμιο
συγγραφέας μουσαφίρης πολίτης παράσταση
πρόβλημα θεατής δημοσιογράφος καφές

53. 52
Ιδιόκλιτα ουσιαστικά
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Να βρείς για καθένα από τα ουσιαστικά που ακολουθούν έναν άλλο τύπο διαφορετικού
γένους.
π.χ. ο σπουργίτης → το σπουργίτι
το κρίνο –
το μελάνι –
το δείπνο –
το αμάξι –
το πεύκο –
η γέφυρα –
το γαϊδούρι –
ο τζίτζικας
► (2) Χρησιμοποίησε την κατάλληλη λέξη από τα ζευγάρια που ακολουθούν:
α. Ξαφνικά έπεσε κάτω χωρίς να βγάλει ………….. ( ο αχνός, η άχνα).
β. Έβαλε τα χρήματα στ…. ……………… (το τραπέζι, η τράπεζα), για να παίρνει τον τόκο.
γ. Και …… δύο …………….. , αρσενικό και θηλυκό, έχουν τα ίδια δικαιώματα.
(η φυλή, το φύλο).
δ. Το δυνατό κύμα θα ανέτρεπε ………………………… (η σκάφη, το σκάφος).
2. Kλίση επιθέτων
1. - ος, -η, -ο Καλός, -ή, -ό
Όμορφος, -η, -ο
2. - ος, -α, -ο Ωραίος, -α, -ο
Πλούσιος, -α, -ο
3. - ός, -ιά, -ό Γλυκός, -ιά, -ό
Ξανθός, -ιά, -ό
4. - ύς, -ιά, -ύ Βαθύς, -ιά, -ύ
Ελαφρύς, -ιά, -ύ
5. - ής, -ιά, -ί Καφετής, -ιά, -ί
Χρυσαφής, -ιά, -ί
Σταχτής, -ιά, -ί
Βυσσινής, -ιά, -ί
6. - ης, -α, -ικο Ζηλιάρης, -α, -ικο
Παραπονιάρης, -α, -ικο
7. - ης, - ης, - ες διεθνής-διεθνής-διεθνές
συνήθης-συνήθης-σύνηθες

54. 53
ΑΣΚΗΣΗ
Αφού σχηματίσεις τα 3 γένη των επιθέτων, να τα κατατάξεις στο σωστό πλαίσιο.
σγουρομάλλης, δασύς, ουρανής, έντεχνος, επιμελής, γνωστικός, συμβολικός, σιδερένιος,
αστείος, αθώος, ειλικρινής, πανούργος, όγδοος, δίκαιος, αυτάρκης, φτωχός, παχύς, επιτήδειος,
ευτυχής, αρχάριος, ανιαρός, μαβής, γιγάντιος, πεισματάρης, κακοήθης, παιχνιδιάρης,
πενηντάρης, μακρύς, πλατύς, υγιής.
- ος, -η, -ο
- ος, -α, -ο
- ός, -ιά, -ό
- ύς, -ιά, -ύ
- ής, -ιά, -ί
- ης, -α, -ικο
- ης, - ης, - ες

55. 54
α) Επίθετα σε - ος, - η, - ο και - ος, - α, -ο
► (1) Συμπλήρωσε τα κενά, διαλέγοντας το κατάλληλο επίθετο από το πλαίσιο:
απέραντος, πελώριος, ανέφελος, δεκαπενθήμερος, αρχάριος, κατάφυτος,
πρόχειρος, έκτακτος, τελευταίος, εγχώριος, βρεφοκομικός, ξένος, μυστικός.
1. Το περιβόλι μας είναι ένα κομμάτι του …………………… κόσμου κάτω από τον
ουρανό.
2. Θυμόταν πάντα με νοσταλγία τους κάμπους …………………… της χώρας του.
3. Η θέα των ………………….. κυμάτων δεν τον τρόμαζε.
4. Το θέατρο ήταν ……………….. και οι ηθοποιοί …………………………
5. Τελικά έγινε συγκερασμός των ……………… απόψεων με κείνες που διατυπώθηκαν
στην αρχή.
6. Η κυβέρνηση προγραμμάτισε την ίδρυση ……………………………. σταθμών.
7. Ο υπουργός ενδιαφερόταν για την εξαγωγή των ……………........ προϊόντων και την
εισαγωγή …………………… συναλλάγματος.
8. Δεν έλειψαν βέβαια και οι ………………….. συνεδριάσεις κατά τις οποίες έπαιρναν
μέτρα.
9. Αποφάσισαν την έκδοση μιας ………………………………………….εφημερίδας.
► (2) Να σχηματίσεις τα τρία γένη των επιθέτων που βρίσκονται στο παρακάτω κείμενο:
Έχω για του παιδιού το νου μια ιδέα κάπως διαφορετική από άλλους. Πιστεύω πως το μυαλό του
μπορεί να χωνέψει τροφή πιο λεπτή και πιο βαθιά κι απ’ όση συνηθίζουμε να του προσφέρουμε.
Μέσα στο μικρόκοσμο της ψυχής του γίνονται πράγματα πιο πολλά κι απ’ όσα φαντάζονται του
κόσμου οι ψυχολόγοι. Οι πιο μεγάλοι άνθρωποι μου φαίνεται πως είν’ εκείνοι που από τα πρώτα
χρόνια τους γρικούσανε κουβέντες και αναστρεφότανε με ιδέες πιο ψηλές από το παιδιακίσιο
το μπόι τους.
Κ. Παλαμάς
αρσενικό θηλυκό Ουδέτερο

56. 55
► (3) Να τονίσεις τις λέξεις στις φράσεις που ακολουθούν:
1. σκεψεις επιτηδειων ανθρωπων
2. αποτελεσματα αδεξιων χειρισμων
3. επιδομα για τους ανεργους
4. κινδυνος παγκοσμιου πολεμου
5. το δικαιο τα του ισχυροτερου
6. η φροντιδα του αρρωστου παιδιου
7. η εξεταση του αρρωστου
8. επίδομα ανηλικων εργαζομενων
9. η εκμεταλλευση των ανηλικων
10. ο φοβος του αγνωστου
11._ οι θεσεις των επισημων προσωπων
ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ
► (4) Συμβουλέψου τη Γραμματική σου και συμπλήρωσε τα κενά:
Γέρ….κος, γυάλ…. νος, σφριγ...λός, μεταξ….τός, αμαρτ…..λός, φετ…νός, βουν….σιος,
αντρ….ος, γυναικ…..ος, βόρ….ος, υπόγ….ος, κυκλώπ…….ος, τίμ….ος, πυθαγόρ…..ος,
ακμ…..ος, πειναλ…..ος, διψαλ…..ος, κραυγαλ….ος, σιωπ….λός, αγκαθ….τός, κουκλ...στ...κος,
Βαρβάκ……ο, σεβάσμ…..ος, ουράν….ος, μαλαματ...ν...ος, θαλάσσ….ος, χειμωνιάτ…κος,
Μετσόβ…..ο.
β) Επίθετα σε - ύς, -ιά, - ύ και -ής, - ιά, -ί.
βαθύς, βαθιά, βαθύ - σταχτής, σταχτιά, σταχτί
► Συμπλήρωσε τα κενά με επίθετα του πλαισίου:
βαθύς, δασύς, θαλασσής, τραχύς, παχύς, πλατύς, βαρύς,
φαρδής, μαβής, καφετής, μακρύς, χρυσαφής, βυσσινής.
1. Εκείνη τη χρονιά ο χειμώνας ήταν πολύ ……………..
2. Στα πυκνά του φρύδια και τα ……………….. του στήθη έβλεπες ζωντανεμένη την παλικαριά.
3. Ξαφνικά έπεσε σε ………………. συλλογή.
4. Ξάπλωσε κάτω από τον …………….. ίσκιο.
5. Το …………… ποτάμι δε βουίζει, λέει μια παροιμία.
6. Στην άκρη περίπου της …………………… πεδιάδας τίναζε τα κλαδιά του ένας πεύκος.
7. Οι …………………….. ώμοι και τα ……………… μουστάκια έδειχναν τύπο αθλητικό.
8. Έληξε η εποχή των ………………………. αγελάδων.
9. Στο λαιμό της φορούσε περιδέραιο από ……………… χάντρες.
10. Τα μάτια του ήταν, θαρρώ, ………………
11. Ο Μυριβήλης έγραψε το …………….. βιβλίο.
12. Οι άκρες των ………………….. ματιών της κατέληγαν σε μια ………….. γραμμή.
13. Οι ……………..ουρανοί του Βορρά την έκαναν να μελαγχολεί.
14. Ο ήλιος καθώς χανόταν πότιζε χρυσάφι τον ουρανό, ώσπου ο ορίζοντας έγινε
πέρα ως πέρα ………………...
15. Οι ……………….. πέτρες πλήγωναν τα πόδια της.
16. Το πυρηνοκίνητο υποβρύχιο ερευνούσε τον πυθμένα του πιο …………. ωκεανού, του Ειρηνικού

57. 56
γ) Επίθετα σε - ης, - α, - ικο.
ο ζηλιάρης, η ζηλιάρα, το ζηλιάρικο ► Ζηλιάρης λέγεται αυτός που ζηλεύει. Πώς λέγεται:
αυτός που φοβάται· αυτός που πεισμώνει· αυτός που αρρωσταίνει·
αυτός που γκρινιάζει· αυτός που κάνει ζημιές· αυτός που είναι κίτρινος.
δ) Επίθετα σε - ης, - ης, - ες.
► (1) Να κλίνεις στον ενικό και πληθυντικό αριθμό τις φράσεις:
• ο συνεχής εξοπλισμός, η διεθνής συνθήκη, το στοιχειώδες καθήκον.
► (2) Συμβουλέψου τη γραμματική σου και συμπλήρωσε τις φράσεις:
Επιεικής, -ής, -ές
1. Δε συμπαθούσε τους αυστηρούς· ο ίδιος μάλιστα ήταν πολύ………………
2. Είχε όλα τα γνωρίσματα του συνετού και …………………ανθρώπου.
Διεθνής, -ής, -ές
3. Και σήμερα ακόμη εξακολουθεί να είναι Πρόεδρος του …………….Ερυθρού Σταυρού.
4. Τα κράτη πρέπει να σέβονται τις ……………….. συμφωνίες.
5. Τα κράτη πήραν αυστηρά μέτρα για την προστασία των ………….. αεροδρομίων και
των αεροπορικών γραμμών.
Συνεχής, -ής, -ές
6. Η συνεννόηση ήταν αποτέλεσμα ........................... και αμοιβαίου ενδιαφέροντος.
7. Το ……………. ωράριο την είχε κουράσει.
Στοιχειώδης, -ης, -ες
8. Αμελεί ακόμη και τα πιο. ……………………καθήκοντά του.
9. Δεν έδειχνε απέναντί του ούτε τον ………….... σεβασμό.
10. Ο μισθός του δεν τον έφτανε ούτε για την αντιμετώπιση των πιο ………………
αναγκών του.
Ελλιπής, -ής, -ές
11. Ποιες προτάσεις ονομάζονται …………………..;
12. Κι αυτή η πρόταση είναι…………………….
Μεγαλοφυής, -ής, -ές
13. Είχε το σπινθηροβόλο πνεύμα μιας ……………………. γυναίκας.
14. Θαύμαζε τους ………………… άνδρες της ιστορίας.
Ιδεώδης, -ης, -ες
15.Οι όροι της συνθήκης ήταν ……………………..
16.Καθυστερούσε, γιατί απεδίωκε …………………… λύση.

58. 57
► (3) Να γράψεις τα ονοματικά σύνολα στην ίδια πτώση του άλλου αριθμού.
τον ευσεβή άνθρωπο ………………………………………………..
τους νομοταγείς πολίτες ………………………………………………..
των προσεχών εβδομάδων ………………………………………………
των αναιδών ανθρώπων ………………………………………………
το αειθαλές δέντρο ……………………………………………
των επικερδών επαγγελμάτων ………………………………………………
τη συνεχή φροντίδα ………………………………………………
τα ακριβή στοιχεία ………………………………………………
του επιεικούς μέτρου ………………………………………………
τη μεγαλοπρεπή είσοδο ……………………………………………….
Κάποια επίθετα σε -ης, -ης, -ες μπορούν κάποτε να αντικατασταθούν από άλλα ή από μετοχές σε
- ος, - η, - ο που έχουν την ίδια ρίζα και την ίδια σημασία:
Παράδειγμα: θεμελιώδης, - ης, - ες → θεμελιακός, - ή, - ό
ευτυχής, - ής, - ές ,→ ευτυχισμένος, - η, - ο
επιτυχής → επιτυχημένος, ευγενής → ευγενικός
Σημείωση: Σε ορισμένες όμως στερεότυπες εκφράσεις το επίθετο σε - ης, - ης, - ες
δεν μπορούμε να το αντικαταστήσουμε.
Παράδειγμα: Ο Παύλος ήταν μανιώδης (όχι μανιακός) συλλέκτης νομισμάτων.
► (4) Χρησιμοποίησε μέσα σε φράσεις μετασχηματισμένα τα επίθετα:
ατυχής, ευτυχής, δυστυχής, μυθώδης, δασώδης, βροντώδης, ευώδης, συνήθης, ασυνήθης,
επωφελής, ακανθώδης, διαφανής, αμφιρρεπής, απρεπής.
► (5) Να συμπληρώσεις τα κενά με τον κατάλληλο τύπο των επιθέτων που δίνονται μέσα στο πλαίσιο.
συνεχής, πλατύς, πολύς, ιδεώδης, στοιχειώδης, διεθνής, ανεπιτυχής, δαιδαλώδης
1. Κατάφερε να τους συμφιλιώσει ύστερα από πολλές ………………. προσπάθειες.
2. Το άρθρο έχει σκοπό να σας ενημερώσει για τη λειτουργία της ………………. Νεανικής
Βιβλιοθήκης του Μονάχου.
3. Ύστερα από …………. σκέψη αποφάσισε να φύγει.
4. Η συνεννόηση ήταν αποτέλεσμα ………………. και αμοιβαίου ενδιαφέροντος.
5. Οι δρόμοι της πόλης μας είναι ……………………..
6. Οι συνθήκες εργασίας σ’ αυτή την επιχείρηση είναι ………………. .
7. Είναι καταπληκτική η εντύπωση που προκαλεί αυτό το …………………. κτίριο.
8. Δεν έδειχνε απέναντι του ούτε τον …………………… σεβασμό.

59. 58
► (6) Να συμπληρώσεις τις φράσεις με τους κατάλληλους τύπους των λέξεων που βρίσκονται στην
παρένθεση.
1. Δεν αντέχω τη …………………………………….. (συνεχής πίεση).
2. Ορισμένα κράτη δε σέβονται τους ……………………………. (διεθνής κανόνας) δικαίου.
3. Ορισμένες ομάδες είναι πολύ ……………………… (δημοφιλής).
4. Έκανε έκκληση για ....................... ………………….. (αρραγής ενότητα).
5. Παρακολούθησε τη διάλεξη του ............................................…. (διαπρεπής αρχαιολόγος).
6. Δε γνωρίζω το …………………………. (ακριβής) έτος της γέννησής του.
7. Οι μαθητές επισκέφτηκαν διάφορα ……………………………………. (ευαγές ίδρυμα).
8. Χαθήκαμε στους ……………………………………………… (δαιδαλώδης δρόμος) της πόλης.
9. Ήμασταν μάρτυρες του πιο ……………………………………………. (ειδεχθές έγκλημα).
10. Το Υπουργείο Γεωργίας ανέθεσε στα δασαρχεία την εκμετάλλευση των …………………..
........................... (δασώδης περιοχή).
► (7) Συμπλήρωσε το κενό με τη λέξη που βρίσκεται στην παρένθεση:
1. Οι δρόμοι της πόλης μας είναι ………….. και η οργάνωση της πυροσβεστικής υπηρεσίας
……………………….. πλατύς, ιδεώδης).
2. Πλησιάσαμε σ’ έναν ………………… και ……………………όρμο. (βραχώδης, ακατοίκητος).
3. Προσέξτε το εξής ………………………… φαινόμενο (μυστηριώδης).
4. Μέσα στο χάος της ………………………….. εποχής, όταν τελείωσε ο πόλεμος του νερού και της
φωτιάς, απέμεινε νικητής το νερό (η πρωτογενής).
5. Η έκλειψη του ήλιου ήταν πάντα ένα …….……………….. θέαμα (μεγαλειώδης).
6. Τα σπίτια ήταν καμωμένα από ………………… υλικά (ευτελής).
7. Δεν τα καθαρίζουν όλα τα χόρτα. Αφήνουν πάντα μερικά …………………… για να συγκρατούν το
έδαφος (αβλαβής).
8. Το κλάδεμα του τσαγιού στις πεδιάδες πρέπει να γίνεται κάθε χρόνο, ενώ στις ………………….
περιοχές πρέπει να γίνεται κάθε οχτώ χρόνια (λοφώδης).
9. Τα κοράλλια αναπτύσσονται στη ………………… (βραχώδης) ακτή σχηματίζοντας έναν θύσσανο.
10. Όταν η κορυφή της σκιάς της σελήνης πέφτει έξω από τη γη, έχουμε ……………………. έκλειψη,
και τότε ο ήλιος παρουσιάζεται σαν ένας μαύρος κύκλος μ’ ένα ..……………… δακτύλιο ολόγυρά
του (δακτυλιοειδής, φωτεινός).
11. Τα ……………………….. νησιά είναι χτισμένα από αποικίες ……………..ζώων που μοιάζουν με
……………………….ανεμώνες. (κοραλλιογενής, μικρός, θαλάσσιος).

60. 59
δ) Ανώμαλα επίθετα
ο πολύς, η πολλή, το πολύ
ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ
Οι τύποι που έχουν στην κατάληξη -υ γράφονται με ένα λ (πολύς, πολύ)· όλοι οι άλλοι γράφονται
με δύο λλ (πολλοί, πολλή, πολλά).
► (1) Βάλε το επίθετο πολύς στον κατάλληλο τύπο:
1. Στη στιγμή συγκεντρώθηκε ……...... κόσμος.
2. Είχα να διανύσω ακόμη ………….. δρόμο.
3. Στην αφετηρία είχαν συγκεντρωθεί ………….. δρομείς. Λίγοι όμως από αυτούς τερμάτισαν.
4. Τη νύχτα έπεσε ………………. βροχή και πλημμύρισαν οι δρόμοι.
5. Του έκανε ένα ακριβό δώρο, δείγμα, θαρρώ, της ……………. αγάπης που του είχε.
6. Θυμούμαι ότι έδειχνες πάντοτε …………………. κατανόηση στις υποθέσεις μου.
7. Ο Σωκράτης δεν πίστευε στη γνώμη των ……………..
8. Γύρισε …………. χώρες και γνώρισε …………... ανθρώπους· ήταν πολυταξιδεμένος.
9. Οι ……………….. γνώμες βουλιάζουν το καράβι.
10. Η διεξοδική συζήτηση απαιτεί τη διατύπωση ………………και ποικίλων απόψεων.
11. .................. φορές επιθύμησα να γράψω το βίο και την πολιτεία εκείνου του μοναδικού μου
φίλου.
12. Οι ορειβάτες τα χρειάστηκαν. To ………... κρύο τούς είχε παραλύσει τα πόδια.
13. Όπου ακούς …………….. κεράσια, κράτα και μικρό καλάθι.
14. Τα.................... λόγια είναι φτώχεια.
15 ………….. καράβια στο γιαλό δεν ξέρω τι γυρεύουν.
► (2) Συμπλήρωσε τους τύπους του επιθέτου πολύς και επιρρ. πολύ και αφηγήσου προφορικά μια
φανταστική ιστορία, όπου χρησιμοποιούνται οι παρακάτω παροιμίες.
1. …………… κακό για το τίποτα.
2. …………. ελιές, …………… πίκρες.
3. Τα …….…… γέλια φέρνουν κλάματα.
4. Όπου λαλούν ……………. κοκόροι, αργεί να ξημερώσει.
5. Όποιος γυρεύει τα …………… χάνει και τα λίγα.
6. Άκουε ……………… και λέγε λίγα.
7. Τα ……………….. λόγια είναι φτώχεια.
8. Οι ……………….. γνώμες βουλιάζουν το καράβι.
9. Όποιος αγάλια περπατεί, ........................μακριά πηγαίνει.
10. Όπου ακούς …………….. κεράσια, κράτα και μικρό καλάθι.

61. 60
► (3) Ολοκλήρωσε την παρακάτω αφήγηση με ερωτήσεις ή απαντήσεις που περιέχουν τύπους του
επιθέτου πολύς ή το επίρρημα πολύ.
Να πώς φαντάζομαι την πρώτη μου συνάντηση μ’ έναν εξωγήινο:
…………… ο φόβος και ………………… οι ερωτήσεις:
- Γεια σου φίλε· καλωσόρισες στην ................ τάραχη Γη μας!
Βρίσκεται ………….. μακριά ο πλανήτης σου;
- Έχεις μαζί σου …………… συνταξιδιώτες;
- ……………………………………………….
- ………………………………………………..
- ………………………………………………..
- Χάρηκα …………….. για τη γνωριμία.
► (4) Να συμπληρώσετε τις φράσεις με τους κατάλληλους τύπους του επιθέτου
ο πολύς, η πολλή, το πολύ.
1. Καταβάλαμε ……………. προσπάθεια, για να επιτύχουμε.
2. ……………. λόγος γίνεται τελευταία για την έξαρση της εγκληματικότητας.
3. Δε μου αρέσει ο …………. θόρυβος και η ……………. φασαρία.
4. Υποδέχτηκαν την πρότασή μου με …………………… ενθουσιασμό.
5. Χρειάζεται ………………… προσοχή, όταν περνάμε το δρόμο.
6. Στην αφετηρία είχαν συγκεντρωθεί …………………… δρομείς.
7. Άλλα ζώα είναι συνηθισμένα στο ……… κρύο και άλλα στην ………… ζέστη.
8. ……………γυναίκες είναι πιο ευσυνείδητες στη δουλειά τους από …………. άνδρες.
9. Η συμπεριφορά ………………. ανθρώπων είναι απαράδεκτη.
10. Κατάφερε να αναδειχτεί με …………. μόχθο.

62. 61
3. ΤΟ ΟΝΟΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΤΟ ΡΗΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ
Συνήθως το ονοματικό μέρος προηγείται και το ρηματικό μέρος ακολουθεί.
Αρκετές φορές όμως μπορεί η σειρά τους να είναι αντίστροφη.
Π.χ. Πολλοί ψίθυροι ακούστηκαν εκείνη τη στιγμή.
Ακούστηκαν εκείνη τη στιγμή πολλοί ψίθυροι.
Ο σκύλος γάβγιζε εκείνη τη στιγμή.
Εκείνη τη στιγμή ο σκύλος γάβγιζε.
Ο σκύλος εκείνη τη στιγμή γάβγιζε.
► (1) Σχημάτισε προτάσεις διαλέγοντας, για την κάθε ομάδα λέξεων της πρώτης στήλης,
μια ομάδα λέξεων της δεύτερης στήλης.
Α΄ Β΄
Ο σκύλος μας
Η γιαγιά μου
Τα άσπρα μαλλιά του
Ο παππούς μου
Τα χωράφια του παππού
Ο κήπος μας
ήταν καταπράσινος
έδειχναν την ηλικία του
είχε γαλανά μάτια
ήταν εύφορα
γάβγιζε όλη τη νύχτα
έκανε λογαριασμούς
► (2) Από τις παρακάτω φράσεις λείπει ή το ονοματικό ή το ρηματικό μέρος. Πρόσθεσέ το
και σχημάτισε προτάσεις, σύμφωνα με το παράδειγμα:
ΟΝΟΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΡΗΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ
Ο εγγονός αγαπούσε τη γιαγιά του
δεν ήξερε γράμματα
φρόντιζε το υποστατικό του παππού
Η γιαγιά
μπήκαμε στην άμαξα
Τα πλοία της γραμμής
ανέβηκε στο βουνό
❖ Το ΟΣ, το οποίο φανερώνει ποιος ενεργεί ή δέχεται μια ενέργεια ή βρίσκεται
σε μια κατάσταση, λέγεται υποκείμενο του ρήματος.
Το υποκείμενο μπαίνει σε ονομαστική πτώση.
Το υποκείμενο το βρίσκουμε, αν απαντήσουμε στην ερώτηση που μπορούμε να σχηματίσουμε
με την αντωνυμία ποιος και το ρήμα της πρότασης: «Ποια γέλασε;», «Η μητέρα».
Η μητέρα είναι το υποκείμενο του ρήματος γέλασε.

63. 62
❖ Πρόσεξε τα τρία είδη του ρήματος (αμετάβατο, μεταβατικό, συνδετικό)
και τη μορφή του ΡΣ στην κάθε περίπτωση:
1) Η μητέρα έτρεξε Ρ
2) Ο Κώστας χτύπησε την πόρτα Ρ + Α
Η Ελένη έδωσε τον αναπτήρα στον παππού. Ρ + Α (Α)
3) Η Ελένη είναι αδύνατη Ρ + Κ
Η Τίνα έγινε καθηγήτρια Ρ + Κ
Ρ = ρήμα, Α = αντικείμενο, Κ = κατηγορούμενο
Τα τρία είδη του ρήματος
1) αμετάβατα: το υποκείμενό τους ενεργεί, αλλά η ενέργειά του δεν πηγαίνει σε άλλο
πρόσωπο ή πράγμα, π.χ. το ρήμα έτρεξε (στο παρ. 1) είναι αμετάβατο.
2) μεταβατικά: το υποκείμενο τους ενεργεί και η ενέργειά του πηγαίνει (μεταβαίνει)
Σε άλλο πρόσωπο ή πράγμα, ή το επηρεάζει,
π.χ. τα ρήματα χτύπησε και έδωσε (στα παρ. 2) είναι μεταβατικά.
❖ Το πρόσωπο ή το πράγμα στο οποίο πηγαίνει η ενέργεια του υποκειμένου του μεταβατικού
ρήματος λέγεται αντικείμενο,
λ.χ. την πόρτα, τον αναπτήρα, στον παππού (στα παρ. 2) είναι αντικείμενα.
► Ποια από τα ρήματα των παρακάτω προτάσεων είναι μεταβατικά και ποια αμετάβατα;
Ποιο είναι το αντικείμενο του κάθε μεταβατικού ρήματος;
Το σπουργίτι πετάει. Ο υλοτόμος κόβει ξύλα. Η Ελένη φεύγει.
Ο Στέφανος εκμεταλλεύεται τον πελάτη του. Ο Γιώργος λυπάται τους φτωχούς.
«Κτυπά την πόρτα δυνατά, τα παραθύρια τρίζουν».
3) συνδετικά: Τα ρήματα είμαι, γίνομαι, φαίνομαι κ.τ.ό. συνδέουν ονόματα με τα υποκείμενά
τους (παρ. 3).
❖ Το όνομα, στις περιπτώσεις αυτές, δίνει μια ιδιότητα στο υποκείμενο και λέγεται
κατηγορούμενο , (λ.χ. το επίθετο αδύνατη και το ουσιαστικό καθηγήτρια
στα παρ. 3 είναι κατηγορούμενα).
Επομένως, σύμφωνα με τα παραπάνω τρεις είναι οι απλές μορφές του ΡΣ:
Ρ έτρεξε
Ρ + Α χτύπησε την πόρτα
Ρ + Κ είναι αδύνατη

64. 63
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το κατηγορούμενο βρίσκεται σε πτώση ονομαστική, όταν μας δίνει μια πληροφορία για
το υποκείμενο του ρήματος,
π.χ. Πολλά μουσεία ήταν σπίτια – O Ρέμινγκτον θεωρείται σπουδαίος ζωγράφος.
Το κατηγορούμενο αυτό λέγεται κατηγορούμενο του υποκειμένου.
Το κατηγορούμενο βρίσκεται σε πτώση αιτιατική, όταν μας δίνει μια πληροφορία για το
αντικείμενο του ρήματος, π.χ. Τον θεωρούν σπουδαίο ζωγράφο.
Το κατηγορούμενο αυτό λέγεται κατηγορούμενο του αντικειμένου.

65. 64
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Στις επόμενες φράσεις υπογράμμισε το ρηματικό μέρος και σημείωσε τα αντικείμενα
και τα κατηγορούμενα (αν υπάρχουν).
1. Το τρένο ήταν γεμάτο κόσμο.
2. Οι ώρες τού φαίνονταν ατέλειωτες.
3. Προσφέρετε δώρα στους φίλους σας;
4. Δε σε ενοχλεί ο θόρυβος;
5. Ο καιρός χάλασε ξαφνικά.
6. Αισθάνομαι κιόλας κουρασμένος.
7. Προσέξτε την υγεία σας.
8. Όλοι διψούσαμε το μεσημέρι.
9. Ο ξάδελφός μου διορίστηκε καθηγητής σε επαρχιακή πόλη.
10. Ο ήλιος έλαμπε.
11. Η Αθηνά έτρεχε.
12. Η μητέρα άνοιξε την πόρτα.
13. Ο παππούς έστειλε δώρα στον εγγονό.
14. Ο Πέτρος είναι θαρραλέος.
15. Ο Πέτρος έγινε φοιτητής.
► (2) Να υπογραμμίσεις τα συνδετικά ρήματα και να βρείτε ποια είναι τα κατηγορούμενα
και πού αναφέρεται το καθένα.
1. Εσύ είσαι η αιτία της καταστροφής μου.
2. Το νερό φαινόταν παγωμένο.
3. Ο Πέτρος κατάντησε ερείπιο από τα βάσανα.
4. Ο Γ. Σεφέρης υπηρέτησε ως διπλωμάτης σε πολλές πρεσβείες μας.
5. Ονομάζομαι Παπαδόπουλος.
6. Η καρδιά σου είναι από πέτρα.
7. Η Κύπρος αναγνωρίστηκε ανεξάρτητο κράτος.
8. Ο Γιάννης αποδείχτηκε καλόπιστος κριτής.
9. Ο αδελφός μου εκλέχτηκε βουλευτής.
10. Ανακηρύχτηκε ευεργέτης της πόλης.
11. Οι περισσότεροι ήρωες του 1821 γεννήθηκαν και πέθαναν φτωχοί.
12. Έμεινα άναυδος από το θέαμα.
13. Διορίστηκα πρόσφατα καθηγητής.
► (3) Να σχηματίσεις φράσεις χρησιμοποιώντας σε καθεμιά από αυτές είτε ως υποκείμενο είτε
ως κατηγορούμενο τις λέξεις που σας δίνονται:
απόλαυση, ελευθερία, παραμύθι, παιδί
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

66. 65
► (4) Χρησιμοποιώντας τις λέξεις της Α΄ στήλης ως υποκείμενα και τις λέξεις της Γ΄ στήλης
ως κατηγορούμενα, να σχηματίσεις προτάσεις, αφού βάλεις στον κατάλληλο τύπο τα
συνδετικά ρήματα της Β΄ στήλης.
Α Β Γ
Ο κατηγορούμενος θεωρούμαι γνήσιος
Η κατάσταση αποδεικνύομαι κουρασμένος
Οι τίμιοι παραμένω ίδιος
Ο διευθυντής φαίνομαι φτωχός
Η υπογραφή πεθαίνω ένοχος
4. ΤΟ ΕΠΙΘΕΤΟ
Τα επίθετα αναφέρονται στα ουσιαστικά και δίνουν σ’ αυτά ένα γνώρισμα, δηλαδή λένε
τι λογής είναι. Π.χ. Φέρε μου το κίτρινο τετράδιο.
Τα επίθετα και τα ουσιαστικά που αυτά προσδιορίζουν συμφωνούν μεταξύ τους:
στο γένος, στον αριθμό, στην πτώση.
➢ Το επίθετο που αποτελεί μέρος ενός ΟΣ και που προσδιορίζει ένα ουσιαστικό λέγεται
επιθετικός προσδιορισμός.
Ως επιθετικοί προσδιορισμοί χρησιμοποιούνται, εκτός από επίθετα,
και άλλα μέρη του λόγου (όταν έχουν σημασία επιθέτου).
1) μετοχές: Το πληγωμένο πουλί τίναξε τα φτερά του.
2) αντωνυμίες: Τέτοιον άνθρωπο και ποιος δεν τον αγαπά;
3) αριθμητικά: Τον πρώτο χρόνο δυσκολεύτηκε· ύστερα συνήθισε.
Σήμερα απουσίαζαν τρεις μαθητές.
4) ουσιαστικά: Γριά γυναίκα, και δεν άντεξε στις ταλαιπωρίες.
Γιατρός άνθρωπος, και να μην καταλαβαίνει από αρρώστιες!

