Kείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

2. Σύνθεση – επιμέλεια υλικού: Ευγενία Μπάγια
«Η επιστήμη εμπλουτίζει τον νου.
Η λογοτεχνία εμπλουτίζει ολόκληρη την προσωπικότητα.»
Nicolaw Gomez Danilla, 1913 -1994, Κολομβιανός συγγραφέας.

3. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 1
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 1
ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ Γ. ΖΩΗ
ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
Σύνθεση - Επιμέλεια υλικού: Ευγενία Μπάγια

4. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 2
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 2
Γεώργιος Δροσίνης, «Θαλασσινά Τραγούδια»
Ποίημα, (σσ. 8 - 9 του σχολικού βιβλίου).
Γλυκά φυσά ο μπάτης,
η θάλασσα δροσίζεται,
στα γαλανά νερά της
ο ήλιος καθρεφτίζεται·
και λες πως παίζουν μ’ έρωτα
πετώντας δίχως έννοια
ψαράκια χρυσοφτέρωτα
σε κύματ’ ασημένια.
Στου καραβιού το πλάι
ένα τρελό δελφίνι
γοργόφτερο πετάει
και πίσω μάς αφήνει.
και σαν να καμαρώνεται
της θάλασσας το άτι
με τους αφρούς του ζώνεται
και μας γυρνά την πλάτη.
Χιονοπλασμένοι γλάροι,
πόχουν φτερούγια ατίμητα
και για κανένα ψάρι
τα μάτια τους ακοίμητα,
στα ξάρτια τριγυρίζοντας
ακούραστοι πετούνε
ή με χαρά σφυρίζοντας
στο πέλαγος βουτούνε.
Και γύρω καραβάκια
στη θάλασσ’ αρμενίζουν
σαν άσπρα προβατάκια
που βόσκοντας γυρίζουν
με χαρωπά πηδήματα
στους κάμπους όλη μέρα,
κι έχουν βοσκή τα κύματα,
βοσκό τους τον αέρα.

5. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 3
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 3
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
Το ποίημα χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες (κάθε στροφή έχει διαφορετικό θεματικό
μοτίβο: παρουσιάζει μια εικόνα του ελληνικού τοπίου). .
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η: «Γλυκά φυσάει ο μπάτης... κύματ' ασημένια»: ο δροσερός μπάτης και το
αντικαθρέφτισμα του ήλιου.
2η: «Στου καραβιού το πλάι ... γυρνά την πλάτη»: τα δελφίνια.
3η: «Χιονοπλασμένοι γλάροι ...στο πέλαγος βουτούνε»: το πέταγμα των γλάρων.
4η: «Και γύρω καραβάκια ... βοσκό τους τον αέρα»: τα καράβια.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
o Ελληνική θάλασσα
o Ο κόσμος της θάλασσας (ψάρια, δελφίνια, πουλιά, ναυτικοί, βαρκάρηδες).
o Τέχνη και θάλασσα (το υγρό στοιχείο ως πηγή έμπνευσης).
Πιο αναλυτικά:
1η ενότητα:
• τα στοιχεία που συνθέτουν το Ελληνικό τοπίο είναι: η καταγάλανη θάλασσα,
το δροσερό αεράκι και η ηλιόλουστη μέρα.
• Μέσα σε αυτό το ειδυλλιακό τοπίο: θάλασσα, ήλιος, αεράκι, τα μικρά και
χαριτωμένα ψαράκια παίζουν σαν ερωτευμένα ανάμεσα στα κύματα.
2η ενότητα:
• δελφίνι, καράβι.
• ένα «τρελό» δελφίνι παρομοιάζεται με άλογο που τυλίγεται με τους αφρούς
της θάλασσας, προσπερνά το καράβι και γυρίζει την πλάτη στους ανθρώπους.
3η ενότητα:
• γλάροι, πανιά καραβιού, παιχνίδι και τροφή.
• λευκοί γλάροι πετούν με χαρά γύρω από τα ξάρτια και βουτούν στη θάλασσα
ψάχνοντας για τροφή.
4η ενότητα:
• τα καραβάκια (στοιχείο της θάλασσας) παρομοιάζονται με άσπρα προβατάκια.
• έτσι, ο ποιητής συνδυάζει τον κόσμο της θάλασσας με τον κόσμο της στεριάς
θέλοντας να παρουσιάσει τη φύση σαν ένα ενιαίο και σύνολο.
• η φύση με αυτές τις ειρηνικές εικόνες δημιουργεί αισθήματα γαλήνης και
ψυχικής ευχαρίστησης.

6. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 4
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 4
ΥΦΟΣ
ζωντανό, γλαφυρό, παραστατικό.
Επιτυγχάνεται με τα εξής μέσα (γλώσσα, εκφραστικά μέσα):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή δημοτική, ζωντανή.
• εμπλουτισμένη με πολλά και ποικίλα επίθετα, σχήματα λόγου και εικόνες από
• το ελληνικό τοπίο.
ΙΙ. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ – ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ
• επίθετα: «γαλανά, χρυσοφτέρωτα, ασημένια, τρελό, χιονοπλασμένοι, ατίμητα,
ακοίμητα, άσπρα, χαρωπά, ακούραστοι, γοργόφτερο».
• υποκοριστικά: «ψαράκια, προβατάκια, καραβάκια».
• μεταφορές: «η θάλασσα δροσίζεται, ό ήλιος καθρεφτίζεται, ψαράκια
χρυσοφτέρωτα, κύματα ασημένια, τρελό δελφίνι, γοργόφτερο πετάει, της
θάλασσας το άτι, με τους αφρούς του ζώνεται, χιονοπλασμένοι γλάροι».
• παρομοιώσεις: «λες πως παίζουν , σαν να καμαρώνεται, σαν άσπρα
προβατάκια».
• προσωποποιήσεις: π.χ. «με χαρά σφυρίζοντας».
ΕΙΚΟΝΕΣ
• πλούσιο σε εικόνες της θάλασσας, των ψαριών, του καραβιού, του δελφινιού,
των γλάρων, των προβάτων.
ΜΕΤΡΙΚΗ
• πλεκτή ομοιοκαταληξία: δηλαδή ο 1ος στίχος με τον 3ο, ο 2ος με τον
4ο(αβαβγδβδ).
• ο στίχος ιαμβικός επτασύλλαβος και οχτασύλλαβος.

7. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 5
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 5
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Προσπαθήστε να δώσετε έναν διαφορετικό τίτλο για κάθε ενότητα του
ποιήματος με βάση το περιεχόμενο.
2. Ποια είναι τα στοιχεία που συνθέτουν το ελληνικό τοπίο;
3. Με τι παρομοιάζεται το δελφίνι και με τι παρομοιάζονται τα καραβάκια;
4. Στο ποίημα κυριαρχούν οι ζωηρές εικόνες. Να τις εντοπίσετε και να τις
περιγράψετε.
Βιβλιογραφία:
Γεώργιου Δροσίνη (Πρώτη καταγραφή) των Γιάννη Παπακώστα, Βίκυς Πάτσιου και
Αγγελικής Σκαρβέλη- Νικολοπούλου, έκδ. Συλλόγου προς Διάδοσιν Ωφελίμων
Βιβλίων, Αθήνα 1991.

8. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 6
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 6
Μιχάλης Γκανάς, «Γυάλινα Γιάννενα»
Ποίημα, (σσ. 126 - 127 του σχολικού βιβλίου).
Χάραζε ο τόπος με βουνά πολλά
κι ανάτελλε τα ζωντανά του,
καλούς ανθρώπους και κακούς, νυφίτσες,
αλεπούδες, μια λίμνη ως κόρην
οφθαλμού και κάστρα πατημένα.
Θα ’ναι τα Γιάννενα, ψιθύρισα,
στο χιόνι και στον άγριο καιρό
γυάλινα και μαλαματένια.
Κι όσο πήγαινε η μέρα,
σαν το βαπόρι σε καλά νερά,
είδα και μιναρέδες κι άκουσα
τα μπακίρια να βελάζουν.
ΘΕΜΑ
η πόλη των Ιωαννίνων όπως τη βλέπει ο ποιητής.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
1η στροφή - ενότητα: «Το τοπίο την ώρα που χαράζει η μέρα».
• Χαρακτηριστικά του Γιαννιώτικου τοπίου:
ορεινό τοπίο με πολλά βουνά, ζώα, η λίμνη και κάστρα πατημένα που
σημαίνει ότι η πόλη είχε κατακτηθεί από άλλους λαούς.
• Ανάτελλε τα ζωντανά του: ξυπνούσε τα ζώα  η κτηνοτροφία, μία από τις
κύριες ασχολίες των κατοίκων των Ιωαννίνων. Τα ζώα ξυπνούν το χάραμα και
πηγαίνουν για βοσκή.
• Μια λίμνη ως κόρην οφθαλμού: είναι τόσο σημαντική γα την πόλη των
Ιωαννίνων όσο για τον άνθρωπο η κόρη του ματιού.
2η στροφή - ενότητα: «Η πόλη των Ιωαννίνων»
• Χαρακτηριστικά των Ιωαννίνων:
βαρύς χειμώνας, άσχημες καιρικές συνθήκες και μιναρέδες, ως ένδειξη της

9. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 7
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 7
τουρκικής κατοχής.
• Γυάλινα Γιάννενα: ονομάζονται έτσι από τον ποιητή, είτε γιατί είναι
χιονισμένα, είτε γιατί τα είχε κρατήσει έτσι φωτεινά στην παιδική του μνήμη.
• Μαλαματένια: αναφορά στον παλιό πλούτο και στη διαδεδομένη τέχνη της
χρυσοχοΐας στην πόλη.
• Σαν το βαπόρι σε καλά νερά: δείχνει ότι η περιήγηση του ποιητή στην πόλη
πολύ καλά προχωρούσε.
• Άκουσα τα μπακίρια να βελάζουν: τα χάλκινα αντικείμενα οικιακής χρήσης
φτιάχνονται στα Γιάννενα και χρησιμεύουν στην κτηνοτροφία (για
συγκέντρωση γάλακτος) ή ο θόρυβος που κάνουν, θυμίζει τα πρόβατα που
βελάζουν.
Η ιστορική και πολιτισμική πορεία των Ιωαννίνων:
o κτηνοτροφία
o τέχνη αργυροχρυσοχοΐας και
o κατακτήσεις από ξένους, όπως η οθωμανική περίοδος.
ΥΦΟΣ
• απλό, νοσταλγικό, ζωντανό,
• παραστατικό με πλήθος από εικόνες και σχήματα λόγου.
Αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, εκφραστικά μέσα):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή, δημοτική με κάποιες τούρκικες λέξεις (μιναρές, μπακίρια).
• μια φράση από την καθαρεύουσα (κόρην οφθαλμού) αφομοιωμένη στον
νεοελληνικό λόγο.
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ
• μεταφορές: « χάραζε ο τόπος, ανάτελλε τα ζωντανά του: ξυπνούσε τα ζώα,
Γυάλινα Γιάννενα, μαλαματένια, Άκουσα τα μπακίρια να βελάζουν».
• παρομοιώσεις: «μια λίμνη ως κόρην οφθαλμού», «σαν το βαπόρι σε καλά
νερά»
• ασύνδετο σχήμα: που δίνει ένα γρήγορο ρυθμό στο ποίημα, σσ.3-5, 6-8.
ΕΙΚΟΝΕΣ: πολλές οπτικές και ηχητικές.
• το γιαννιώτικο τοπίο την ώρα που χαράζει η μέρα: ορεινό τοπίο με πολλά
βουνά, τα ζώα το χάραμα πηγαίνουν για βοσκή, η λίμνη των Ιωαννίνων και τα
κάστρα.
• η πόλη των Ιωαννίνων τον χειμώνα χιονισμένη και με κρύο, οι μιναρέδες, η
εικόνα του βαποριού και των μπακιριών που βελάζουν.

10. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 8
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 8
ΜΕΤΡΙΚΗ
Ανήκει στη νεωτερική ποίηση γιατί:
• γραμμένο σε ελεύθερο στίχο.
• χωρίς ομοιοκαταληξία και μέτρο.
• οι στροφές δεν έχουν ίδιο αριθμό στίχων, ούτε οι στίχοι ίδιο αριθμό
συλλαβών.
• το θέμα δεν δίνεται με σαφήνεια και υπάρχει κάποια δυσκολία στην
κατανόηση του.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ:
1. Να αποδώσετε το νόημα του ποιήματος σε πεζό λόγο.
2. Ποια γνωρίσματα από το γιαννιώτικο φυσικό περιβάλλον παρουσιάζονται στο
ποίημα;
3. Ποιες πληροφορίες παίρνουμε από το ποίημα αυτό για την ιστορική και
πολιτιστική πορεία της περιοχής των Ιωαννίνων;
4. Βρείτε μια εικόνα που σας άρεσε περισσότερο και περιγράψτε την.
Βιβλιογραφία:
Κώστας Κουτσουρέλης: Μιχάλης Γκανάς, Ποιήματα 1978-2012.

11. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 9
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 9
Ίταλο Καλβίνο, «Μανιτάρια στην πόλη»
(σσ. 12 - 14 του σχολικού βιβλίου).
ΘΕΜΑ
Η ευχάριστη ανακάλυψη των μανιταριών από τον Μαρκοβάλντο και η ομαδική
δηλητηρίαση όσων τα έφαγαν, λόγω της μόλυνσης του περιβάλλοντος.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η: «μια μέρα ... αποζημίωση του ψωμιού»: Η απροσδόκητη ανακάλυψη των
μανιταριών μέσα στην τσιμεντένια πόλη.
2η: «στη δουλειά του... κουβέντα»: Η ανακοίνωση του ευρήματος στην οικογένεια
και η απόφαση να κρατηθεί μυστικό.
3η: «το άλλο πρωί... ερχόταν απέξω»: Η παρακολούθηση των μανιταριών και ο
φόβος για τη διαρροή του μυστικού.
4η: «τα χαράματα... ο ένας τον άλλο»: Το μάζεμα των μανιταριών και η ομαδική
δηλητηρίαση.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• Προβλήματα της διαβίωσης στα αστικά κέντρα, λόγω της στέρησης του
ανθρώπου της φυσικής ζωής.
• Ζωή στην πόλη και ανθρώπινες σχέσεις: απομόνωση και επιφύλαξη.
• Υγεία, χαρά και ποιότητα ζωής, ο ρόλος της φύσης στη ζωή του ανθρώπου.
ΙΔΕΕΣ
• Οι κίνδυνοι που απειλούν τον άνθρωπο, εξαιτίας της διαβίωσής του στο
μολυσμένο περιβάλλον της πόλης.
• το ψυχικό αδιέξοδο του σύγχρονου ανθρώπου, ο οποίος παρά τις ανέσεις που
• του προσφέρει η ζωή του στην πόλη, έχει υποβαθμιστεί η ποιότητά της, λόγω
του ότι έχει απομακρυνθεί από τη φύση.

12. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 10
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 10
ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ (του ήρωα)
• χαρά και ενθουσιασμό.
• ανυπομονησία, ανησυχία και φόβο.
• ανακούφιση αλλά και απογοήτευση.
• θλίψη και απαισιοδοξία από το πικρό χιούμορ του αφηγητή.
• συμπάθεια για τον ονειροπόλο πρωταγωνιστή.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ (του Μαρκοβάλντο)
• συναισθηματικός και ενθουσιώδης,
• άνθρωπος της φύσης,
• με νοσταλγική διάθεση,
• πονηρός, καχύποπτος και ματαιόδοξος.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
• Ετεροδιηγητικός και «παντογνώστης» αφηγητής:
ο αφηγητής δεν συμμετέχει καθόλου στην ιστορία που διηγείται και γνωρίζει τα
πάντα, ακόμα και τις πιο απόκρυφες σκέψεις των ηρώων. Η αφηγηματική φωνή
παρουσιάζει την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο (τριτοπρόσωπη αφήγηση).
π.χ. «Μια μέρα, στη στενή πρασιά ενός δρόμου της πόλης, έπεσε, ποιος ξέρει από
πού, μια ριπή σπορίων και φύτρωσαν μανιτάρια. Κανείς δεν τα πρόσεξε, εκτός από
τον αχθοφόρο Μαρκοβάλντο που κάθε πρωί έπαιρνε αποκεί το τραμ…».
Β. Η ΕΣΤΙΑΣΗ
• Αφήγηση χωρίς εστίαση ή μηδενική εστίαση:
ο αφηγητής γνωρίζει τα πάντα ακόμη και τις σκέψεις όλων των προσώπων της
ιστορίας. Αντιστοιχεί στην αφήγηση με παντογνώστη αφηγητή και γίνεται σε γ΄
πρόσωπο.
π.χ. «O Μαρκοβάλντο ένιωσε λες και ο γκρίζος και άχαρος κόσμος που τον
περιέβαλλε είχε μονομιάς γεμίσει κρυμμένους θησαυρούς… και την αποζημίωση του
ψωμιού.»
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
Γ.1. H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ / ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
• ευθύγραμμη αφήγηση:
Ο αφηγητής παρουσιάζει τα γεγονότα σύμφωνα με τη χρονική τους σειρά και τάξη.
π.χ. « Ήταν Σάββατο· ο Μαρκοβάλντο πέρασε την ημιαργία του τριγυρίζοντας δήθεν
άσκοπα κοντά στην πρασιά… πόσο καιρό ήθελαν να μεγαλώσουν.
Τη νύχτα έβρεξε: …έτσι κι ο Μαρκοβάλντο ήταν ο μόνος στην πόλη που ξύπνησε…
απέξω. Τα χαράματα— ήταν Κυριακή — έτρεξε γρήγορα στην πρασιά μαζί με τα

13. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 11
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 11
παιδιά του και ένα δανεικό καλάθι…».
Γ.2. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ
• μοναδική αφήγηση είναι η αφήγηση αυτού που έγινε μία φορά: (μία φορά βρήκαν
τα μανιτάρια και έπαθαν ομαδική δηλητηρίαση).
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• αφήγηση:
ο αφηγητής αφηγείται την ιστορία με τη δική του φωνή.
π.χ. «Μια μέρα, στη στενή πρασιά ενός δρόμου της πόλης, έπεσε, ποιος ξέρει από
πού, μια ριπή σπορίων και φύτρωσαν μανιτάρια. Κανείς δεν τα πρόσεξε, εκτός από
τον αχθοφόρο Μαρκοβάλντο…»
• διάλογος:
τα διαλογικά μέρη σε ευθύ λόγο και σε πρώτο πρόσωπο. Δίνει γοργότητα στο ύφος,
θεατρικότητα και ζωντάνια στην αφήγηση.
π.χ. «Μπαμπά, κοίτα εκείνο τον κύριο πόσα έχει μαζέψει!, είπε ο Μικελίνο, και ο
πατέρας του, σηκώνοντας το κεφάλι, είδε τον Αμάντιτζι …
— Α, κι εσείς μαζεύετε; είπε ο οδοκαθαριστής. Ώστε τρώγονται, ε; …»
• περιγραφή:
αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων, η αφήγηση καταστάσεων.
π.χ. «…στη ζωή της πόλης: πινακίδες, σηματοδότες, βιτρίνες, φωτεινές επιγραφές,
αφίσες… Κι από την άλλη, ένα φύλλο που κιτρίνιζε σ’ ένα κλαδί, ένα φτερό που είχε
μπλεχτεί στα κεραμίδια δεν του ξέφευγαν ποτέ…»
• σχόλιο:
παρεμβολή σχολίων, σκέψεων, γνωμών από τον αφηγητή, έξω από τη ροή της
αφήγησης, που στοιχειοθετεί, όπως και η περιγραφή, μια επιβράδυνσή της.
π.χ. «…Για μια στιγμή σχεδόν κοκάλωσε από οργή, από λύσσα, έπειτα - όπως συχνά
συμβαίνει - οι προσωπικές εμπάθειες μεταμορφώθηκαν σε μια παρόρμηση
γενναιοδωρίας.», «…έπειτα από την πλύση στομάχου που τους έσωσε όλους από
δηλητηρίαση: όχι σοβαρή, διότι κανείς τους δεν είχε φάει μεγάλη ποσότητα.»
• εσωτερικός μονόλογος:
απόδοση των σκέψεων ή συναισθημάτων σε α’ πρόσωπο και σε χρόνο ενεστώτα.
π.χ. «Στην απορία αυτή μια καχύποπτη σκέψη συγκράτησε τον ενθουσιασμό του
Μαρκοβάλντο: «Αν τους πω το μέρος, θα μαζέψουν μια συμμορία αλητάκια, θα παν
να τα βρουν, θα μαθευτεί στη γειτονιά και τα μανιτάρια θα καταλήξουν σε ξένες
κατσαρόλες!».

14. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 12
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 12
ΥΦΟΣ
• απλό, λιτό και φυσικό
• ειρωνικό και χιουμοριστικό
• ζωντανό όταν ο διάλογος διακόπτει την αφήγηση.
Αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, εκφραστικά μέσα):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή, δημοτική, ζωντανή, παραστατική και πλούσια στην έκφραση
συναισθημάτων.
• χρήση πολλών θαυμαστικών, ερωτηματικών, και άνω και κάτω τελείες.
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ – EΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ
• μεταφορές: «μες στην καρδιά της πόλης», «δεν έβλεπε την ώρα», «η
ανακάλυψη εκείνη… τον τύλιγε μέσα σ’ ένα ζηλότυπο και δύσπιστο φόβο»,
«…κοκάλωσε από οργή, από λύσσα» κ.ά.
• προσωποποιήσεις: «ο γκρίζος και άχαρος κόσμος που τον περιέβαλλε είχε
μονομιάς γεμίσει κρυμμένους θησαυρούς».
• παρομοιώσεις: «όπως στην άμμο της ερήμου».
• ασύνδετα σχήματα: «… Αν τους πω το μέρος, θα μαζέψουν μια συμμορία
αλητάκια, θα παν να τα βρουν, θα μαθευτεί στη γειτονιά…»
ΕΙΚΟΝΕΣ
• πολλές οπτικές κινητικές και ακουστικές: «η εικόνα της πόλης, των στοιχείων
της φύσης και των μανιταριών, του οδοκαθαριστή, του πρωταγωνιστή» κ.ά.
ΡΗΤΟΡΙΚΑ ΜΕΣΑ
• πικρό χιούμορ:
π.χ. «O Μαρκοβάλντο ένιωσε λες και ο γκρίζος και άχαρος κόσμος που τον
περιέβαλλε είχε μονομιάς γεμίσει κρυμμένους θησαυρούς…»,
« O Μαρκοβάλντο έμεινε άναυδος: να υπάρχουν μεγαλύτερα μανιτάρια και να μην
τα έχει προσέξει, μια τέτοια ανέλπιστη σοδειά και να του την κλέψουν κάτω από τη
μύτη;»
• ειρωνεία / σαρκασμός:
χρήση λέξεων ή φράσεων που το περιεχόμενο τους είναι αντίθετο από αυτό
που έχει στο νου του ο συγγραφέας, με στόχο να δώσει αστείο ή χλευαστικό
τόνο στον λόγο του.
π.χ. «…O Μαρκοβάλντο έμεινε άναυδος: …κάτω από τη μύτη;…», «Αυτός ο
οδοκαθαριστής, στου οποίου την επικράτεια βρίσκονταν τα μανιτάρια…», «…Ωραία
θα ήταν να τρώγαμε όλοι μαζί! ... Ωστόσο σύντομα ξανασυναντήθηκαν, το ίδιο
κιόλας βράδυ, στον ίδιο θάλαμο του νοσοκομείου...».

15. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 13
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 13
Ίταλο Καλβίνο “ Μανιτάρια στην πόλη ”
(σσ. 12 – 14 του σχολικού βιβλίου).
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Να γράψετε περιληπτικά το νόημα (σε 10 σειρές περίπου).
2. Ποια συναισθήματα κατακλύζουν το Μαρκοβάλντο, μόλις πρωτοβλέπει τα
μανιτάρια; Πώς τα εξηγείτε;
3. Ποια συναισθήματα γεννιούνται στην ψυχή του αναγνώστη, καθώς παρακολουθεί
την εξέλιξη της ιστορίας;
4. Τι επιδράσεις έχει το περιβάλλον και η ζωή στην πόλη στο χαρακτήρα του
ανθρώπου; Τι διακρίνει τις σχέσεις των ανθρώπων της πόλης σύμφωνα με το
διήγημα;
5. Σε ποιο πρόσωπο γίνεται η αφήγηση; Τι πετυχαίνει ο συγγραφέας με την
εναλλαγή διαλόγου και αφήγησης;
6. Να γράψετε τι σχήμα λόγου υπάρχει στο καθένα από τα παρακάτω χωρία:
α. “…πινακίδες, σηματοδότες, βιτρίνες, φωτεινές επιγραφές, αφίσες…”:
β. “…στα πόδια των δέντρων, ξεπρόβαλλαν…”:
γ. “…εκείνα τα γυαλιά του που ξεψάχνιζαν την άσφαλτο των δρόμων…”:
δ. “…και ανέπνευσε τη μυρωδιά της βρεγμένης σκόνης…”:
7. Από ποιες φάσεις περνάει η διάθεση του ήρωα; Να αιτιολογήσετε την απάντησή
σας.

16. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 14
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 14
Ευγενία Φακίνου, «Η ζωή στη Σύμη»
(σσ. 100 - 101 του σχολικού βιβλίου).
ΘΕΜΑ
Ο τρόπος ζωής στην επαρχία της Ελλάδας και ειδικά σε ένα ακριτικό νησί, τη Σύμη,
η οποία σήμερα έχει σχεδόν εξαφανιστεί.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: «Στη Σύμη …να κουβεντιάζουνε, καθώς δουλεύανε.»: Οι ασχολίες των γυναικών
και των μικρών κοριτσιών του νησιού.
2η
: «Σ’ εμάς, στη Σύμη, …και κάθονται φρόνιμα»: Η περιγραφή της παραδοσιακής
νησιωτικής κουζίνας.
3η
: «Ο πατέρας και η μάνα μου… και τις κουρελούδες»: Η περιγραφή του τζακιού
και της βρύσης (της στέρνας) των σπιτιών στη Σύμη.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• η παραδοσιακή ζωή στο νησί: με συνεργατικές ανθρώπινες σχέσεις, με
ομαδικά παιχνίδια και αρκετό ελεύθερο χρόνο.
• τα προβλήματα των κατοίκων στο νησί λόγω διαφόρων ελλείψεων (π.χ. τη
λειψυδρία).
• η αρχιτεκτονική των σπιτιών προσαρμοσμένη στις οικογενειακές ανάγκες.
ΟΙ ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΗΡΩΙΔΑΣ ΚΙΝΟΥΝΤΑΙ ΣΕ ΔΥΟ ΕΠΙΠΕΔΑ
Πρώτο επίπεδο: οι εμπειρίες της μικρής στην πρωτεύουσα. Η ζωή της διαφέρει
παντελώς από αυτή που είχε στη μικρή κοινωνία της Σύμης.
• Στην Αθήνα πρωτογνωρίζει τις πολυκατοικίες, την έλλειψη χώρων για παιχνίδι
των παιδιών κ.ά.
• Νιώθει αποκομμένη από το κοινωνικό περιβάλλον της πόλης, μόνη και
εγκλωβισμένη στο μικρό διαμέρισμα.

17. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 15
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 15
• Δεύτερο επίπεδο, ως συνέχεια του πρώτου: οι αναμνήσεις της μικρής από τη
• ζωής της στο νησί. Θεωρεί ότι η ποιότητα ζωής εκεί, ήταν καλύτερη από αυτή
στη πόλη τώρα.
• Οτιδήποτε γνωρίζει στην Αθήνα και της φαίνεται διαφορετικό, το βρίσκει
αρνητικό συγκρίνοντας το με κάτι αντίστοιχο, συνήθως θετικό, από τη ζωή και τις
συνήθειες της στη Σύμη.
• Οι ρυθμοί της ζωής εκεί, ήταν πιο χαλαροί και οι ανθρώπινες σχέσεις πιο στενές.
• έτσι, το απόσπασμα είναι γεμάτο με νοσταλγικές εικόνες από το νησί.
Η ΝΟΣΤΑΛΓΙΚΗ ΑΝΑΠΟΛΗΣΗ / ΑΝΑΜΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΣΤΡΑΔΕΝΗΣ
• τα ομαδικά παιχνίδια με τις φίλες της,
• η καθημερινότητα των κατοίκων της Σύμης (κυριαρχεί η ομαδικότητα),
• η περιγραφή του εσωτερικού ενός συμιακού σπιτιού, και ιδίως της κουζίνας,
γιατί γίνονται οι όλες οι δραστηριότητες (ύπνος, εργασία, παιχνίδι),
• οι στέρνες: συγκέντρωση νερού για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας το
χειμώνα (πρόβλημα άγνωστο στους κατοίκους της πρωτεύουσας).
ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΤΗΣ ΣΥΜΗΣ
o φόβητρα για την πειθαρχία των παιδιών από τους μεγάλους,
o απουσία εστιών θέρμανσης το χειμώνα, λόγω ήπιου κλίματος,
o χρησιμοποίηση αφεψημάτων (όπως φασκόμηλο) για αντιμετώπιση του λίγου
κρύου,
o πίστη σε δοξασίες (π.χ. το άναμμα τζακιού με μαγική ιδιότητα, και οι
καλικάντζαροι),
o καλλωπιστικά φυτά στα σπίτια,
o συγκέντρωση βρόχινου νερού σε στέρνα και χρήση του όλο το χρόνο με
προσοχή.
ΣΚΕΨΕΙΣ - ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ
• αγάπη και νοσταλγία για την ιδιαίτερη πατρίδα της.
• θλίψη και απαισιοδοξία της ηρωίδας για τον ασφυκτικό τρόπο ζωής στην
Αθήνα.
• συγκίνηση από τον αναγνώστη μπροστά στην παιδική αθωότητα και
θαυμασμό για την ώριμη σκέψη της μικρής.

18. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 16
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 16
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ (της μικρής Αστραδενής)
• το κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας, η αφηγήτρια.
• κλεισμένη στην πολυκατοικία, στενοχωριέται καθώς δεν έχει παιδιά να παίξει
και ο νους της επιστρέφει στη ζωή της στο νησί και στα παιχνίδια με τις φίλες
της.
• άνθρωπος της φύσης και της υπαίθρου.
• άτομο απλό (απεχθάνεται τον τρόπο ζωής της πόλης).
• αφελής και αθώα (μέσα από τα παιδικά της μάτια η ζωή στο νησί φαντάζει
ιδανική).
• λατρεύει την ομαδικότητα και τις στενές ανθρώπινες σχέσεις.
• δεν αντέχει την μοναξιά και την απομόνωση.
• έχει μάθει να ζει ελεύθερη και ξέγνοιαστη.
• είναι ονειροπόλα με έντονη νοσταλγική διάθεση.
• ευαίσθητη και συναισθηματική.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
• ομοδιηγητικός αφηγητής:
ο αφηγητής είναι πρόσωπο της αφήγησης και συμμετέχει στην ιστορία ως βασικός
ήρωας.
π.χ. «Στη Σύμη, τ’ απογεύματα πότε ερχότανε η Αλεμίνα στο δικό μας, πότε
πηγαίναμε εμείς στης Ελένης… Εμείς, τα παιδιά, παίζαμε στην αυλή, αν ήταν
καλοσύνη… Και τα δυο μ' αρέσανε…»
Β. ΕΙΔΟΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
• αφήγηση με εσωτερική εστίαση:
η αφήγηση γίνεται από ένα από τα πρόσωπα της ιστορίας - η μικρή Αστραδενή - που
αφηγείται όσα γνωρίζει μέσα από την προσωπική του αντίληψη (οπτική γωνία
/σκοπιά).
Είναι το πρωταγωνιστικό πρόσωπο του έργου.
π.χ. «Σ’ εμάς, στη Σύμη, τα παράθυρα είναι αλλιώτικα. Το είδα αυτό μόλις μπήκα και
μου ’κανε εντύπωση. Εδώ τα παράθυρα είναι, πώς να το πω, αδύνατα...», «Εδώ, καλέ,
πού το πετάνε τόσο νερό;… Δεν το λυπούνται;… Αλλά τι λέω, η χαζή, τι να
λυπηθούνε!…»

19. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 17
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 17
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
Γ.1. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ / ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
• in medias res: Η αφήγηση δεν παρακολουθεί την χρονική ακολουθία των
γεγονότων του μύθου και δεν τα παρουσιάζει στη χρονική τους σειρά και
αλληλουχία.
• αναδρομή / ανάληψη: τεχνική κατά την οποία διακόπτεται η κανονική
χρονική σειρά των συμβάντων για να εξιστορηθούν γεγονότα του παρελθόντος.
π.χ. «Σ’ εμάς, στη Σύμη, τα παράθυρα είναι αλλιώτικα. Το είδα αυτό μόλις μπήκα και
μου ’κανε εντύπωση. Εδώ τα παράθυρα είναι, πώς να το πω, αδύνατα. Σ’ εμάς έχουνε
ένα πολύ φαρδύ πρεβάζι απ’ τη μέσα μεριά…»
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• αφήγηση:
η αφηγήτρια αφηγείται μια ιστορία με τη δική της φωνή.
π.χ. «Oι μανάδες κάνανε τις δουλειές τους τις απογευματινές. Άλλη έπλεκε, άλλες
κόβανε κουρέλια για κουρελούδες, άλλη έπλεκε νταντέλα. Εκτός κι αν είχανε δουλειά
συντροφική της εποχής, κι έπρεπε να δουλέψουν όλες μαζί…»
• περιγραφή:
αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων και η αφήγηση καταστάσεων.
π.χ. «…Στη Σύμη, οι κουζίνες δεν είναι έτσι κουτσουλές …Είναι ένα μεγάλο
δωμάτιο, πολύ μεγάλο... Στη μια του άκρη έχει τον αποκρέβατο ...»
• εσωτερικός μονόλογος:
η απόδοση των σκέψεων ή συναισθημάτων σε α’ πρόσωπο και σε χρόνο ενεστώτα.
π.χ. «Σ’ εμάς, στη Σύμη, τα παράθυρα είναι αλλιώτικα. Το είδα αυτό μόλις μπήκα και
μου ’κανε εντύπωση. Εδώ τα παράθυρα είναι, πώς να το πω, αδύνατα...», «Εδώ, καλέ,
πού το πετάνε τόσο νερό;… Δεν το λυπούνται;…»
ΥΦΟΣ
• απλό και σύντομο, με λιτή σύνταξη και διατύπωση, με σύντομες προτάσεις,
ασύνδετα σχήματα και λιγοστά σχήματα λόγου, γιατί αντικατοπτρίζει την άσχημη
διάθεση της μικρής που ζει πλέον στην πόλη:
π.χ.: «Oι μανάδες κάνανε τις δουλειές τους τις απογευματινές. Άλλη έπλεκε,
άλλες κόβανε κουρέλια για κουρελούδες, άλλη έπλεκε νταντέλα...».

20. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 18
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 18
• βιωματικό, με συναισθηματική φόρτιση και ένταση, γιατί περιέχει τις
εμπειρίες και τα βιώματα της ηρωίδας που αφηγείται την ιστορία:
π.χ. «Σ’ εμάς, στη Σύμη, οι κουζίνες δεν είναι έτσι κουτσουλές, όπως είναι εδώ.
Είναι ένα μεγάλο δωμάτιο, πολύ μεγάλο...»
• κοφτό και άμεσο για να αντανακλά την ωμή πραγματικότητα:
π.χ. «Σ’ εμάς, στη Σύμη, τα παράθυρα είναι αλλιώτικα. Το είδα αυτό μόλις μπήκα
και μου ’κανε εντύπωση… Εκεί ακουμπάμε διάφορα πράγματα.», «Εδώ, καλέ,
πού το πετάνε τόσο νερό;… Δεν το λυπούνται;…»
• μελαγχολικό, καθώς απουσιάζει κάθε διάθεσης αισιόδοξης και χαρούμενης
αντιμετώπισης της κατάστασης.
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, εκφραστικά μέσα):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή δημοτική, ζωντανή, παραστατική: .
«Στην άλλη άκρη του δωματίου είναι η τσιμιά, το τζάκι δηλαδή, και δίπλα η
βρύση της στέρνας. Δίπλα είναι το παράθυρο... Γέρνει, δηλαδή, λίγο προς τα
έξω κι έχει μια τρύπα φαρδιά που διώχνει τα σαπουνόνερα έξω.»
• με ιδιωματισμούς της δωδεκανησιακής διαλέκτου και ασυνήθιστα ονόματα:
«Αλεμίνα, Αστραδενή», «κουρελούδες, νταντέλα, στέρνα, πρεβάζι κ.α.»
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ (όπως):
• αντιθέσεις:
π.χ. «Σ’ εμάς, στη Σύμη, οι κουζίνες δεν είναι έτσι κουτσουλές, όπως είναι εδώ»,
«Σ’ εμάς, στη Σύμη, τα παράθυρα είναι αλλιώτικα.... Εδώ τα παράθυρα είναι, πώς
να το πω, αδύνατα. Σ’ εμάς έχουνε ένα πολύ φαρδύ πρεβάζι απ’ τη μέσα μεριά.»
• ασύνδετα σχήματα:
π.χ.: «Oι μανάδες κάνανε τις δουλειές τους τις απογευματινές. Άλλη έπλεκε,
άλλες κόβανε κουρέλια για κουρελούδες …»
ΕΙΚΟΝΕΣ
• πολλές οπτικές και κινητικές όπως οι γυναίκες με τις οικιακές εργασίες, τα
παιχνίδια των παιδιών, το εσωτερικό του σπιτιού κ.ά.
π.χ. «Σ’ εμάς, στη Σύμη, οι κουζίνες δεν είναι έτσι κουτσουλές, όπως είναι εδώ…
ο αποκρέβατος είναι αποθήκη…», «O πατέρας και η μάνα μου κοιμούνται ψηλά
ψηλά, σ’ ένα κρεβάτι που ανεβαίνεις με δεκαπέντε σκαλιά…Δίπλα είναι το
παράθυρο…»

21. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 19
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 19
«Η ζωή στη Σύμη», Ευγενία Φακίνου
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Το κείμενο χωρίζεται σε τρεις ενότητες. Δώστε ένα πλαγιότιτλο σε κάθε
ενότητα.
2. Αφού βρείτε μέσα από το κείμενο τα σημεία στα οποία η μικρή συγκρίνει τη
ζωή της στην Αθήνα με τη ζωή της στη Σύμη, να γράψετε τις διαφορές που
υπάρχουν στον παρακάτω πίνακα:
Η ζωή στην Αθήνα . Η ζωή στη Σύμη .
3. Πώς νιώθει η αφηγήτρια στο καινούριο σπίτι της στην Αθήνα; Της λείπει το
σπίτι της στο νησί και γιατί;
4. Ποια τα συμπεράσματα σας για τις σχέσεις των ανθρώπων στη μικρή
νησιωτική κοινωνία;
5. Τι είδους παιχνίδια έπαιζαν τα παιδιά στη Σύμη;
6. Ένα από τα προβλήματα που είχαν πολλά νησιά ήταν και το πρόβλημα της
λειψυδρίας. Πώς αντιμετώπιζαν οι κάτοικοι του νησιού αυτό το πρόβλημα;
7. Να σχολιάσετε τη γλώσσα και το ύφος που χρησιμοποιεί η συγγραφέας.
8. Ποιοι είναι οι αφηγηματικοί τρόποι του κειμένου;
9. Διαβάστε στη σελίδα 12 του βιβλίου σας το κείμενο «Μανιτάρια στην πόλη»
του Ίταλο Καλβίνο. Προσπαθήστε να βρείτε ομοιότητες και διαφορές
ανάμεσα στα δύο κείμενα.
10. Ζωή στην πόλη και ζωή στο χωριό ή σε ένα μικρό νησί; Γράψτε ένα κείμενο
για τον ποιον από τους δύο τρόπους ζωής θα επιλέγατε και γιατί.
Βιβλιογραφία:
Δημητρακόπουλος Φώτης, «Η πεζογραφία της Ευγενίας Φακίνου», περ. Ακτή, έτος
Γ΄, τχ. 11 (Λευκωσία, Καλοκαίρι 1992).

22. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 20
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 20
Λέων Τολστόι, «Ο παππούς και το εγγονάκι»
(σ. 43 του σχολικού βιβλίου).
ΘΕΜΑ
Η συμβίωση των γερόντων γονέων με την οικογένεια του παιδιού τους και
η συμπεριφορά της νεότερης γενιάς απέναντι σ' αυτούς.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
• μικρό διήγημα.
• πλοκή και κορύφωση σε ένα σημαντικό γεγονός.
• λιτότητα σχημάτων λόγου.
• στοιχεία παραμυθιού (όπως ο τόπος και ο χρόνος δεν δηλώνεται, έχει γρήγορη
δράση και διδακτικό μήνυμα.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• τα άτομα της τρίτης ηλικίας και οι ανάγκες τους (φροντίδα, κατανόηση,
αγάπη).
• η σκληρότητα κάποιων ανθρώπων στους γέροντες γονείς τους.
• η γεροντική ηλικία (και τα προβλήματα που τη συνοδεύουν) ως ένα
φυσιολογικό στάδιο στον κύκλο της ζωής.
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: «Ο παππούς είχε γεράσει … δεν είπε τίποτα»: Οι δυσκολίες της καθημερινότητας
του παππού λόγω της ηλικίας του και η κακή συμπεριφορά των παιδιών του προς
αυτόν.
2η
: «Μια μέρα …όπως πρέπει»: Ο καταλυτικός ρόλος του εγγονού στην αλλαγή
στάσης των γονιών.

23. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 21
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 21
Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΠΑΠΠΟΥ
• πολύ γερασμένος, ανήμπορος και αδέξιος,
• με εξασθενημένο σώμα καθώς δεν ακούει, δεν βλέπει και δεν έχει δόντια.
Η ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΠΑΠΠΟΥ ΚΑΙ ΕΓΓΟΝΟΥ ΣΤΗ ΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΓΟΝΙΩΝ
• αντίδραση παππού  παθητική στάση: πίκρα, στενοχώρια και σιωπή:
«αναστέναξε μόνο και δεν είπε τίποτα»
• αντίδραση εγγονού  ενεργητική στάση: φτιάχνει ξύλινη γαβάθα να ταΐζει
τους γονείς του στα γηρατειά τους.
Η ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΟΥ ΜΙΣΑ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΧΤΥΠΟΣ ΤΗΣ ΣΤΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ ΤΟΥ
• η κακή συμπεριφορά των γονιών του στον παππού, τον διδάσκει να κάνει και
αυτός τα ίδια στον πατέρα του, όταν και ο ίδιος μεγαλώσει.
• μιμείται τους γονείς του δίνοντας τους ένα μάθημα ανθρωπιάς, χωρίς να το
καταλάβει (σαν να τους κρίνει) με αποτέλεσμα:
α. να ντραπούν για τη συμπεριφορά τους,
β. να προβληματιστούν για το τι θα τους περιμένει...
ΟΙ ΦΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΖΩΗΣ
α. η παιδική ηλικία: (ο Μίσα)
βασικό γνώρισμα: η μιμητική συμπεριφορά. Ως μέσο διαπαιδαγώγησης, το
σωστό παράδειγμα των μεγάλων με τη συμπεριφορά τους.
β. η μέση ηλικία, η ηλικία της δράσης, της δημιουργίας και των ευθυνών:
(οι γονείς του Μίσα):
βασικό γνώρισμα: η εξουσιαστική και αλαζονική συμπεριφορά στους
ανήμπορους γέρους και στα αδύναμα παιδιά. Ξεχνούν ότι κάποτε και οι ίδιοι θα
γεράσουν…
γ. η γεροντική ηλικία (ο παππούς):
βασικό γνώρισμα: η αδυναμία των γερόντων για δράση και δημιουργία, με
αποτέλεσμα την περιθωριοποίησή τους και την απουσία αντίδρασης σε κάθε
σκληρή συμπεριφορά.
ΗΘΙΚΟ ΔΙΔΑΓΜΑ - ΜΗΝΥΜΑ
Με υπομονή, αγάπη και κατανόηση ας φερόμαστε στους ηλικιωμένους.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΙ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
Ο ΠΑΠΠΟΥΣ
• ζει σε μιαν άκρη του σπιτιού.
• βρίσκεται σε πολύ δύσκολη θέση καθώς, είναι αδύναμος και
εξαρτημένος από τα παιδιά του.
• υπομονετικός και ανεκτικός με την προσβλητική συμπεριφορά τους.
• ήρεμος και ήσυχος (δεν αντιδρά), αδέξιος και ανήμπορος.

24. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 22
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 22
Η ΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΓΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΥΦΗΣ
1. Σκληρή, ταπεινωτική, αλαζονική, απάνθρωπη, αγενής και άκαρδη
συμπεριφορά καθώς:
o τον μαλώνουν και τον υποτιμούν συνεχώς,
o τον απομονώνουν και τον βάζουν να τρώει μόνος του σε μια ξύλινη γαβάθα,
o δεν του δείχνουν καθόλου αγάπη, κατανόηση και σεβασμό.
2. Αλλαγή της στάσης τους προς τον παππού: ντροπή και συνειδητοποίηση του
λάθους τους.
ΕΓΓΟΝΑΚΙ
o ευγενικό και τρυφερό παιδί με τον παππού του.
o αφελές, με μιμητική συμπεριφορά.
o σκληρός κριτής των γονιών του.
o καταλύτης για την αλλαγή της συμπεριφοράς των γονιών του.
ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ
• λύπη και συμπάθεια για τον παππού
• αντιπάθεια, οργή και θυμό για τη συμπεριφορά του γιού και της νύφης.
• ανακούφιση, ικανοποίηση για την θετική έκβαση.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
Α. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
• ετεροδιηγητικός και «παντογνώστης» αφηγητής:
Ο αφηγητής δεν συμμετέχει καθόλου στην ιστορία που διηγείται και γνωρίζει τα
πάντα, ακόμα και τις πιο απόκρυφες σκέψεις των ηρώων.
Η αφηγηματική φωνή παρουσιάζει την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο (τριτοπρόσωπη
αφήγηση).
π.χ. «O παππούς είχε γεράσει πολύ. Τα πόδια του δεν τον πήγαιναν, τα μάτια του
δεν έβλεπαν, τ’ αυτιά του δεν άκουγαν. Δόντια δεν είχε. Κι όταν έτρωγε, του χυνόταν
το φαγητό..»
Β. Η ΕΣΤΙΑΣΗ
• αφήγηση χωρίς εστίαση ή μηδενική εστίαση:
Ο αφηγητής γνωρίζει τα πάντα ακόμη και τις σκέψεις όλων των προσώπων της
ιστορίας. Αντιστοιχεί στην αφήγηση με παντογνώστη αφηγητή και γίνεται σε γ΄
πρόσωπο.
π.χ. «Κάποτε που του βάλανε να φάει στο πήλινο πιάτο, του ξέφυγε από τα χέρια,
έπεσε κι έσπασε. Η νύφη του άρχισε τότε να τον μαλώνει… O παππούς αναστέναξε
μόνο και δεν είπε τίποτα.»

25. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 23
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 23
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ/ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ:
• Eυθύγραμμη αφήγηση: Ο αφηγητής παρουσιάζει τα γεγονότα σύμφωνα με τη
χρονική τους σειρά και τάξη.
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
• αφήγηση: καταλήγει σε διδακτικό μήνυμα.
• διάλογος: υπάρχει ένας μικρός μόνο.
ΥΦΟΣ
• απλό και σύντομο.
• με λιτή σύνταξη και λιτή διατύπωση.
• με λίγα σχήματα λόγου και σύντομες προτάσεις.
π.χ. «O άντρας κι η γυναίκα του κοιτάχτηκαν και δάκρυσαν. Νιώσανε ντροπή που
είχαν προσβάλει τον παππού…»
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, εκφραστικά μέσα):
Ι. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή, λιτή, κατανοητή, με σύντομες φράσεις και πυκνά νοήματα.
π.χ. «…O παππούς αναστέναξε μόνο και δεν είπε τίποτα.»
ΙΙ.ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ
• ελάχιστα (μεταφορά)
• ασύνδετο σχήμα:
π.χ. « O παππούς είχε γεράσει πολύ. Τα πόδια του δεν τον πήγαιναν, τα μάτια του
δεν έβλεπαν, τ’ αυτιά του δεν άκουγαν.»
ΕΙΚΟΝΕΣ
• η ρεαλιστική εικόνα παππού: μας συγκινεί, καθώς προβάλλει τα προβλήματα
της τρίτης ηλικίας.
π.χ. «O παππούς είχε γεράσει πολύ…του χυνόταν το φαγητό.», «O γιος του και η
νύφη του … πάνω στη μεγάλη χτιστή χωριάτικη θερμάστρα όπου πλάγιαζε.»
• το μικρό παιδί που μαστορεύει.
ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ
Διηγήσεις μεγάλης λογοτεχνικής άξιας με χαρακτηριστικά:
o φανταστική υπόθεση
o θέματα διαχρονικά
o συμβολισμοί
o ευθύγραμμη και σύντομη αφήγηση
o διάλογο
o ηθικό δίδαγμα

26. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 24
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 24
o ψυχαγωγικό χαρακτήρα
o επανάληψη εκφραστικών σχημάτων
o κλιμακωτή εξέλιξη υπόθεσης σε τρία στάδια
o αλλεπάλληλες αντιθέσεις
o λύση της πλοκής στην κορύφωση της
o ευχάριστο τέλος.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 50-60 λέξεις
2. Να χωρίσετε το κείμενο σε υποενότητες και να βάλετε πλαγιότιτλους.
3. Ποια αφηγηματική τεχνική χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στη συζήτηση του
Μίσα με τον πατέρα του; Τι πετυχαίνει με αυτό;
4. Να χαρακτηρίσετε τους γονείς του Μίσα από τη στάση τους.
Πώς κρίνετε τη συμπεριφορά των παιδιών προς τον ηλικιωμένο πατέρα τους ;
5. Να χαρακτηρίσετε τον παππού.
6. Τι συναισθήματα για το καθένα από τα πρόσωπα γεννά στον αναγνώστη το
διήγημα;
7. Ποιο γεγονός έκανε τους γονείς του Μίσα να αλλάξουν τη στάση τους
απέναντι στον παππού και πώς εξηγείτε αυτή την αλλαγή;
8. Ποιο διδακτικό μήνυμα περιέχεται στο τέλος του διηγήματος;
9. «Ο παππούς και το εγγονάκι» έχει ορισμένα χαρακτηριστικά λαϊκού
παραμυθιού. Μπορείτε να τα εντοπίσετε;
Βιβλιογραφία:
Ευρωπαϊκά Γράμματα, Ιστορία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, τόμ.2,
Σοκόλης, Αθήνα 1999

27. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 25
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 25
«Ανήμερα της 28ης
Οκτωβρίου 1940», Γιώργος Θεοτοκάς
(σσ. 79 - 81 του σχολικού βιβλίου).
ΘΕΜΑ
Τα προσωπικά συναισθήματα και οι σκέψεις του συγγραφέα τη μέρα της έναρξης του
ελληνο-ιταλικού πολέμου το 1940.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
• Μια αληθινή και αυθεντική μαρτυρία.
• Ο Θεοτοκάς, αυτόπτης μάρτυρας και δρων πρόσωπο, καταγράφει στο
ημερολόγιο του για το πώς ο λαός της Αθήνας υποδέχτηκε την είδηση του
πολέμου.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• η εθνική ομοψυχία και ομόνοια και η συμβολή τους στην επιτυχή κατάληξη
εθνικών υποθέσεων.
• οι πρώτες και διαφορετικές αντιδράσεις των ανθρώπων στο άκουσμα του
πολέμου.
• πόλεμος και καθημερινή ζωή των ανθρώπων.
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: «Ξυπνώ με τις καμπάνες… να μας βομβαρδίσουν»: Ο συγγραφέας πληροφορείται
για την κήρυξη του πολέμου.
2η
: «Ξεκινώ για την Αθήνα… για να μην την δουν»: Η διαδρομή με το λεωφορείο
Κηφισιά – Αθήνα και οι αντιδράσεις των επιβατών.
3η
: «Φτάνω στο γραφείο …στον τόπο»: Οι αντιδράσεις του αθηναϊκού λαού στο
άκουσμα του πολέμου.
ΙΔΕΕΣ - ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ
Τα αισθήματα του κόσμου:
• ενθουσιασμό για την κήρυξη του πολέμου (το γενικό κλίμα έδινε την
εντύπωση ενός «χαρούμενου πολέμου»).
• ομοψυχία, ενότητα και πίστη για νίκη
• ιδέα της ελευθερίας και ανεξαρτησίας.

28. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 26
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 26
Τα συναισθήματα του αφηγητή: κλιμακούμενα και επηρεαζόμενα από τις ποικίλες
αντιδράσεις των ανθρώπων γύρω του:
• απάθεια (στην αρχή),
• ταραχή από την εικόνα των γυναικών στο λεωφορείο,
• ανακούφιση και ικανοποίηση «Επιτέλους είμαστε μέσα!»,
• έξαψη «κάποια έξαψη που αισθάνουμαι αμέσως τριγύρω μου»,
• απάθεια πάλι (γιατί τον πόλεμο τον περίμενε): «Απάθεια μου - Ξαναβρίσκω
όλη την απάθεια μου».
• συγκίνηση, καθώς αντικρίζει την πρώτη πολεμική εικόνα.
• περηφάνια για την αυτοπειθαρχία του ελληνικού λαού: «Αισθάνουμαι ότι
ανήκω σ' ένα σύνολο…μου δίνει κάποια περηφάνια».
• ενθουσιασμό και χαρά, πάθος, φανατισμό και λεβεντιά: «Αισθάνουμαι ότι μου
μεταδίδει τον ενθουσιασμό του, φωνάζω και εγώ και γελώ».
Οι άνθρωποι, ανάλογα με τα βιώματα και το χαρακτήρα τους, αντιδρούν διαφορετικά
στο άκουσμα του πολέμου.
Η γυναίκα, π.χ. που έζησε τη Μικρασιατική καταστροφή πανικοβάλλεται, η μάνα
αγωνιά για τα παιδιά της, οι νεαροί και άπειροι από πόλεμο στρατιώτες διασκεδάζουν
και ο αφηγητής περνά από διαφορετικές συναισθηματικές φάσεις.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
• «αυτοδιηγητικός αφηγητής»:
Ο αφηγητής είναι και ο βασικός ήρωας της ιστορίας. Αφηγείται σε πρώτο ρηματικό
πρόσωπο: πρωτοπρόσωπη και αυτοβιογραφική αφήγηση σε μορφή ημερολογιακή.
Προσφέρει ζωντάνια, και παραστατικότητα.
π.χ. «Ξυπνώ με τις καμπάνες που σημαίνουν την κήρυξη του πολέμου και τον πρώτο
συναγερμό. Επιτέλους είμαστε μέσα!...», «Φτάνω στο γραφείο, συζητώ με τον Αλέκο…
βγαίνω στην οδό Βουκουρεστίου.»
Β. ΕΣΤΙΑΣΗ
• αφήγηση με εσωτερική εστίαση:
o Η αφήγηση γίνεται από το βασικό πρόσωπο της ιστορίας, τον συγγραφέα, ο
οποίος είναι αυτόπτης μάρτυρας, συμμετέχει στη δράση και αφηγείται, όσα
γνωρίζει μέσα από την προσωπική του αντίληψη.

29. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 27
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 27
o καταγράφει στο ημερολόγιό του τα προσωπικά του συναισθήματα και τις
σκέψεις του, με αφορμή τις εκδηλώσεις των ανθρώπων.
π.χ. «Είχα πολλά, πάρα πολλά χρόνια να δω τέτοιον ενθουσιασμό στην Αθήνα ...Είναι η
πρώτη φορά στη ζωή μου που αισθάνουμαι τέτοιαν ομόνοια να βασιλεύει στον τόπο.»
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ:
Γ.1. H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ/ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
• Eυθύγραμμη αφήγηση:
Ο αφηγητής παρουσιάζει τα γεγονότα με τη χρονική τους σειρά και τάξη.
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• αφήγηση:
ο αφηγητής αφηγείται μια ιστορία με τη δική του φωνή.
π.χ. «Στο λεωφορείο διαβάζω την εφημερίδα μου και ξεχνιούμαι. Απάθειά μου. Οι
επιβάτες μιλούν για τον πόλεμο με πολλή ψυχραιμία και …»
• περιγραφή:
αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων, η αφήγηση καταστάσεων.
π.χ. «Μες στο λεωφορείο μου μια γυναίκα ξαφνικά αρχίζει και κλαίει με λυγμούς, μια
άλλη κλαίει κρυφά, στρέφει το πρόσωπό της προς τα έξω...»
• εσωτερικός μονόλογος:
απόδοση σκέψεων και συναισθημάτων σε α’ πρόσωπο και σε χρόνο ενεστώτα.
π.χ. «.. Η πρώτη μου σκέψη είναι: «Το μεσημέρι το αργότερο θα έρθουν τα αεροπλάνα
να μας βομβαρδίσουν».
ΥΦΟΣ
• απλό, ζωντανό, παραστατικό με πολλές εικόνες.
• άμεσο, αυθεντικό, λιτό, σχεδόν κοφτό, λόγω συχνής χρήσης ασύνδετου
σχήματος και παρατακτικής σύνδεσης.
• καθημερινό και εξομολογητικό, καθώς είναι αυτοβιογραφία σε μορφή
ημερολογίου.
π.χ. «O ωραιότατος καιρός, οι καμπανοκρουσίες, κάποια κίνηση ιδιαίτερη, κάποια
έξαψη που αισθάνουμαι αμέσως τριγύρω μου, στο σπίτι, στο δρόμο, στα άλλα σπίτια
και στους κήπους, όλα αυτά προσδίδουν, μια όψη....»
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, εκφραστικά μέσα):
I. ΓΛΩΣΣΑ

30. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 28
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 28
• απλή, δημοτική, ζωντανή και παραστατική.
• ελλειπτική, άμεση, με χρήση καθημερινού λεξιλογίου.
π.χ. «Στο δρόμο, ενώ πηγαίνω προς τον Πλάτανο να πάρω το λεωφορείο, με
συνοδεύει μια γριά προσφυγίνα… για τα πτώματα στους δρόμους.»
II. ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ / ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ
• μεταφορές: «ξυπνώ με τις καμπάνες», «ξαναβρίσκω την απάθειά μου»,
«έχουν χυθεί στους δρόμους», «ξύπνησε το ελληνικό φιλότιμο» κ.α.
• επαναλήψεις: με το ρήμα «αισθάνομαι»: ο συγγραφέας στρέφεται στα
συναισθήματα του ίδιου και των άλλων.
ΕΙΚΟΝΕΣ: πολλές οπτικές και ηχητικές / ακουστικές.
Οι καμπάνες που χτυπούν, η εικόνα του λεωφορείου και των επιβατών, η πολεμική
εικόνα μετά τους Αμπελόκηπους, η εικόνα στη Βουκουρεστίου, η διαδήλωση των
νέων κ.α.
π.χ.: «Μετά τους Αμπελοκήπους, μπαίνοντας στην Αθήνα, αντικρίζω την πρώτη
πολεμική εικόνα... Οι στρατιώτες είναι άοπλοι. Είναι πολύ νέοι και καλά ντυμένοι.
Τραγουδούν, γελούν και παίζουν φάπες...»
ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ
− είδος γραπτού λόγου.
− καθημερινή καταγραφή ενός ατόμου γεγονότων, πράξεων, σκέψεων,
συναισθημάτων (δικών του ή άλλων) που του προκάλεσαν το ενδιαφέρον και
θεωρεί ότι αξίζει να σημειωθούν.
− Ο σκοπός που γράφει κάποιος ένα ημερολόγιο είναι:
για να θυμάται γεγονότα που τον εντυπωσίασαν και ταυτόχρονα είναι και μια
συνομιλία με τον εαυτό του, ένα είδος προσωπικής εξομολόγησης.
ΤΟ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑΚΟ ΕΙΔΟΣ
• έχει ιστορική αξία,
• διαθέτει αμεσότητα και ζωντάνια,
• αναφέρεται σε μια σημαντική σελίδα της νεότερης ιστορίας μας,
• παρουσιάζει τις διαφορετικές αντιδράσεις του πλήθους (αγωνία, πόνος,
συγκίνηση, πανικός, ψυχραιμία) και τα κλιμακούμενα συναισθήματα του
αφηγητή (έξαψη, απάθεια, ενθουσιασμό, υπερηφάνεια κ.λπ.).

31. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 29
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 29
«Ανήμερα της 28ης Οκτωβρίου 1940», Γιώργος Θεοτοκάς.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ:
1. Να αναφέρετε με τη σειρά τις εικόνες που αντικρίζει ο αφηγητής από την ώρα
που ξυπνά ως τη στιγμή που φτάνει στο κέντρο της Αθήνας.
2. Να εξηγήσετε την αρχική φράση του κειμένου: «Επιτέλους, είμαστε μέσα!»
3. Ποιος είναι ο τύπος του αφηγητή και ποιο το είδος εστίασης εντοπίζετε στο
κείμενο;
4. Ποια τα συναισθήματα του συγγραφέα και ποια του κόσμου στην είδηση της
έναρξης του ελληνο-ιταλικού πολέμου;
5. Γράψτε τα βασικά στοιχεία του ύφους του αποσπάσματος δίνοντας από ένα
παράδειγμα.
6. Ο αφηγητής χρησιμοποιεί τους αφηγηματικούς τρόπους της περιγραφής και
του εσωτερικού μονολόγου. Βρείτε ένα παράδειγμα για το καθένα από το
κείμενο.
7. Να εντοπίσετε τις ομοιότητες και τις διαφορές ανάμεσα στο απόσπασμα του
Γ. Θεοτοκά και το κείμενο του Άγγελου Τερζάκη που ακολουθεί:
Παράλληλο κείμενο
Άγγελος Τερζάκης, Ελληνική Εποποιία (1940-1941), Αθήνα 1964, σ. 39-40:
Έξω ξημέρωνε η 28η Οκτωβρίου
Ένας άνεμος καινούργιος, ανυποψίαστος, άρχιζε να φυσάει πάνω στην Αθήνα.
Ήταν η ώρα 6 όταν οι σειρήνες της αντιαεροπορικής άμυνας ξύπνησαν την πολιτεία.
Ο ουρανός ήταν πεντακάθαρος, λεύκαζε ο όρθρος, μύριζε δροσιά. Στους δρόμους,
τους έρημους ακόμα, κράτησαν μερικά παραθυρόφυλλα, κάποιες μπαλκονόπορτες.
Οι άνθρωποι ξυπνούσαν ξαφνιασμένοι, ρωτούσαν τους πρώτους διαβάτες. Ένα
βουητό ανέβαινε λίγο-λίγο από γύρω, από μακριά, τα πρώτα ομαδικά βήματα
πάφλασαν στην άσφαλτο. Μάτια υψώνονταν στον ουρανό, έψαχναν. Όμως σ’ όλη
αυτή την κίνηση που άρχιζε και πύκνωνε σε μικρές συντροφιές, σε ομάδες που
ξεκινούσαν για τα κέντρα, δεν ξεχώριζες ταραχή ή αγωνία. Μια διάθεση ευφορίας,
κέφι ανάλαφρο, αλλόκοτο, ξεσήκωνε τις ψυχές, πρωινό αγέρι που κολπώνει το πανί.
Στα μάτια των ανθρώπων που αντικρίζονταν έφεγγε ένα χαρούμενο ξάφνιασμα,
σάμπως όλος αυτός ο κόσμος, ο ίσαμε χτες βουτηγμένος στην καθημερινότητα και
στη βιοπάλη, να μάθαινε ξαφνικά πως έχει μέσα του κρυμμένα νιάτα.
Βιβλιογραφία:
Βλάχος Γεώργιος Α., Άρθρα του πολέμου 1940-1941, Αετός, Αθήνα 1945.
Γιώργος Μαυρογορδάτος, «Ένας ιστορικός διαβάζει την ΄΄Αργώ΄΄», Νέα Εστία,
τχ.1784, (Δεκέμβριος 2005), σ.940-947

32. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 30
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 30
Πολίτης Λίνος, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Αθήνα 1978, Μορφωτικό
Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης.
Λαϊκό παραμύθι, «Το πιο γλυκό ψωμί»
(σσ.18-20 του σχολικού βιβλίου).
Παραμύθι διδακτικό: περιπέτεια με δύο κεντρικούς ήρωες χωρίς υπερφυσικά όντα.
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ
• θέματά τους: η ζωή και οι περιπέτειες των ανθρώπων.
• ξεκινούν με τυπικές φράσεις όπως "μια φορά και έναν καιρό" "κόκκινη
κλωστή δεμένη...".
• εμφάνιση συχνή του αριθμού τρία (3).
π.χ. τρεις μέρες δούλεψε ο βασιλιάς στο παραμύθι μας.
• ανώνυμα τα πρόσωπα, άγνωστος ο χρόνος και ο τόπος.
• με ευχάριστο τέλος.
• με υπερφυσικά στοιχεία όπως γίγαντες, μάγισσες, νεράιδες κλπ. (Το "πιο
γλυκό ψωμί" δεν έχει.)
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η: «Κάποτε... λέει ο λόγος»: η ανορεξία του βασιλιά.
2η: « Όπου κάποια... το κεφάλι»: οι ανούσιες συμβουλές του γέροντα για να
γιατρευτεί ο βασιλιάς.
3η: «Κι ο βασιλιάς... κι εμείς έτσι!»: η δοκιμασία του βασιλιά και η λύση του
προβλήματός του με την αλλαγή της συμπεριφοράς του.
ΒΑΣΙΚΗ ΙΔΕΑ
Η αξία της εργασίας για τον άνθρωπο.
ΣΚΟΠΟΣ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ
Η εργασία είναι πολύ σημαντική για τον άνθρωπο.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ

33. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 31
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 31
• η τεμπελιά κάνει τον άνθρωπο δυστυχισμένο.
• η δουλειά και η δημιουργία δίνουν ικανοποίηση και χαρά.
• ο βασιλιάς για να θεραπευτεί, ακολούθησε τον γέρο σοφό και έκανε διάφορες
εργασίες - δοκιμασίες (θέρισμα, αλώνισμα, άλεσμα, ζύμωμα και φούρνισμα).
• Όταν έφαγε τελικά το ψωμί που έφτιαξε ο ίδιος, θεραπεύτηκε γιατί έμαθε την
αξία της εργασίας.
• το "πιο γλυκό ψωμί": αμοιβή του ανθρώπινου μόχθου.
• η ανορεξία: η δυστυχία της απραξίας, γιατί δεν γνώριζε την αξία της εργασίας.
• ο γέροντας συμβολίζει την ελληνική λαϊκή σοφία.
• Η σοφία και η εσωτερική γαλήνη του βιοπαλαιστή, καθώς αντλεί ικανοποίηση
μέσα από τη δουλειά του.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ – ΗΘΙΚΟ ΔΙΔΑΓΜΑ
Ο φτωχός γέροντας διαθέτει σοφία  Ο βασιλιάς διαθέτει πλούτη, αλλά νιώθει
δυστυχία  άρα, ο άνθρωπος όταν δουλεύει, νιώθει ικανοποίηση και χαρά  Τα
υλικά αγαθά δεν φέρνουν γνώση και ευτυχία.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ
• τεμπέλης, αδιάφορος για το λαό του, εγωιστής, γκρινιάρης, παράξενος,
ιδιότροπος, αχάριστος.
• μετά τη δοκιμασία: ήπιος, ήρεμος, υπάκουος και εργατικός.
Ο ΓΕΡΟΝΤΑΣ
• εργατικός, σοφός, συνετός, γνωστικός, ήρεμος και ψύχραιμος.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
Α. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
• Ετεροδιηγητικός και «παντογνώστης» αφηγητής:
Δεν συμμετέχει καθόλου στην ιστορία που διηγείται και γνωρίζει τα πάντα, ακόμα
και τις πιο απόκρυφες σκέψεις των ηρώων.
Βρίσκεται μπροστά στο ακροατήριό του και η αφήγησή του είναι προφορική.
Η αφηγηματική φωνή παρουσιάζει την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο (τριτοπρόσωπη
αφήγηση).
Β. Η ΕΣΤΙΑΣΗ
• αφήγηση χωρίς εστίαση ή μηδενική εστίαση:

34. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 32
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 32
ο αφηγητής γνωρίζει τα πάντα ακόμη και τις σκέψεις όλων των προσώπων της
ιστορίας.
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ:
Γ.1. H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ/ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
• Eυθύγραμμη αφήγηση: Ο αφηγητής παρουσιάζει τα γεγονότα σύμφωνα με τη
χρονική τους σειρά και τάξη χωρίς αναδρομές ή επιβραδύνσεις:
Το πρόβλημα του βασιλιά, οι δοκιμασίες που περνάει και τελικά, η λύση του
προβλήματος.
Γ.2. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ
• Μοναδική αφήγηση είναι η αφήγηση αυτού που έγινε μία φορά.
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• Αφήγηση:
ο αφηγητής αφηγείται μια ιστορία με τη δική του φωνή.
π.χ. «Κάποτε ήταν ένας πλούσιος βασιλιάς, πολύ πλούσιος, που ό,τι επιθυμούσε η
καρδιά του το ’χε. Όλα τα είχε, και τον έλεγαν ευτυχισμένο, ώσπου έπαθε μια
παράξενη ανορεξιά... »
• Περιγραφή:
π.χ. « …σε λίγο βγήκαν τα καρβέλια αχνιστά και ροδοκοκκινισμένα…»
• Διάλογος:
«- Μήπως κουράζεσαι, βασιλιά μου; - Μα τι λες, γιατρέ μου..»
• Σχόλιο:
παρεμβολή σχολίων, σκέψεων, γνωμών από τον αφηγητή, έξω από τη ροή της
αφήγησης, που στοιχειοθετεί, όπως και η περιγραφή, μια επιβράδυνσή της.
π.χ. «ούτε του πουλιού το γάλα που λέει κι ο λόγος», «Κι ο βασιλιάς, παιδί μου,
θέλοντας και μη…», «O βασιλιάς ακολούθησε την ορμήνεια του γέροντα … κι έτρωε
καλά, που μακάρι να τρώαμε κι εμείς έτσι!»
ΥΦΟΣ
λιτό, απλό, καθημερινό, ζωντανό και παραστατικό.
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, σχήματα λόγου):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή, λαϊκή, καθημερινή και φυσική, με τη ζωντάνια και την αμεσότητα που
διαθέτει ο προφορικός λόγος.
• λέξεις κεφαλλονίτικης διαλέκτου π.χ. «έρεβε, λιμπιζόταν».
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ
• μεταφορές: π.χ. «δεν άνοιγε η όρεξη του βασιλιά...», «του πουλιού το γάλα»,
«έπεσαν με τα μούτρα στη δουλειά»

35. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 33
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 33
• παρομοιώσεις: «Σαν πεινασμένος λύκος...»
• αντιθέσεις: ο κόσμος των φτωχών και των πλουσίων.
• επαναλήψεις: «το πιο γλυκό ψωμί»
π.χ. «Άκουσε, βασιλιά μου:.. Εκείνο που φταίει και δεν έχεις όρεξη,…. να φας το
πιο γλυκό ψωμί του κόσμου…».
«Από την ίδια μέρα ο βασιλιάς… να του ψήσουν «το πιο γλυκό ψωμί του
κόσμου!». Έπεσαν με τα μούτρα στη δουλειά οι ψωμάδες … το πιο γλυκό ψωμί!»
ΕΙΚΟΝΕΣ
• π.χ. η αμφίεση του βασιλιά πριν την αναχώρηση του για την καλύβα:
«Φόρεσε κι αυτός… στα χέρια του».
• η περιγραφή του χώρου όπου ήταν η καλύβα: «…κι επήγαινε στον κάμπο…
χωράφι σπαρμένο» κ.α.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Το πιο «γλυκό ψωμί» είναι ένα διδακτικό παραμύθι που έχει στόχο να διδάξει
τον αναγνώστη. Ποια είναι η βασική ιδέα και ποιο το ηθικό δίδαγμα του
ποιήματος;
2. Δίδεται ο χρόνος και ο τόπος του παραμυθιού; Αν ναι, ποιες λέξεις
χρησιμοποιούνται;
3. Ποιο πρόβλημα έχει ο βασιλιάς και ποιοι προσπαθούν να τον βοηθήσουν; Τα
καταφέρνουν τελικά ;
4. Ο γέροντας συμβουλεύει το βασιλιά να φάει «το πιο γλυκό ψωμί του
κόσμου». Τι εννοεί ο γέροντας με την αινιγματική αυτή φράση;
5. Πώς ερμηνεύει αρχικά ο βασιλιάς τη συμβουλή αυτή που του δίνει ο σοφός
γέρος; Ποιους και τι τους διατάζει να κάνουν;
6. Για να θεραπευτεί ο βασιλιάς, τι αναγκάστηκε τελικά να κάνει;
7. Να χαρακτηρίσετε το βασιλιά του παραμυθιού.
8. Ποιος ήρωας προκαλεί τη συμπάθειά σας και γιατί;
9. Ποια είναι η γλώσσα του κειμένου; Δώστε ένα παράδειγμα από το κείμενο.
10. Σε τι πρόσωπο γίνεται η αφήγηση και τι είδους αφηγητή έχουμε;
11. Ποιοι αφηγηματικοί τρόποι χρησιμοποιούνται στο παραμύθι; Δώστε ένα
παράδειγμα για τον καθένα μέσα από το κείμενο.

36. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 34
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 34
Βιβλιογραφία:
Λαϊκό παραμύθι και Παραμυθάδες στην Ελλάδα,
επιμέλεια Β. Αναγνωστόπουλος , Καστανιώτης, Αθήνα 1995.
Δημήτρης Ψαθάς, «Οι πιτσιρίκοι»
(σσ. 82 - 84 του σχολικού βιβλίου).
ΟΙ ΣΑΛΤΑΔΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ
Το Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο τα γερμανικά στρατεύματα του Χίτλερ κατέλαβαν
και την Ελλάδα. .
Στα χρόνια της Κατοχής (1941-1944) οι Έλληνες μαστίζονταν από την πείνα και την
φτώχεια, ενώ παράλληλα οργάνωσαν την Εθνική Αντίσταση με ένοπλες ομάδες στα
βουνά και με πολίτες που δρούσαν στις πόλεις.
Η Αντίσταση εκδηλωνόταν με ένοπλη δράση αλλά και με διάφορες ενέργειες
σαμποτάζ κατά των Γερμανών, οι οποίοι αντιδρούσαν με σκληρότατα αντίποινα: με
συλλήψεις και φυλακίσεις, με ανακρίσεις και βασανιστήρια, με θανατώσεις, ακόμα
και με ομαδικές εκτελέσεις αθώων πολιτών.
Μια από τις μορφές αντίστασης ήταν η δράση των μικρών σαλταδόρων.
Σαλταδόροι:
o αυτοί που σαλτάρουν, που πηδούν αστραπιαία πάνω σε όχημα και αρπάζουν
κάτι.
o μικρά παιδιά που προκαλούν κρυφά φθορές στην πολεμική μηχανή των
Γερμανών.
o κλέβουν τρόφιμα και λάστιχα (ρεζέρβες) και επιβιώνουν με όπλο τους την
πονηριά.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: «Γενάρης του ’42 … το αστείο η ζωή του»: Γενάρης του ’42, πείνα, κρύο, φόβος,
και αντίσταση από τον μικρό αγωνιστή της ελευθερίας.
2η
: «…Βραδάκι. … Αφίτερζεν»: Η πονηριά και η εφευρετικότητα του πιτσιρίκου
νικάει τη δύναμη του Γερμανού κατακτητή.

37. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 35
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 35
3η
: «Κι ο Κύκλωπας… έγιναν άφαντοι»: Ο κατακτητής καταλαβαίνει την απάτη και
εξαγριώνεται.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• Η αγριότητα των κατακτητών αλλά και η αφέλειά τους.
• Το θάρρος και η ευρηματικότητα των μικρών αγωνιστών.
• Η πονηριά αντιμετωπίζει τη δύναμη.
ΤΑΠΡΟΣΩΠΑΤΟΥΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ ΩΣ ΜΥΘΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ
Ο Γερμανός παρομοιάζεται με τον Κύκλωπα, γιατί έχουν κοινά στοιχεία:
• Κύκλωπας: με μεγάλη σωματική δύναμη αλλά και με αφέλεια (πέφτει στις
παγίδες του Οδυσσέα).
• Γερμανός: με τρομερό οπλισμό αλλά και αυτός αφελής (πέφτει στην παγίδα
του δεκάχρονου αγοριού)
• τελικά νικιούνται και οι δύο: και ο Κύκλωπας και ο Γερμανός.
Ο μικρός παρομοιάζεται με τον Οδυσσέα, γιατί έχουν κοινά στοιχεία:
• το παιδί αδύναμο και ανίσχυρο στον δυνατό Γερμανό αλλά και πονηρό, καθώς
τον ξεγελάει και τον νικάει.
Όπως ο Οδυσσέας ξεγελά τον Πολύφημο (τον μεθάει, τον τυφλώνει και βγαίνει από
τη σπηλιά με πονηριά), έτσι και ο «παμπόνηρος» πιτσιρίκος ξεγελάει τον Γερμανό
(προσπαθεί δήθεν να ανάψει το τσιγάρο από το φανάρι του αυτοκινήτου) και
πετυχαίνει τον σκοπό του.
Η σκηνή του Ελληνόπουλου και του Γερμανού στρατιώτη θυμίζει τον Καραγκιόζη
όταν μηχανεύεται τρόπους διαφυγής από τον Τούρκο κατακτητή.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
Πιτσιρίκος:
• έξυπνος, πονηρός, ευρηματικός, θαρραλέος, ζωηρός και άτακτος.
Γερμανοί:
• σκληροί, βίαιοι απάνθρωποι και βάρβαροι.
ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΕΛΛΗΝΟΠΟΥΛΑ
θηρία αλητάκια
δύναμη των θηρίων που τρέφονται
από το αίμα των θυμάτων τους
πείνα και αδυναμία των παιδιών της
Αθήνας που οι κατακτητές τους
στέρησαν τα μέσα επιβίωσης
σκληρότητα, βαναυσότητα εξυπνάδα, θράσος και πονηριά
νωθρότητα από το βάρος και την
δύναμή τους.
ευκινησία, γνώση των
δρόμων.
φόβος, τρόμος χαρά, παιχνίδι, αστεία.

38. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 36
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 36
• αφελείς (λόγω υπερβολικής αυτοπεποίθησης) και επιπόλαιοι (δεν
αντιλαμβάνονται τα τεχνάσματα των σαλταδόρων).
• αλαζόνες (θεωρούν ότι είναι ανώτεροι απ' τους άλλους λαούς).
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
• Ετεροδιηγητικός και «παντογνώστης» αφηγητής:
ο αφηγητής δεν συμμετέχει καθόλου στην ιστορία που διηγείται (παρεμβαίνει όμως
με τα σχόλιά του) και γνωρίζει τα πάντα, ακόμα και τις πιο απόκρυφες σκέψεις των
ηρώων.
Η αφηγηματική φωνή παρουσιάζει την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο (τριτοπρόσωπη
αφήγηση). Χρήση β’ προσώπου στην αρχή της πρώτης παραγράφου.
Β. Η ΕΣΤΙΑΣΗ
• Αφήγηση χωρίς εστίαση ή μηδενική εστίαση:
ο αφηγητής γνωρίζει τα πάντα. Αντιστοιχεί στην αφήγηση με παντογνώστη αφηγητή
και γίνεται σε γ΄ πρόσωπο.
π.χ. «O Γερμανός βγάζει τον αναπτήρα. Τον ανάβει και δίνει φωτιά στον πιτσιρίκο…
Γελά ο Κύκλωπας… Ξανανάβει τον αναπτήρα».
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
Γ.1. H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ / ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
• Ευθύγραμμη αφήγηση: Ο αφηγητής παρουσιάζει τα γεγονότα σύμφωνα με τη
χρονική τους σειρά και τάξη.
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• Αφήγηση: ο αφηγητής αφηγείται μια ιστορία με τη δική του φωνή.
π.χ. «O Γερμανός βγάζει τον αναπτήρα. Τον ανάβει και δίνει φωτιά στον πιτσιρίκο…
Ξανανάβει τον αναπτήρα. Τον απλώνει….»
• Διάλογος: τα διαλογικά μέρη σε ευθύ λόγο και σε πρώτο πρόσωπο.
δίνει γοργότητα στο ύφος, θεατρικότητα και ζωντάνια στην αφήγηση :
π.χ. «—Τι κάνει;
— Καμαράτ, ανάψει σιγαρέτ.
— Ηλεκτρικός;
— Για!»
• Περιγραφή:
αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων και αφήγηση καταστάσεων.
π.χ. «…παιδιά πετροβόλησαν ένα αυτοκίνητο. Λυσσασμένος φρενάρισε και κατέβηκε
ο Γερμανός. Έπιασε ένα. Άδραξε το χέρι του παιδιού, το ’φερε στο γόνατό του και το
’σπασε,… κι έφυγε.»

39. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 37
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 37
«…ένα παιδάκι δέκα χρόνων… Κρατά ένα τσιγάρο και πλησιάζει στο παλιό φανάρι
του αυτοκινήτου. Σταματά ο Γερμανός και το κοιτά. Τι θέλει να κάνει; Σκύβει ο
μικρός ν' ανάψει το τσιγάρο του απ' το ηλεκτρικό...»
• Σχόλιο:
παρεμβολή σχολίων, σκέψεων, γνωμών από τον αφηγητή, έξω από τη ροή της
αφήγησης.
π.χ. «Η ανθρωπιά είναι πολυτέλεια περιττή, είπε ο χιτλερισμός, και πήραν σκληρή
πείρα ως και τα μωρά.», «Σταματά ο Γερμανός και το κοιτά. Τι θέλει να κάνει;
Σκύβει ο μικρός ν' ανάψει το τσιγάρο του απ' το ηλεκτρικό. Κι ο Κύκλωπας απορεί».
ΥΦΟΣ
• με ειρωνικό, εύθυμο και χιουμοριστικό τόνο.
π.χ. «O πιτσιρίκος προπάντων έχει κέφι. Γελά. Φλυαρεί. Πειράζει. Κλείνει το μάτι…
και κάνει την περπατησιά τους…», «Παίρνει τα μέτρα του ο Πολύφημος…Αν κοτάς,
Oδυσσέα, έλα!»
• αφηγηματικό και απλό.
π.χ. «— Το λοιπόν, άκου να δεις, μάγκα. Αν εγώ νιξ ανάψει το τσιγάρο απ' το
φανάρι, εσύ εμένα καρπαζά… Κλαπ!»
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, σχήματα λόγου):
Ι. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή, δημοτική, με φράσεις που λένε τα παιδιά μεταξύ τους.
π.χ. «…Το λοιπόν, άκου να δεις, μάγκα. Αν εγώ νιξ ανάψει το τσιγάρο απ' το
φανάρι, εσύ εμένα καρπαζά. Κλαπ!...»
• ιδιωματικές φράσεις και εκφράσεις του απλού λαού
π.χ. «Νιχτς ανάψει, Αφίτερζεν», «μάπας, καρπαζά, χιτλερία».
ΙΙ. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ / ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ
• παρομοιώσεις:
π.χ. «Παίρνει τα μέτρα του ο Πολύφημος. Κοιτά γύρω. Κι ακριβώς για ν’ αποφύγει
κανένα αναπάντεχο, … Αν κοτάς, Oδυσσέα, έλα!»
• μεταφορές:
π.χ. «Ένας πελώριος Γερμανός νιώθει την απέραντη υπεροχή του απέναντι σ’ αυτό το
μικροσκοπικό χαζόπραμα»
• αντιθέσεις:
κακουχίες Ελλήνων - εύθυμη διάθεση πιτσιρίκων, αδύναμοι πιτσιρίκοι – πανίσχυροι
Γερμανοί, πονηριά πιτσιρίκου – αφέλεια Γερμανού

40. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 38
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 38
π.χ. «Κι από τότε το μυαλουδάκι της μαρίδας δεν ασχολείται μονάχα πώς θα
εξοικονομήσει ένα ξεροκόμματο… Παίρνει τα μέτρα του ο Πολύφημος. Κοιτά
γύρω... Αν κοτάς, Oδυσσέα, έλα!... Μόνο που ο ομηρικός ήρωας τούτη τη φορά είναι
ένα παιδάκι δέκα χρόνων.»
ΕΙΚΟΝΕΣ
• οπτικές - κινητικές - ακουστικές:
π.χ. «Λυσσασμένος φρενάρισε και κατέβηκε ο Γερμανός. Έπιασε ένα. Άδραξε το χέρι
του παιδιού, το ’φερε στο γόνατό του… κι έφυγε.», «Ξανανάβει τον αναπτήρα. Τον
απλώνει… Ξεκαρδίζεται ο Γερμανός».
ΑΛΛΑ ΡΗΤΟΡΙΚΑ ΜΕΣΑ
• Χιούμορ:
εύθυμη διάθεση για αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων, όπως: μίμηση των
Γερμανών από τους πιτσιρίκους, διάλογοι παιδιού - Γερμανού, με ανακατωμένες
γερμανικές και ελληνικές λέξεις και χωρίς σωστή σύνταξη, καθώς και λέξεις της
καθημερινότητας από το παιδί:
π.χ. « Νιχτς ανάψει — Νιχτς καταλαβαίνει — ...εγώ εσένα καρπαζά», « ...εγώ εσένα
καρπαζά. Κλαπ' — Είσαι μάπας — ...ρε Χιτλερία», « — Το λοιπόν, άκου να δεις,
μάγκα,»
• Ειρωνεία / Σαρκασμός:
χρήση λέξεων ή φράσεων με περιεχόμενο αντίθετο από αυτό που έχει στο νου του ο
συγγραφέας, με στόχο τον αστείο ή χλευαστικό τόνο στο λόγο του.
π.χ. ο ελληνικός λαός θεωρείται «αναιδέστατος», ο μικρός ειρωνεύεται τον Γερμανό:
«Μπράβο, ρε Χιτλερία. Τα 'μαθες τα ρωμέικά », καθώς συλλαβίζει μία και μόνο
λέξη: «Εν-τά-ξεί», ο κατακτητής καμαρώνει για την εξυπνάδα και υπεροχή της
φυλής του, ενώ θεωρεί κουτό τον μικρό: «Κουτοί και πεισματάρηδες που είναι οι
πιτσιρίκοι στην Ελλάδα! Ένας πελώριος Γερμανός …που είναι κουτοί…»
• Τραγική ειρωνεία:
ο αναγνώστης-ακροατής ξέρει, ενώ ο ήρωας δεν ξέρει:
ο Γερμανός θεωρεί «κουτούς» τους πιτσιρίκους και «χαζόπραμα» το αγόρι, έξυπνη
και ανώτερη τη δική του φυλή - και τον εαυτό του φυσικά. Βέβαια, η εξέλιξη του
κειμένου δείχνει ακριβώς το αντίθετο:
π.χ. « Κουτοί και πεισματάρηδες που είναι οι πιτσιρίκοι στην Ελλάδα! Ένας πελώριος
Γερμανός …χαζόπραμα....».

41. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 39
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 39
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Μεποιεςμυθικέςμορφέςπαρουσιάζονταιταπρόσωπατουδιηγήματοςκαιγιατί;
2. Πώς εμφανίζονται οι Γερμανοί στο απόσπασμα; Βρείτε συγκεκριμένες
φράσεις μέσα από αυτό.
3. «Ένας ακήρυκτος πόλεμος υπάρχει ανάμεσα στα θηρία και τα πεινασμένα αλητάκια της
Αθήνας»:Σχολιάστε τηφράση.Ποιεςαντιθέσειςωςπροςτονόημα παρατηρείτε;
4. Ένα χαρακτηριστικό του συγγραφέα Δημήτρη Ψαθά είναι το χιούμορ του.
Βρείτε χωρία από το κείμενο που να επιβεβαιώνουν αυτή την άποψη.
5. Σε ποια σημεία του διηγήματος ο αφηγητής ειρωνεύεται τους Γερμανούς
κατακτητές;
6. Ποιους αφηγηματικούς τρόπους χρησιμοποιεί ο συγγραφέας; Δώστε ένα
παράδειγμα για τον καθένα.
7. Επιλέξτε μια σκηνή του αποσπάσματος που σας έκανε εντύπωση και περιγράψτε
την αναλυτικά.
8. Ποια είναι η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας ;
9. «Ήταν ολόκληρη παρέα που μοίρασε τη δουλειά του σαμποτάζ»: Αφηγηθείτε με
δικά σας λόγια πώς φαντάζεστε ότι πραγματοποίησαν οι πιτσιρίκοι το σαμποτάζ.

42. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 40
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 40
Βιβλιογραφία:
Καλλίτσα Τσιάκα-Γιαννοπούλου, Ο χρονογράφος Δημήτρης Ψαθάς, Πλάτων, τομ.52
(2001-2002).
Νίκος Καζαντζάκης, «Η νέα Παιδαγωγική»
(σσ. 92 - 94 του σχολικού βιβλίου).
ΕΙΔΟΣ ΚΕΙΜΕΝΟΥ
Αυτοβιογραφικό απόσπασμα από το μυθιστόρημα “Αναφορά στο Γκρέκο”,
δημοσιευμένο μετά το θάνατο του συγγραφέα, το 1961. Περιέχει αναμνήσεις και
προσωπικές εμπειρίες από τη ζωή.
ΘΕΜΑ
Οι αναμνήσεις και τα βιώματα του του μικρού Νίκου Καζαντζάκη από το
Τετρατάξιο Δημοτικό Σχολείο του Ηρακλείου Κρήτης.
ΤΟΠΟΣ
Ηράκλειο Κρήτης: από το σπίτι του συγγραφέα, στα σοκάκια, στην εκκλησία,
και στο Δημοτικό Σχολείο, «ένα παλιό χτίρι με μια φαρδιάν αυλή, …πλατάνι
στη μέση».
ΧΡΟΝΟΣ
η παιδική ηλικία του Καζαντζάκη,
τέλη 19ου
αι. μ.χ. την πρώτη μέρα που πηγαίνει στο Δημοτικό,
όταν ήταν 7 ετών (περ. το 1890).
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: «Με τα μαγικά πάντα μάτια... είπε ο δάσκαλος και έδειξε τη βίτσα»:
Πρώτη μέρα στο Δημοτικό Σχολείο.
2η
: «Από το Δημοτικό Σκολειό ... όποιος δεν έχει αυγό ας φέρει βούτυρο.»:
Αναμνήσεις από τον δάσκαλο τη Τετάρτης Δημοτικού.

43. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 41
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 41
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• Μια παλαιότερη μορφή σχολικής ζωής.
• Παιδαγωγικές μέθοδοι: η συμβολή τους στην παιδαγωγική διαδικασία αλλά
και στη διάπλαση της προσωπικότητας των μαθητών.
• Η εμπειρία της πρώτης μέρας στο σχολείο και η εγγραφή της στη συνείδηση
των μαθητών.
Η ΝΕΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ
• μια νέα παιδαγωγική μέθοδος.
• τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από τις εμπειρίες και τις αισθήσεις τους (βλέπουν
καινούρια πράγματα, τα αγγίζουν, κλπ) και αφομοιώνουν καλύτερα τις νέες
γνώσεις.
• ο δάσκαλος δείχνει αγάπη και κατανόηση στα παιδιά, ακόμη και στις αταξίες
τους.
Η ΝΕΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΟΥ ΔΑΣΚΑΛΟΥ ΤΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ
• αναγγέλλει ότι θα εφαρμόσει νέα παιδαγωγική μέθοδο, αλλά περιορίζεται
μόνο στο διδακτικό μέρος και δεν υπολογίζει τον ψυχισμό των παιδιών: τους
φέρεται σκληρά και αυστηρά και τα δέρνει αλύπητα.
• τα παιδιά δεν καταλαβαίνουν τη διαφορά της νέας μεθόδου σε σχέση με τις
παλαιότερες.
• απορούν για το ποια είναι η Νέα Παιδαγωγική και θεωρούν ότι είναι η
γυναίκα του δασκάλου τους.
Παλιότερο εκπαιδευτικό σύστημα Σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα
• δασκαλοκεντρικό • παιδοκεντρικό
• απόκτηση γνώσεων με αποστήθιση των • με διάλογο
βιβλίων • στόχος του η ελεύθερη ανάπτυξη
• χωρίς διάλογο της προσωπικότητας των μαθητών
• χωρίς κατανόηση του δασκάλου • ο ρόλος του δασκάλου:
•με αυταρχική -καταπιεστική καθοδηγητικός.
συμπεριφορά
•στόχος: ο σωφρονισμός των μαθητών με
απειλές, τιμωρίες και ξυλοδαρμούς.
•ξεπερασμένη και απαρχαιωμένη αυτή η
μέθοδος στις μέρες μας .

44. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 42
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 42
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΙ
Ο μικρός Ν. Καζαντζάκης:
o ευαίσθητος και τρυφερός,
o ανασφαλής και ανυπόμονος για το άγνωστο,
o θαυμασμό και αγάπη για τον πατέρα και την μητέρα του,
o φόβο και τρόμο για τον δάσκαλο.
Ο πατέρας:
o αυστηρός, ψυχρός και δυναμικός,
o σοβαρός και παλαιών αρχών με αντίληψη για απόλυτη δικαιοδοσία του
δασκάλου στον μαθητή – παιδί,
o αγαπάει το παιδί του και νοιάζεται για το καλό του και τη μόρφωσή του,
o δεν είναι τρυφερός, ούτε εκδηλωτικός - κρύβει τα συναισθήματά του -,
o υπερήφανος για τον γιό του που πάει για πρώτη φορά σχολείο,
o αντιλαμβάνεται τον φόβο του παιδιού του και το στηρίζει διακριτικά.
Η μάνα:
o τρυφερή και ευαίσθητη,
o παραδοσιακή,
o αγαπά το παιδί της, το προσέχει και το νοιάζεται,
o νιώθει περηφάνια που θα πάει πρώτη μέρα στο σχολείο,
o το εμψυχώνει και το στηρίζει με τον τρόπο της στην νέα εμπειρία της ζωής
του.
Ο δάσκαλος:
o αυστηρός, απόμακρος και άγριος,
o ο φόβος των μαθητών (τον φαντάζονται σαν διάβολο),
o χρησιμοποιεί ξεπερασμένες πρακτικές όπως ξύλο στους μαθητές.
Ο δάσκαλος της τετάρτης τάξης: (γίνεται ιδιαίτερη αναφορά γι’ αυτόν)
o αυταρχικός και σκληρός (ξυλοδαρμοί και απειλές),
o αδιάφορος για τον ψυχισμό των μαθητών.
ΑΝΑΜΕΙΚΤΑ ΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΜΙΚΡΟΥ Ν. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ
− χαρά, ανυπομονησία και περηφάνια − ανησυχία και φόβο για το
για την πρώτη του μέρα στο σχολείο άγνωστο,
− αγωνία και ανασφάλεια με την
− θάρρος από την μάνα του καθώς τον επισημότητα της προετοιμασίας
στηρίζει συναισθηματικά − ταραχή και σύγχυση από την
ξαφνική και απρόσμενη
−ευχάριστη έκπληξη και απορία κίνηση του πατέρα, που τον
καθώς ο πατέρας του τον συνοδεύει χαϊδεύει καθώς δεν το έχει
στο σχολείο και τον χαϊδεύει ξανακάνει (αντί να τον χαλαρώσει)
για πρώτη φορά.
Έτσι, τον στηρίζει με τον τρόπο του. − φόβο και τρόμο, όταν ο πατέρας
λέει στον δάσκαλο ότι μπορεί να

45. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 43
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 43
του δίνει ξύλο
−φόβο και τρόμο από τον σκληρό
και αυταρχικό δάσκαλο.
ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΑΓΩΓΗΣ ΓΟΝΙΩΝ ΠΡΟΣ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ
• αποφεύγουν (και ιδίως ο πατέρας) τις εκδηλώσεις αγάπης και τρυφερότητας
και τους επιβάλλουν πειθαρχία.
• η οικογένεια, πατριαρχική και ο πατέρας, ο κυρίαρχος όλων των μελών
της.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
Α. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
• ομοδιηγητικός αφηγητής:
ο αφηγητής είναι πρόσωπο της αφήγησης και συμμετέχει στην ιστορία ως βασικός
ήρωας. Είναι ο πρωταγωνιστής του κειμένου.
Ο ίδιος ο συγγραφέας, στηρίζεται σε προσωπικά του βιώματα συμμετέχοντας στα
γεγονότα.
• αυτοδιηγητικός αφηγητής:
Ο αφηγητής είναι και ο βασικός ήρωας της ιστορίας και αφηγείται σε πρώτο
ρηματικό πρόσωπο (πρωτοπρόσωπη ή και αυτοβιογραφική αφήγηση). Προσφέρει
ζωντάνια και παραστατικότητα.
π.χ.: «Με τα μαγικά πάντα μάτια, με το πολύβουο, γεμάτο μέλι και μέλισσες
μυαλό… μου κρέμασε το χρυσό σταυρουλάκι της βάφτισής μου στο λαιμό».
Β. ΕΙΔΟΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ
• Αφήγηση με εσωτερική εστίαση:
η αφήγηση γίνεται από το κύριο πρόσωπο της ιστορίας, που αφηγείται όσα γνωρίζει
μέσα από την προσωπική του αντίληψη.
π.χ. «O δάσκαλος πρόβαλε στο κατώφλι… και κάρφωσα τα μάτια μου στην κορφή
του κεφαλιού του να δω αν έχει κέρατα· μα δεν είδα, γιατί φορούσε καπέλο».
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ:
Γ.1. H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ/ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ:
• Eυθύγραμμη αφήγηση:
παρουσιάζει τα γεγονότα σύμφωνα με τη χρονική τους σειρά και τάξη.

46. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 44
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 44
π.χ. «Από το Δημοτικό Σκολειό απομένει ακόμα στη θύμησή μου ένας σωρός
παιδικά κεφάλια…Στην Τετάρτη Τάξη βασίλευε και κυβερνούσε ο Διευθυντής του
Δημοτικού.»
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
Απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• Αφήγηση:
ο αφηγητής αφηγείται μια ιστορία με τη δική του φωνή.
• Διάλογος:
τα διαλογικά μέρη σε ευθύ λόγο και σε πρώτο πρόσωπο. Δίνει γοργότητα
στο ύφος, θεατρικότητα και ζωντάνια στην αφήγηση:
π.χ. « — Ετούτος είναι ο γιος μου, του ’πε ο πατέρας μου….
— Έγνοια σου, καπετάν Μιχάλη· έχω εδώ το εργαλείο που κάνει τους ανθρώπους,
είπε ο δάσκαλος κι έδειξε τη βίτσα.»
• Περιγραφή:
αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων.
π.χ. Ο αφηγητής περιγράφει τη διαδρομή και μας δίνει την εικόνα του σχολείου:
«Πηγαίναμε, πηγαίναμε, περάσαμε τα στενά σοκάκια, φτάσαμε στην εκκλησιά του
Αϊ-Μηνά, στρίψαμε, μπήκαμε σ’ ένα παλιό χτίρι, … στη μέση.»
ΥΦΟΣ
• απλό, άμεσο, ζωντανό, παραστατικό με τους διαλόγους.
π.χ.: « - Πού είναι, κυρ δάσκαλε, ρώτησα, η Νέα Παιδαγωγική; γιατί δεν έρχεται στο
σκολειό;
Τινάχτηκε από την έδρα, ξεκρέμασε από τον τοίχο το βούρδουλα.
— Έλα εδώ, αυθάδη, φώναξε, ξεκούμπωσε το πανταλόνι σου.»
• ειρωνικό και χιουμοριστικό: όταν ταυτίζει τη ‘’Νέα Παιδαγωγική’’ με
γυναίκα και φαντάζεται το δάσκαλο με κέρατα