67. 66
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Να χρησιμοποιήσεις καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις σε δύο φράσεις. Στη μία φράση η
λέξη να χρησιμοποιείται ως επιθετικός προσδιορισμός και στην άλλη ως κατηγορούμενο.
περήφανος ……………………………………………………………………..
…………………………………………………………………….
γαλήνιος ……………………………………………………………………..
……………………………………………………………………..
έρημος ……………………………………………………………………….
……………………………………………………………………….
τελευταίος ……………………………………………………………………..
……………………………………………………………………..
ψύχραιμος ……………………………………………………………………..
………………………………………………………………………
► (2) Να εντοπίσεις τους επιθετικούς προσδιορισμούς που υπάρχουν στο κείμενο.
Φιλική εξυπηρέτηση
Σαν παράδειγμα για το σωστό τρόπο να βοηθάς τους φίλους ο κ. Κ. αφηγήθηκε τούτη
την ιστορία: Πήγαν κάποτε τρία παλικάρια σ’ έναν γέρο Άραβα και του είπαν:
«Ο πατέρας μας πέθανε. Μας άφησε κληρονομιά δεκαεφτά γκαμήλες και στη διαθήκη του ορίζει
ο μεγαλύτερος να πάρει τις μισές, ο δεύτερος το ένα τρίτο και ο μικρότερος το ένα ένατο. Τώρα δεν
μπορούμε να συμφωνήσουμε στη μοιρασιά, βγάλε, λοιπόν, εσύ την απόφαση».
Ο Άραβας σκέφτηκε και είπε: «Καθώς βλέπω, για να κάνετε σωστή μοιρασιά, σας χρειάζεται
άλλη μία γκαμήλα. Εγώ έχω μία μονάχα, μα, ας είναι, σας την παραχωρώ. Πάρτε την, κάντε τη
μοιρασιά και φέρτε σε μένα ό,τι περισσέψει».
Τα παλικάρια πήραν την γκαμήλα, τον ευχαρίστησαν για τη φιλική εξυπηρέτηση και μοίρασαν
μετά τις δεκαοχτώ γκαμήλες έτσι που ο μεγαλύτερος πήρε τις μισές, που ήταν εννιά, ο δεύτερος
το ένα τρίτο, που ήταν έξι, και ο μικρότερος το ένα ένατο, που ήταν δύο. Σαν χώρισαν όμως τις
γκαμήλες, είδαν με απορία ότι μία τους περίσσευε. Αυτή την επέστρεψαν στο γέρο φίλο τους και τον
ευχαρίστησαν πάλι.
Ο κ. Κ. είπε ότι αυτή ήταν μια σωστή φιλική εξυπηρέτηση, γιατί δεν απαιτούσε μεγάλες θυσίες.
Μπ. Μπρεχτ «Ιστορίες του κ. Κόινερ»
► (3) Σχημάτισε δέκα περιόδους:
- πέντε με επιθετικές αντωνυμίες (εκείνος, όποιος, τόσος, ποιος, αυτός)
- πέντε με επιθετικά αριθμητικά (τέταρτος, διπλός, τριπλάσιος, ένας, τέσσερα).
Παράδειγμα:
Εκείνον τον άνθρωπο δεν τον συμπάθησα ποτέ.
Ο Απρίλης είναι ο τέταρτος μήνας του έτους.

68. 67
► (4) Συχνά το επίθετο παίρνει τη θέση του ουσιαστικού που παραλείπεται και
χρησιμοποιείται αυτό ως ουσιαστικό.
Στα επόμενα παραδείγματα ποια ουσιαστικά παραλείπονται;
1. Μαζί με τα ξερά καίγονται και τα χλωρά.
2. Το ποινικό δίκαιο είναι κλάδος της νομικής.
3. Τη δημοτική τη χρησιμοποιεί ο λαός, την καθαρεύουσα τη χρησιμοποιούσαν οι λόγιοι.
4. Με το τουφέκι στο δεξί, με το σπαθί στα δόντια.
5. Κάμε το καλό και ρίξ’ το στο γιαλό.
6. Ο τρελός είδε το μεθυσμένο κι έφυγε.
7. Κάποιος ανόητος σού τα είπε.
8. Αυτό το ξέρει κι ένα μωρό.
9. Πάτησε τα πενήντα και μυαλό δεν έβαλε.
► (5)
Λέξη Eίναι επίθετο Γίνεται ουσιαστικό
ο νέος Ο νέος άντρας πήρε το πτυχίο του. Το μέλλον ανήκει στους νέους.
Χρησιμοποίησε κατά τον ίδιο τρόπο τις λέξεις:
ο άρρωστος, ο παντοδύναμος, ο ανώτερος, ο ανδρειωμένος, ο τρελός, ο κατώτερος, ο άγιος,
ο πλούσιος, ο φτωχός, η μουσική (τέχνη), η ζωγραφική, η ελληνική (γλώσσα), η αγγλική,
η ιατρική (επιστήμη), η νομική, το ωραίο, το υψηλό, το αληθινό, τα οικονομικά, τα πολιτικά,
το δεξί, το αριστερό, το καλό, το κακό, το δίκαιο, το άδικο, το κρύο, το ζεστό.

69. 68
5. ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ: προθετικό σύνολο (εμπρόθετο)
ΠΡΟΘΕΣΕΙΣ
Κοινές Λόγιες (απαρχαιωμένες)
με, σε, για, ως, προς,
μετά, κατά, παρά, από, αντί,
δίχως, χωρίς,
ίσαμε, μέχρι, έως,
πριν, σαν,
μεταξύ,
εναντίον, εξαιτίας.
εις, εν, εκ (εξ),
επί, ανά, διά,
προ, συν, υπό,
υπέρ, περί,
κατόπιν, μέσω, εντός,
λόγω, χάριν, ένεκα,
άνευ, πλην, εκτός, μείον
Το λεκτικό σύνολο που εισάγεται με πρόθεση λέγεται προθετικό σύνολο (ΠΣ):
Ο παπάς του χωριού έφτασε σε βαθιά γεράματα.
Ο παππούς μου ήταν γεμάτος υγεία παρά τα ογδόντα του χρόνια.
Από δω και πέρα θα προσπαθήσω περισσότερο.
► Να μετασχηματίσεις τις παρακάτω φράσεις αντικαθιστώντας τα επιρρήματα
με ένα προθετικό σύνολο.
1. Πολύ δύσκολα κατάφερε να συρθεί μέχρι την εξώπορτα.
2. Δούλευε αδιάκοπα και έτσι μπόρεσε και αντιμετώπισε τις οικονομικές δυσκολίες.
3. Είχαν απεργία οι εργαζόμενοι στα αστικά λεωφορεία και αναγκαστικά επέστρεψα στο σπίτι με τα
πόδια.
4. Εκεί τον είδα να κουβεντιάζει με μια γυναίκα.
5. Κάπου κάπου μας επισκεπτόταν.
6. Σιγά σιγά προσαρμοζόταν στις απαιτήσεις της νέας του θέσης.
1.
2.
3.
4.
5.
6.

70. 69
6. Λεξιλόγιο: τροφή, φαγητό
Ουσιαστικά Επίθετα - Μετοχές Ρήματα
1. τροφή, διατροφή,
τρόφιμα, φαγώσιμα,
υπερτροφία, ατροφία,
υπερσιτισμός,
υποσιτισμός, ασιτία,
δίαιτα, διαιτητική,
διαιτολόγιο
1. φαγητό, φαΐ,
έδεσμα,
ορεκτικό, μεζές,
λιχουδιά, γλυκό,
φρούτο, κατάλογος
φαγητών
3. φάγωμα, μάσημα,
μάσα, λαιμαργία,
βουλιμία, αδηφαγία,
φαγάς, καλοφαγάς
4.γεύμα, φαγητό, τρα-
πέζι, πρόγευμα, πρωινό,
μεσημεριανό, δείπνο,
δειλινό, συμπόσιο,
τσιμπούσι, φαγοπότι,
πανδαισία,
συνδαιτυμόνας, συσσίτιο
θρεπτικός, πλούσιος, λιτός,
παχύς, λιπαρός, στερεός -ξηρός-
υγρός, νωπός, φρέσκος,
διατηρημένος, καταψυγμένος,
τονωτικός, υγιεινός,
παστεριωμένος,
συμπυκνωμένος
νόστιμος, εύγευστος,
άνοστος, ελαφρός, βαρύς,
βραστός, ψητός,
ορεκτικός,
πικάντικος, γαργαλιστικός,
γρήγορος, αργός, κανονικός,
λαίμαργος, αδηφάγος,
φαγανός, παμφάγος
καθημερινός, επίσημος,
γιορταστικός, (γεύμα εργασίας),
πλούσιος, φτωχός, λιτός,
(λουκούλλειο γεύμα)
τρέφω -ομαι, σιτίζομαι,
υπερ(υπο) σιτίζομαι,
νηστεύω,
κάνω υποχρεωτική δίαιτα
(δε βρίσκω τροφή),
ακολουθώ, κάνω δίαιτα
ετοιμάζω, κάνω φαγητό,
μαγειρεύω, βράζω, ψήνω,
λιμοκτονώ
τρώ(γ)ω, μασώ, μασουλώ,
καταπίνω, καταβροχθίζω,
κατεβάζω, ξεκοκαλίζω,
περιδρομιάζω
γευματίζω, προγευματίζω,
δειπνώ, τραπεζώνω,-όνομαι
συντρώγω
παίρνω συσσίτιο
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Συμπλήρωσε τα κενά με λέξεις που θα διαλέξεις από τον παραπάνω πίνακα:
Π.χ.: Η πείνα και ο υποσιτισμός αποτελούν πραγματική απειλή για τους λαούς του
Τρίτου Κόσμου.
Η …………………… μάς μαθαίνει ποια φαγητά είναι θρεπτικά και υγιεινά.
Η λαιμαργία λέγεται αλλιώς και ……………………….
Τρώμε συχνά …………………. ψάρια, αφού τα ……………… είναι ακριβά και δυσεύρετα.
Οι άνθρωποι δεν έχουν σήμερα πολύ χρόνο στη διάθεσή τους για να ………………… και να
………………….. φρέσκα φαγητά. Έτσι είναι αναγκασμένοι να τρέφονται με τα
………………………….. φαγητά των βιομηχανιών, που είναι πολύ ακριβά, αλλά πολύ λίγο
……………………… Τα μεγάλα «σούπερ-μάρκετ», επίσης, ελέγχουν ένα μεγάλο μέρος της
παραγωγής ………………….
► (2) Δώσε μερικές λέξεις που τελειώνουν σε -φάγος.
Π.χ. βιβλιοφάγος: αυτός που διαβάζει (τρώει) πολλά βιβλία.

71. 70
► (3) Δώσε με προτάσεις τη μεταφορική σημασία των ρημάτων
χωνεύω, μαγειρεύω, ξεψαχνίζω, ξεκοκαλίζω, καταπίνω, μασώ.
Π.χ. Δε χωνεύω καθόλου τη γραμματική.
► (4) Τι σημασία έχουν οι παρακάτω φράσεις;
Έφαγα δυο πιάτα. Ήπιαμε μερικά ποτηράκια. Μας έκανε το τραπέζι.
Είναι γερό ποτήρι. Είσαι γερό πιρούνι.

72. 71
► (5) Συμπλήρωσε τα κενά. Εξήγησε τις σημασίες:
Η μελέτη είναι ……………….. του πνεύματος.
Οργανώθηκε ένα ………………….. για την ποίηση.
Η βροχή ήρθε σαν το ……………. από τον ουρανό.
Η τροφή των θεών λεγόταν ……………..
Ο Χριστός είναι ο …………….. της ζωής.
Οι άνθρωποι ……………….. για ελευθερία και δικαιοσύνη.
► (6) Τι σημαίνουν οι περιφράσεις;
Τον τρώει η ράχη του, τρώει τα νύχια του, τρώει τα λόγια του,
μασά τα λόγια του (τα μασάει), τρώγεται με τα ρούχα του,
δεν τρώει άχερα, τρώει έναν περίδρομο, έφαγε το ψωμί του (τα ψωμιά του),
τρώει το κεφάλι του, τον τρώει η γλώσσα του.
► (7) Τι σημαίνουν οι παροιμίες:
«Φάγαμε το βόδι κι έμεινε η ουρά» - «Η μάνα τρώει και του παιδιού δε δίνει»
-« Όποιος ανακατεύεται με τα πίτουρα, τον τρων οι κότες».
Λεξιλόγιο: μαγειρικά σκεύη-μαγείρεμα
Ουσιαστικά Επίθετα-μετοχές Ρήματα
χύτρα, κατσαρόλα, τηγάνι,
φρυγανιέρα, ταψί, σούβλα, σχάρα,
μπρίκι, σουρωτήρι, τρυπητό, τρίφτης,
πλάστης, ψήσιμο, φούρνισμα,
τηγάνισμα, άχνισμα, σερβίτσιο,
μαγειρείο, εστιατόριο, πιατέλα,
σουπιέρα, φρουτιέρα, δίσκος,
κύπελλο, φιάλη, όρεξη, αλατοπίπερο,
καρύκευμα, τσαγιέρα, καφετιέρα,
λίστα, εντράδα, χορτοφαγία,
γαστρονομία, γαρνιτούρα,
μαρινάτα, πουλερικά,
γιουβέτσι, μεζές, ποικιλία.
ψημένος, βραστός,
νερόβραστος, τηγανητός,
αχνιστός, ξεροψημένος,
καβουρντισμένος, ωμός,
άνοστος, βραστερός,
νόστιμος, ορεκτικός,
γευστικός, ανάλατος,
αλατισμένος, ανούσιος,
κοκκινιστό, λεμονάτο,
καπνιστό, πικάντικος,
τραγανιστός,
ροδοψημένος,
ψητός.
ψήνω,
φουρνίζω,
ξεροψήνω,
μαγειρεύω,
αλατίζω,
γαρνίρω,
σερβίρω,
αλευρώνω,
σουβλίζω,
ροδίζω,
περιχύνω, ,
ζυμώνω,
πλάθω,
τηγανίζω.

73. 72
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Συμπλήρωσε τα κενά με τις λέξεις που βρίσκονται μέσα στην παρένθεση.
(δίσκο, πλάθουν, σουπιέρα, στη σχάρα, όρεξη, ψημένο,
περιχυμένο, μεζές, άχνιζε, πιατέλα, μαγειρέψει, αχνιστά).
1) Στη μέση του τραπεζιού ……………η …………… με τη σκέτη μακαρονάδα.
2) Ένα από τα εδέσματα ήταν η σούπα. Ψωμί …………… στα κάρβουνα και ……………...
με κρασί και λίγο λάδι.
3) Τα δάκρυα δεν την άφησαν να ………………… με την ίδια φροντίδα.
4) Ο συνηθισμένος ………… ήταν καραβίδες και μελιτζάνες τουρσί.
5) Η σαρδέλα είναι νόστιμη στη …………….
6) Τα μικρά μύδια είναι νοστιμότερα ………………
7) Η ψαρόσουπα που άχνιζε μέσα στη μεγάλη πορσελάνινη ………………… ήταν
καθιερωμένη στα επίσημα γεύματα.
8) Γύρισε μ’ ένα …………… γλυκά και τις βρήκε να ………………… κροκέτες.
9) Τους συμβούλεψε να μην παραβαρύνουν το στομάχι τους με γλυκά, γιατί θα
τους κοβόταν η ………………
► (2) Να βρεις ισοδύναμες νοηματικά εκφράσεις.
1. Τρώνε με χρυσά κουτάλια.
2. Του κρέμασαν το κουτάλι.
3. Πνίγεται σε μια κουταλιά νερό.
4. Είναι στα μαχαίρια.
5. Του έβαλαν το μαχαίρι στο λαιμό
► (3) Ένας δυσαρεστημένος πελάτης παραπονείται στο γκαρσόνι. Συμπλήρωσε το κείμενο
χρησιμοποιώντας μετοχές και επίθετα από την αντίστοιχη στήλη του λεξιλογίου.
-Άκουσε, παιδί. Σου ζήτησα ……………….. και …………………. κοτόπουλο και συ
μου έφερες ………………….. και ………………………. Ζήτησα …………………..πατάτες
και μου κουβάλησες ……………………. κολοκυθάκια. Και κείνη η ποικιλία με …………… ;
Τα μπιφτέκια των παιδιών είναι ……………………. και ……………………
Τι έχεις να πεις;
► (4) Αντιστοίχισε χρήσεις και σκεύη
Α Β
1. Άνοιγμα φύλλων πίτας
2. Ψήσιμο καφέ
3. Γρήγορο βράσιμο
4. Μαγείρεμα για τις παραδοσιακές
νοικοκυρές
5. Στράγγισμα ζυμαρικών
α. Μπρίκι
β. Χύτρα
γ. Πλάστης
δ. Τρυπητό (σουρωτήρι)
ε. Κατσαρόλα

74. 73
7. ΚΕΙΜΕΝΑ
1. Προϊστορικό «ΠΙΚ ΝΙΚ»
Ο άνθρωπος του Νεάντερνταλ δε χόρταινε κάθε μέρα. Τύχαινε μάλιστα να μείνει πολύ καιρό
νηστικός. Γι’ αυτό, όταν οι κυνηγοί κατόρθωναν να σκοτώσουν ένα μαμούθ, έναν βίσωνα, ένα ελάφι,
έτρωγαν με την ψυχή τους μπόλικο νόστιμο κρέας, φρέσκο και ωμό.
Όταν τα στομάχια τους γέμιζαν και δεν μπορούσαν πια να φάνε περισσότερο, έκοβαν μερικά
κομμάτια ακόμη και τα πήγαιναν σε κείνους που δεν είχαν λάβει μέρος στο κυνήγι: στις γυναίκες, στα
παιδιά και στους γέρους.
Από τη σειρά «Μια φορά ήταν ο άνθρωπος»
2. Ο Ιταλός ποιητής Δάντης (1265 - 1321) στο μεγάλο του έργο «Η Θεία Κωμωδία»
περιγράφει πώς τιμωρούνται οι λαίμαργοι στην Κόλαση: βρίσκονται, λέει, σ’ ένα μέρος,
όπου
« ………… πέφτει αιώνια
βροχή βαριά, καταραμένη, κρύα
μονότροπη κι αναπαμό δεν έχει.
Χαλάζι αδρό, σαπρόνερο1
και χιόνι
με ορμή στο σκοτεινό χιμούν αγέρα...
Ο Κέρβερος, σκληρό θεριό και τέρας,
με τρεις λαιμούς σκυλίτικα αλυχτάει2
τα πλήθη τις ψυχές που εδώ βουλιάζουν...
για το φριχτό της λαιμαργίας πάθος».
Κόλαση, Τραγούδι Στ', μετ. Ν. Καζαντζάκη
1. σαπρός: σάπιος
2. αλυχτάει: γαβγίζει
Όμως, πριν «τιμωρηθούν στον άλλο κόσμο», οι λαίμαργοι κινδυνεύουν στη γη από το υπερβολικό
φαγητό.
- Συγκέντρωσε όσα στοιχεία μπορείς σχετικά με τις αρρώστιες που προκαλεί η πολυφαγία.
Πρόσεξε πώς παρουσιάζεται ο κίνδυνος αυτός για την υγεία μας στην τηλεόραση,
στις εφημερίδες και στα περιοδικά.

75. 74
3. «Το κορίτσι με τα σπίρτα» είναι η ηρωίδα της γνωστής ιστορίας του Άντερσεν. Αφού
δεν μπόρεσε να πουλήσει ούτε ένα κουτί σπίρτα, πεινασμένο και κρυσταλλωμένο από τον πάγο,
το φτωχό κοριτσάκι ζάρωσε σε μια γωνιά του δρόμου κι άναψε ένα σπίρτο για να ζεσταθεί.
Ύστερα...
« ……. έτριψε και δεύτερο σπίρτο, άναψε και η φλόγα έπεσε σ’ ένα μέρος του τοίχου κι ο τοίχος
έγινε διάφανος σ’ εκείνη τη θέση και το κορίτσι είδε τι γινόταν στη σάλα που ήταν από πίσω. Το
τραπέζι ήταν στρωμένο· το τραπεζομάντιλο έλαμπε κάτασπρο· τα πιάτα, μικρά και μεγάλα, ήταν
από πορσελάνη· στη μέση μοσχοβολούσε μια ψημένη χήνα· και το πιο παράξενο ήταν πως η χήνα
τινάχτηκε από την πιατέλα και με το μαχαίρι και το πιρούνι μπηγμένα στη ράχη της κύλησε στο
πάτωμα, ώσπου έφτασε στο κοριτσάκι. Κι ύστερα πια τίποτε· η φλόγα έσβησε κι έμεινε μονάχα ο κρύος
τοίχος».
► Γιατί το κοριτσάκι βλέπει αυτή την εικόνα;
Συζήτησε με τους συμμαθητές σου το πρόβλημα της πείνας στον κόσμο.
4. Κατοχικό ημερολόγιο
Πέμπτη, 25 Νοεμβρίου 1943. Εις το συσσίτιο έφαγα φακή νερόβραστη!!
Παρασκευή, 26 Νοεμβρίου 1943. Έφαγα μπιζέλια νερόβραστα.
Σάββατο, 27 Νοεμβρίου 1943. Στο συσσίτιο έφαγα μακαρόνια αρκετά καλά μετά ελαίου
και αναδίδοντα δυσοσμίας πετρελαίου, οπωσδήποτε τα έφαγα πάντως.
Κυριακή, 28 Νοεμβρίου 1943. Έφαγα πατάτες (γεώμηλα) μετά ελαίου και πετρελαίου.
Τετάρτη, 1 Δεκεμβρίου. Έφαγα στο συσσίτιο φακές με λάδι!!!
Σάββατον, 4 Δεκεμβρίου. Έφαγα βραστή σκαστή φακή άνευ ελαίου μετά ύδατος αγνού.
Γ. Ιωάννου
5. Παρακολούθησε τους συλλογισμούς ενός εμπόρου:
Ρύζι έχει κει κάτω κοντά στο ποτάμι.
Εκεί ψηλά στο βουνό χρειάζονται ρύζι.
Αν το ρύζι το κρύψουμε στις αποθήκες,
Θ' ακριβύνει το ρύζι γι’ αυτούς εκεί πάνω.
Οι μαούνες του ρυζιού θα ’χουν λιγότερο ρύζι
Και το ρύζι φτηνότερο θα ’ναι για μένα.
Τι είναι στ’ αλήθεια το ρύζι;
Πού να ξέρω το ρύζι τι είναι!
Ποιος να το ξέρει τάχα;
Δεν ξέρω το ρύζι τι είναι.
Ξέρω την τιμή του μονάχα.
Μπ. Μπρεχτ: «Το τραγούδι του έμπορα» Μετ. Μάριου Πλωρίτη
► Συζήτησε με τους συμμαθητές σου το πρόβλημα της διακίνησης των τροφίμων.

76. 75
6. Στο πρωτοχρονιάτικο τραπέζι
Η μεγάλη πράσινη πήλινη σόμπα φλοκάριζε1
με δύναμη σαν μπήκαν στην τραπεζαρία.
Μοσχοβολούσε η κάμαρα πεύκο και πρινάρι. Το τραπέζι ήταν στρωμένο φαρδύ πλατύ σ’ όλο το
μάκρος της κάμαρας και το κάτασπρο λινό τραπεζομάντιλο δε φαινόταν απ’ τους πολλούς μεζέδες. Το
καρυδένιο μπουφεδάκι, που σαν λεπτοκόκαλη γυναίκα δεν έδειχνε τον όγκο του, ήταν φορτωμένο με τ’
αγιοβασιλιάτικα τα φρούτα: μήλα, αχλάδια, ρόδια, πορτοκάλια, καρύδια, φουντούκια, μύγδαλα,
κάστανα, φιστίκια, σταφίδες, σύκα, χαρούπια και γλυκισούτζουκο2
από χυμό σταφυλιών. Σωστό κέρας
της Αμαλθείας3
.
- Ευλόγησον την βρώσιν και την πόσιν των δούλων σου…….
Με κατάνυξη κάθισαν όλοι γύρω στο τραπέζι και άρχισαν να δένουν στο λαιμό τους τις πετσέτες τους.
Το φαγητό άρχισε αργά, ιεροτελεστικά και βαθυστόχαστα, με τις στερεότυπες ευχές και τα «γεια στα
χέρια σου, Λωξάντρα μου».
Σε λίγο μπήκε ο Ταρνανάς βαστώντας όσο μπορούσε πιο ψηλά τη μεγάλη πιατέλα με τη
γαλοπούλα. Ακούστηκε μουγκρητό. Ήταν η Λουγγρού που προσπαθούσε να ξεκουμπώσει τη ζώνη
της.
Έγινε σιωπή. Στο τραπέζι είχε μπει το καινούριο σερβίτσιο που έφερε ο Θεόδωρος απ’ την Αγγλία,
χοντρή πορσελάνη και απάνω ζωγραφισμένα δάση, λιβάδια, σπιτάκια εξοχικά, βουνοπλαγιές και
πύργοι παραμυθένιοι.
Κόπηκε η γαλοπούλα και μοιράστηκε. Ο καθένας συγκεντρώθηκε στο πιάτο του. Ο Ταρνανάς
ξετάπωσε ένα μπουκάλι γαλλικό κρασί και άρχισε να γεμίζει τα ποτήρια. Ο Κοτκοτίνος σηκώθηκε
απάνω να κάνει πρόποση. Η Λουγγρού ξεκούμπωσε και το γιακά της. Το ρολόι του τοίχου χτύπησε
τέσσερις.
Τρεις ώρες κάθονταν στο τραπέζι. Και βέβαια τρεις ώρες, ποιο ήταν το βιαστικό τους; Όλοι εκεί θα
έμεναν. «Δόξα τω Θεώ», στρώματα δεν είχε το σπίτι; Ή παπλώματα; Και εξακολούθησε το φαγοπότι
ως το τέλος. Και όταν πια τελείωσαν, πήρε η Λωξάντρα μια βούκα ψωμί, το έκοψε με το χέρι της στα
τρία και τίναξε τα κομμάτια στο τραπέζι.
- Αβραάμ, Ισάκ, Ιακώβ, είπε, καλά τρία.
Και ύστερα ήρθε ένας ένας να φιλήσει το χέρι της.
Μ. Ιορδανίδου, Λωξάντρα.
1. φλοκάριζε: έβγαζε μεγάλες φλόγες
2.γλυκοσούτζουκο: η μουσταλευριά, είδος γλυκίσματος από μούστο και αλεύρι
3. κέρας της Αμαλθείας: σύμβολο της γονιμότητας του εδάφους και της αφθονίας των καρπών,
[Αμάλθεια: νύμφη που ανάθρεψε τον Δία (μυθολογία)].
Παρατηρήσεις στο κείμενο
α) Ποια σημεία του κειμένου δείχνουν ότι το τραπέζι ήταν πλούσιο;
β) Από πού φαίνεται η λαιμαργία της Λουγγρούς;
γ) Να περιγράψεις σύντομα και να σχολιάσεις τη διαδικασία του γεύματος από την αρχή ως το τέλος.
δ) Τι σημαίνουν οι λέξεις κατάνυξη, ιεροτελεστικά, βαθυστόχαστα, πρόποση;

77. 76
7. [Ανατολίτες και τροφή]
Μεγάλη σημασία δίνουν οι ανατολίτες στο ζήτημα της τροφής. Ο Κομφούκιος, λέει, τη
χώρισε τη γυναίκα του γιατί «το ρύζι δεν ήταν ποτέ αρκετά λευκό ούτε ο κιμάς αρκετά
κοπανισμένος», και όταν ξαναπαντρεύτηκε πήρε μια γυναίκα μερακλού στο φαγητό γιατί «η τύχη
μας, λέει, δεν είναι στα χέρια των θεών, αλλά στα χέρια εκείνου που μαγειρεύει την τροφή μας».
Και ποιος μπορεί να το αρνηθεί αυτό; Πώς τη βλέπεις τη γυναίκα σου ύστερα από
ένα καλομαγειρεμένο φαγητό και πώς τη βλέπεις όταν έρχεσαι κουρασμένος στο σπίτι σου
να φας και βρίσκεις σούπα του μπακάλη, κονσέρβα και σάλτσα μποτιλιαρισμένη;
Καλοτάισε τον άντρα σου, αν θέλεις να έχεις άντρα. Βάλε μπόλικο κρεμμύδι στο
γιαλαντζί ντολμά, για να κάνεις το ντολμά νόστιμο, όμως ρίξε μέσα και δυόσμο, για να τον
κάνεις χωνευτικό. Στο κυδωνάτο που είναι στυφτικό, ρίξε μαζί να βράσουν και τα κουκούτσια
του κυδωνιού που είναι πολύ μαλαχτικά, για να φέρεις την ισορροπία. Το λάδι μην το λυπάσαι
στο λαδερό. Κάθε λαχανικό στην εποχή του είναι και πιο ωραίο και πιο φτηνό, τι να την κάνεις
την κονσέρβα;
Οι Ευρωπαίοι λένε πως οι ανατολίτισσες είναι αντροχωρίστρες. Δεν είναι αντροχωρίστρες
οι ανατολίτισσες, είναι καλοφαγούδες, γι’ αυτό οι ξένοι σαν έρθουν στην Ανατολή δεν
τους κάνει πια καρδιά να φύγουν. Και σπιτικό που ο ακρογωνιαίος λίθος του δεν είναι
κάτω απ’ την κουζίνα, δε θεμελιώνεται καλά.
Μαρίας Ιορδανίδου, Λωξάντρα
8. Υγιεινή διατροφή
«ΜΑΚΡΟΖΩΙΑ»:
Φυσικές υγιεινές τροφές- Φυσικές βιταμίνες - βότανα -Μέλι-βασιλικός πολτός
Φυσικά καλλυντικά από μέλι-άργιλο και διάφορα φυτικά εκχυλίσματα
Ψωμί μαύρο-παξιμάδια και πολλά άλλα προϊόντα.
Και βιβλία με συμβουλές για φυσική ζωή, σωστή διατροφή, άσκηση.
• Ψωμί από σιτάρι ολικής άλεσης.
• Ψωμί σίκαλης.
• Ρύζι μη επεξεργασμένο.
• Μέλι αγνό, άβραστο.
• Ανθόμελο.
• Φύτρο σταριού.
• Βότανα θεραπευτικά.
• Ξηροί καρποί, άψητοι.
• Μακαρόνια, λαζάνια, χυλοπίτες.
• Με όλα τα συστατικά του σταριού.
• Διάφορες φυσικές βιταμίνες

78. 77
8. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου.
(1) Στο κυριακάτικο τραπέζι (ή στο γιορτινό τραπέζι).
(2) Υπόθεσε πως έχετε καλέσει για φαγητό κάποιους φίλους. Να περιγράψεις την ιδιαίτερη
προετοιμασία που γίνεται στην κουζίνα του σπιτιού σου.
(3) Να γράψεις ένα διαφημιστικό κείμενο για κάποιο εστιατόριο κάνοντας λόγο για τον χώρο, την
εξυπηρέτηση, την ποικιλία των φαγητών και τον τρόπο μαγειρέματος.
(4) Τι σημαίνει για σένα ένα καλό γεύμα σε εστιατόριο;
(5) Να δώσεις μια παραγγελία σε εστιατόριο χρησιμοποιώντας πέντε τουλάχιστον λέξεις του
πίνακα.
(6) Υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν, πως το φαγητό είναι απόλαυση, κι άλλοι
πως είναι μόνο μια ανάγκη.
Πώς χαρακτηρίζεις τους πρώτους και πώς τους δεύτερους;
Πού τοποθετείς τον εαυτό σου;
(7) Ύστερα από μέρες υποχρεωτικής νηστείας «λόγω ασθενείας», ο γιατρός επιτρέπει
να φας κανονικά. Η μητέρα σου ετοιμάζει το φαγητό που σου αρέσει ιδιαίτερα.
Πώς νιώθεις και τι σκέπτεσαι; Διηγήσου.
(8) Ύστερα από ένα κουραστικό «εξάωρο» γυρίζεις κουρασμένος και πεινασμένος στο σπίτι,
αλλά δε βρίσκεις έτοιμο το φαγητό. Πώς αντιδράς; Διηγήσου.

79. 78
5η ENOTHTA
Γνωρίζω τον μαγικό κόσμο του θεάτρου και του κινηματογράφου
1. ΟΙ ΧΡΟΝΟΙ ΤΟΥ ΡΗΜΑΤΟΣ
► (1) Να ξαναγράψεις το παρακάτω κείμενο μετατρέποντας τους παρελθοντικούς χρόνους της
οριστικής σε παροντικούς και το αντίστροφο.
Στον επόμενο πλανήτη έμενε ένας μπεκρής.
Η επίσκεψη αυτή ήταν πολύ σύντομη, μα βύθισε τον μικρό
πρίγκιπα σε μεγάλη μελαγχολία.
- Τι κάνεις εδώ; ρώτησε τον μπεκρή, που τον βρήκε να
κάθεται αμίλητος μπροστά σε μια σειρά άδειες
μπουκάλες και σε μια σειρά γεμάτες.
- Πίνω, απάντησε ο μπεκρής θλιμμένα.
- Γιατί πίνεις; τον ρώτησε ο μικρός πρίγκιπας.
- Για να ξεχνώ, είπε ο μπεκρής.
- Να ξεχνάς τι; ρώτησε ο μικρός πρίγκιπας, που είχε
αρχίσει κιόλας να τον λυπάται.
- Για να ξεχνώ πως ντρέπομαι, ομολόγησε ο μπεκρής
σκύβοντας το κεφάλι.
- Ντρέπεσαι για τι πράγμα; ρώτησε ο μικρός πρίγκιπας,
που ήθελε να τον βοηθήσει.
- Ντρέπομαι που πίνω! είπε ο μπεκρής και δεν ξανάπε
τίποτε πια.
Κι ο μικρός πρίγκιπας έφυγε σαστισμένος.
Α. S. Exupery «Ο Μικρός Πρίγκιπας»
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
………………………………………
► (2) Να βάλεις στον ενεργητικό αόριστο (στην ίδια φωνή, στο ίδιο πρόσωπο και αριθμό)
τα ρήματα που ακολουθούν:
1. συντάσσω ...................................... 6. διαφεύγεις …………………………
2. προσκαλείς ................................... 7.συντελεί …………………………….
3. προσβάλλω ................................... 8. εκφράζουν …………………………..
4. εκδίδει ........................................... 9. παραγγέλλουμε ……………………………
5. επιπλήττουν................................... 10. εγκρίνει ………………………….
► (3) Να συμπληρώσεις τις καταλήξεις των ρημάτων.
1. Η αρρώστια αυτή θεωρείτ____ ανίατη και θανατηφόρα.
2. Δεν ξέρω πώς θα ονομάζατ___ εσείς έναν τέτοιον άνθρωπο.
3. Δεν μπορούμ___ να καταλάβουμ___ τι θέλετ___ να πείτ___ . Πρέπει να μας το εξηγήσετ___ .
4. Γιατί δεν απαντάτ___ στις ερωτήσεις μας;
5. Πότε παντρεύετ___ η κόρη σας;
6. Ο ένοχος επικαλείτ___ περίεργα στοιχεία, για να δικαιολογήσ___ τη θέση του.
7. Θα παραμελείτ___ συνέχεια τα μαθήματά σας;
8. Προς το παρόν μη συνεργάζεσ___ μαζί τους, αν αμφιβάλλ___ για την εντιμότητά τους, και
άφησε γι' αργότερα να δεις τι θα κάν___ .
9. Πρέπει να ασκείτ___ το σώμα σας, για να είστε υγιείς.
10. Αυτός ασκείτ___ καθημερινά.

80. 79
► (4) Να ξαναγράψετε τις προτάσεις βάζοντας τα ρήματα στον αόριστο και κάνοντας όλες τις
απαραίτητες για το νόημα αλλαγές.
1. Ανατέλλει σήμερα για την πατρίδα μας μια καλύτερη μέρα.
2. Ο Πέτρος απαγγέλλει ποιήματα στις εθνικές επετείους.
3. Προβάλλεις διαρκώς τους ίδιους ασήμαντους λόγους.
4. Παλιότερα είχα δει αυτή την ταινία στον κινηματογράφο.
5. Έχω βρει ένα δωμάτιο με θέα.
6. Μένουμε στο ίδιο σπίτι εδώ και δέκα χρόνια.
7. Εσύ καλά μου τα ’λεγες, εγώ όμως δυστυχώς δε σε άκουγα.
8. Πηγαίνεις πάντοτε πρώτος στα γλέντια και φεύγεις τελευταίος.
9. Πεταγόμαστε αμέσως όλοι πάνω και στεκόμαστε προσοχή.
10. Ο Γιώργος φοβάται και γι’ αυτό σωπαίνει.
1. ………………………………………………………………………………………………
2. ………………………………………………………………………………………………
3. ………………………………………………………………………………………………
4. ……………………………………………………………………………………………….
5. ……………………………………………………………………………………………….
6. ………………………………………………………………………………………………..
7. ………………………………………………………………………………………………..
8. ………………………………………………………………………………………………..
9. ………………………………………………………………………………………………..
10. ………………………………………………………………………………………………..
► (5) Να συμπληρώσεις τα κενά με τα ρήματα του πλαισίου. Οι χρόνοι στους οποίους θα
τοποθετήσεις τα ρήματα δηλώνονται μέσα σε παρενθέσεις.
πληροφορώ κάθομαι μιλιέμαι θυμάμαι
προσποιούμαι αγαπιέμαι διηγούμαι
1. Ο Τύπος μάς...................................(ενεστ.) για όσα συμβαίνουν στον κόσμο.
2. Άδικα ................................(παρατ.) ότι δεν ξέρεις τίποτε.
3. Ακόμη θυμάμαι τις ωραίες ιστορίες που μου .......................... (παρατ.) η γιαγιά μου.
4. Οι δυο γέροι................................... (παρατ.) δίπλα στο τζάκι και.......................... (παρατ.)
τα δύσκολα χρόνια της νιότης τους.
5. Δεν καταλαβαίνω πώς γίνεται να μη ....................(ενεστ.) εσείς που .................................
(παρατ.) πολύ.

81. 80
2. Λεξιλόγιο: θέατρο
Ουσιαστικά Επίθετα - Μετοχές Ρήματα
1. Χώρος παραστάσεων, θέατρο,
αίθουσα θεάτρου, θέατρο σκιών
(Καραγκιόζης), αμφιθέατρο,
ορχήστρα, σκηνή (πλατό),
παρασκήνιο, προσκήνιο (ράμπα),
καμαρίνι, υποβολείο,
σανίδι (παλκοσένικο), αυλαία
(κουίντα), διάκοσμος (ντεκόρ),
σκηνικά, κοστούμια, προβολείς,
πλατεία, εξώστης, θεωρείο, υπερώο
(γαλαρία), τσίρκο, ιπποδρόμιο, τέντα,
πίστα, κερκίδες.
2. άνθρωποι του θεάτρου, θίασος,
μπουλούκι, θιασάρχης, δ/ντής θιάσου,
ηθοποιός, θεατρίνος, μίμος,
γελωτοποιός, παλιάτσος (κλόουν),
ακροβάτης, σχοινοβάτης,
σαλτιμπάγκος, θηριοδαμαστής,
ρόλος, πρόσωπο, ήρωας, ηρωίδα,
βουβό πρόσωπο (κομπάρσος),
σκηνοθέτης, σκηνογράφος,
χορογράφος, ενδυματολόγος,
κριτικός θεάτρου, θεατρολόγος,
θεατρώνης, ταξιθέτης, ταμίας,
θαυματοποιός, ταχυδακτυλουργός.
3. θέαμα, έργο, παράσταση,
νούμερο, θεατής, τραγωδία,
κωμωδία, παντομίμα, κουκλοθέατρο,
μαριονέτες, επιθεώρηση, δοκιμή,
δραματολόγιο, ρεπερτόριο, υποκριτική
τέχνη.
στεγασμένο, υπαίθριο,
κρατικό, εθνικό, δημοτικό,
επιβλητικό, μεγαλόπρεπο,
λαϊκό
φωτισμένη, πολυτελής, απλή
πολυτελής, βαριά, βελούδινη,
φαντασμαγορικός, πλούσιος
μόνιμο, περιοδεύον, φορητές,
πτυσσόμενες
μόνιμος, περιοδεύων
διάσημος, ταλαντούχος,
δημοφιλής (βεντέτα),
κορυφαίος, πρωταγωνιστής,
τραγωδός, κωμικός, αστείος,
αδέξιος, επιδέξιος, γενναίος, ρι-
ψοκίνδυνος
κύριος, πρώτος, δεύτερος,
διακοσμητικός
απογευματινή, βραδινή, πρώτη
(πρεμιέρα), επίσημη,
απαιτητικός, ανυπόμονος,
ενθουσιασμένος, απογοητευμένος
πηγαίνω, συχνάζω στο
θέατρο, είμαι θεατρόφιλος
ανεβαίνω, βγαίνω στη
σκηνή, είμαι στα
παρασκήνια, υπαγορεύω
χαμηλόφωνα
ανεβαίνει, κατεβαίνει,
πέφτει, ανοίγει, αλλάζω
είμαι στην πλατεία,
παίρνω εισιτήριο εξώστη,
στήνω, μαζεύω
ανεβαίνω, βγαίνω στη
σκηνή, παίζω, μιμούμαι,
υποκρίνομαι
ακροβατώ,
σχοινοβατώ
παίζω, ερμηνεύω,
δημιουργώ,
υποδύομαι ένα πρόσωπο ή
ρόλο,
σκηνοθετώ, ανεβάζω έργο,
σκηνογραφώ.
κατεβαίνει, πέφτει ένα έργο,
παρακολουθώ, χειροκροτώ,
επιδοκιμάζω, αποδοκιμάζω,
σφυρίζω.
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Με τη βοήθεια του πίνακα λέξεων συμπλήρωσε τα κενά του κειμένου:
« Όταν σπούδαζε στην Αθήνα, έμενε σε κάποιο οικοτροφείο. Συχνά τα βράδια το ’σκαγε και
πήγαινε στο ……………. Γυρνούσε πίσω σαν κλέφτης. Χωνόταν κάτω από τα σκεπάσματα και
ξαγρυπνούσε. Ξαναζούσε την …………………….. Ξύπνιος ονειρευόταν πως γινόταν ράφτης, πως
έραβε τα ρούχα του βασιλιά Ληρ, τα κουρέλια του, χάιδευε το φουστάνι της Κορδέλιας. Ήξερε όλα τα
κείμενα απόξω, θα μπορούσε να γίνει …………………….., να μένει κλεισμένος στο κουβούκλιο κι από
κει να ορίζει την ………………………, τους ………………………. Δεν του έφτανε να είναι
…………………, ήθελε να αγγίξει με τα χέρια του το …………………… Παράξενο, δε ζήλευε το
Σαίξπηρ. Ποτέ δεν του πέρασε από το νου πως θα μπορούσε και κείνος να γράψει. Η …………….., τα
…………………….., οι …………………………….., η μουσική, οι ……………………., τα
…………………, αυτό ήταν το θέατρο που ήθελε να αποκτήσει».
Ζ. Σαρρή, Τα Γενέθλια (διασκευή)

82. 81
► (2) Προσδιόρισε τη σημασία που έχουν οι υπογραμμισμένες λέξεις των παρακάτω προτάσεων.
1. Τα αρχαία θέατρα είναι υπαίθρια. Το αρχαίο θέατρο μένει πάντα ζωντανό και
επίκαιρο.
2. Όλο το θέατρο χειροκρότησε. Έγινε θέατρο μπροστά στους φίλους του.
3. Πάψε να παίζεις θέατρο. Η Ελλάδα υπήρξε πολλές φορές θέατρο πολέμων.
4. Ο φίλος μου είναι γνωστός ηθοποιός. Εσύ, παιδί μου, είσαι σκέτος ηθοποιός.
5. Το θέατρο του Καραγκιόζη έχει πάντα το κοινό του. Πάψε να παριστάνεις τον
Καραγκιόζη.
6. Ο πρωταγωνιστής του έργου ανταποκρίθηκε στις απαιτήσεις του ρόλου του.
Ποιος ήταν ο πρωταγωνιστής στον καβγά;
7. Πριν βγουν στη σκηνή οι ηθοποιοί, περιμένουν στα παρασκήνια. Αυτός κινείται πάντα
στα παρασκήνια.
8. Σε ποια σκηνή βρισκόμαστε; Πολλοί παρακολούθησαν αυτή τη θλιβερή σκηνή.
9. Η σκηνοθεσία της παράστασης ήταν επιτυχημένη. Ποιος σκηνοθέτησε αυτό το επεισόδιο;
10. Οι ακροβασίες είναι επικίνδυνες. Οι πολιτικές ακροβασίες είναι ανεπίτρεπτες.
11. Αυτός ο ηθοποιός παίζει ωραία το ρόλο του. Ο ρόλος σου στην υπόθεση αυτή δεν ήταν σωστός.
► (3) Αντιστοίχισε τα ουσιαστικά της α' στήλης με τα ρήματα της β' στήλης.
Σχημάτισε προτάσεις προσθέτοντας στο κάθε ζευγάρι όσες λέξεις κρίνεις απαραίτητες:
άλογα
τσίρκο
ηθοποιός
προβολέας
θηριοδαμαστής
θεατής
φακίρης
κλόουν
πέφτω
κάνω γκριμάτσες
καλπάζω
μαστιγώνω
μακιγιάρομαι
καταπίνω
επισκέπτομαι
χειροκροτώ
Παράδειγμα: το τσίρκο επισκέφτηκε την πόλη μας.
► (4) Δοκίμασε τις γνώσεις σου γύρω από τον κόσμο του θεάματος και αντιστοίχισε.
παλιάτσος (κλόουν)
ταχυδακτυλουργός
σχοινοβάτης
(ακροβάτης)
σαλτιμπάγκος
γελωτοποιός
άνθρωπος του τσίρκου που περπατάει ή κάνει
ακροβατικά γυμνάσια σ’ ένα τεντωμένο σχοινί
ηθοποιός που δίνει παραστάσεις στο ύπαιθρο κάνοντας
διάφορα κωμικά γυμνάσματα για τη διασκέδαση του
κοινού.
άνθρωπος που χρησιμοποιεί τεχνάσματα, ώστε να
φαίνεται ότι γίνονται πράγματα αφύσικα
θεατρίνος που διασκεδάζει τον κόσμο με την τέχνη του.
μίμος που τα αστεία καμώματά του είναι γεμάτα από
γκάφες, ζημιές, αφέλειες, κουταμάρες, προσβολές και
ψευτοτσακώματα

83. 82
► (5) Πρόσεξε όλες τις φάσεις από τις οποίες περνά ένα θεατρικό έργο, ώσπου να παιχτεί στη σκηνή.
- Ο συγγραφέας συλλαμβάνει μια φαεινή ιδέα. Γράφει το έργο και το δίνει στο διαφημιστή.
- Ο διαφημιστής το προτείνει στον παραγωγό. Ο παραγωγός, αν του αρέσει το έργο, εξασφαλίζει
τη χρηματοδότησή του.
- Μετά διαλέγει ένα σκηνοθέτη. Με τη σειρά του ο σκηνοθέτης διαλέγει σκηνογράφο και
ενδυματολόγο.
- Ο σκηνοθέτης ορίζει επίσης το διευθυντή σκηνής και την ομάδα του. Η υπεύθυνη δημόσιων
σχέσεων αρχίζει τη διαφήμιση.
- Τώρα πια ο σκηνοθέτης και ο θίασος μπορούν να αρχίσουν τις πρόβες (δοκιμές).
Και ο υπεύθυνος φωτισμού αρχίζει να σχεδιάζει τα φωτιστικά του τεχνάσματα.
3. ΚΕΙΜΕΝΑ
1. Οι άνθρωποι του θεάτρου λένε…..
Γιώργος Γληνός:
«Και έγινα ηθοποιός. Έφτασα στην Αθήνα τη Μεγάλη Παρασκευή του 1919. Ανήμερα
Πάσχα τράβηξα ίσια στο θέατρο της Ομονοίας της Μαρίκας Κοτοπούλη. Τι σύμπτωση, Θεέ
μου! Έπαιζαν «Ισραήλ». Το θέατρο ούτε μισό. Κρίση! Τι μ’ ενδιέφερε πια; Ένα ρίγος με
δονούσε. Αντίκριζα για πρώτη φορά τη μεγάλη Μαρίκα και το Μήτσο Μυράτ. Αντίκρισα
αμέσως το δρόμο που ανοιγότανε μπροστά μου, και μετά λίγους μήνες βρέθηκα αγκαλιασμένος
μαζί τους, πολύ κοντά τους, στις δυστυχίες και τις ευτυχίες του θεάτρου τους. Ευτυχίες
καλλιτεχνικές, ευτυχίες κρίσης! Και η Μαρίκα Κοτοπούλη αντιμετώπιζε με την ίδια πάντα
αξιοπρέπεια και άφθαστο μεγαλείο καπετάνισσας και τα δυο. Ίδρυσαν με το Σπύρο Μελά την
Ελευθέρα Σκηνή, που ήταν ο πρόλογος της ίδρυσης του Εθνικού Θεάτρου. Έμεινα μαζί τους ως
το 1930 και πλούτισα τον εσωτερικό μου κόσμο. Έριξα βαθύ σπόρο για εσωτερική ζωή, τόσο
όσο να ανθέξω στα παρακάτω: Κι η μέθη συνεχίστηκε!»
Ελένη Παπαδάκη:
«Όσο για μένα, με βαραίνει η απραξία μέσα στην οποία βρίσκομαι. Δίχως θέατρο είμαι σαν
να μην υπάρχω. Γι’ αυτό όλα εκτός από το θέατρο μου είναι αδιάφορα. Και για το θέατρο ίσια
ίσια δε θέλω να απέλθω νωρίς κι ας έχω συχνά μαύρες απελπισίες...».
Χριστόφορος Νέζερ:
«Από μικρός αγαπούσα το θέατρο. Οι παρέες μου ήταν με καλλιτέχνες και ανακατεύτηκα
σε μικροκαλλιτεχνικές εκδηλώσεις πάντα μ’ ένα όνειρο· να αξιωνόμουνα να γίνω μεγάλος
ηθοποιός».
Κάρολος Κουν:
«Δεν κάνουμε θέατρο για το θέατρο. Δεν κάνουμε θέατρο για να ζήσουμε Κάνουμε
θέατρο για να πλουτίσουμε τους εαυτούς μας, το κοινό που μας παρακολουθεί κι όλοι μαζί
να βοηθήσουμε να δημιουργηθεί ένας πλατύς, ψυχικά πλούσιος και ακέραιος πολιτισμός
στον τόπο μας».

84. 83
2. Στο Παρίσι, μια ομάδα μαθητών του σχολείου «της οδού Βιτρύβ» αποφασίζει να οργανώσει
μια παράσταση. Στο κείμενο που ακολουθεί περιγράφεται ο τρόπος με τον οποίο έγινε
η προετοιμασία της παράστασης.
«Η ομάδα αρχίζει την ετοιμασία ενός θεάματος, ενός τσίρκου που θα παρουσιαστεί το
Δεκέμβρη στα άλλα παιδιά και στους γονείς. Στη συνέλευση κάνουμε τη γενική οργάνωση
της δουλειάς και μοιράζουμε τα καθήκοντα. Μια ομάδα στρώνεται να μελετήσει το
περιεχόμενο της παράστασης ενός τσίρκου και να κάνει προτάσεις για το πρόγραμμα. Μια
άλλη αναλαμβάνει να μελετήσει τα τεχνικά θέματα. Μια τρίτη ασχολείται με τη διαφήμιση
του τσίρκου, με το πώς θα μπορέσουμε να το κάνουμε δημόσια γνωστό.
Οι τρεις ομάδες τοιχοκολλούν τα αποτελέσματα της δουλειάς τους και συζητούμε
ομαδικά το μοίρασμα της δουλειάς και το περιεχόμενο της παράστασης. Τα παιδιά
διαλέγουν ελεύθερα το νούμερο τους, που πρέπει να το προετοιμάσουν στο σύνολο του:
σενάριο, σκηνικό, μουσική υπόκρουση, κοστούμια κτλ. Η σειρά εμφάνισης θα αποφασιστεί
συλλογικά.
Κάθε μέλος της ομάδας, υποχρεωτικά, θα αναλάβει τριών ειδών δουλειές: ένα νούμερο
της παράστασης, μια τεχνική δουλειά και μια διαχειριστική δουλειά. Έτσι, στο τσίρκο δε θα
έχουμε τις βεντέτες από τη μια, τους τεχνικούς και τους διαχειριστές από την άλλη. Ο
καθένας θα έχει τρεις ρόλους συγχρόνως».
Έξω από το σχολείο. Το σχολείο της οδού Βιτρύβ
► Πώς κρίνεις την πρωτοβουλία των μαθητών και τον τρόπο με τον οποίο οργάνωσαν
την εκδήλωσή τους:
Συζήτησε με τους συμμαθητές σου τη δυνατότητα να αναλάβετε κι εσείς μια τέτοια
πρωτοβουλία.
3. Στο τσίρκο
Η Πίπη Φακιδομύτη, ένα παράξενο κορίτσι εννιά χρονών, έχει στο σπίτι της έναν πίθηκο και ένα άλογο.
Μια μέρα η Πίπη και η φίλη της Αννίκα πάνε στο τσίρκο.
Σε μια εξέδρα κάθονταν οι μουσικοί του τσίρκου, που ξαφνικά άρχισαν να παίζουν ένα πολύ ζωηρό
εμβατήριο. Η Πίπη χτυπούσε τα χέρια της με μανία και χοροπηδούσε πάνω κάτω στην πολυθρόνα απ’
τον ενθουσιασμό της...
Τότε ακριβώς η αυλαία τραβήχτηκε μπροστά από την είσοδο των καλλιτεχνών κι έκανε την
εμφάνισή του ο διευθυντής του τσίρκου, ντυμένος στα κατάμαυρα και μ’ ένα μαστίγιο στο χέρι. Τον
περιστοίχιζαν δέκα λευκά άλογα με κόκκινα φτερά στα κεφάλια.
Ο διευθυντής του τσίρκου έδωσε μια με το μαστίγιο κι αμέσως τα άλογα κάλπασαν γύρω γύρω
στην πίστα. Μετά έδωσε άλλη μια με το μαστίγιο κι όλα τα άλογα στάθηκαν με τα δυο μπροστινά τους
πόδια πάνω στο κάγκελο που κύκλωνε την πίστα. Ένα από τα άλογα είχε σταθεί ακριβώς μπροστά στα
παιδιά. Της Αννίκας δεν της καλάρεσε να ’χει ένα άλογο τόσο πολύ κοντά της κι έτσι μαζεύτηκε όσο
πιο πίσω μπορούσε στην πολυθρόνα της. Η Πίπη όμως έσκυψε, σήκωσε το ένα μπροστινό πόδι του
αλόγου και του είπε: «Τι κάνεις; Το άλογό μου σου στέλνει χαιρετίσματα. Έχει και τα γενέθλιά του
σήμερα. Μόνο που φορά τις κορδέλες του στην ουρά κι όχι στο κεφάλι του».
Ήταν ευτύχημα που η Πίπη αποφάσισε ν’ αφήσει το πόδι του αλόγου πριν ο διευθυντής του
τσίρκου χτυπήσει ξανά το μαστίγιο του. Μόλις τ’ άκουσαν, όλα τ’ άλογα πήδησαν κάτω από το
κάγκελο κι άρχισαν ξανά να τριποδίζουν. Όταν το νούμερο τέλειωσε, ο διευθυντής του τσίρκου
υποκλίθηκε ανάλαφρα και τ’ άλογα αποχώρησαν όλο χάρη...
Σε λίγο άρχισε το επόμενο νούμερο. Ήταν η δεσποινίς Ελβίρα, που θα περπατούσε πάνω σ’ ένα
τεντωμένο σκοινί. Φορούσε ένα φόρεμα από ροζ τούλι και κρατούσε στο χέρι μια ροζ ομπρέλα. Με
μικρά στακάτα βήματα έτρεχε πάνω στο σκοινί, τέντωνε τα πόδια της και έκανε ό,τι κόλπο βάζει ο
νους του ανθρώπου. Πολύ όμορφη επίδειξη!
Α. Λίντγκρεν, Πίπη Φακιδομύτη

85. 84
Παρατηρήσεις στο κείμενο
1.Πώς εμφανίζεται ο διευθυντής του τσίρκου;
2) Σε τι διαφέρει το άλογο του τσίρκου από το άλογο της Πίπης;
3. Ποια στοιχεία του κειμένου μάς δείχνουν την παραξενιά της Πίπης;
4. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου
1. Πότε πήγες για πρώτη φορά στο θέατρο; Ποιο έργο παρακολούθησες; Γράψε τις εντυπώσεις
σου από την παράσταση.
2. Παρακολουθείς μια θεατρική παράσταση με πρωταγωνιστή έναν ηθοποιό που θαυμάζεις.
Χρησιμοποιώντας λέξεις του πίνακα φτιάξε μια παράγραφο με θέμα το θαυμασμό σου για
την υποκριτική του τέχνη.
3. Δυο θεατρόφιλοι ύστερα από μια παράσταση συζητούν για την πλοκή του έργου, το παίξιμο
και τα κοστούμια των ηθοποιών, τα σκηνικά και τη μουσική.
Δώσε τη συζήτησή τους σε διάλογο.
4. Ποια είναι η γνώμη σου για τις σχολικές γιορτές; Σε ικανοποιεί ο τρόπος με τον οποίο
οργανώνονται;
Έχεις να κάνεις συγκεκριμένες προτάσεις για μια καλύτερη σύνδεσή τους με όλη τη σχολική
ζωή;

86. 85
6η ENOTHTA
Oι δημιουργικές δραστηριότητες στη ζωή μου
1. ΟΙ ΠΤΩΣΕΙΣ
Οι πτώσεις στη νεοελληνική γλώσσα είναι: η ονομαστική, η γενική, η αιτιατική και η κλητική.
α. Ονομαστική είναι η πτώση που απαντά στην ερώτηση ποιος, ενεργεί ή παθαίνει κάτι ή
βρίσκεται στην κατάσταση που δηλώνει το ρήμα, δηλ. είναι η πτώση του υποκειμένου.
Π.χ. ποιο ήταν το αρχαιότερο πιρούνι του κόσμου; Η τρίαινα του Ποσειδώνα.
β. Η γενική είναι η πτώση με την οποία απαντούμε στην ερώτηση τίνος:
Π.χ. Τίνος είναι η Τρίαινα; Του Ποσειδώνα. Η γενική του Ποσειδώνα προσδιορίζει
τη λέξη τρίαινα και δείχνει σε ποιον ανήκει.
γ. Αιτιατική είναι η πτώση που απαντά στην ερώτηση ποιον; τι; Είναι δηλ. η πτώση στην οποία
βρίσκεται συνήθως το αντικείμενο. Να δείχνει τη δύναμή του στους ανθρώπους και τα ψάρια
(Τι να δείχνει; Τη δύναμή του).
δ. Κλητική είναι η πτώση με την οποία φωνάζουμε κάποιον και γενικά προσφωνούμε τα
πρόσωπα.
Στίξη: η κλητική προσφώνηση μπαίνει μέσα σε κόμματα.
π.χ. - Δημήτρη, διάβασες την εργασία σου;
- Πάνω στο γραφείο μου, Πέτρο, βρίσκεται το τετράδιο μου· φέρ’ το σε παρακαλώ.
► Να σχηματίσεις την κλητική των παρακάτω ουσιαστικών:
κλητική ενικού αριθμού
γιατρός
Σπύρος
Αλέκος
Νίκος
Παύλος
καπετάνιος
Πέτρος

87. 86
2α. ΟΜΟΙΟΠΤΩΤΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ
ΠΑΡΑΘΕΣΗ – ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ
Ένα ουσιαστικό χρησιμοποιείται ως ομοιόπτωτος προσδιορισμός άλλου ουσιαστικού:
➢ για να προσθέσει ένα ιδιαίτερο και γνωστό γνώρισμα. Αυτός ο ομοιόπτωτος
προσδιορισμός ονομάζεται παράθεση.
π.χ. Συχνά μιλάει για τη Σοφία, την αδελφή του.
μερικό → γενικό ΠΑΡΑΘΕΣΗ
➢ για να διασαφηνίσει το ουσιαστικό που προσδιορίζει, όταν η έννοιά του
είναι γενική και κάπως αόριστη.
Αυτός ο ομοιόπτωτος προσδιορισμός ονομάζεται επεξήγηση.
π.χ. Του πρόσφερε ένα καταπληκτικό δώρο, (δηλαδή) ένα αυτοκίνητο.
γενικό → μερικό ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Στις παρακάτω φράσεις να εντοπίσετε την παράθεση και την επεξήγηση και να βρείτε
τον όρο που προσδιορίζουν.
1. Η Άνοιξη, η πανέμορφη θεά, δεν ήταν δυνατό να μην τον συγκλονίσει.
2. Ο Διονύσιος Σολωμός, ο ποιητής των «Ελεύθερων πολιορκημένων», γεννήθηκε στη Ζάκυνθο.
3. Στον πόλεμο έχασε όλα του τα υπάρχοντα, το σπίτι, τα ζώα, τα γεννήματα.
4. Να μνημονεύετε διαρκώς τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, το μεγάλο συγγραφέα μας από τη Σκιάθο.
5. Τέτοιοι άνθρωποι είναι οι συγγενείς του, σωστά θηρία.
6. Κι άξαφνα σέρνει μια φωνή, τρόμου φωνή.
7. Ο μπαρμπα-Στάθης, ο νονός του αδελφού μου, θαλασσόλυκος στα νιάτα του, μας δάνεισε
τη βάρκα του.
8. Η καπετάνισσα Δόμνα Βισβίζη, μια Θρακιώτισσα αγωνίστρια, είναι από τις παραγκωνισμένες
μορφές του αγώνα του 1821.
9. Ο εφευρέτης της τυπογραφίας, ο Ιωάννης Γουτεμβέργιος, με την τέχνη του άλλαξε τον κόσμο.
10. Τα ήμερα πουλιά της πεδιάδας, οι πελαργοί, οι φασιανοί, οι κουρούνες, κούρνιαζαν πάνω στο κλαδιά.
► (2) Να συνδυάσετε τις λέξεις της Α' στήλης με τις κατάλληλες λέξεις της Β' στήλης και να
σχηματίσεις φράσεις που να περιέχουν ομοιόπτωτο ονοματικό προσδιορισμό,
παράθεση ή επεξήγηση.
Α΄ Β΄
Σεφέρης βουνό
αγάπη Καποδίστριας
πρώτος κυβερνήτης ποιητής
Όλυμπος Αθηνά
θεά συναίσθημα

88. 87
2β. ΕΤΕΡΟΠΤΩΤΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ
• Όταν η OΦ που προσδιορίζει μια άλλη OΦ βρίσκεται σε διαφορετική πτώση από αυτήν,
τότε ο προσδιορισμός ονομάζεται ετερόπτωτος. [OΦ: ονοματική φράση]
Παράδειγμα: η ζωή του ανθρώπου
η OΦ του ανθρώπου προσδιορίζει την OΦ η ζωή.
• Οι ετερόπτωτοι προσδιορισμοί είναι συνήθως σε πτώση γενική.
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Να αντικαταστήσεις με ρηματικές φράσεις τις γενικές που γράφονται με έντονα στοιχεία.
π.χ. Διάβασα με μεγάλη προσοχή τα βιβλία του Πέτρου.
→ Διάβασα με μεγάλη προσοχή τα βιβλία που ανήκουν στον Πέτρο.
1. Η Οδύσσεια του Ομήρου εξακολουθεί να γοητεύει ακόμη και σήμερα.
2. Ένιωθες να ξεχύνεται παντού η μυρωδιά των λουλουδιών.
3. Όταν ήμουν μικρός, ανέβαινα συχνά στην εκκλησίτσα του βράχου.
4. Συνηθίζαμε να περπατάμε μέσα στα χωράφια και να κόβουμε λουλούδια του Μάη.
5. Ήταν μεγάλη η χαρά της νίκης.
6. Πήρε άδεια δύο μηνών.
7. Τα μάγουλά της είχαν χρώμα παπαρούνας.
8. Πήρε το γράμμα της Μαρίας και το φύλαξε.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

89. 88
► (2) Στα παρακάτω παραδείγματα να βρείς ποια λέξη προσδιορίζουν οι γενικές.
1. Ένα απόγευμα είχαμε μαζευτεί μια παρέα αγόρια και κορίτσια στο σπίτι ενός συμμαθητή μας.
2. Στο σπίτι ήταν και ο αδελφός του παιδιού που γιόρταζε.
3 Δίνουν την εντύπωση ότι είναι μια οικογένεια νεόπλουτων.
4 Με ευγενικό τρόπο δικαιολόγησε τις ανησυχίες των συμμαθητών του.
5. Τα Χριστούγεννα η σκέψη όλων στρέφεται στην ταπεινή φάτνη της Βηθλεέμ.
6. Διάβασα την ανακοίνωση του υπουργείου.
7. Τα νερά της βροχής πλημμύρισαν τους δρόμους.
8. Το αφεντικό του Κώστα είναι άνθρωπος με κατανόηση.
9. Έχουν αναπαλαιωθεί όλα τα αρχοντικά της παλιάς παραλίας.
10. «Της νύχτας οι αρματολοί και της αυγής οι κλέφτες...»
11. Είχε ψυχή μικρού παιδιού.
12. Τότε της έφερε να δει έξι ασημένια κουταλάκια του γλυκού, δώρο της μάνας του.
γενική τι προσδιορίζει
► (3) Στο παρακάτω ποιητικό απόσπασμα να βρείς τους επιθετικούς προσδιορισμούς, καθώς
και τις γενικές που είναι ετερόπτωτοι ονοματικοί προσδιορισμοί.
Ξύπνησε γάργαρο νερό από τη ρίζα του πεύκου να βρεις τα μάτια των σπουργιτιών
και να τα ζωντανέψεις ποτίζοντας το χώμα με μυρωδιά βασιλικού και με σφυρίγματα
σαύρας. Το ξέρω είσαι μια φλέβα γυμνή κάτω από το φοβερό βλέμμα του άνεμου είσαι
μια σπίθα βουβή μέσα στο λαμπερό πλήθος των άστρων.
Ν. Γκάτσος «Αμοργός»
επιθετικός προσδιορισμός ετερόπτωτος προσδιορισμός

90. 89
3α. Λεξιλόγιο: επίσκεψη σ’ ένα μουσείο.
Μουσείο: αρχαιολογικό, βυζαντινό, λαογραφικό, εθνικό-ιστορικό, εθνολογικό,
μουσείο κέρινων ομοιωμάτων, μουσείο φυσικής ιστορίας, μουσείο μοντέρνας τέχνης,
πινακοθήκη, ιδιωτική συλλογή
καλές τέχνες, ζωγραφική, γλυπτική, χαρακτική, διακοσμητική
καλλιτέχνης, ζωγράφος, γλύπτης, φιλότεχνος, κριτικός τέχνης, αρχαιολόγος,
συντηρητής, συλλέκτης
μοντέλο, ρυθμός, τεχνοτροπία, φόρμα
αναπαράσταση, εικονογράφηση
προτομή, πορτρέτο, προσωπογραφία, πολυπρόσωπη σύνθεση, πίνακας, άγαλμα,
ανδριάντας, ανάγλυφο, τοιχογραφία
πολιτιστική κληρονομιά, ιστορικό κειμήλιο, εικόνα, θησαυρός, αριστούργημα
ξενάγηση, οδηγός μουσείου, προθήκη
αισθητοποιώ, απαθανατίζω, απεικονίζω, συντηρώ, αποκαλύπτω,
καταγίνομαι με τις καλές τέχνες, λαξεύω
καλαίσθητος, κομψός, περίτεχνος,
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Να βρεις τις λέξεις που ορίζονται:
1 Η τέχνη της χάραξης εικόνων σε ξύλο, πέτρα ή μέταλλο: ………………………………
2 Μουσείο πινάκων ζωγραφικής: …………………………………
3 Ιδιαίτερη τεχνική μέθοδος καλλιτεχνικών και λογοτεχνικών έργων: …………………….
4 Παράσταση ζωγραφισμένη στον τοίχο: ……………………………
5 Πιστή απόδοση μιας εικόνας, ενός έργου με περιγραφή: …………………………..
► (2) Να αντικαταστήσεις το υπογραμμισμένο ουσιαστικό με το συγγενικό του ρήμα.
Π.χ. Η απεικόνιση της φύσης είναι έργο των λαϊκών ζωγράφων.
→ Οι λαϊκοί ζωγράφοι απεικονίζουν τη φύση.
1. Τη συντήρηση των έργων τέχνης αναλαμβάνουν ειδικευμένοι τεχνίτες.
2. Η αποκάλυψη των βασιλικών τάφων της Βεργίνας έγινε από τον καθηγητή της αρχαιολογίας
Μανόλη Ανδρόνικο.
3. Η έμπνευση του Έλληνα γλύπτη έρχεται μέσα από τα βράχια και τη θάλασσα, μέσα από την
Ελλάδα.
4. Με την επίσκεψη σε μουσεία τα παιδιά ανακαλύπτουν και γνωρίζουν το παρελθόν.
5. Η ξενάγηση στα μουσεία καλό είναι να αρχίζει από την παιδική ηλικία.

91. 90
► (3) Αξιοποίησε τις γνώσεις σου από την ιστορία και αντιστοίχισε.
Ο Ερμής του Πραξιτέλη είναι
Η Τζοκόντα του Λεονάρντο ντα Βίντσι είναι
Στο εσωτερικό των εκκλησιών απεικονίζονται
Στο μουσείο λαϊκής τέχνης εκθέτουν
Στο μουσείο φυσικής ιστορίας υπάρχουν
πίνακας ζωγραφικής
σκηνές από τη ζωή του Χριστού
άγαλμα
απολιθώματα ζώων προϊστορικής εποχής
τοπικές ενδυμασίες
► (4) Συμπλήρωσε τα κενά με τις λέξεις που βρίσκονται μέσα στην παρένθεση:
(καλές τέχνες, οδηγός μουσείου, μουσείων, καλλιτέχνης, πολιτιστική κληρονομιά, σύνθεση).
1. Οι συλλογές του 16ου αιώνα αποτελούν τη βάση των σημερινών μεγάλων ………….
2.Τα εκθέματα των μουσείων αποτελούν την ………………………………………….
3.Τα μέσα που χρησιμοποιεί ο ………………………… μας ενδιαφέρουν όσο και τα έργα τέχνης.
4.Η αρχιτεκτονική, η γλυπτική και η ζωγραφική ονομάζονται …………. …………….
5.Η αρμονική ………………. των χρωμάτων είναι γνώρισμα του καλού ζωγράφου.
6. Ο …………………………………. κατατοπίζει τους επισκέπτες.

92. 91
3β. ΚΕΙΜΕΝΑ
Ξύπνησα με το μαρμάρινο τούτο κεφάλι στα χέρια που μου εξαντλεί τους αγκώνες και δεν ξέρω
πού να τ’ ακουμπήσω.
Γ. Σεφέρης
1. Πρώτη φορά σε μουσείο
«Είναι η πρώτη φορά που πήγα σε τόσο μεγάλο μουσείο. Είχε ωραία παλιά πράγματα μέσα. Είχε
κολιέ και βραχιόλια που φορούσαν οι αρχαίες κυρίες, είχε και όπλα και μάσκες που φορούσαν οι
αρχαίοι πολεμιστές. Αγάλματα και τεράστια βάζα που τα λένε αμφορείς.
Δυο πράγματα θα θυμάμαι σ’ όλη μου τη ζωή από το μεγάλο μουσείο της Αθήνας. Το παιδί πάνω
στο άλογο και τον Αριστόδικο. Δεν μπορώ να πω ποιο απ’ τα δύο μού έκανε πιο πολύ εντύπωση.
Το παιδί πάνω στ’ άλογο, νόμιζες ότι θα έδινε μια στ’ άλογό του κι αυτό θα σαλτάριζε μακριά απ’ τα
κάγκελα και τα μουσεία. Κι ότι ελεύθερο θα έτρεχε σ’ όλη την Ελλάδα. Θα ανέβαινε βουνά, θα
κατέβαινε πεδιάδες, θα πήδαγε ποταμάκια κι όλο θα έτρεχε χωρίς να σταματήσει ποτέ.
Νομίζω ότι το παιδί και το άλογο είναι οι πιο φυλακισμένοι άνθρωποι που έχω δει στη ζωή μου... Κι
ο πιο αδικημένος ο Αριστόδικος.
Κανένας δεν τον κοιτάει, κανείς δεν του δίνει σημασία. Όλοι τον προσπερνάνε, για να σταθούν
πέντε μέτρα πιο κει, στο άγαλμα του Δία ή του Ποσειδώνα. Όλοι βλέπουν το τεράστιο άγαλμα και
κανείς, μα κανείς, δε βλέπει τον Αριστόδικο. Ούτε κι εγώ ήξερα ότι τον λέγαν έτσι. Μου έκανε όμως
εντύπωση που το στήθος και το πρόσωπό του ήτανε όλο γρατζουνιές και χαρακιές. Διάβασα τότε το
χαρτάκι που έλεγε ότι βρέθηκε πριν σαράντα χρόνια στα Μεσόγεια της Αττικής κι ότι οι χαρακιές στο
στήθος και στο πρόσωπο είχανε γίνει από το αλέτρι του γεωργού.
Εδώ έχει λάθος το χαρτάκι. Έπρεπε να γράφει ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΩΝ. Γιατί στα 2500 χρόνια που έμεινε
θαμμένος ο Αριστόδικος, χιλιάδες γεωργοί θα όργωσαν εκείνο το ίδιο χωράφι. Και πάνω στο στήθος
του Αριστόδικου θα φυτρώσανε χιλιάδες στάρια τόσα χρόνια. Κι ο Αριστόδικος έχασε την ομορφιά του
από τις χαρακιές, αλλά ήτανε καλός κι άφηνε τα στάρια να φυτρώνουνε και να θρέφουνε τον κόσμο.
Γι’ αυτό λέω ότι τον αδικήσαμε. Τον αδίκησαν αυτοί που τον βάλανε δίπλα σ’ αυτόν τον
υπέροχο Δία. Αλλά τον αδικήσαμε κι εμείς που δεν του ρίξαμε ούτε ένα βλέμμα.
Γι’ αυτό του αφιερώνω αυτή την έκθεση».
Ευγ. Φακίνου, Αστραδενή.
► «Είσαι ένα υπερφίαλο πλάσμα, Χατζηπέτρου, είπε η δεσποινίς. Ποιος σου δίνει, νομίζεις, το
δικαίωμα να λυπάσαι ένα έργο τέχνης; Άσε τις παιδαριώδεις φλυαρίες για το προηγούμενο άγαλμα του
παιδιού και του αλόγου... Δεν ξεύρω τι είδους εκθέσεις γράφατε στο νησί σου, αλλά καιρός είναι να
μάθεις να γράφεις πραγματικές εκθέσεις».
Αυτή είναι η κριτική της δασκάλας για την έκθεση της Αστραδενής. Δώσε και συ σε μια παράγραφο
τη δική σου κριτική.

93. 92
2. Το Λαογραφικό Μουσείο της Κύμης
Μουσείο στην Αθήνα!...
Βέβαια, και στη Κύμη έχουμε μουσείο... αλλά της Αθήνας..., ε, της Aθήνας πρέπει να είναι
καταπληκτικό!...
Στη Κύμη μαζέψανε με κόπο απ’ τα σπίτια ό,τι παλιό είχε απομείνει. Στολές, νταντέλες,
μπιμπίλες, κασέλες ζωγραφιστές ή σκαλιστές, όπλα, βραχιόλια, νομίσματα, κεντήματα από
κουκούλια μεταξοσκώληκα, μπακιρένια μπρίκια ……. Βάλανε και ό,τι αρχαία είχανε και τις παλιές
εικόνες…… Και φτιάξανε το μουσείο μας. Πολύ νοικοκυρεμένο ήτανε. Πιάσανε, καθαρίσανε και
βάψανε το σπίτι του Χατζηαγαπητού, πάνω στο Χωριό.
Στην αυλή, δίπλα στις ταρτάνες με τους κατηφέδες και τα βασιλικά βάλανε κάτι μεγάλα μάρμαρα
αρχαία. Σ’ ένα δωμάτιο βάλανε κομμάτια από πήλινα πράματα αρχαία.
Αλλού τις εικόνες κι αλλού τις κασέλες και τα όπλα.
Στη σάλα όμως κάνανε το καλύτερο. Έτσι όπως οι τοίχοι έχουν ακόμα τις ζωγραφιές -φτερωτά
αγγελάκια, κορδέλες ροζ και πράσινες, λουλούδια, φρούτα- και το ταβάνι είναι κι αυτό ζωγραφιστό,
ανάμεσα στον καθρέφτη και στις κασέλες στήσανε μεγάλες κούκλες. Φοράνε τις παλιές στολές. Την
καθημερινή, τη γουνελάτη. Έχει κι έναν άντρα με τις φουφούλες. Την πρώτη φορά που μπήκα,
νόμισα ότι ήτανε ζωντανοί.
Όταν κατάλαβα ότι ήτανε ψεύτικοι - κούκλες - στεναχωρέθηκα. Μετά φαντάστηκα ότι μιλάγανε
μεταξύ τους. Τα βράδια ή τις μέρες που δεν είχε κόσμο το μουσείο. Περπατάγανε, τρώγανε απ’ τις
σουπιέρες που ήτανε ακουμπισμένες εκεί δίπλα τους και ζούσανε μια ζωή κρυφά από μας.
Ευγ. Φακίνου, Αστραδενή.
3. Η καλλιτεχνική μας κληρονομιά
Πόσο βαθιές ρίζες έχει στον ελληνικό λαό η πίστη στην αξία της καλλιτεχνικής κληρονομιάς που
του άφησαν οι πατέρες του το μαρτυρεί με τον πιο συναρπαστικό τρόπο το επεισόδιο που διηγείται
στα Απομνημονεύματά του ο στρατηγός Μακρυγιάννης, ο αγράμματος στρατηγός με την έξοχη
ψυχική καλλιέργεια και ανθρωπιά.
Κάποτε, στα 1831, συνάντησε στο Άργος μερικούς στρατιώτες που ετοιμάζονταν να πουλήσουν σε
κάποιους Ευρωπαίους δύο αρχαία αγάλματα.
« Άντεσα κι εγώ εκεί, πέρναγα· πήρα τους στρατιώτες τούς μίλησα· Αυτά και δέκα χιλιάδες τάλαρα
να σας δώσουνε, να μην τα καταδεχτήτε να βγουν από την πατρίδα μας. Δι’ αυτά πολεμήσαμεν».
Η επιγραμματική αυτή φράση, ειπωμένη από έναν Έλληνα που δεν ήξερε να γράφει ούτε το
όνομά του, μας βεβαιώνει πως δεν είναι η γνώση της τέχνης και της ιστορίας που τη γέννησε, αλλά η
ακλόνητη πίστη πως τα έργα τούτα είναι για τον τόπο μας ιερά κειμήλια που πρέπει να σωθούν με
κάθε τρόπο.
Σ’ αυτήν την πίστη είναι θεμελιωμένα τα ελληνικά μουσεία, που είναι όλα σχεδόν αρχαιολογικά.
Και μ’ αυτήν εξηγείται το γεγονός ότι το πρώτο ελληνικό μουσείο ιδρύθηκε αμέσως μόλις η Ελλάδα
ξανακέρδισε τη λευτεριά της, το Μάρτιο του 1829, στην προσωρινή πρωτεύουσα του νέου Κράτους,
την Αίγινα, από τον πρώτο κυβερνήτη της, τον Καποδίστρια.
Μαν. Ανδρόνικος
► Να σχολιάσεις την άποψη του Μακρυγιάννη. Ποια η δική σου γνώμη για την πολιτιστική μας
κληρονομιά;
► Συζήτησε με τους συμμαθητές σου το θέμα της αρχαιοκαπηλίας.

94. 93
4. Ελληνικοί θησαυροί σε ξένα μουσεία: ΔΥΟ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΤΑΚΤΟΥΝ ΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ
Χιλιάδες επισκέπτες συρρέουν καθημερινά, όπου εκτίθενται οι «πολεμιστές του Ριάτσε».
Ελληνικές αρχαιότητες, αριστουργήματα της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής, της κεραμικής και της
χαλκοτεχνίας, βρίσκονται σε περίοπτες θέσεις στα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου.
Κι εμείς, κάθε φορά που στεκόμαστε μπροστά τους, δύσκολα κρύβουμε μιαν ενδόμυχη πικρία που
τόσα σημαντικά έργα τέχνης βρίσκονται μακριά από την κοινή μας πατρίδα. Ορισμένα απ’ αυτά θα
πρέπει να τα διεκδικήσουμε, για να γυρίσουν πίσω.
Υπάρχουν όμως πολλά και σημαντικά που όχι μόνο δε μας βλάπτει η παραμονή τους στα ξένα, αλλά
εξακολουθούν να είναι για μας οι καλύτεροι πρεσβευτές μας και ένα ασυναγώνιστο ειρηνικό όπλο.
Από τον τύπο
5. Μια έκθεση ζωγραφικής
Εκείνη την εποχή είδα για πρώτη φορά μια έκθεση ζωγραφικής και το γεγονός μού έκανε μεγάλη
εντύπωση. Ο πίνακας που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν ένα επεισόδιο από τον ελληνοτουρκικό
πόλεμο στη Θεσσαλία. Κοντά σ’ ένα ερειπωμένο σπίτι φαινόταν ένα απόσπασμα στρατιωτών του
πεζικού, που μαζί με μερικούς έφιππους αξιωματικούς έμοιαζαν να περιμένουν την κατάλληλη στιγμή
να δράσουν. Πιο μακριά φαινόταν η μάχη: μια σειρά πεζικάριοι, μερικοί με το ένα γόνατο στη γη και
μερικοί πλαγιασμένοι στο έδαφος που πυροβολούσαν, και δεξιά, κατά μήκος ενός φαρδιού
σκονισμένου δρόμου, φαινόταν ένα απόσπασμα ιππικού που απομακρυνόταν καλπάζοντας. Σε πρώτο
πλάνο μες στη σκόνη του δρόμου, κείτονταν το κορμί ενός στρατιώτη σκοτωμένου. Ο δημιουργός του
πίνακα λεγόταν Ροϊλός και αργότερα στο Πολυτεχνείο υπήρξε καθηγητής μου στο σχέδιο.
Τζιόρτζιο ντε Κίρικο, Αναμνήσεις από τη ζωή μου.
3γ. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου.
1. Φτιάξε ένα σύντομο κείμενο με το οποίο θα ανακοινώνεις ότι γίνεται έκθεση έργων ζωγραφικής
στο σχολείο σου.
Πρόσεξε να αναφέρεις: α) τη χρονική διάρκεια, β) το χώρο, γ) τους δημιουργούς,
δ) το κύριο γνώρισμα της δουλειάς, ε) τις ώρες λειτουργίας.
2. «Πριν από χιλιάδες χρόνια ένα κυκλαδίτικο καράβι βυθίστηκε από τους πειρατές.
Πέρασαν τα χρόνια και ………………………. ».
Συνέχισε την ιστορία……
(θέμα της α΄ παραγράφου: η ανεύρεση ενός κυκλαδίτικου αγάλματος,
και της β΄ παραγράφου: περιγραφή του αγάλματος).
3. Επίσκεψη σε μια έκθεση ζωγραφικής ή γλυπτικής
4. Επίσκεψη σ’ ένα μουσείο
5. Πώς θα οργάνωνες την επίσκεψη της τάξης σου σ’ ένα μουσείο; Για ποια πράγματα θα φρόντιζες
πριν από την επίσκεψη, κατά τη διάρκειά της και μετά την επίσκεψη;
6. Αν ήσουν ένας από τους υπευθύνους του μουσείου, πώς θα βοηθούσες μια σχολική τάξη,
ώστε να καρπωθεί τη μεγαλύτερη δυνατή ωφέλεια από μια επίσκεψη στο μουσείο;

95. 94
4α. Λεξιλόγιο: η μουσική
ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ-ΜΕΤΟΧΕΣ ΡΗΜΑΤΑ
μουσική
χώρος: ωδείο, μουσική
ακαδημία, αίθουσα συναυλιών,
στούντιο ηχογραφήσεων,
μουσική σχολή, μουσικό ίδρυμα
άνθρωποι: μουσικός, συνθέτης,
εκτελεστής, μουσουργός,
μαέστρος - αρχιμουσικός,
μουσικοδιδάσκαλος, χορωδός,
χορωδία, τραγουδιστής,
σολίστ(ας), ντουέτο, κομπανία,
κανταδόρος, στιχουργός,
συγκρότημα, παραγωγός,
ακροατήριο, ορχήστρα, μπάντα.
είδη: τραγούδι, ύμνος, ψαλμός,
καντάδα, μαντινάδα, μπαλάντα,
νανούρισμα, όπερα, μελόδραμα,
εμβατήριο
φωνητική, οργανική, βυζαντινή,
εκκλησιαστική, ευρωπαϊκή,
στρατιωτική, λαϊκή,
παραδοσιακή, ελαφρά, κλασική,
προγραμματική, δημοτικό,
κρατικό, ιδιωτικό, τεράστια
κορυφαίος, δεξιοτέχνης
μοναδικός, λυρικός μελωδικός,
αρμονικός, γραφικός,
ευχάριστος, δημιουργικός,
διαπρεπής, επιτυχημένος,
θορυβώδης, ιδιόρρυθμος,
φιλόμουσος,
αριστουργηματικός
δημοτικό, λαϊκό, ρεμπέτικο,
ιστορικό, χορωδιακό,
στρατιωτικό.
ακούω, πηγαίνω,
παρακολουθώ,
σπουδάζω,
επισκέπτομαι
γράφω, παράγω,
ενορχηστρώνω,
συνθέτω, μελοποιώ,
ερμηνεύω, δημιουργώ,
εκτελώ, διδάσκω,
στιχουργώ, συντονίζω,
τραγουδώ, εναρμονίζω,
ηχογραφώ,
μαγνητοφωνώ,
παραδίδω μαθήματα
τραγουδώ, ψάλλω,
σφυρίζω, συνοδεύω,
παίζω.
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) α. Χρησιμοποίησε ουσιαστικά, επίθετα και ρήματα από τον πίνακα του λεξιλογίου και
σχημάτισε προτάσεις όπως στο παράδειγμα:
Ένας διαπρεπής μαέστρος διευθύνει αυτή την εβδομάδα την κρατική μας ορχήστρα.
β. Συνδυάζοντας όσο περισσότερες προτάσεις μπορείς, από αυτές που έφτιαξες,
δώσε σε συνεχή λόγο μία παράγραφο (προτίμησε λέξεις της ομάδας: άνθρωποι).

96. 95
► (2) Αντιστοίχισε τις λέξεις της πρώτης στήλης με τις σημασίες τις οποίες δίνουν οι φράσεις της
δεύτερης.
α. μουσικοσυνθέτης
ή μουσουργός
β. κομπανία
γ. καντάδα
δ. χορωδός
ε. ντουέτο
στ. όπερα
ζ. οπερέτα
η. ρεσιτάλ
θ. μαντινάδα
ι. σολίστας
ια. ενορχηστρώνω
ιβ. συντονίζω
1.αυτός που συμμετέχει σε ομάδα τραγουδιστών.
2.ομάδα που αποτελείται από καλλιτέχνες, ηθοποιούς, μουσικούς.
3.μουσικό δραματικό έργο
4.αυτός που γράφει τη μελωδία ενός μουσικού έργου
5.τραγούδι που λέγεται από πολλούς μαζί στους δρόμους με συνοδεία
κιθάρας.
6.εκτέλεση μουσικών έργων από ένα και μόνο καλλιτέχνη.
7.ομοιοκατάληκτο δίστιχο, συνήθως αυτοσχέδιο, που τραγουδιέται σε
χορούς και πανηγύρια.
8. κάνω κάτι να συμφωνήσει ως προς τον τόνο ή τον ρυθμό.
9.αυτός που παίζει μόνος του κάποιο μουσικό όργανο
10. επεξεργάζομαι μια μουσική σύνθεση γράφοντας τα ειδικά
για κάθε όργανο μέρη, ώστε να παιχτούν από ορχήστρα σε ενιαία
μορφή.
11. ελαφρό θεατρικό είδος που περιλαμβάνει τραγούδια και πεζό λόγο.
12. δύο άνθρωποι που τραγουδούν μαζί (αλλά και τραγούδι που
τραγουδιέται από δύο ανθρώπους).
► (3) Συμπλήρωσε με τις παρακάτω λέξεις του λεξιλογίου σου τα κενά στις προτάσεις που
ακολουθούν. (Οι λέξεις να μπουν στο σωστό τύπο):
μουσικοδιδάσκαλος, κορυφαίος, ερμηνεύω, μουσική, συγκρότημα,
ρεσιτάλ, επιτυχημένος, παραδοσιακός, συνθέτης, διαπρεπής, εκτελεστής,
συναυλία, δεξιοτέχνης, λαϊκός.
Η μάθηση της ………………… δεν είναι εύκολο πράγμα. Τα παλιότερα χρόνια αγκάλιαζε όλους
τους μουσικούς κλάδους: ο ……………. έπρεπε να είναι όχι μόνο ικανός μαέστρος αλλά και
……………….. …………………. Έτσι πολλές φορές ο ίδιος παρακολουθούσε κάποιον
…………………... και μάθαινε να παίζει καλά ένα όργανο.
Τζορτζ Πίλκα, Ο κόσμος της μουσικής
Δύο ……………………… προσωπικότητες στο χώρο της μουσικής θα εμφανιστούν τον ερχόμενο
μήνα στο Ηρώδειο. Ο ……………….. Σβιατοσλαβ Ρίχτερ θα δώσει ένα ………………… πιάνου
και η ……………….. Βικτόρια ντε Λος Άνχελες θα …………….... ………… ισπανικά
τραγούδια. Από ελληνικής πλευράς, πολύ σημαντικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η
……………………. ελληνικής ….……………….. μουσικής με αντιπροσωπευτικά
………………………. απ’ όλη την Ελλάδα.
Από τον ημερήσιο τύπο

97. 96
► (4) Φτιάξε προτάσεις χρησιμοποιώντας αντί για το υπογραμμισμένο ρήμα το συγγενικό του
ουσιαστικό, σύμφωνα με το πρότυπο.
Ο δεξιοτέχνης μουσικός ερμηνεύει μοναδικά τα έργα του.
→ Η ερμηνεία του δεξιοτέχνη μουσικού είναι μοναδική.
1. Ένας μεγάλος συνθέτης συνθέτει τα έργα του με αριστουργηματικό τρόπο.
2. Τα παιδιά της χορωδίας τραγούδησαν μελωδικότατα στη συναυλία της Πέμπτης.
3. Κάθε χρόνο παράγονται, σ’ έναν μεγάλο αριθμό, δίσκοι λαϊκής μουσικής.
4. Όταν διεύθυνε την ορχήστρα ο Δημήτρης Μητρόπουλος, όλοι οι μουσικοί
εναρμονίζονταν τέλεια.
5. Είναι ο καλύτερος συντονιστής ήχου στο σταθμό· έτσι στο στούντιο ηχογραφήσεων
συντονίζει πάντα ο ίδιος τον ήχο στις μουσικές εκπομπές.
6. Τα περισσότερα τραγούδια του φεστιβάλ τα ενορχήστρωσε και φέτος ο Δ. Χρίστου.
7. Τα τραγούδια που ακούμε μαγνητοφωνούνται από ειδικούς του ήχου στο στούντιο.
8. Τα τελευταία χρόνια ηχογραφούνται πολλά δημοτικά τραγούδια από ερευνητές
λαογράφους.
4β. ΚΕΙΜΕΝΑ
Η ιστορία της μουσικής αρχίζει μαζί με την ιστορία του ανθρώπου... και συνεχίζεται
μέχρι τις μέρες μας...
1. Η μουσική σε κάθε μας βήμα
... Όλοι οι άνθρωποι αγαπάνε τη μουσική, τη θέλουν, αισθάνονται την ανάγκη της.
Το μωρό ζητάει το νανούρισμα για να γαληνέψει, το παιδί το τραγούδι για να χαρεί, ο μεγάλος τη
μουσική για να ξεκουραστεί. Τα ξένοιαστα παιδιά, τα χαρούμενα νιάτα, οι μαχητές των πολέμων, οι
εξεγερμένοι, οι χτυπημένοι από τη συμφορά, οι θρησκευόμενοι, οι άνθρωποι του πνεύματος, όλοι τους
βρίσκουν στη μουσική τα πιο εκφραστικά μέσα για να εξωτερικέψουν τον ψυχικό τους κόσμο. Χοροί,
τραγούδια, μοιρολόγια, εμβατήρια, εκκλησιαστικά άσματα, τραγούδια για τη φύση, υπάρχουν από τότε
που υπάρχει κι ο άνθρωπος. Η μουσική αποδεικνύεται ίσως η πιο απαραίτητη ανάγκη της ψυχής.
Γι’ αυτό και στο σημερινό κόσμο έχει γίνει και το πιο διαδομένο μέσο για την έκφραση της
κοινωνικής ζωής. Κινηματογραφικά έργα, ραδιοφωνικές εκπομπές, προγράμματα τηλεόρασης,
εκκλησιαστικές λειτουργίες, πολιτικές συγκεντρώσεις, στρατιωτικές παρελάσεις, μεγάλα πανηγύρια
και διασκεδάσεις, όλα καταφεύγουν στη μουσική. Κάθε στιγμή σε κάθε μας βήμα συναντάμε τη
μουσική.
Τζορτζ Πίλκα, Ο κόσμος της μουσικής

98. 97
2. Οι άνθρωποι της μουσικής λένε…
Δημήτρης Σγούρος , παγκοσμίου φήμης Έλληνας πιανίστας:
«Δε χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός, για να πάει σε μια συναυλία. Μπορούν να την
παρακολουθήσουν όλοι όσοι αγαπούν και αισθάνονται τη μουσική.»
Έντμοντ ντε Στουτς, διευθυντής της Ορχήστρας Δωματίου της Ζυρίχης:
«Στόχος της ζωής μου είναι να φέρω τη μουσική εκεί όπου δεν έχουν ακόμα κορεσθεί απ’
αυτήν. Γι’ αυτό διευθύνω συχνά συναυλίες στην επαρχία σε σχολεία, σε φυλακές και γενικά
σε χώρους όπου ο κόσμος δεν ακούει μουσική».
Βικτόρια Ντε Λος Άνχελες, λυρική σοπράνο:
«Όλη μου τη ζωή τραγουδούσα. Για μένα η μουσική είναι ένας τρόπος έκφρασης
και το τραγούδι ένας τρόπος ζωής».
Από τον ημερήσιο τύπο
3. Όταν ένα νήπιο ανακαλύπτει τ’ αυτιά του...
... Μια άλλη μνήμη που επιστρέφει συχνά είναι το τραγούδι των γυναικών του γειτονικού
χωριού. Ένα πλήθος από αυτές τραγουδούσε όλο μαζί, ταχτικά κάθε βράδυ γυρνώντας απ’ τις
δουλειές τους.
Τώρα, ακόμα θυμούμαι καλά αυτή τη μελωδία και τον τρόπο που την τραγουδούσαν. Κι όταν
την ξανάπιανα στο σπίτι, κοιτώντας να μιμηθώ αυτόν τον τρόπο, μ’ επαινούσαν για το σωστό
αυτί μου. Αυτοί οι έπαινοι, θυμούμαι, μ’ έκαναν πολύ ευτυχισμένο.
Και, πράγμα περίεργο, αυτό το απλό γεγονός, στο κάτω κάτω μάλλον ασήμαντο, έχει για μένα
ένα νόημα ιδιαίτερο, γιατί τότε είναι που έλαβα συνείδηση του εαυτού μου σαν μουσικού...
Ιγκόρ Στραβίνσκι, Χρονικά της Ζώης μου
4. Συναυλία μαμούθ
16 ΩΡΕΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΗΣ ΑΙΘΙΟΠΙΑΣ
ΠΑΝΩ από 160.000 θεατές στα στάδια του Γουέμπλεϊ του Λονδίνου και Τζον Κένεντι της
Φιλαδέλφειας άκουσαν το Σάββατο σε μια συναυλία μαμούθ τα μεγαλύτερα ονόματα της ροκ
μουσικής να προσφέρουν τα τραγούδια τους και την καρδιά τους για τα θύματα της πείνας στην
Αφρική.
To μουσικό αυτό υπερθέαμα παρακολούθησαν από την τηλεόραση δύο δισεκατομμύρια
τηλεθεατές σε 160 χώρες.
Για πρώτη φορά στην ιστορία της ροκ μουσικής συγκεντρώθηκαν και τραγούδησαν μαζί
τόσα πολλά «αστέρια» της μουσικής.
Ο Φιλ Κόλινς τραγούδησε στο Λονδίνο και αμέσως μετά διέσχισε τον Ατλαντικό
γρηγορότερα και από την ταχύτητα του ήχου, για να εμφανιστεί και στο κοντσέρτο της
Φιλαδέλφειας.
Όλα άρχισαν το Σάββατο στις δύο το μεσημέρι, κάτω από ένα λαμπρό λονδρέζικο ήλιο,
μπροστά σ’ ένα ενθουσιώδες κοινό.

99. 98
5. Δυο βραδιές με φωνές συμπαράστασης
Με δύο συναυλίες ποταμούς, που έγιναν με μεγάλη επιτυχία το Σαββατοκύριακο στο Στάδιο
Ειρήνης και Φιλίας, η επιτροπή πρωτοβουλίας για την πείνα στην Αφρική και ο λαός της Αθήνας
εξέφρασαν πρακτικά τη συμπαράστασή τους στα θύματα του λιμού, που πλήττει την αφρικανική
ήπειρο.
Το πρόγραμμα, που κράτησε τέσσερις γεμάτες ώρες το Σάββατο και πέντε την Κυριακή,
ήταν πλουσιότατο και έδωσε ένα πλήρες πανόραμα του σύγχρονου ελληνικού τραγουδιού.
Ακούστηκαν οι γνωστές φωνές του Γ. Νταλάρα, της Μ. Ζορμπαλά, της Ε. Βιτάλη, του Α.
Καλογιάννη, των «Φατμέ» σε λαϊκά, δημοτικά, «ροκ», «τζαζ» και ελαφρά τραγούδια.
Έξοχη η ερμηνεία με αυτοσχεδιασμούς του Β. Παπακωνσταντίνου, με το Θάνο
Μικρούτσικο στο πιάνο, στα «Τραγούδια του Καββαδία».
Από τον ημερήσιο τύπο (διασκευή)
6. Ο οργανοπαίχτης
- Και τι έχεις στον μπόγο; Τρόφιμα; Ρούχα; Εργαλεία;
- Όχι· είναι σαντούρι.
- Σαντούρι! Παίζεις σαντούρι;
- Όταν με σφίξουν οι φτώχειες, γυρίζω τους καφενέδες και παίζω σαντούρι. Τραγουδώ κιόλας
κάτι παλιούς κλέφτικους σκοπούς, μακεδονίτικους. Κι ύστερα βγάζω δίσκο· να, το σκούφο
τούτο, και μαζεύω δεκάρες.
- Και πώς έμαθες σαντούρι;
- Εγώ ήμουν είκοσι χρονών. Σ’ ένα πανηγύρι του χωριού μου, πέρα στη ρίζα του Όλυμπου,
άκουσα για πρώτη φορά σαντούρι. Πιάστηκε η αναπνοή μου. Τρεις μέρες έκαμα να βάλω
μπουκιά στο στόμα μου.
«Τι έχεις, μωρέ;» μου κάνει ο πατέρας μου, ο Θεός να συγχωρέσει την ψυχή του.
«Εγώ θέλω να μάθω σαντούρι!
- Μωρέ, δεν ντρέπεσαι; Κατσίβελος είσαι; Όργανα θα παίζεις;
- Εγώ θέλω να μάθω σαντούρι!...».
Έδωσα ό,τι είχα και δεν είχα, κι αγόρασα ένα σαντούρι. Να, ετούτο εδώ που βλέπεις. Πήγα
στη Σαλονίκη, βρήκα ένα μερακλή Τούρκο δάσκαλο του σαντουριού. Έκατσα μαζί του ένα
χρόνο, χωρίς πληρωμή, κι έμαθα.
Από τον καιρό που έμαθα σαντούρι γίνηκα άλλος άνθρωπος.
Όταν έχω στενοχώριες ή όταν με ζορίζει η φτώχεια, παίζω σαντούρι κι αλαφρώνω. Όταν
παίζω, μου μιλούν και δεν ακούω· κι αν ακούσω, δεν μπορώ να μιλήσω. Θέλω, θέλω, μα δεν
μπορώ. Αν έχω κέφι, παίζω· τραγουδώ κιόλας. Και χορεύω το ζεϊμπέκικο, το χασάπικο, τον
πεντοζάλη. Μα πρέπει, ξεκομμένα πράγματα! να ’χω κέφι. Το σαντούρι είναι άλλο πράμα.
Είναι θεριό, θέλει λευτεριά.
Ν. Καζαντζάκης, Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά. Διασκευή

100. 99
7. Η περιπέτεια του πλανήτη των τραγουδιστών
Η ξαφνική αρρώστια του μεγάλου συνθέτη του «πλανήτη των τραγουδιστών» Άρμονικ ευτυχώς
δεν ήταν σοβαρή. Όμως στενοχώρησε όλους τους κατοίκους του πλανήτη. Η αγάπη τους για τον
Άρμονικ ήταν γνωστή άλλωστε σ’ όλους τους πλανήτες.
Ο μεγάλος αυτός συνθέτης ήταν ο δίκαιος αρχηγός και συνάμα η πηγή των ηχολέξεων του
κρατικού ηχολεξιλογίου των κατοίκων του «πλανήτη των τραγουδιστών».
Όμως τώρα που ο Άρμονικ αρρώστησε δε θα μπορεί να συνθέτει νέους ήχους, για να
καταγραφούν στο μεγάλο ηχολεξικο. Γι’ αυτό αποφασίζει, ύστερα από συμβούλιο με τους βοηθούς και
συνάδελφους του, τους «Νότους», να στείλει αντιπροσώπους στον κατοικήσιμο πλανήτη Γη, για να
καταγράψουν διάφορους ήχους σε μια ειδική μαγνητοταινία.
Η αποστολή θα παρέμενε στη Γη μέχρις ότου ο μεγάλος Άρμονικ συνερχόταν από την
αρρώστια.
Έτσι άρχισαν να ετοιμάζονται. Το διαστημόπλοιο με το οποίο θα πήγαιναν στη Γη ήταν το
καλύτερο του πλανήτη. Το περιβόητο «κλειδί του ντο» της τρίτης γραμμής. Αυτό ήταν που στον
τελευταίο διαπλανητικό πόλεμο με τον επικίνδυνο εχθρό του πλανήτη των τραγουδιστών, τις
«Αλλοιώσεις», έδωσε τη νίκη και έφερε την ειρήνη στον πλανήτη.
Αφού όλα ετοιμάστηκαν στην εντέλεια —κομπιούτερ, οθόνες, ασύρματοι- και αφού έδωσε μερικές
συμβουλές ο Άρμονικ στους στρατηγούς που ανέλαβαν την αποστολή, τους δόθηκαν οι συντεταγμενες
της Γης, οι οποίες ήταν: «ντο, μι, ρε, φα δίεση αριστερά του κύκλου των πενταγράμμων και σολ, σι της
δεξιάς πλευράς, της γραμμής λα μείζονα».
Το ταξίδι ανάμεσα στον πλανήτη των τραγουδιστών και στον πλανήτη Γη ήταν ομαλό. Στο
διαστημόπλοιο «κλειδί του ντο» όλα λειτουργούσαν χωρίς κανένα πρόβλημα. Οι στρατηγοί κατά τη
διάρκεια του ταξιδιού δίνουν διάφορες τυπικές διαταγές στους «Νότους» και στους μηχανικούς, αλλά
συνάμα απολαμβάνουν το ταξίδι μέσα στο Γαλαξία.
Καθώς πλησίαζαν τον πλανήτη Γη άρχισαν να αισθάνονται παράξενα. Ήταν η αλλαγή του
κλίματος, που όπως φαίνεται τους επηρέασε σημαντικά. Επιτέλους προσγειώνονται. Καθώς νιώθουν το
έδαφος στέρεο κάτω απ’ τα πόδια τους, η αγωνία και η αμηχανία τους εξαφανίζονται. Παίρνουν λοιπόν
τη μηχανή που καταγράφει ήχους και ξεκινούν για να πραγματοποιήσουν την αποστολή τους.
Για καλή τους τύχη προσγειώθηκαν σ’ ένα δάσος. Ο καιρός ήταν καλός και η ζέστη δεν ήταν
μεγάλη.Το τραγούδι από το θρόισμα των φύλλων των δέντρων τούς κάνει μεγάλη εντύπωση.
«Ωραία μουσική για καταγραφή» σκέφτονται. Κι έτσι την καταγράφουν στη μαγνητοταινία.
Μα εκείνο που τους γοητεύει περισσότερο είναι το κελάηδημα ενός αηδονιού. Τέτοιο ήχο, τέτοια
μελωδία ούτε ο Άρμονικ δε θα μπορούσε να συνθέσει.
Καθώς προχωρούν μπαίνουν στην πόλη, όπου οι ήχοι κυριαρχούν παντού. Και αρχίζουν να
καταγράφουν.
Οι κόρνες των αυτοκινήτων είναι πολλές και ποίκιλες. Τους αρέσουν πολύ. Το σφύριγμα του
τροχονόμου τούς μαγεύει. Και συνεπώς καταγράφουν.
Σε λίγο όμως βγαίνουν απ’ την πόλη. Να κι ένα εξοχικό σπίτι. Οι νοικοκύρηδες λείπουν και έτσι
τους δίνεται η ευκαιρία να ψάξουν για καινούριους ήχους.
Με θαυμαστή ευελιξία πήδηξαν τον ψηλό φράχτη του κήπου και μπαίνουν μέσα.
Στη μέση του κήπου υπάρχει ένα συντριβάνι. Ξαφνικά ο ένας στρατηγός σκοντάφτει και πέφτει
μέσα στο σιντριβάνι δημιουργώντας τον χαρακτηριστικό ήχο.
Ο στρατηγός Τρίηχος ζητάει από τον βρεγμένο συνάδελφό του στρατηγό Ημιτόνιο να ξαναπέσει
μέσα, για να καταγραψει τον ήχο στο μαγνητόφωνο.

101. 100
Απέναντι ακριβώς υπάρχει ένας στάβλος. Εκεί ακούγεται ένας άλλος παράξενος ήχος. Πλησιάζουν.
Είναι το μούγκρισμα μιας αγελάδας. Καταγράφουν τον πρωτάκουστο γι’ αυτούς ήχο, όμως την ίδια
στιγμή ειδοποιούνται από το διαστημόπλοιο ότι ήρθε το στίγμα από τον πλανήτη τους για την
επιστροφή. Πριν προλάβουν όμως να διακτινιστούν1
στο διαστημόπλοιο, ακούν μια ευχάριστη
μελωδία. Ένα παλιό ρολόι σημαίνει δώδεκα η ώρα. Είναι ρολόι τοίχου ξεχασμένο στο στάβλο. Ο
στρατηγός Τρίηχος αποφασίζει να το πάρει μαζί του. Θα είναι το δώρο που θα χαρίσουν στο μεγάλο και
δίκαιο Άρμονικ.
Δήμητρα Τρυπάνη, μαθήτρια.
Βραβείο παιδικού διαγωνισμού διηγήματος 1984 «Γιουροβίζιον». Διασκευή.
1.διακτινίζομαι: μεταφέρομαι αυτοστιγμή σε άλλο χώρο του διαστήματος
Παρατηρήσεις στο κείμενο
α. Ποιες ετοιμασίες έκαναν οι ταξιδιώτες του πλανήτη των τραγουδιστών για το ταξίδι τους στη γη;
β. Σε τι διαφέρουν οι ήχοι της πόλης από τους ήχους της εξοχής;
γ. Ποια σημεία στο κείμενο νομίζετε ότι δείχνουν εντονότερα την απορία και το ξάφνιασμα των
ταξιδιωτών από τους ήχους που ακούν;
4γ. Θέματα για συζήτηση ή για παραγωγή λόγου.
1.Με αφορμή τα αποσπάσματα που διάβασες και τις προσωπικές σου εμπειρίες συζήτησε με τους
συμμαθητές σου τους λόγους για τους οποίους η μουσική παίζει σημαντικό ρόλο στη ζωή όλων των
ανθρώπων.
2.Διάβασε τις πρώτες εμπειρίες γύρω από τη μουσική ενός μεγάλου συνθέτη του αιώνα μας (του
Στραβίνσκι) κι ενός απλού οργανοπαίχτη. Διηγήσου και συ ανάλογες εμπειρίες από τη γνωριμία σου με
τη μουσική (ένα όργανο που παίζεις, ένα τραγούδι που σου άρεσε κτλ.).
3.Γράψε σε δύο ή τρεις παραγράφους πώς θα μπορούσες να βοηθήσεις τους συμμαθητές σου στην
οργάνωση μιας μουσικής βραδιάς, αφιερωμένης στους γονείς σας…..
4.Γράψε μια ή δύο παραγράφους για μια ορχήστρα ή για ένα μουσικό όργανο που παίζεις ή για ένα
τραγούδι που σ’ αρέσει ή για μια συναυλία που σε ενθουσίασε ή για οποιοδήποτε άλλο μουσικό θέμα
που σε συγκινεί ιδιαίτερα.
5.Παρακολούθησες ποτέ καμιά συναυλία σύγχρονης μουσικής (ζωντανή ή από την τηλεόραση);
Προσπάθησε να την περιγράψεις στην τάξη σου.
6.Σε μια συναυλία ή στη μικρή οθόνη παρακολούθησες τον τραγουδιστή που θαυμάζεις. Να τον
περιγράψεις δικαιολογώντας τον θαυμασμό σου γι’ αυτόν.

102. 101
Διήγηση
Ανέκδοτο
Το ανέκδοτο είναι μια σύντομη και έξυπνη διήγηση με αστείο συνήθως περιεχόμενο. Αναφέρεται σε
ένα γεγονός ή επεισόδιο που αφορά ένα ιστορικό πρόσωπο ή ένα περιστατικό της καθημερινής ζωής.
Παραδίδεται από στόμα σε στόμα και δεν αναγράφεται ούτε βεβαιώνεται από την Ιστορία.
• Ένα ανέκδοτο για τον Μπετόβεν.
Ο πιο μεγάλος ποιητής της Γερμανίας ήταν ο Γκαίτε. Όταν τον γνώρισε ο Μπετόβεν, πίστευε
πως θα μπορούσαν να γίνουν φίλοι. Όμως, όσο μεγάλοι κι αν ήταν και οι δυο, δεν ταίριαζαν αναμεταξύ
τους. Ο Γκαίτε ήταν ένας αριστοκράτης αυλικός. Ο Μπετόβεν καλλιτέχνης, που δε λογάριαζε τιμές και
αξιώματα.
Κάποτε πήγαιναν μαζί περίπατο, όταν ξαφνικά βλέπουν από μακριά να έρχεται προς το μέρος τους
η βασιλική οικογένεια. Ο Γκαίτε βγάζει αμέσως το καπέλο του και στέκεται σκυφτός στην άκρη του
δρόμου, περιμένοντας να περάσουν. Ο Μπετόβεν απεναντίας έχωσε το καπέλο του στο κεφάλι του,
έβαλε τα χέρια του πίσω στην πλάτη, όπως συνήθιζε, και τράβηξε κατά πάνω τους. Αφού τον χαιρέτι-
σαν εκείνοι πρώτοι, τους χαιρέτισε κι αυτός.
Έπειτα γύρισε και κοίταξε τον Γκαίτε με περιφρόνηση. «Οι άνθρωποι αυτοί», του λέει, «δεν
έχουν άλλη αξία παρά πως γεννήθηκαν απάνω σ’ έναν θρόνο. Άμα πεθάνουν θα ξεχαστεί το όνομά
τους, το δικό μας όμως θα δοξάζεται όσο υπάρχει ο κόσμος».
Αυτό του κακοφάνηκε πολύ του Γκαίτε και από τότε τα χάλασε με τον Μπετόβεν.
Διηγήσου στην τάξη ένα-δυο ανέκδοτα για ιστορικά πρόσωπα που θαυμάζεις. Γράψε σε μια μόνο
παράγραφο ένα από αυτά. Ο λόγος σου φρόντισε να είναι σύντομος, έξυπνος και ευχάριστος, ώστε οι
συμμαθητές σου να πάρουν αμέσως το μήνυμά του.

103. 102
5α. Λεξιλόγιο: παιχνίδια
ουσιαστικά επίθετα ρήματα φράσεις
θέμα παιχνίδι
δώρο
γιορτή
γενέθλια
πολύπλοκο,
περίπλοκο,
εύχρηστο,
ευχάριστο,
διασκεδαστικό,
ψυχαγωγικό,
επιμορφωτικό,
παιδαγωγικό,
ευπρόσδεκτο,
καλαίσθητο,
χρήσιμο,
γιορτινό
γενέθλιο,
γαμήλιο
χριστουγεννιάτικο
δωρίζω,
χαρίζω
προσφέρω,
δέχομαι,
ανταποδίδω,
διασκεδάζω,
χαίρομαι,
ψυχαγωγώ,
ψυχαγωγούμαι,
μορφώνω,
μορφώνομαι
τέρπομαι,
περιεργάζομαι,
ασχολούμαι
ανταλλαγή
δώρων
δώρον άδωρον
Πρόσωπα
παίκτης
συμπαίκτης
ομάδα
δεινός,
άριστος,
κακός,
καλός,
συνεργάσιμος
χειρίζομαι,
παίζω,
συμμετέχω
θέτω σε
λειτουργία,
παίκτης κλάσεως,
άσος,
παίρνω μέρος,
παίζω μονά ζυγά
Τόπος παιχνιδότοπος,
πάρκο, αλάνα,
αυλή, δωμάτιο
παιδική χαρά
Είδη
παιχνιδιών
κούκλα,
κρυφτό,
κυνηγητό,
ντάμα,
ντόμινο,
σκάκι,
τρενάκι
αυτοκίνητο,
πατίνια
ατομικό (παιχνίδι)
ομαδικό,
υπαίθριο,
επιτραπέζιο,
πνευματικό,
ηλεκτρικό,
ηλεκτρονικό,
μηχανικό,
κουρδιστό
«γύρω γύρω όλοι»
«περνά περνά η
μέλισσα»
παιχνίδι γνώσεων

104. 103
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Συμπλήρωσε τα κενά με λέξεις του πίνακα.
1. Δώρα δεχόμαστε συνήθως στα _______________ μας, στην ονομαστική ___________ μας,
την Πρωτοχρονιά και τα Χριστούγεννα.
2. Κάθε δώρο είναι ________________, κυρίως όταν ανταποκρίνεται στα γούστα μας.
3. Μπορούμε να πούμε ότι το παιχνίδι εκπληρώνει το σκοπό του, όταν μας __________________
και μας _________________________ .
4. Προτιμώ τα ____________και τα ________________ παιχνίδια, αλλά μου αρέσουν πολύ και
τα ________________ .
5. Με διασκεδάζει να ________________ με προσοχή τα παιχνίδια που μου, για να
δω πώς είναι και πώς μπορώ να τα θέσω σε _____________________ .
► (2) Χρησιμοποιώντας τις λέξεις που δίνονται πιο κάτω, σχημάτισε φράσεις:
Παράδειγμα: Το παιχνίδι είναι η πιο ευχάριστη ψυχαγωγία για τα παιδιά.
1. παιχνίδι, ψυχαγωγία, παιδί
2. μηχανικά παιχνίδια, περιεργάζομαι, περίπλοκα
3. τόπι, μπάλα, ποδήλατο, πατίνια, ύπαιθρο
4. περιέργεια, καταστρέφω, στενοχωριέμαι, παιχνίδι
5. δωρίζω, χαίρομαι, επιτραπέζια παιχνίδια
6. έκπληξη, γενέθλια, ηλεκτρονικό
7. κουκλοθέατρο, διασκεδάζω, παιδιά
► (3) Δώσε την κυριολεκτική σημασία των φράσεων:
α. Του φάνηκαν παιχνίδι οι εξετάσεις.
β. Τον έκανε παιχνιδάκι της.
γ. Του ’παιξε ένα παιχνίδι!
δ. Παράτα τα παιχνίδια αυτά.
ε. Κάνε παιχνίδι.
στ. Έπαιζε διπλό παιχνίδι.
ζ. Μην παίζεις το παιχνίδι του!
► (4) Τι σημαίνουν οι φράσεις;
 Παίζει εν ου παικτοίς.
 Τα παιδία παίζει.
 Τα τίμια δώρα.
 Το δώρο θέλει αντίδωρο.
 Το δώρο και μικρό μεγάλη χάρη έχει.
 Δώρο εξ ουρανού.
 Θείο δώρο

105. 104
5β. ΚΕΙΜΕΝΑ
1. Η σημασία του παιχνιδιού για το παιδί
«Παίζω» σημαίνει για το παιδί ζω. Το μωρό αρχίζει να παίζει από τη στιγμή που ανακαλύπτει
τα χέρια του. Παρατηρώντας τα παιχνίδια των παιδιών, βλέπουμε πως, στα πρώτα χρόνια της
ζωής του, το παιδί απομονώνεται για να παίξει. Μεγαλώνοντας, όμως, αποζητάει ένα σύντροφο
για τα παιχνίδια του. Είναι η περίοδος κατά την οποία αρχίζει η κοινωνικοποίηση του παιδιού.
Αλλά όπως σε κάθε οργανωμένη κοινωνία υπάρχουν θεσμοί και κανόνες που τα μέλη τους
πρέπει να τους σέβονται, έτσι και τα ομαδικα παιχνίδια διέπονται από δικούς κανόνες,
υποχρεωτικούς για τους παίχτες. Μέσα από το παιχνίδι, λοιπόν, το παιδί μαθαίνει την ύπαρξη
και ασκείται στην τήρηση ενός κώδικα, μαθαίνει να ζει μαζί με τους άλλους. Παράλληλα,
όμως, το παιχνίδι δίνει στο παιδί λιγότερο ή περισσότερο συνειδητά τη δυνατότητα να ξεφύγει
από την πραγματικότητα.
Αν το παραμύθι ήταν για τον ενήλικο μια «φυγή», το παιχνίδι ήταν και είναι για το παιδί ένα
αντιστάθμισμα για όλες τις απαγορεύσεις που του επιβάλλει η καθημερινή ζωή. Αυτή η
προσωρινή και τόσο έντονη ζωή στους υπέροχους κόσμους της χαράς και της φαντασίας
ανακουφίζει το παιδί και πλουτίζει την ψυχή του με μια αίσθηση ελευθερίας και δημιουργίας.
«Περιπλάνηση στο ελληνικό παιχνίδι», σχ. έτος 1997-1998
Περιβαλλοντική ομάδα 14ου Γυμνασίου Θεσσαλονίκης
► Πώς συντελεί το παιχνίδι στην κοινωνικοποίηση του παιδιού;

106. 105
2. Παλιά παιχνίδια και νέες ασχολίες των παιδιών
Οι πόλεις μεγάλωσαν, τα κτίρια θέριεψαν, οι αλάνες εξαφανίστηκαν και οι ευπρεπισμένοι
ελεύθεροι χώροι απελπιστικά σμικρύνθηκαν. Τριάντα χρόνια πριν, οι γειτονιές των πόλεων
και των χωριών αντιλαλούσαν από τις φωνές των παιδιών - μοναδική ίσως αιτία διατάραξης
της κοινής ησυχίας - που τις ώρες της σχόλης τους έπαιζαν. Έπαιζαν ζώντας ή ζούσαν
παίζοντας ποδόσφαιρο, κουτσό, κρυφτό, αμάδες, τζαμί. Παιχνίδια που ήταν ταυτόχρονα
άσκηση πνευματική και σωματική.
Και σήμερα, ιδίως τις ζεστές μέρες απ’ την άνοιξη ως το φθινόπωρο, οι γειτονιές
αντιλαλούν αλλά από τις τηλεοράσεις που παίζουν στη διαπασών και καθηλώνουν γύρω τους
πρώτα και καλύτερα τα παιδιά, τα οποία αναλίσκουν την ικμάδα τους παρακολουθώντας
ανούσια κατά κανόνα προγράμματα και ίσως επιβλαβή για την πνευματική τους ανάπτυξη και
ισορροπία. Έτσι γεννιέται το ερώτημα:
Μα πού βρίσκονται επιτέλους τα παιδιά και πώς ξεχάστηκαν τα παιχνίδια που γέμιζαν
τον ελεύθερο χρόνο τους;
«Περιπλάνηση στο ελληνικό παιχνίδι», σχ. έτος 1997-1998
Περιβαλλοντική ομάδα 14ου Γυμνασίου Θεσσαλονίκης
► Συζητήστε το ερώτημα που θέτει το κείμενο και γράψτε τις σκέψεις σας.
3. Τα ηλεκτρονικά παιχνίδια
Τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, είτε είναι μικρές φορητές συσκευές με ρεύμα ή μπαταρίες
είτε είναι ειδικά προγράμματα που παίζονται στον υπολογιστή, αποτελούν ένα σύγχρονο τρόπο
ψυχαγωγίας κυρίως των παιδιών, που έχει μεγάλη διάδοση.
Αυτά τα παιχνίδια το παιδί τα παίζει μόνο του, απομονωμένο από τους άλλους,
καθηλωμένο πολλή ώρα στην ίδια θέση και πολλές φορές τόσο απορροφημένο, που δεν
αντιλαμβάνεται όσα συμβαίνουν γύρω του.
Αποτελούν τα νέα αυτά παιχνίδια συντροφιά στη μοναξιά, στην οποία έχει καταδικάσει
τα παιδιά ο σύγχρονος τρόπος ζωής μέσα στα διαμερίσματα, και γεμίζουν πολλές από τις
ελεύθερες ώρες τους. Άλλα από αυτά ασκούν τη μνήμη, άλλα την ετοιμότητα και την ταχύτητα
των αντιδράσεων και άλλα την ευστροφία.
Όμως πέρα από αυτά τα θετικά, δεν επιτελούν τους κύριους σκοπούς των παιχνιδιών,
που είναι η επινοητικότητα, η δημιουργικότητα, η καλλιέργεια της φαντασίας, η άσκηση του
σώματος. Και, ως ατομικά παιχνίδια, δεν προωθούν την αγωνιστικότητα, τον ευγενή
συναγωνισμό, το πνεύμα της συνεργασίας, την πειθαρχία στην ομάδα και στους κανόνες της,
κάνοντας ίσως το παιδί εγωιστικό πλάσμα και απομονώνοντάς το από το κοινωνικό περιβάλλον.
Μπορούμε να πούμε ότι τα παιχνίδια αυτά είναι ένα φαινόμενο που λειτουργεί στο
πλαίσιο του σύγχρονου τρόπου ζωής, μέσα στη μοναξιά των μεγαλουπόλεων και στην έλλειψη
των ανοιχτών χώρων που απαιτούνται για τα πατροπαράδοτα ομαδικά παιδικά παιχνίδια.

107. 106
4. Παίζοντας με τον υπολογιστή μου
Πολλές φορές, όταν έχω χρόνο, κάθομαι στον υπολογιστή μου και παίζω με αυτόν.
Άλλοτε πληκτρολογώ κάποιες σκέψεις μου και τις περνάω σ’ ένα μυστικό προσωπικό μου
αρχείο, που δεν το διαβάζει κανένας άλλος - άλλοτε, πάλι, με απορροφούν τα διάφορα παιχνίδια
μνήμης και ετοιμότητας που έχω εγκαταστημένα σ’ αυτόν.
Πολλές φορές ασχολούμαι με τη ζωγραφική φιλοτεχνώντας στην οθόνη πολύχρωμες
ζωγραφιές, που τις εκτυπώνω και τις χαρίζω στους φίλους μου.
Εκείνο όμως που με γοητεύει πιο πολύ απ’ όλα είναι το διαδίκτυο: στέλνω σε μερικούς
φίλους μου e-mail, τις πιο πολλές φορές χιουμοριστικά, ή διαβάζω τα δικά τους.
Κυρίως όμως χάνομαι τα βράδια μέσα στις αμέτρητες ιστοσελίδες του internet, όπου
ανακαλύπτω πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία, σχετικά με τη μουσική, τον κινηματογράφο, τον
πολιτισμό των άλλων χωρών, τη μόδα κ.ά.
Ο υπολογιστής μου λοιπόν κρύβει έναν απέραντο κόσμο με χίλια ενδιαφέροντα και είναι
η καλύτερη παρέα μου τις ελεύθερες ώρες μου.

108. 107
5. Έρευνα
Οι απαντήσεις από μια έρευνα που έγινε στη Γαλλία με θέμα:
«Με ποια κριτήρια επιλέγετε το παιχνίδια για τα παιδιά σας»
είναι κατά σειρά προτίμησης οι παρακάτω:
✓ Να είναι διδακτικό, ώστε να αποκτήσει το παιδί νέες γνώσεις.
✓ Να αναπτύσσει τη φυσική επιδεξιότητα του παιδιού.
✓ Να είναι προσαρμοσμένο στην ηλικία του παιδιού.
✓ Να ευνοεί τη φαντασία του παιδιού.
✓ Να επιτρέπει στο παιδί να αναπλάθει πιστά το γύρω κόσμο του.
✓ Να του επιτρέπει να αναπλάθει ένα δικό του κόσμο.
✓ Να ταιριάζει τόσο στα κορίτσια όσο και στα αγόρια.
✓ Να είναι γερό, για να διαρκέσει πολύ καιρό.
✓ Να είναι προσαρμοσμένο στο φύλο του παιδιού.
✓ Να είναι ένα όμορφο παιχνίδι, που χαίρεσαι να το βλέπεις.
✓ Δεν ξέρω.
61%
51%
45%
38%
10%
17%
17%
17%
10%
6%
4%

109. 108
7η ENOTHTA
O κόσμος μέσα από την οθόνη-εικόνα
1. OΡΙΣΤΙΚΟ ΚΑΙ ΑΟΡΙΣΤΟ ΑΡΘΡΟ
Η γλώσσα μας έχει δυο άρθρα: το οριστικό: ο, η, το
και το αόριστο: ένας, μια, ένα
π.χ. Ανάμεσά τους ήταν κι ένα θαυμάσιο τριαντάφυλλο.
Ήταν μια κοπέλα σαν βασίλισσα.
Η κοπέλα πήρε στο χέρι της το τριαντάφυλλο.
■ Το οριστικό άρθρο το χρησιμοποιούμε, όταν θέλουμε να δηλώσουμε κάτι (πρόσωπο, ζώο ή
πράγμα) ορισμένο, ενώ το αόριστο, όταν θέλουμε να δηλώσουμε κάτι αόριστο και όχι γνωστό.
■ Χρησιμοποιούμε το οριστικό άρθρο, για να δηλώσουμε ένα σύνολο προσώπων,
ζώων ή πραγμάτων που ανήκουν στο ίδιο είδος.
π.χ. Το παιδί έτρεχε κι έπεσε. Αλλά και: Το παιδί είναι η ελπίδα.
Προσοχή! Ο σκύλος δαγκώνει. Αλλά και: Ο σκύλος είναι πιστός.
Το βιβλίο δεν είναι δικό μου. Αλλά και: Το βιβλίο μορφώνει.
■ Χρησιμοποιούμε το αόριστο άρθρο, για να δηλώσουμε με έμφαση ένα ουσιαστικό.
π.χ. Ένας επιστήμονας μπορεί να προσφέρει πολλά στους άλλους.
Αλλά και: Ένας επιστήμονας δεν το ξέρει αυτό· εγώ πώς να το ξέρω;
▪ Το αόριστο άρθρο δεν έχει πληθυντικό:
Εκεί είδα τις κοπέλες που κρατούσαν τα παράξενα λουλούδια, αλλά
Εκεί είδα κοπέλες που κρατούσαν παράξενα λουλούδια, ή
Εκεί είδα μερικές κοπέλες που κρατούσαν κάτι παράξενα λουλούδια.
▪ Το άρθρο δεν συνοδεύει μόνο ουσιαστικά.
Το άρθρο συνοδεύει και άλλα μέρη του λόγου ή και ολόκληρη πρόταση.
π.χ. Έχε υπομονή και θα μάθεις το πώς (= τον τρόπο) και το γιατί(= την αιτία).
Βαρέθηκα το πάρε δώσε (= τη δοσοληψία).
Το ότι απέτυχες (= η αποτυχία σου) δεν πρέπει να σε απογοητεύει.
■ Σημείωση:
l. Να μην συγχέεις:
To οριστικό άρθρο με τις προσωπικές αντωνυμίες.
Το άρθρο μπαίνει πάντοτε πριν από τα ονόματα ή ουσιαστικοποιημένες λέξεις ή φράσεις.
Η προσωπική αντωνυμία μπαίνει πάντοτε πριν από τα ρήματα.
π.χ. Τη γιαγιά μου τη γνώρισα από τη φωτογραφία.
Τη (γιαγιά): άρθρο, τη (γνώρισα): προσωπική αντωνυμία, τη (φωτογραφία): άρθρο.

110. 109
2. Επίσης να μη συγχέεις:
Το αόριστο άρθρο με το αριθμητικό ένας, μια, ένα.
Το αριθμητικό χρησιμοποιείται σε αντίθεση με το δύο ή περισσότερα,
ενώ στο αόριστο άρθρο λείπει αυτή αντίθεση:
π.χ. Τη στιγμή εκείνη μπήκε ένα παιδί που κρατούσε με ένα χέρι ένα τεράστιο δέμα.
Ένα (παιδί): άρθρο, ένα (χέρι): αριθμητικό, ένα (τεράστιο δέμα): άρθρο.
■ Το οριστικό άρθρο συνδυάζεται με την αρχαία πρόθεση εἰς (εἰς + τόν)
και σχηματίζει το σύνθετο άρθρο στον, στην, στο.
π.χ. στην αγορά, στο σχολείο
Ενικός αριθμός
Αρσενικό Θηλυκό Ουδέτερο
Ονομαστική - - -
Γενική στου στης στου
Αιτιατική στον στη(ν) στο
Πληθυντικός αριθμός
Αρσενικό Θηλυκό Ουδέτερο
Ονομαστική - - -
Γενική στων στων στων
Αιτιατική στους στις στα
■ ΠΑΡΑΛΕΙΨΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ
Κάποτε το άρθρο (οριστικό ή αόριστο) μπορεί να παραλείπεται:
Έχεις την υποχρέωση να τον βοηθήσεις.
Αλλά και Έχεις υποχρέωση να τον βοηθήσει
Η απουσία του άρθρου δικαιολογείται στις εξής περιπτώσεις:
1. Σε προτάσεις που έχουν άρνηση (αποφατικές ή αρνητικές): Δεν κουνιόταν φύλλο στην πλατεία.
2. 'Όταν δηλώνεται μέρος από μια ποσότητα: Παίρνω νερό και νίβομαι.
3. Συνήθως σε παροιμίες: Σκυλί που γαβγίζει δε δαγκώνει.
4. Σε διάφορες περιφράσεις: Μην κάνετε θόρυβο (θορυβείτε). Έχει σκοπό να φύγει (σκοπεύει).
■ ΠΛΕΟΝΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ
Το τι τράβηξα από τότε ένας Θεός το ξέρει. αντί: Τι τράβηξα από τότε...
Ως τα τώρα φάνηκες παλικάρι. αντί: Ως τώρα φάνηκες παλικάρι.

111. 110
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Να δικαιολογήσεις την απουσία του άρθρου:
1. Απ’ αυτή τη δουλειά τρώμε ψωμί.
2. Ως τώρα δε φάνηκε ψυχή.
3. Ελάτε, θα πιούμε και κρασί.
4. Χύθηκε όλο το κρασί. Δεν έμεινε σταγόνα.
5. Καθαρός ουρανός αστραπές δε φοβάται.
6. Νομίζω ότι μας κάνει μούτρα.
7. Πήρε φόρα και πήδηξε απέναντι.
8. Πέτρα που κυλάει μαλλί δεν πιάνει.
► (2) Στις επόμενες φράσεις να βρεις ποια άρθρα πλεονάζουν:
1. Δεν τους νοιάζει, το τι θα πουν οι άλλοι.
2. Δε μάθαμε ποτέ ακριβώς το πώς έγινε το ατύχημα.
3. Το τι τραβώ για λόγου σου ένας Θεός το ξέρει.
4. Ως τα χτες δεν είχαμε καμιά είδηση.
5. Δεν είπαμε ακόμα στους άλλους το πού θα πάμε.
6. Ως τα σήμερα δεν έγινε γνωστό το πόσο στοίχισε το έργο.
► (3) Να διατυπώσεις με άλλον τρόπο τις προτάσεις μετατρέποντας σε ονόματα τις φράσεις
με πλάγια γράμματα:
π.χ.: Κουράστηκα μ’ αυτό το πάρε δώσε. → Κουράστηκα μ’ αυτή την δοσοληψία.
1. Το πώς άρχισε ο καβγάς μού είναι άγνωστο. →
2. Βγαίνουν κάθε βράδυ. Τους αρέσει πολύ το έξω. →
3. Το ότι κουράστηκες δεν είναι λόγος να τα εγκαταλείψεις. →
4. Πες όμως και τα παρακάτω. →
5. Μόνο που δεν μάθαμε ακόμα το πότε θα αναχωρήσουμε. →
6. Φρόντιζε για το αύριο χωρίς να ξεχνάς το σήμερα. →
7. Νοιάζεται μόνο για το εγώ του. →
8. Οι γείτονες ήρθαν να σου πουν το καλώς όρισες. →
► (4) Να βρεις τα οριστικά και τα αόριστα άρθρα στις παρακάτω φράσεις:
1. Ήταν μια περίοδος που, όπως τη σκέφτομαι τώρα, είχε πολλή σημασία για τη ζωή μου.
2. Το κορίτσι τύλιξε το τριαντάφυλλο σ’ ένα χρυσόχαρτο και μου το πρόσφερε.
3 Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε ένας πλούσιος άρχοντας και είχε ένα γιο και μια θυγατέρα.
Μια μέρα ένας από τους υπηρέτες του βρήκε ένα δαχτυλίδι με μια σπάνια γαλάζια πέτρα.
4 Σε μια στροφή του δρόμου είδα ένα μοντέρνο ανθοπωλείο και πίσω από τη βιτρίνα του μια
όμορφη κοπέλα που κρατούσε ένα υπέροχο τριαντάφυλλο.
5. Μου έδωσε σ’ ένα φάκελο τα χρήματα που έπρεπε να με συντηρήσουν έναν μήνα.
6. Το πήρα σαν μέσα σ’ ένα όνειρο και το πλήρωσα με το μισό μου σχεδόν μηνιάτικο.

112. 111
► (5) Στα παρακάτω αποσπάσματα να προσθέσεις τα οριστικά και τα αόριστα άρθρα:
• .……. πατέρας χαμογέλασε και μου είπε: « ……. δουλειά αυτή δεν είναι δύσκολη για σένα,
όπως …….. απέδειξες και …… άλλες φορές». Μου έλειπε όμως …… θάρρος, κάτι που ……
κατάλαβα, όταν αργότερα …. ζωή μού πρόσφερε ….. πείρα, που ……εποχή εκείνη ακόμα δεν
……. είχα.
• Και ……… φορά μόνο να ……. διαβάσεις, νομίζω ότι θα …… καταλάβεις αμέσως. Γιατί
…… κείμενο αυτό είναι από …….. πιο εύκολα σ’ όλο ….. βιβλίο.
• …….πεταλούδα γυρίζει γύρω από…... φως, έστω κι αν αυτό ..... στοιχίζει …… ζωή.
• Εκεί υπάρχει ……. μυστηριώδες σπήλαιο· ….. σπήλαιο αυτό ….. επισκέφτηκα. Είναι …….
ζοφερό άντρο που από …… πλατύ του άνοιγμα τρέχουν αδιάκοπα άφθονα ζεστά νερά.
Μπαίνοντας κανείς μέσα πέφτει απότομα σε ….. πυκνό σκοτάδι, ενώ ζεστοί υδρατμοί …….
περιλούζουν. ….. ατμόσφαιρα …….. πρώτες μάλιστα στιγμές, είναι σχεδόν ασφυκτική από
…….. ζεστή υγρασία.
► (6) Συμπλήρωσε τα άρθρα, οριστικά και αόριστα, που λείπουν.
Ήθελα πάντα να είχα …. μεγάλη αδελφή. Να μπορούσα κι εγώ να έλεγα, σαν άλλες
συμμαθήτριές μου στις Σέρρες, «μου το δάνεισε …. αδελφή μου» - και να φοράω κάτι
μεγαλίστικο. Ή «θα πάω στον κινηματογράφο με …. αδελφή μου» - και …..έργο να είναι
για μεγάλους. Ή «γνωστός της αδελφής μου ήταν» - και να καμαρώνω που με χαιρέτησε
στο δρόμο ……. νεαρός. Μου έλειπε …. μεγαλύτερη αδελφή.
Και τώρα, έτσι όπως η Όλγα βοηθούσε …… μητέρα μου να ξαπλώσει, έτσι που τη
φρόντιζε πρόθυμα και στοργικά, όπως ποτέ δε θα μπορούσα εγώ μοναχή μου, ένιωσα σαν
να τη γνώριζα από καιρό. Από πάντα. Αισθάνθηκα …….. βαθιά ανακούφιση, λες κι
ανακάλυψα επιτέλους ...... μεγάλη αδελφή που από καιρό λαχταρούσα.
Λότη Πέτροβιτς - Ανδρουτσοπούλου «Τραγούδι για τρεις»
► (7) Να προσθέσεις τα οριστικά και τα αόριστα άρθρα στο κείμενο που ακολουθεί:
Περιγραφή της Σαντορίνης
….. Σαντορίνη είναι ….. μεγάλο και ψηλό αμφιθέατρο, όπου παίζεται από καιρό σε καιρό
….. πιο μεγαλειώδης τραγωδία που μπορεί να φανταστεί κανείς: ………. μυστηριώδεις
δυνάμεις από …….. έγκατα της γης με άγριους μυκηθμούς τινάζουν από …….. βάθη
……… θάλασσας πανύψηλους πίδακες φλογών.
Όταν ……. τραγωδία τελειώσει, …….. δέος που προκάλεσε παραμένει. …….. θάλασσα
έχει ……. σκοτεινό μπλάβο χρώμα, …….. νερά ……... θάλασσας μοιάζουν απύθμενα.
«Άπατα νερά» τα λένε …….. κάτοικοι· …… βράχοι της δε μοιάζουν με άλλους βράχους.
Αλλά αποξενωμένες από …….. κόσμο, ανάμεσα ουρανού και θάλασσας, υπάρχουν …..
λευκές πολιτείες ……… Σαντορίνης. …… ομορφιά τους είναι υπερκόσμια.
Μακριά στο εσωτερικό …….. νησιού διαγράφεται στον ουρανό ….. κορυφή ……..
βουνού, ……. Προφήτη Ηλία. Εδώ υπάρχει ……. μόνη φυσιολογική και προηφαιστειακή γη
που έχει ……. Σαντορίνη.
Κ. Ουράνης. Διασκευή.

113. 112
2. Περιγραφή ενός προσώπου, ενός χώρου, ενός αντικειμένου
Μπορούμε να έχουμε αξιόλογη περιγραφή όταν δίνονται με τάξη και σαφήνεια ικανοποιητικά
στοιχεία για μια ολοκληρωμένη αντίληψη ενός χώρου, ενός προσώπου, ενός αντικειμένου, ενός έργου
τέχνης που περιγράφουμε.
Περιγραφή προσώπου
► (1) Να αντιστοιχίσετε τα ουσιαστικά της Β' στήλης με τα επίθετα της Α' στήλης (αφού τα βάλετε
στο σωστό γένος) και να σχηματίσετε ονοματικά σύνολα, τα οποία να χρησιμοποιήσετε σε ένα
σύντομο κείμενο, για να περιγράψετε ένα γνωστό σας πρόσωπο.
Α΄ Β΄
έξυπνος γέλιο
αυθόρμητος αστείο
ευγενικός δόντια
εκφραστικός πρόσωπο
απέριττος βλέμμα
αστραφτερός ντύσιμο
…………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
► (2) Στο κείμενο που ακολουθεί να τοποθετήσετε στα κενά τον κατάλληλο επιθετικό προσδιορισμό
χρησιμοποιώντας τα επίθετα που υπάρχουν στο πλαίσιο.
πρώτος, εξαίρετος, χοντρός, χνουδωτός, σπάνιος, μεγάλος, αγγελικός
Η κυρία Γκραντέ ήταν γυναίκα αδύνατη, στεγνή, κίτρινη σαν κυδώνι, αργή κι αδέξια, μια από
κείνες τις γυναίκες που μοιάζουν καμωμένες για να τυραγνιούνται. Χοντροκόκαλη, με ………
μύτη, μεγάλο μέτωπο, ………….. μάτια, έδειχνε με την …………. ματιά κάποιαν ομοιότητα με
κάτι ………… φρούτα, που δεν έχουν πια ούτε γεύση ούτε ζουμί. Τα δόντια της αριά και μαύρα,
το στόμα της σουφρωμένο και το πηγούνι της είχε το σχήμα γαλότσας. Ήταν ………………..
γυναίκα, αληθινή λα Μπερτελιέρ. Ο αβάς Κρουσό ήξερε να βρίσκει ευκαιρίες να της λέει πως στα
νιάτα της δεν ήταν πολύ άσχημη, κι εκείνη το επίστευε. Μια ……………γλυκύτητα, μια
εγκαρτέρηση εντόμου τυραγνισμένου από τα παιδιά, ….…….... ευσέβεια, αδιατάραχη αγαθότητα
ψυχής και καλοσύνη καρδιάς την έκαναν να τη λυπούνται όλοι και να τη σέβονται.
Ονορέ ντε Μπαλζάκ «Ευγενία Γκραντέ»

114. 113
► (3) Μελέτησε την περιγραφή των προσώπων στα παρακάτω κείμενα:
Α. Το χαμόσπιτο τράνταξε - το μεσοπόρτι άνοιξε, πρόβαλε η μάνα. Σταρομελάχρινη, αψηλή,
μεγαλομάτα· είχε πια περάσει η πρώτη νιότη, έμπαινε στην ανήσυχη μελωμένη πίκρα του χινόπωρου.
Γαλάζια στεφάνια περίζωναν τα μάτια της, το στόμα ήταν τραγανό και σγουρό σαν του γιου της, μα
το πηγούνι της πιο δυνατό και θεληματικό. Φορούσε μενεξελί λινό κεφαλομάντιλο και δυο μακριά
ασημένια σκουλαρίκια καμπάνιζαν, μοναχικά στολίδια στ’ αυτιά της.
Ν. Καζαντζάκης, Ο Τελευταίος Πειρασμός
Β. Ο ένας, ο μεσιακός, άσπρο τριαντάφυλλο, αμούστακο παλικάρι, ξανθομάλλης, δεξιά του,
ένας κίτρινος άντρας, με μυτερά κατάμαυρα γένια, λοξομάτης· ζερβά του ένας αράπης με κάτασπρα
κατσαρά μαλλιά, με χρυσούς χαλκάδες στ’ αυτιά, αστραποδόντης.
Ν. Καζαντζάκης, Ο Τελευταίος Πειρασμός
Γ. Ένας γέρος, εξηντάρης, πανύψηλος, ξερακιανός, με γουρλωμένα μάτια, είχε κολλήσει το μούτρο
του στο τζάμι και με κοίταζε. Κρατούσε ένα μικρό πιτακωτό μπόγο κάτω από τη μασκάλη.
Ό,τι απ’ όλα μου ’κανε εντύπωση ήταν τα μάτια του, περιγελαστικά, θλιμμένα, ανήσυχα, όλο
φλόγα. Έτσι μου φάνηκαν.
Ευθύς ως έσμιξαν οι ματιές μας θαρρείς και βεβαιώθηκε πως εγώ ήμουν αυτός που ζητούσε, κι
άπλωσε το χέρι αποφασιστικά κι άνοιξε την πόρτα. Πέρασε ανάμεσα από τα τραπέζια με γοργό
ελαστικό περπάτημα κι ήρθε και στάθηκε από πάνω μου.
Τον κοίταξα με προσοχή. Βουλιαγμένα μάγουλα, χοντρή μασέλα, εξογκωμένα ζυγωματικά, ψαρά
κατσαρωμένα μαλλιά, μάτια που σπίθιζαν. Μικρά, στρογγυλά, κατάμαυρα με κόκκινες φλεβίτσες
στο ασπράδι.
Στέκονταν από πάνω μου μαντράχαλος, κοκαλιάρης, και κουραζόμουν να σηκώνω το κεφάλι να του
μιλώ.
Κοίταξα τα χέρια του που ήξεραν να δουλεύουν τον κασμά και το σαντούρι, γεμάτα ρόζους και
χαραμάδες, παραμορφωμένα και νευρικά.
— Πώς σε λένε;
— Αλέξη Ζορμπά. Με λένε και Τηλέγραφο, για να με πειράξουν που ’μαι μακρύς μακρύς
καλόγερος και πίτα η κεφαλή μου.
Ν. Καζαντζάκη, Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά. Διασκευή.

115. 114
Περιγραφή ενός χώρου
Ζούμε στην εποχή του τσιμέντου και της πολυκατοικίας. Κι εγώ τώρα κάθομαι σε
πολυκατοικία. Έχω ένα εσωτερικό δυάρι στον τρίτο όροφο.
Εσωτερικά τα λένε τώρα τα διαμερίσματα που δε βλέπουν στο δρόμο αλλά στην αυλή.
Μα και η αυλή πια δε λέγεται αυλή αλλά ακάλυπτος χώρος.
Η πολυκατοικία μας είναι σαν όλες τις άλλες που χτίζονται η μια ύστερα απ’ την άλλη και σπάνια
βλέπεις παράθυρο. Είναι όλο μπαλκονόπορτες και βγαίνουν σ’ ένα μπαλκόνι που ζώνει την
πολυκατοικία ένα γύρο και θυμίζει κατάστρωμα βαποριού. Έτσι λοιπόν, μπαλκονόπορτα και κάμαρα,
και η κάθε κάμαρα μοιάζει διάδρομος.
Το δικό μας διαμέρισμα αποτελείται από το δωμάτιο της Νέλλης, που το ’χουμε και για καθιστικό, το
δωμάτιο το δικό μου, την κουζίνα και το μπάνιο με παράθυρο σε φεγγίτη. Παντού υπάρχουν ντουλάπια
εντοιχισμένα, τόσα όσα επιτρέπει η αναλογία του σπιτιού.
Όταν ανοίγω το πρωί το παράθυρο μου, δε βλέπω πια τα γελαστά πρόσωπα της παλιάς γειτονιάς.
Βλέπω ανθρώπους ξένους που φοβούνται να μου πουν μια καλημέρα κι ας μας χωρίζουν μόνο τα εννιά
μέτρα του.
Αυτός ο ακάλυπτος χώρος πηγαίνει σε βάθος και από τις δυο πλευρές του είναι χτισμένες άλλες δύο
πολυκατοικίες. Στο βάθος δεν έχει δυστυχώς διέξοδο, αλλά μια πολυκατοικία φράζει το χώρο και
δημιουργεί μια σούδα. Δηλαδή είμαστε ένα συγκρότημα από εφτά πολυκατοικίες.
Κοιτάζοντας από το μπαλκόνι μου, που βλέπει στον ακάλυπτο χώρο, έχω την εντύπωση πως
βρίσκομαι σε θεωρείο κουκλοθέατρου. Σωστή μαριονέτα. Κάθε παράθυρο, ή μάλλον κάθε
μπαλκονόπορτα, είναι μια σκηνή.
Στον τρίτο όροφο της αντικρινής πολυκατοικίας ένας γεροδεμένος άντρας με μαγιό στέκεται μπροστά
στο παράθυρο και βαράει γροθιές σε μια μπάλα που κρέμεται από το ταβάνι.
Στο άλλο παράθυρο, στέκεται μια νοικοκυρά μπροστά στη σανίδα σιδερώματος και σιδερώνει ένα
φουστάνι.
Στο ισόγειο της ίδιας πολυκατοικίας ένας μεσόκοπος άντρας βαστάει ένα μπαστούνι και κυνηγάει να
σκοτώσει μια γάτα.
Στο βάθος του ακάλυπτου κάθονται δυο φίλαθλοι, αντίθετοι, φαίνεται, στις ομάδες και δίπλα μια
οικογένεια από φιλόμουσους. Τις Κυριακές γίνεται το σώσε στην αυλή μας.
Μαρία Ιορδανίδου, Η Αυλή μας. Διασκευή
Περιγραφή ενός αγάλματος
- Τι είναι τούτο, Παναγιά μου!
- Η Σφίγγα της Γκίζας.
- Τι παριστάνει αυτή η Σφίγγα; Θεό;
- Πρώτα πρώτα πρέπει να σας πω ότι η Σφίγγα ήταν
θαμμένη κάτω από την άμμο και κάτι Γάλλοι
αρχαιολόγοι τη βρήκαν και την ξέθαψαν το 1800
περίπου. Το πρόσωπό της μοιάζει με Φαραώ, αλλά με
περούκα. Το σώμα της είναι σαν του λιονταριού και το
κεφάλι της μόνο είναι πέντε μέτρα. Το κάθε της αυτί
είναι ένα μέτρο και μισό. Το μήκος της, δηλαδή από τα πόδια μέχρι την ουρά, είναι πενήντα εφτά
μέτρα και το ύψος της είκοσι μέτρα.
- Τι λες, βρε Λουκία, και πώς την έφτιαξαν;
- Τη σκάλισαν στο βράχο και ό,τι έλειπε το συμπλήρωσαν με τοίχους από τούβλα. Φαίνεται, δεν
το βλέπεις;
Κατερίνα Σκαλιώρα, Ένα αλλιώτικο ταξίδι, Διασκευή

116. 115
Περιγραφή ενός αντικειμένου
Το πιρούνι
Η αρχική αποστολή του πιρουνιού δεν ήταν να βυθίζεται στο πιάτο και να σηκώνει
μεζέδες, αλλά να δέρνει και ν’ ανακατώνει τα νερά. Τούτο είναι βέβαιο, γιατί το πρώτο, το
αρχαιότερο πιρούνι του κόσμου, ήταν η τρίαινα του Ποσειδώνα, με την οποία ο θεός της
θάλασσας χτυπούσε τα νερά και τα έκανε ομελέτα. Φαίνεται ότι διασκέδαζε πολύ με τη
δουλειά αυτή ή ότι το έκανε για να δείχνει στους ανθρώπους και τα ψάρια τη δύναμη του.
Θεός ήτανε, τη θάλασσα εξουσίαζε, τρίαινα είχε, γιατί λοιπόν να μη δέρνει τα νερά;
Μετά την εκθρόνιση του Ποσειδώνα, η τρίαινα πέρασε στα χέρια των ψαράδων. Με το
εργαλείο αυτό οι ψαράδες δε χτυπούσαν τα νερά, αλλά καμάκιζαν τα ψάρια. Με τον καιρό, το
καμάκι, που είχε τρία δόντια, όπως και η τρίαινα, απόκτησε και τέταρτο και έγινε πιρούνι.
Σήμερα με το πιρούνι γίνονται διάφορες δουλειές. Ένα πιρούνι μπορεί να δέρνει «τα
αυγά», να τρυπά και να σηκώνει τους μεζέδες, ακόμα και να βγάζει μάτια... Σε μερικές
περιστάσεις τρυπάει και τα ψάρια στο βυθό. Αυτά όμως κυρίως τα τρυπάει στο πιάτο.
Άλλωστε το πεδίο της δράσης του είναι κυρίως το πιάτο. Και μια από τις κυριότερες ασχολίες
του είναι η έρευνα. Το πιρούνι είναι όργανο κυρίως ερευνητικό. Ερευνά σχολαστικά το
περιεχόμενο του πιάτου, αναποδογυρίζει τη μερίδα, χωρίζει το ψαχνό από το πάχος, τις
πατάτες από τα κρεμμύδια. Κατόπιν επιδίδεται στη μεταφορά του φαγητού από το πιάτο στο
στόμα, σιγά σιγά και σχεδόν τελετουργικά.
Κατά την ιεροτελεστία αυτή συνεργάζονται στενά με το μαχαίρι. Και τα δυο
τοποθετούνται κοντά στο πιάτο και πέφτουν επάνω στη μερίδα. Το πιρούνι τρυπάει και
συγκρατεί το κύριο σώμα της μερίδας και το μαχαίρι κόβει ένα κομμάτι. Έπειτα το πιρούνι
τρυπάει το κομμάτι αυτό και το μεταφέρει στο στόμα. Αυτό επαναλαμβάνεται πολλές φορές
μέχρι το τέλος του φαγητού. Κατά το διάστημα αυτό, το κουτάλι - αν υπάρχει κουτάλι -
παραμένει απλός θεατής, γιατί το κουτάλι δε συνεργάζεται ποτέ ούτε με το πιρούνι ούτε με το
μαχαίρι. Αυτό κάνει πάντοτε τη δουλειά του μόνο, ολομόναχο.
Το πιρούνι μπορεί ν’ αντικατασταθεί με το χέρι, δηλαδή μπορεί κάνείς αξιόλογα να φάει
με το χέρι, χωρίς πιρούνι. Έτσι έτρωγαν όλοι πριν εφευρεθεί το πιρούνι κι έτσι τρώνε ακόμα
πολλοί άνθρωποι και πολλοί λαοί στους οποίους είναι άγνωστο το πιρούνι. Όλοι αυτοί τρώνε
με τα δαχτυλα. Μερικές φορές μάλιστα δε χρησιμοποιούν ούτε μαχαίρι, αλλά κόβουν το κρέας
με τα δόντια. Επομένως, μπορεί ν’ αντικατασταθεί και το μαχαίρι. Εκείνο που δεν μπορεί ν’
αντικατασταθεί με το χέρι είναι το κουτάλι, γιατί βέβαια δεν μπορούμε να φάμε τη σούπα με
τη... χούφτα.
Από τα πιρούνια, από τα μαχαίρια και από τα κουτάλια φτιάξαμε τις σύνθετες λέξεις
μαχαιροπίρουνα και κουταλοπίρουνα. Επίσης το όνομα του πιρουνιού το δώσαμε στους
καλοφαγάδες, οι οποίοι είναι γνωστοί με το χαρακτηριστικό «γερά πιρούνια».
Θ. Ποταμιάνος

117. 116
8η ENOTHTA
Αθλητισμός και Ολυμπιακοί Αγώνες
1. KΥΡΙΕΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
• Ένα τμήμα του λόγου που εκτείνεται από τελεία σε τελεία λέγεται περίοδος.
• ◗ H περίοδος μπορεί να αποτελείται μόνο από μία ή και από περισσότερες προτάσεις.
◗ Μια πρόταση που δεν εξαρτάται από καμιά άλλη λέγεται κύρια/ανεξάρτητη πρόταση.
◗ Μια πρόταση που συμπληρώνει το νόημα μιας άλλης και εξαρτάται από αυτήν
λέγεται εξαρτημένη/δευτερεύουσα πρόταση.
• Οι λέξεις που συνδέουν κύριες ή δευτερεύουσες προτάσεις μεταξύ τους λέγονται σύνδεσμοι,
π.χ. και, όμως, ότι, μήπως κτλ.
Η σύνδεση των προτάσεων μιας περιόδου.
❖ Ασύνδετο σχήμα έχουμε, όταν λέξεις ή φράσεις βρίσκονται στο λόγο η μία μετά την άλλη
χωρίς κάποια συνδετική λέξη ανάμεσά τους. Τις λέξεις ή φράσεις αυτές, όταν γράφουμε, πάντα
τις χωρίζουμε με κόμμα.
π.χ. Ο Πέτρος έκοψε θριαμβευτικά την κορδέλα, την τράβηξε μαζί του με το ένα χέρι,
την έσυρε πίσω του.
❖ Παρατακτική σύνδεση
• Όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις συνδέονται με συνδέσμους, όπως οι:
και, ούτε, ή, είτε, αλλά, παρά, όμως, δηλαδή, όχι μόνο – αλλά και, λοιπόν, ωστόσο,
τότε λέμε ότι συνδέονται παρατακτικά.
• Παρατακτικά συνδέονται όμοιες προτάσεις, δηλαδή κύριες με κύριες
ή δευτερεύουσες με δευτερεύουσες.
π.χ. Σκέφτηκε μια στιγμή και κατόπιν απάντησε.
Σήμερα θέλω να παίξω και να ξεκουραστώ.
❖ Υποτακτική σύνδεση
• Όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις δεν είναι ισοδύναμες (η μία εξαρτάται από την άλλη),
συνδέονται μεταξύ τους με κάποιον από τους υποτακτικούς συνδέσμους ή με μια αναφορική
αντωνυμία. Αυτός ο τρόπος σύνδεσης των προτάσεων ονομάζεται υποτακτική σύνδεση.
• Συνηθισμένοι υποτακτικοί σύνδεσμοι είναι οι:
ότι, πως, να, μήπως, γιατί, επειδή, όταν, αφού, ώστε κ.ά.
π.χ. Έτρωγα καλά, για να δυναμώσω.
Ο μηχανικός είπε πως το έργο έπρεπε να είναι έτοιμο, πριν πιάσουν τα
πρωτοβρόχια, γιατί τότε όλη η δουλειά τους θα πήγαινε χαμένη.

118. 117
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Στο κείμενο που ακολουθεί άλλες προτάσεις μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη χωρίς σύνδεσμο
(ασύνδετο σχήμα), άλλες συνδέονται παρατακτικά και άλλες συνδέονται υποτακτικά.
Να βρείς το είδος της σύνδεσης.
«Μεγάλωσα με τη γιαγιά μου στο Μάλι. Όταν ήμουν ακόμη κοριτσάκι, μια γυναίκα ήρθε στο σπίτι και
ζήτησε να με πάρει στο Παρίσι, για να προσέχω τα παιδιά της. Είπε στη γιαγιά μου πως θα μ’ έβαζε στο
σχολείο να μάθω γαλλικά. Μα στο Παρίσι δεν πήγα ποτέ στο σχολείο. Δούλευα. Ολημερίς σκούπιζα το
σπίτι, μαγείρευα, πρόσεχα τα παιδιά, έπλενα και τάιζα το μωρό. Δούλευα από τις επτά το πρωί μέχρι τις
έντεκα τη νύχτα. Η κυρά μου δεν έκανε τίποτα».
Στα οκτώ της χρόνια η Σέμπα έγινε δούλα. Την έδερναν, την κλείδωναν, τη βασάνιζαν. Το μαρτύριο
της πήρε τέλος, όταν κάποιοι γείτονες το κατάλαβαν και κάλεσαν την αστυνομία. Ήταν πια είκοσι ενός
χρόνων.
Η ιστορία της Σέμπα θα ήταν συγκλονιστική, αν ήταν μοναδική. Όμως υπάρχουν άλλες δύο χιλιάδες
σαν αυτήν σήμερα στο Παρίσι. Σε 27 εκατομμύρια υπολογίζονται οι σύγχρονοι δούλοι σε όλον τον
κόσμο.
από εφημερίδα
► (2) Να συνδέσεις παρατακτικά ή υποτακτικά τις προτάσεις που σου δίνονται, σημειώνοντας
δίπλα το είδος της σύνδεσης.
είδος σύνδεσης
1. Διάβασα πολύ.............. δεν έγραψα καλά. .....................................
2. Λυπάμαι...................... σε στενοχώρησα. .....................................
3. Ήταν τόσο μεγάλη η χαρά του ........... έφυγε χοροπηδώντας. ………………………..
4. Θέλεις ...............του μιλήσω εγώ ...............προτιμάς ………
του μιλήσεις ο ίδιος;
…………………………
5. Έσκυψε πάνω του..............του ψιθύρισε κάτι στο αυτί. .......................................
6....................μπες μέσα.................βγες έξω. .......................................
7. Υποσχέθηκε ..............θα με βοηθήσει. .......................................
8. Τα είπε αυτά...............με δοκιμάσει. …………………………
9. Θέλουν............... δεν μπορούν ................λησμονήσουν. .......................................
10. Νιώθω μεγάλη συγκίνηση,............πηγαίνω στο χωριό. …………………………
► (3) Ποιες είναι οι περίοδοι του παρακάτω κειμένου; Ποια από τις προτάσεις της κάθε περιόδου
είναι κύρια και ποια δευτερεύουσα;
Θα σας πω και κάτι ακόμη πολύ ενδιαφέρον, είπε ο Στάθης. Διάβασα για την πονηριά του
ψαριού που λέγεται σίλουρος. Είναι ένα ψάρι που χώνεται μέσα στο βούρκο και αφήνει έξω
μόνο τα μουστάκια του, με τα οποία ξεγελιούνται τα μικρά ψαράκια γιατί τα παίρνουν για
σκουλήκια. Όταν, λοιπόν, προσπαθούν να καταβροχθίσουν τα μουστάκια του σίλουρου, που
μοιάζουν με σκουλήκια, καταβροχθίζονται από κείνον.

119. 118
► (4) Να επιλέξεις από το πλαίσιο και να συμπληρώσεις τις παρακάτω προτάσεις. Φρόντισε να
χρησιμοποιήσεις έναν κατάλληλο σύνδεσμο και να κρατήσεις το είδος της σύνδεσης που σημειώνεται
στη δεξιά στήλη.
1. Αγαπά τον αδελφό της ………………………………………………………….. παρατακτική
2. Ποτέ δεν ήταν φίλοι μας………………………………………………………… παρατακτική
3. Ομολόγησε………………………………………………………………………. υποτακτική
4. Πόνεσα πολύ …………………………………………………………………….. παρατακτική
5. Τον είχε κυριεύσει ο φόβος ……………………………………………………… υποτακτική
6. Πήγαινε γρήγορα σπίτι …………………………………………………………… παρατακτική
7. Είμαι βέβαιος για την επιτυχία μου ………………………………………………. Υποτακτική
όλα έρθουν βολικά συχνά μαλώνει μαζί του είναι υπαίτιος για το ατύχημα
δεν είπα τίποτε θα γίνουν ποτέ τους φέρε μου όλα τα σύνεργα
τον μαρτύρησε ο φίλος του
► (5) Να συνδέσεις καθεμιά από τις παρακάτω προτάσεις με δυο άλλες, τη μια φορά με σύνδεση
παρατακτική και την άλλη με σύνδεση υποτακτική.
1. Πρωί πρωί συγκεντρώθηκαν τα παιδιά.
_______________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
2. Ήμουν ξαπλωμένος/η στο κρεβάτι μου.
_______________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
3. Σήμερα δεν πήγε στο σχολείο.
_______________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
4. Κάπου κάπου σταματούσε το πλέξιμο.
_______________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
5. Δε ζητά τίποτε άλλο.
_______________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
6. Όλη μέρα μελετούσε.
_______________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________

120. 119
2. ΚΕΙΜΕΝΑ
1. Ένα συναρπαστικό ομαδικό παιχνίδι
Το ποδόσφαιρο είναι, όπως ξέρετε, ένα συναρπαστικό ομαδικό παιχνίδι. Παίζεται
με είκοσι δύο παίχτες, που χωρίζονται σε δύο ομάδες και η καθεμιά έχει από 11 παίχτες.
Στις δύο άκρες του γηπέδου τοποθετούνται κάθετα και σε μια ορισμένη απόσταση μεταξύ
τους δύο δοκάρια. Οι παίχτες, με την μπάλα πάντα στα πόδια, παίζουν για λογαριασμό της
ομάδας τους και προσπαθούν να την περάσουν ανάμεσα από τα δύο δοκάρια της άλλης
ομάδας.
Βέβαια όλα αυτά είναι γνωστά. Ωστόσο, πέρα από αυτά, το ποδόσφαιρο είναι ένα
παιχνίδι αγωνιστικό, που δίνει την ευκαιρία να διοχετεύεται με τον καλύτερο τρόπο η
ορμητικότητα που διακρίνει εμάς τους νέους. Ο κάθε παίχτης βρίσκει την ευκαιρία να
χρησιμοποιήσει τη δύναμη, την αντοχή, την ετοιμότητα και την τέχνη του, για να επιβληθεί
στον αντίπαλο και έτσι γίνεται θαρραλέος αγωνιστής.
Επιπλέον, ας μην ξεχνάμε και την προβολή και τη δόξα, που ακολουθεί την
επιτυχία και το καλό παίξιμο: τα χειροκροτήματα για τις ωραίες φάσεις, τις ιαχές για τα
γκολ, το θρίαμβο της νίκης μετά τη λήξη του αγώνα, τις φωτογραφίες και τους ύμνους στις
εφημερίδες...
Αξίζει λοιπόν να ριχτεί κανείς με πάθος στον αγώνα του γηπέδου και στο κυνήγι
της στρόγγυλης θεάς, φορώντας τη φανέλα της αγαπημένης του ομάδας.
Παν. Εμμανουηλίδης, Παιχνίδια-δώρα
2. Μπάσκετ, το αγαπημένο μου παιχνίδι
Το άθλημα που προτιμώ να παρακολουθώ και να παίζω είναι το μπάσκετ.
Ως θεατής απολαμβάνω το παιχνίδι αυτό γιατί έχει έντονη δράση, οι παίχτες
βρίσκονται συνεχώς σε κίνηση και οι πόντοι αυξάνουν με τόσο γρήγορο ρυθμό, ώστε η
αγωνία μένει αδιάπτωτη ως το τέλος. Έτσι, ζω έντονα τον αγώνα των παιχτών, τις γρήγορες
αντιδράσεις τους, την ικανότητά τους να εκμεταλλεύονται και το τελευταίο δευτερόλεπτο,
καθώς και την τέχνη τους να αξιοποιούν κάθε αδυναμία του αντιπάλου.
Ενώ παρακολουθώ το παιχνίδι, παίρνω μέρος στις εκδηλώσεις των άλλων θεατών.
Έτσι, φωνάζω και εγώ μαζί τους και εκτονώνομαι ή εκφράζω έντονα την απογοήτευσή μου
κάθε φορά που χάνεται κάποια ευκαιρία. Και το κυριότερο, όταν η ομάδα μου νικάει, με
συναρπάζει το μεθύσι της νίκης και πανηγυρίζω ξέφρενα μαζί με τους άλλους.
Περισσότερο όμως μου αρέσει το μπάσκετ, όταν παίζω. Τότε νιώθω ότι ξεφεύγω από
την πραγματικότητα, ζω μόνο για το παιχνίδι, γίνομαι ένα με την ομάδα και μοναδικός μου
στόχος είναι να βάλω όσο γίνεται πιο πολλούς πόντους. Απολαμβάνω επίσης τις επευφημίες
των θεατών μετά από κάθε επιτυχημένη μου προσπάθεια και γεμίζω ικανοποίηση και
περηφάνια. Όταν μάλιστα η ομάδα μου νικάει, τότε είναι που πλέω σε πελάγη ευτυχίας.
Γι’ αυτούς τους λόγους λοιπόν δε χάνω κανένα μεγάλο αγώνα που γίνεται στην πόλη
μας και είμαι μέλος της ομάδας μπάσκετ του σχολείου μου.
Παν. Εμμανουηλίδης, Παιχνίδια-δώρα

121. 120
3. Ολυμπιακοί Αγώνες
Από την Αφρική ως τη Μακεδονία και από τη Σικελία ως τη Μ. Ασία οι αρχαίοι
Έλληνες συγκεντρώνονται κάθε τέσσερα χρόνια στην Άλτη, να θυσιάσουν στους κοινούς
βωμούς, να γνωρίσουν τους λαμπρούς ηγέτες τους, να δουν και ν' ακούσουν τους σοφούς
τους και πάνω απ' όλα να ζήσουν το συναρπαστικό συναγωνισμό των αθλητών.
Ξεχνούσαν τις βιοτικές έγνοιες, τις ανθρώπινες αδυναμίες, τις συχνά θανάσιμες
διαφορές τους, σε μια κατάσταση θείας ευδαιμονίας1
, αφού ο άνθρωπος ξανάβρισκε μέσα
στο παραδείσιο περιβάλλον της Ολυμπίας την ιδανική του ανθρωπιά. Eιρήνη βασίλευε
στον κόσμο, όλοι ήταν ελεύθεροι και ίσοι, οι δυνατοί και πλούσιοι άρχοντες της Σικελίας
δεν είχαν τίποτε περισσότερο από τον απλό πολίτη της Αθήνας, ο θεός τους προστάτευε
όλους.
Μόνο για τους Ελλανοδίκες, τους κριτές, υπήρχαν λίθινα εδώλια. Όλοι οι άλλοι
παρακολουθούσαν τους αγώνες καθισμένοι επάνω στο ανάχωμα του σταδίου. Και οι
αθλητές προσέρχονταν γυμνοί να αγωνιστούν για τη νίκη και για το δοξασμένο στεφάνι της
ελιάς. Όμως και κάτι ακόμα προσδοκούσαν πιο πολύ, τη Φήμη, την τιμή των Πανελλήνων,
που ήταν το πιο αμάραντο στεφάνι.
Είναι αδύνατο να νιώσουμε σήμερα τη συγκλονιστική εκείνη στιγμή που οι δυο γιοι
του Διαγόρα, ολυμπιονίκες και οι δυο την ίδια μέρα, σήκωσαν στους ώμους τους τον
ευτυχισμένο πατέρα, πολλές φορές ολυμπιονίκη στα νιάτα του, μπροστά στα μάτια των
χιλιάδων Ελλήνων που κραύγασαν: «Κάτθανε Διαγόρα ! Ουκ ες Όλυμπον αναβήσει!»
(Πέθανε Διαγόρα! Δε θα γίνεις και θεός). Γιατί τι άλλο απομένει στον άνθρωπο ύστερα από
μια τέτοια μεγαλειώδη στιγμή στη ζωή του;
Αυτό το πνεύμα θέλησε να ξαναζωντανέψει ο Πιέρ ντε Κουμπερτέν. Είναι το πνεύμα
της πίστης στον άνθρωπο, στη σωματική του αλκή² και στην ηθική του καταξίωση ∙ το
πνεύμα της δημοκρατικής ισότητας και της πανανθρώπινης συναδέλφωσης, της παγκόσμιας
ειρήνης και αγάπης που γεννήθηκε στην Ελλάδα και εκφράστηκε καίρια με τους
Ολυμπιακούς Αγώνες. Ίσως πολλοί το νομίσουν χιμαιρικό³ ένα τέτοιο όραμα. Όμως
πολλοί χαίρονται την παγκόσμια πια συναδέλφωση των αθλητών που κυριαρχεί στους
σύγχρονους Ολυμπιακούς αγώνες. Όλοι αυτοί ελπίζουν και πιστεύουν πως το ολυμπιακό
πνεύμα μπορεί να φωτίσει τον κόσμο ολόκληρο όχι μονάχα για λίγες μέρες, αλλά
παντοτινά.
Μ. Ανδρόνικος, Παιδεία ή Υπνοπαιδεία (διασκευή)
1. ευδαιμονία: ευτυχία
2. αλκή: δύναμη
3.χιμαιρικό: απραγματοποίητο, ψεύτικο

122. 121
4. Η δικαίωση ενός άγνωστου μαραθωνοδρόμου
(Το κείμενο αναφέρεται σ’ έναν άγνωστο μαραθωνοδρόμο που, αν και δε διακρίθηκε, αγωνίστηκε με πάθος
και δεν παράτησε την προσπάθεια ).
Ο τόπος; Το Μεξικό. Η Ολυμπιάδα του 1968. Το άθλημα; Ο μαραθώνιος. Το όνομα του
μαραθωνοδρόμου; Άγνωστο. Ήταν ένας από τους πολλούς που συμμετείχαν. Δεν ήρθε ούτε πρώτος,
ούτε όγδοος, ούτε και πεντηκοστός. Ήρθε τελευταίος. Κανένας δεν του πήρε συνέντευξη. Το όνομά του,
μια γραμμή στους καταλόγους, σκονισμένο από τη λήθη, χωρίς ενδιαφέρον… Χωρίς ενδιαφέρον;
Είχε μια παράξενη αίγλη (δόξα) ο μαραθώνιος. Ήταν το κορυφαίο αγώνισμα, ένα αγώνισμα
μεγαλειώδες. Αν του σφηνώθηκε η ιδέα να πάρει μέρος σ’ αυτόν, τον περίμενε σκληρή προπόνηση για ν’
αντέξει τα σαράντα δύο χιλιόμετρα. Μα θα το επιχειρούσε. Το όνειρο του έγινε έμμονη ιδέα. Άλλωστε
είχε τέσσερα χρόνια μπροστά του για να ετοιμαστεί.
Σηκωνόταν χαράματα, με βλέφαρα φορτωμένα ύπνο. Έριχνε στο πρόσωπό του παγωμένο νερό κι
έβγαινε στο δρόμο. Άρχιζε το τρέξιμο. Έμπαινε στο δάσος. Ο άνεμος, φιλικός, του ψιθύριζε λόγια
ενθαρρυντικά. Μα ούτε στον άνεμο δεν είχε εξομολογηθεί ότι δεν τον ένοιαζε η νίκη αλλά το τέρμα. Το
στοίχημα με τον εαυτό του ήταν να φτάσει, ν’ αγγίξει το τέρμα.
Δεν είχε καν προπονητή. Κρατούσε στην αρχή ένα σταθερό ρυθμό. Έκανε το γύρο του δάσους. Ένα
μόνο γύρο. Ύστερα οι γύροι έγιναν δύο, ύστερα τρεις κι όλο αυξάνονταν. Ξεχνούσε ότι έτρεχε. Απλώς
έτρεχε μέσα στην ησυχία του πρωινού…
Στους προκριματικούς άγγιξε τα όρια του απαιτούμενου χρόνου. Του έδωσαν κι ένα τριψήφιο
νούμερο για να βάλει στη φανέλα του.
Τη στιγμή της εκκίνησης βρέθηκε στην αφετηρία μ’ ένα πλήθος συναθλητές του και με δύο αλήθειες
στη σκέψη του. Η μία αλήθεια ήταν πως δεν τον απασχολούσαν οι ζητωκραυγές του πλήθους ούτε τον
ενδιέφερε να πετύχει μια φανταστική κούρσα και να σπάσουν τα χρονόμετρα μετρώντας την επίδοσή
του. Η δεύτερη αλήθεια ήταν πως, ασυνήθιστος στο υψόμετρο του Μεξικού, ένιωθε μια φοβερή
αδυναμία, μια εξάντληση στα πόδια. Και δεν είχε πια τον άνεμο να του ψιθυρίζει λόγια ενθαρρυντικά.
Οι συναθλητές του τον προσπερνούσαν ένας ένας. Έμεινε μόνος, τελευταίος, με τις σκέψεις του και
τις ελπίδες του ν’ αντέξει.
Όταν μπήκε στο στάδιο, είδε άδειες τις κερκίδες. Κανένας θεατής. Δυο τρεις έστεκαν και τον
παρατηρούσαν με γουρλωμένα μάτια σαν να ήταν εξωγήινος, σαν φαινόμενο. Ένας τον χειροκρότησε.
Είχε περάσει μια ώρα απ’ όταν ο Βάλντε, ο Αιθίοπας, έκοψε το νήμα.
Μια ώρα, ναι, αλλά έφτασε. Άντεξε. Δεν παράτησε τον αγώνα. Μπορεί να μην υπήρχε κανείς στο
στάδιο να τον αποθεώσει, μα εκείνος αισθανόταν νικητής. Είχε κερδίσει το στοίχημα με τον εαυτό του.
Έφτασε στο τέρμα.
Αγγελική Βαρελά, Το τέρμα (διασκευή)

123. 122
5. Τα πολλαπλά οφέλη του περπατήματος
Πολλοί άνθρωποι δε γνωρίζουν τα πολλαπλά οφέλη που προσφέρει το
περπάτημα στην υγεία αλλά ούτε και ότι αποτελεί μία από τις καλύτερες καθημερινές
ασκήσεις που υπάρχουν. Μια λεπτομερής μελέτη ανακάλυψε ότι το 40% των ενηλίκων
δεν περπατάνε καθόλου και αυτό το ποσοστό αυξάνεται συνεχώς, καθώς η τεχνολογία
κάνει τη ζωή μας όλο και πιο εύκολη και απλή, αλλά δυστυχώς και λιγότερο υγιή.
Προσπαθήστε να προσθέσετε στην καθημερινότητά σας το περπάτημα 30 λεπτών και
δείτε αμέσως διαφορά.
Το περπάτημα είναι ένας από τους καλύτερους τρόπους για να ασκηθείτε, επειδή είναι
ένας απλός τρόπος για να λειτουργούν οι ομάδες των μυών και για να κάψετε θερμίδες.
Αλλά τα οφέλη πολλαπλασιάζονται, όταν περπατάτε συχνά και σταδιακά αυξάνετε τον
ρυθμό σας. Δεν αρκεί να διατηρείτε τον ίδιο ρυθμό στο περπάτημά σας κάθε μέρα, αν
θέλετε να απολαύσετε τα οφέλη αυτής της άσκησης. Το καλύτερο είναι να περπατάτε για
τουλάχιστον 30 συνεχή λεπτά την ημέρα και σταδιακά να αυξάνετε τον ρυθμό σας.
http://meygeia.gr (διασκευή)

124. 123
9η ENOTHTA
Ανακαλύπτω τη μαγεία της γνώσης
1. Συνταγματικός και Παραδειγματικός άξονας
↓
Συνδυασμός και επιλογή των λέξεων για τον σχηματισμό της πρότασης:
Μέσα στις προτάσεις, οι λέξεις συνδυάζονται σύμφωνα με ορισμένους κανόνες που
αναφέρονται:
- στο είδος και στη θέση των λεκτικών συνόλων,
- στη γραμματική συμφωνία των λέξεων.
Αν δεν εφαρμόζουμε τους κανόνες αυτούς, δε σχηματίζουμε σωστές προτάσεις.
❖ συνταγματικός άξονας.
Μέσα στην πρόταση λοιπόν οι λέξεις και τα λεκτικά σύνολα αναπτύσσονται πάνω σ’ έναν
οριζόντιο άξονα από τα αριστερά προς τα δεξιά.
π.χ. Ο Γιώργος έφυγε αμέσως για το σπίτι του.
ή Αμέσως έφυγε ο Γιώργος για το σπίτι του .
ή Έφυγε αμέσως για το σπίτι του ο Γιώργος
ή Για το σπίτι του έφυγε αμέσως ο Γιώργος.
ή …………………………………………….
ΟΧΙ: Αμέσως έφυγε για ο Γιώργος το σπίτι του.
Ο άξονας αυτός λέγεται συνταγματικός.
Στον συνταγματικό άξονα βλέπουμε με ποιους τρόπους συνδυάζονται οι λέξεις, για να
σχηματίσουν την πρόταση.
❖ παραδειγματικός άξονας.
Μπορούμε να αντικαταστήσουμε ορισμένες λέξεις ή λεκτικά σύνολα με άλλα που έχουν τον ίδιο
ρόλο στην πρόταση (σ υ ν ώ ν υ μ α).
Η αντικατάσταση αυτή γίνεται πάνω σ’ έναν κάθετο άξονα, που ονομάζεται παραδειγματικός
επειδή αλλάζουμε κάθε φορά παραδείγματα.
Στον παραδειγματικό άξονα βλέπουμε ποιες λέξεις ή λεκτικά σύνολα διαλέγουμε κάθε
φορά, για να σχηματίσουμε μια πρόταση.
π.χ. Η διάλεξη συγκίνησε το ακροατήριο.
αλλιώς αλλιώς αλλιώς
Η ομιλία ενθουσίασε τους ακροατές.
αλλιώς αλλιώς αλλιώς
Ο λόγος ικανοποίησε το κοινό.
Αν αντικαταστήσεις τα λεκτικά σύνολα μιας πρότασης με συνώνυμα στον παραδειγματικό
άξονα, δημιουργείται ισοδύναμη σημασιολογικά πρόταση.

125. 124
ΑΣΚΗΣΕΙΣ
► (1) Χαρακτήρισε μ’ ένα Σ(ωστή) ή ένα Λ(ανθασμένη) καθεμιά από τις παρακάτω προτάσεις:
(Σ) Οι μαθητές οργάνωσαν μια γιορτή για την ειρήνη.
(Λ) Οι μαθητές καθαρίζουν η αυλή του σχολείου.
( ) Το τσίρκο θα μείνει στην πόλη μας μια εβδομάδα.
( ) Το τσίρκο θα φύγει της προηγούμενης εβδομάδας.
( ) Οι παραστάσεις έδωσαν τα παιδιά του σχολείου.
( ) Οι παραστάσεις ενθουσίασαν τα παιδιά του σχολείου.
► (2) Συμπλήρωσε στις παρακάτω λέξεις τις καταλήξεις:
(ορθογραφία με βάση τη συμφωνία των λέξεων στον συνταγματικό άξονα)
1. Πώς γράφετ…. αυτή η λέξη; -Πώς γράφετ… αυτή τη λέξη; -Αυτό λέγετ… αλλά δε γράφετ…. .
2. Εγώ πλένομ…. τακτικά. -Πάντα πλένουμ…. τα χέρια μας πριν από το φαγητό.
3. Ο κ. Κώστας δε βρίσκετ….. αυτή τη στιγμή στο γραφείο.
Εσείς δε βρίσκετ…. ποτέ καιρό για διάβασμα.
1. Ο διευθυντής του τσίρκου είναι πολύ θυμωμέν… . Αντίθετα, η Πίπη είναι πολύ χαρούμεν… .
Οι θεατές έφυγαν από το τσίρκο χαρούμεν…. .
5. Οι διαβασμέν…. μαθητές δε φοβούνται τις εξετάσεις.
6. Η τάξη μας είναι πάντα τακτοποιημέν…. , οι τοίχ…. της φρεσκοβαμμέν…. και καθαρ….. .
7. Η Ελένη και η Σοφία είναι αχώριστ…… . Ο Κώστας και ο Θανάσης είναι αχώριστ….. φίλ…..
► (3) Συνδύασε στο συνταγματικό άξονα τις λέξεις, για να σχηματιστούν προτάσεις και
βάλε σε σειρά τις προτάσεις, ώστε να σχηματιστεί παράγραφος.
1. μόνο / των προσώπων /και / τους/ υπήρχαν / τα ονόματα / τα λόγια.
2. κυρίως/ διάβαζα/ γιατί / θέατρο / ήταν/ πιο γρήγορο /
3. όπως/ φανταζόμουν / ήθελα/ τους ηθοποιούς.
4. θαυμάσια / σε στίχους / γιατί/ τα θεατρικά έργα / εύρισκα / πιο γρήγορα / οι γραμμές/
έφευγαν.
► (4) Δουλεύοντας στον παραδειγματικό άξονα, αντικατάστησε τις υπογραμμισμένες λέξεις των
προτάσεων με άλλες πιο ακριβείς στη σημασία:
Γιατί δεν ήρθες να μας δεις; → Γιατί δεν ήρθες να μας επισκεφτείς;
1. Σε είδε κανένας γιατρός;
2. Βρίσκω υπερβολικούς τους φόβους σου.
3. Έκανε πολλά λεφτά.
4. Έκανε πολλά χρόνια στην Ευρώπη.
5. Κάθε Κυριακή βάζουμε τα καλά μας ρούχα.
6. Η κυβέρνηση δε θα βάλει νέους φόρους.
7. Το δωμάτιο είναι γεμάτο πράγματα.
8. Έχασα τα πράγματά μου στο σταθμό.
9. Ο αέρας μάς πήρε την τέντα.
10. Μου πήρανε το πορτοφόλι.
11. Πήρα ένα σπίτι με δόσεις.
12. Ο Νίκος έκανε όλες τις ασκήσεις.
13. Έχει σωστή μέθοδο στη δουλειά του.
14. Οι γονείς μου έχουν ένα οικόπεδο.
15. Έχει πολλές δυσκολίες στα μαθήματα.

126. 125
2. ΚΕΙΜΕΝΑ
1. Παρουσίαση βιβλίου σε σχολική εφημερίδα
Πέντε φίλοι, μαθητές του δημοτικού σχολείου, συγκροτούν μια ομάδα στα παιχνίδια τους και
στις περιπέτειές τους. Είναι παιδιά ζωντανά, γεμάτα ιδέες, με τόλμη κι εξυπνάδα. Συνεργάζονται,
για να εξιχνιάσουν μια κλοπή στο σπίτι της κυρίας Αλεξανδρή, μια υπόθεση ναρκωτικών κ.ά. Θα
μπορούσε να προσθέσει κανείς πως μέσα από καθημερινές εμπειρίες οι ήρωες της ιστορίας (και
μαζί οι αναγνώστες) συνειδητοποιούν τους πειρασμούς και τους κινδύνους που διατρέχουν σε μια
αντιφατική κοινωνία. Το αφήγημα ανήκει στα σύγχρονα κοινωνικά μυθιστορήματα και είναι
ενδιαφέρον όχι μόνο για το θέμα του αλλά και για την (αστυνομικού χαρακτήρα) περιπέτειά του,
δράση και πλοκή, αρετές που το καθιστούν αξιόλογο.
2. Απόσπασμα από ένα πολυδιαβασμένο βιβλίο: Η φάρμα των ζώων
Αμέσως με το σβήσιμο της λάμπας, σ’ όλα τα κτίσματα της φάρμας σηκώθηκε μεγάλη φασαρία
και φτερούγισμα ομαδικό. Είχε συμφωνηθεί να ανταμώσουν όλα τα ζώα στη μεγάλη σιταποθήκη.
Δεν πέρασε πολλή ώρα κι άρχισαν να καταφτάνουν και να βολεύονται το καθένα με τον τρόπο
του.
Πρώτα ήρθαν τα τρία σκυλιά, η Μπλούμπελ, η Τζέση και ο Πίντερ και μετά τα γουρούνια
που στρώθηκαν αμέσως πάνω στ’ άχυρα, μπροστά στην εξέδρα. Οι κότες κούρνιασαν στα
περβάζια των παραθυριών, τα περιστέρια φτερούγισαν στα δοκάρια της στέγης, ενώ τα πρόβατα
και οι αγελάδες ξάπλωσαν πίσω από τα γουρούνια κι άρχισαν να μουγκρίζουν.
Ο Μπόξερ και η Κλόβερ, τα δυο άλογα του αμαξιού, ήρθαν αντάμα. Περπατούσαν πολύ
αργά και με πολύ μεγάλη προσοχή μήπως και πατήσουν κανένα μικρό ζωάκι που μπορεί να έχει
κρυφτεί στ’ άχυρα. Η Κλόβερ ήταν μια παχιά φοράδα μεσόκοπη στα χρόνια, που μετά το τέταρτο
πουλάρι που γέννησε, δεν είχε ξαναβρεί τις γραμμές της. Ο Μπόξερ ήταν ένα μεγάλο ζώο, ψηλό
κάπου δεκαοχτώ πιθαμές και γερό σαν δυο συνηθισμένα άλογα μαζί. Μια λευκή ρίγα κατέβαινε ως
τη μούρη του και τον έκανε να φαίνεται χαζός και, παρ’ όλο βέβαια που δε διακρινόταν για την
εξυπνάδα του, είχε κερδίσει τη γενική εκτίμηση για τη σταθερότητα του χαρακτήρα του και την
τρομερή του δύναμη.
Μετά τ’ άλογα κατέφθασαν η Μύριελ, η λευκή κατσίκα, και ο Βενιαμίν, ο γαϊδαράκος.
Τζ. Όργουελ, Η φάρμα των ζώων, μετ. Κυρ. Ντελόπουλου (διασκευή)
3. Η «μαγεία» της ανάγνωσης
Τα παραμύθια μάς ταξιδεύουν δίνοντάς μας έναν
τρόπο διαφυγής από τη ρουτίνα της καθημερινότητας. Πόσοι από εμάς δεν έχουμε μεγαλώσει με τις
ιστορίες των παραμυθιών; Από τις ωραιότερες αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας είναι όταν η γιαγιά ή
ο παππούς μαθαίνουν στα εγγόνια τους τη χαρά της ανάγνωσης, μέσω των παραμυθιών και των
μυθιστορημάτων.
Για τον σκοπό αυτό, τα βιβλία στο σπίτι πρέπει να βρίσκονται κοντά στα παιδιά ώστε να έχουν
εύκολη πρόσβαση. Αυτό είναι ένας απλός τρόπος που ενθαρρύνει την ανάγνωση και δίνει στο παιδί
την αυτονομία της γνώσης από τη βρεφική ηλικία. Τα βήματα είναι απλά: στην αρχή το παιδί θα
βλέπει εικόνες και σταδιακά θα μαθαίνει λεξούλες, μέχρι να μπορεί να διαβάζει μόνο του τις ιστορίες.
Ο ενθουσιασμός για την ανάγνωση μπορεί να ενθαρρύνει τα παιδιά να αγαπήσουν το θέατρο, τον
κινηματογράφο, τις τέχνες και τα γράμματα. Είναι ένα όμορφο κίνητρο.

127. 126
Η ανάγνωση πρέπει να ξεκινά από την παιδική ηλικία, γιατί το παιδί θα πρέπει να ζει μέσα στα
βιβλία και να έχει τη δυνατότητα να εφευρίσκει και μόνο του ιστορίες. Έτσι το παιδί ωριμάζει
γρηγορότερα και αναπτύσσει συναισθήματα καθώς εξασκεί το μυαλό του. Δεν υπάρχουν κανόνες που
καθορίζουν τον τρόπο, τον χρόνο ή τον τόπο όπου θα μάθει ένα παιδί να διαβάζει. Αλλά είναι
αξιοθαύμαστο πόσο επινοητικό μπορεί να γίνει ένα παιδί στην ανάγνωση! Πάντα, σύμφωνα με τους
ειδικούς, το διάβασμα στην παιδική ηλικία βοηθά στην παιδεία, στη διεύρυνση του λεξιλογίου, στη
γνωστική ανάπτυξη, στην αντίληψη της αιτίας και του αποτελέσματος, καθώς και στην επέκταση της
δημιουργικότητας και της κατανόησης· πλάθεται έτσι ένας φιλελεύθερος χαρακτήρας από την παιδική
ηλικία.
http://www.kontranews.gr/KOINONIA/253027-E-mageia-tes-anagnoses
4. Ηλεκτρονική αλληλογραφία
Μέχρι πρόσφατα χρησιμοποιούσα το κομπιούτερ μου σαν να ήταν απλώς μια ταχύτερη
γραφομηχανή. Φέτος έκανα τη μεγάλη επανάσταση να συνδεθώ με το Διαδίκτυο. Δεν κατάφερα
βέβαια να βρω πληροφορίες με την παροιμιώδη ευκολία που διαφημίζουν οι χρήστες. Ομολογώ
πως είμαι ανίδεη: αφού δεν μπορώ ν’ αλλάξω μπαταρία σε κασετόφωνο, πόσο περισσότερο να
προσανατολιστώ σε τέτοιους δύσβατους ηλεκτρονικούς δρόμους. Αλλά όσο ζω ελπίζω.
Άλλωστε, έμαθα να στέλνω e-mail, το ηλεκτρονικό μου ταχυδρομείο. Και πρέπει να πω, ύστερα
από χρήση μερικών μηνών, ότι το e-mail, ως εφεύρεση, ενίσχυσε την εμπιστοσύνη μου στο μέλλον.
Όχι για τους λόγους που περιγράφουν συνήθως οι «σέρφερ», ταχύτητα και αποτελεσματικότητα,
αλλά για κάτι που ξεπερνά όλα αυτά και τα περικλείει. Στέλνοντας γραπτό μήνυμα στους φίλους
σου, ανανεώνεις ουσιαστικά κάτι που έμοιαζε από χρόνια χαμένο: την αλληλογραφία, τη γραπτή
επικοινωνία.
Μικροί αλληλογραφούσαμε με τους περίφημους Pen-Friends, ελπίζοντας όταν μεγαλώσουμε, να
μας καλέσουν στην εξωτική Γουαδελούπη. Ήταν παιδιάστικη αλληλογραφία του στιλ «πώς λένε
τον καλύτερο σου φίλο» ή «ποιο είναι το αγαπημένο σου χρώμα» αλλά μας έμαθε το τυπικό της
αλληλογραφίας. Να ρωτάς τον άλλο αν είναι καλά, να του λες τα νέα σου, να επινοείς ένα κλείσιμο
για το γράμμα σου και να υπογράφεις με τ’ όνομά σου. Ό,τι μάθαμε τότε, το αξιοποιήσαμε
αργότερα με γράμματα στις φίλες μας και -κυρίως- με ερωτικά γράμματα, ένα ανεπίδοτο μάθημα
αισθημάτων και ύφους.
Ποιος γράφει συστηματικά γράμματα πια; Ακόμη και οι καρτ ποστάλ πωλούνται σε
πλειστηριασμούς ως αποδεικτικά παλαιότητας (της τυπογραφίας και των αισθημάτων). Πολλοί
μάλιστα βιάστηκαν να πουν ότι η αλληλογραφία πέθανε όταν εφευρέθηκαν το φαξ και η κινητή
τηλεφωνία. To e-mail αντιστρέφει όλα αυτά τα κινδυνολογικά επιχειρήματα, αντιπροτείνοντας, στη
θέση τους, την τροπαιοφόρο επιστροφή της γραπτής επικοινωνίας.
Μόνο στην Ελλάδα, μαθαίνουμε, διακινούνται περίπου 400.000 ηλεκτρονικά μηνύματα
ημερησίως. Με άλλα λόγια, τετρακόσιες χιλιάδες άνθρωποι ανταλλάσσουν σκέψεις, πληροφορίες
συναισθήματα μέσω υπολογιστών. Σκέφτονται και γράφουν, κάτι που προγραμματικά απέκλειε ο
υπολογιστής, όπως μας έλεγαν παλιότερα.
Έχουμε ζήσει πολλά χρόνια με αναθέματα εναντίον της τεχνολογίας, εναντίον του μέλλοντος.
Έχουμε μάθει να εμπιστευόμαστε μόνο ό,τι αναγνωρίζουμε, πράγμα όχι εντελώς παράλογο. Όταν οι
συνήθειες αλλάζουν πρόσωπο, ακολουθεί, μοιραία, μια περίοδος προσαρμογής. Μπορούμε όμως
τουλάχιστον να δοκιμάσουμε να ζήσουμε εντός της εποχής, χρησιμοποιώντας τη γλώσσα της, τους
κώδικες, τα δήθεν πολύπλοκα μυστικά της. Δεν είναι τόσο πολύπλοκα όσο φαίνονται, ούτε έχουν
σκοπό να αλλοιώσουν γενετικά τον άνθρωπο.
Αμάντα Μιχαλοπούλου, από τον ημερήσιο τύπο

128. 127
5. Οι ευθύνες της εκπαίδευσης
Είναι γεγονός ότι ο Έλληνας δε διαβάζει, δεν αγαπάει το βιβλίο και τη μελέτη. Γιατί όμως;
Πρέπει να παραδεχτούμε ότι ο άνθρωπος δε γεννιέται αγκαλιά με το βιβλίο, του μαθαίνουν να το
αγαπάει. Είναι θέμα γενικότερης παιδείας, που ξεκινάει από την εκπαίδευση. Εκεί φαίνεται πως
υστερούμε.
Γιατί εμείς βγάζουμε από τα σχολεία ανθρώπους που ακούν για βιβλίο και διάβασμα και .. «το
βάζουν στα πόδια»! Κακογραμμένα βιβλία και σκουριασμένες μέθοδοι απωθούν τους νέους από το
βιβλίο. Η εκπαίδευση, από την άλλη μεριά, βασίζεται στη μηχανική πρόσληψη γνώσεων, στη
χρησιμοθηρία και στη βαθμοθηρία, στη στείρα απομνημόνευση γνώσεων. Έτσι, δημιουργεί απέχθεια
για τα βιβλία, τη μελέτη και τη μάθηση.
(από τον ημερήσιο τύπο)

129. 128
10η ΕΝΟΤΗΤΑ
Γνωρίζω τον τόπο μου και τον πολιτισμό του
1. Τα ψηφιδωτά της Θεσσαλονίκης
Θα μπορούσε να δει κανείς ψηφιδωτά σε όλες τις περιοχές της Ελλάδας, από τη Νικόπολη της
Ηπείρου ως τα νησιά του Αιγαίου. Το πιο πρόσφατο εύρημα είναι τα περίφημα ψηφιδωτά της
Μυτιλήνης με απεικονίσεις από κωμωδίες του Μενάνδρου* και με το πορτρέτο του ίδιου του ποιητή.
Και στο Μουσείο της Θεσσαλονίκης υπάρχει ακόμη μια σειρά ψηφιδωτών που εικονίζουν προτομές
αντρικών και γυναικείων μορφών που σχετίζονται με τη μυθολογία της θάλασσας, όπως δείχνουν τα
διάφορο σύμβολα που υπάρχουν σ’ αυτές.
Αλλά όποιος αγαπά την τέχνη των ψηφιδωτών δεν έχει παρά να επισκεφτεί τα αρχιτεκτονικά
μνημεία της Θεσσαλονίκης, για να παρακολουθήσει την ιστορία της τέχνης αυτής από τον 4ο έως το
14ο μ.Χ. αιώνα. Αρχίζοντας από τη Ροτόντα και προχωρώντας στον Όσιο Δαβίδ, τον Άγιο Δημήτριο
και την Αχειροποίητο, θα συνεχίσει την περιήγησή του στην Αγία Σοφία, για να καταλήξει στους
Αγίους Αποστόλους, όπου τα ψηφιδωτά της αναγέννησης της εποχής των Παλαιολόγων μάς
ξαναφέρνουν πίσω στην ελληνιστική περίοδο.
Οδηγός Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης.
Μένανδρος (324-291 π.Χ.): Αθηναίος κωμωδιογράφος. Ο σημαντικότερος ποιητής της «Νέας κωμωδίας».
Παρατηρήσεις στο κείμενο
α. Γιατί όποιος αγαπά την τέχνη των ψηφιδωτών πρέπει
να επισκεφτεί τη Θεσσαλονίκη.
β. Αναγέννηση: τι σημαίνει η λέξη στην κυριολεξία;
Μπορείς να βρεις άλλες λέξεις, στις οποίες
το α' συνθετικό ανα- να έχει την ίδια σημασία;
2. Η κοιλάδα του Ευρώτα
Είναι κρίμα, αλήθεια, ότι οι καλοί τοπιογράφοι μας αγνόησαν ως τώρα τον αληθινόν αυτόν
Παράδεισο της κοιλάδας του Ευρώτα, όπου μπορούσαν να έβρουν θησαυρούς ατέλειωτους.
Η περιοχή ανάμεσα στα χωριά Μαγούλα, Μιστράς, Παρόρι, Αγιάννης και Σκλαβοχώρι, είναι ένα
σωστό παραμυθένιο περιβόλι. Ώρες ολόκληρες βαδίζει κανείς μέσα σε πυκνά δάση από πελώριες
πορτοκαλιές, λεμονιές, κιτριές, που κρεμούν τους κλάδους βαρεμένους από το φόρτωμα των
χρυσών καρπών, κάτω, ως το έδαφος.
Παντού ρυάκια κρυσταλλένια και ποταμάκια από τις κοντινές γάργαρες ανάβρες του Ταΰγετου
τραγουδούν ασώπαστα κάτω από τα ωραία καρποφόρα δένδρα και τα ζωογονούν.
Πανύψηλες λεύκες λυγερόκορμες, θεριεμένα φουντωτά πλατάνια με κορμούς γιγάντων στους
δρόμους και στις ακροποταμιές, χωρίζουν τα νεραντζένια, χαριτωμένα δάση. Παντού πλάι στα
αυλάκια και στα ποταμάκια καθρεφτίζει φιλάρεσκη τη ροδόχαρη, γλυκοπράσινη δροσιά της η
γοητευτική πικροδάφνη.
Η λυγαριά εδώ θεριεύει. Υψώνει τους κλώνους της σ’ ανάστημα βελανιδιάς. Όταν ανθίζει,
μοιάζει τεράστια ανθοδέσμη από γιούλια, με τους πιο απίθανους μοβ χρωματισμούς.
Αγριόβατοι σμαλτωμένοι, σγουροπράσινοι κισσοί, ασπρολούλουδες αγράμπελες, γαλανωπές
κληματίδες ανεβαίνουν από τους θάμνους τους πυκνούς, σκαλώνουν στα πανύψηλα δέντρα.
Απλώνουν παντού χαριτωμένες γιρλάντες και δαντέλες. Κρέμονται στον αέρα. Σκεπάζουν των
χωριάτικων σπιτιών τις πράσινες στέγες.
Την άνοιξη εδώ είναι ένα σωστό μαγικό περιβόλι. Όλη η κοιλάδα του Ευρώτα μεθάει από κύματα
ευωδιασμένα της ολάνθιστης νεραντζιάς, που γεμίζουν τον αέρα. Συναυλία αδιάκοπη από χιλιάδες
αηδόνια, κρυμμένα μέσα στις ανθισμένες κιτριές, συμπληρώνουν τη μαγεία και το όνειρο.
Κ. Πασαγιάννης

130. 129
3. Προσκύνημα στο Μεσολόγγι
Στο ανοιξιάτικο πρωινό ο κόλπος των Πατρών μοιάζει με μεγάλη γαλήνια λίμνη. Η επιφάνεια των
νερών, που έχουν ένα απαλό γαλάζιο χρώμα, γυαλίζει σαν κρύσταλλο. Όπου πέφτει ο πρωινός ήλιος,
παιχνιδίζουν αναρίθμητοι χρυσοί λαμπυρισμοί. Κατά τις ακτές της Στέρεας, που είναι ακόμα
τυλιγμένες σε μια γαλαζόφτερη άχνα, οι σκιές κάνουν πράσινους αντικατοπτρισμούς πάνω στα νερά.
Μερικά άσπρα πανιά ακινητούν στον υδάτινο ορίζοντα. Η δροσιά που κατεβαίνει στον κόλπο από τις
μακρινές κορφές των χιονισμένων ακόμα βουνών, σε κάνει να νιώθεις την αναπνοή σαν απόλαυση.
Αντίκρυ μου ξεκόβεται στον ουρανό ένας τεράστιος κώνος ραβδωμένος με φως και σκιές, που
θυμίζει το Γιβραλτάρ. Είναι το τραχύ βουνό της Βαράσοβας. Εκεί είχε βάλει πλώρη το μικρό πλοίο
που μας πηγαίνει στο Μεσολόγγι...
Μιας ώρας ταξίδι και φτάνουμε από την Πάτρα στο Κρυονέρι*, την Καλλιρρόη των αρχαίων.
Αυτό το όνομα με είχε κάνει να περιμένω πως θα ’βλεπα ένα μέρος κατάφυτο, ειδυλλιακό και
πρόσχαρο. Κι ήταν εντελώς το αντίθετο: μια γυμνή και πένθιμη ακτή, πνιγμένη από τη γιγάντια,
πετρώδη κι απότομη μάζα της Βαράσοβας. Οι άνεμοι στο μέρος αυτό είναι συχνοί και δυνατοί, κι έτσι
η αποβίβαση είναι πολλές φορές επικίνδυνη.
Ένα μικρό τρένο κυλάει με τρανταγμούς μέσα σε μία χέρσα έκταση, που έχει για μοναδική
βλάστηση κάτι σπάνια χαμόδεντρα και τα σπάρτα των ελών που ασημίζουν στον ήλιο. Ένα χωριό,
το Ευηνοχώρι, σταματάει μια στιγμή το μάτι μου, με τα καλύβια του, που είναι φτιαγμένα ολόκληρα
από ψάθα μαυρισμένη στον ήλιο. Έπειτα φαίνεται ο Φείδαρης*: μια μεγάλη κοίτη από άσπρα
χαλίκια, όπου έρπουν μερικές λουρίδες γαλαζοπράσινων νερών. Κι ύστερα, τίποτ’ άλλο από μια
απέραντη έκταση από άβαθο νερό, θολό και ακίνητο, που σου γεμίζει την ψυχή με μελαγχολία, μα και
με μια παράδοξη μαζί γοητεία. Είναι η λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου.
Κ. Ουράνη, Ταξίδια στην Ελλάδα.
* Κρυονέρι: τοποθεσία της Αιτωλίας απέναντι από την Πάτρα
* Φείδαρης: ο ποταμός Εύηνος.
Παρατηρήσεις στο κείμενο
Ο συγγραφέας περιγράφει ένα τοπίο.
• Ποιες εικόνες το συνθέτουν;
• Στην πρώτη παράγραφο «Στο ανοιξιάτικο πρωινό... πηγαίνει στο Μεσολόγγι»
απεικονίζεται το συνολικό σχήμα του χώρου: ο κόλπος των Πατρών, οι ακτές της Στεριάς,
το βουνό της Βαράσοβας. Έτσι έχουμε μια γενική εικόνα του χώρου.
• Στην πορεία της περιγραφής γίνεται αναλυτικότερη παρουσίαση του τοπίου. Έτσι στις
επόμενες παραγράφους δίνονται λεπτομέρειες της απέναντι ακτής και του εσωτερικού της
χώρου.
• Θα πρόσεξες τώρα ότι η περιγραφή προχωρεί από εικόνες γενικότερες σε άλλες πιο
λεπτομερειακές. Η πορεία της περιγραφής έχει σχέση με την κίνηση του πλοίου, με την
πορεία του μέσα στο χώρο.
• Η λογοτεχνική περιγραφή δε μοιάζει με φωτογραφία. Ο συγγραφέας δεν απεικονίζει σαν
φωτογράφος τα όσα βλέπει. Στο λόγο του εκφράζει και την προσωπική του συγκίνηση.

131. 130
4. Στ’ Αϊβαλί, στα παιδικά μου χρόνια
Κι εγώ πέρασα τα μικρά χρόνια μου με τα ταξίδια που είχα διαβασμένα, αλλά είχα τη σπάνια τύχη
οι τοποθεσίες που ζούσα να μοιάζουνε με κείνα που είχα στο νου μου, και τα ταξίδια μου να μην είναι
ολότελα φανταστικά, αλλά σε πολλά ήταν αληθινά κι η φαντασία μου τα τελειοποιούσε. Γιατί,
το μέρος που γεννήθηκα κι έζησα μικρός, έμοιαζε σε πολλά με τα παράξενα μέρη που είχα στη φαντασία
μου από τα διαβάσματα και τις ιστορίες που είχα ακούσει.
Βέβαια δεν είχε αγριανθρώπους ανθρωποφάγους (κι αυτό το πράγμα το είχα μεγάλο παράπονο), δεν
είχε ζούγκλες και θεόρατα βαοβάβ*, μήτε κροκοδείλους, μαϊμούδες, ιπποποτάμους κι άλλα τέτοια
ζωντανά, είχε όμως παράξενες θάλασσες, μπουγάζια, αγκάλες*, κάβους, νησάκια ξωτικά και
ερημονήσια, αλυκές, σκυλόψαρα, χελώνες, ψάρια και θαλασσινά κάθε λογής, φουρτούνες, ρέματα,
αγριόχηνες, πελεκάνους, αγριόπαπιες, μπαλουκτσήδες, γλάρους, θαλασσοχελίδονα κι άλλα θαλασσινά
πουλιά.
Κι η στεριά, είχε κι αυτή κάμποσα αγρίμια και αγριοπούλια, λαγούς κοπάδια, νυφίτσες, κουνάβια,
αλεπούδες, τσακάλια, ασβούς, φίδια, αγριογούρουνα... Μάλιστα, μια φορά ξέπεσε σ’ αυτά τα μέρη και
μια λεοπάρδαλη και τη σκοτώσανε και κρεμάσανε την προβιά της στο Κονάκι*. (Από πουλιά είχε αϊτούς,
αγιούπες*, γεράκια, λελέκια, πέρδικες, τρυγόνια, μπεκάτσες, συκοφάγους, τσαλαπετεινούς κι ό,τι άλλο
πουλί βρίσκεται στην Ανατολή).
Λοιπόν τον καιρό που ήμουν παιδί, είχα την τύχη να ζω μέσα σε μια τέτοια φύση, που έμοιαζε
κάμποσο με τις χώρες που ταξίδευαν οι περιηγητές του Ιουλίου Βερν, κι οι τυχοδιώκτες που ήταν μαζί με
τον Κολόμπο, με τον Πιζάρο, με τον Κορτέθ, κι οι κουρσάροι που τριγύριζαν στις θάλασσες και στα
μακρινά νησιά.
Φ. Κόντογλου, Το Αϊβαλί, η Πατρίδα μου. Διασκευή
* το βαοβάβ: δέντρο της ζούγκλας
* η αγκάλη: μικρός κόλπος
* το Κονάκι: το Διοικητήριο (λέξη τουρκική)
* η αγιούπα: γύπας

132. 131
5. Αιγαίο, το σταυροδρόμι των λαών
Οι Έλληνες, πριν ακόμη ονομαστούν Έλληνες, κατηφόρισαν, γιατί ήθελαν να φτάσουν στη
θάλασσα. Η επιθυμία υπήρξε έμφυτη. Δεν είμαστε μόνο χώμα που θα επιστρέψει στο χώμα, αλλά κυρίως
νερό που θα επιστρέψει στο νερό. Ο οργανισμός μας, σε ποσοστό πενήντα και πλέον στα εκατό,
αποτελείται από νερό. Η έλξη που ασκεί η θάλασσα είναι εσωτερική, βαθύτερη, έχει να κάνει με τη
μνήμη της ύλης του σώματος.
Για τα ελληνικά φύλα που κατέβηκαν από το Βορρά, παρά την παραμονή τους για αιώνες σε
γόνιμους και εύφορους τόπους, η κάθοδος υπήρξε η μόνη διέξοδος. Η ένωση με το υδάτινο στοιχείο
ισοδυναμεί με πέρασμα στην αιωνιότητα. Είναι ο λυτρωμός ύστερα από μια διαρκή αναζήτηση. Και το
Αιγαίο Πέλαγος, η θάλασσα που ο μυθικός Αιγέας εξάγνισε με το θάνατό του, είναι η θάλασσα των
θαλασσών. Είναι η θάλασσα όπου άκμασαν ο κρητικός και ο μυκηναϊκός πολιτισμός, είναι η θάλασσα
που γέννησε τη φιλοσοφία και έκανε την ποίηση κτήμα των ταπεινών.
Η κυριαρχία επί του Αιγαίου δεν αποτελεί μόνο στρατηγικό και οικονομικό στόχο, αλλά κάτι
περισσότερο. Οι ομηρικοί ήρωες εκστρατεύουν κατά της Τροίας. Οι ελληνικές πόλεις δημιουργούν
αποικίες στα παράλια της Μικράς Ασίας. Οι Πέρσες επανειλημμένα προσπαθούν να υποδουλώσουν τους
Έλληνες. Ο Μέγας Αλέξανδρος ξεκινά από την Ευρώπη με σκοπό να κατακτήσει την Ασία. Οι Άραβες
και οι Πέρσες προσπαθούν να καταλάβουν την Κωνσταντινούπολη και κατ’ επέκταση να κυριαρχήσουν
στο χώρο του Αιγαίου. Οι Τούρκοι από την Ασία περνούν στην Ευρώπη. Ο ελληνικός στρατός εισχωρεί
βαθιά στη Μικρά Ασία, κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής εκστρατείας. Με την ανταλλαγή ελληνικών
και τουρκικών πληθυσμών από τη Μικρά Ασία προς την Ελλάδα και αντίστροφα, έχουμε μια από τις
μεγαλύτερες στην παγκόσμια ιστορία μετακινήσεις πληθυσμών, κατόπιν συμφωνίας μεταξύ κρατών.
Το Αιγαίο, εκτός του ότι υπήρξε το επίκεντρο σφοδρών συγκρούσεων και συνεχών μετακινήσεων
μεταξύ των λαών που κατοικούσαν γύρω από αυτό, υπήρξε και το μεγαλύτερο «χωνευτήρι»
πολιτισμών. Υπήρξε ο σταυρός, όπου για χιλιετίες έρχονταν συνεχώς σε επαφή ο Βορράς με το Νότο, η
Δύση με την Ανατολή, η Ευρώπη με την Ασία και την Αφρική.
Δ. Στεργιούλας «Οι μαθητευόμενοι της οδύνης» (διασκευή)

133. 132
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
-Νεοελληνική Γλώσσα για το γυμνάσιο, τεύχος Α΄, αναθεωρημένη έκδοση, Ο.Ε.Δ.Β. 2005
- Νεοελληνική Γλώσσα για το γυμνάσιο, Γλωσσικές Ασκήσεις, Ο.Ε.Δ.Β. 2001
-Γραμματική της Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Ι.Τ.Υ.Ε.,
Διόφαντος, 2016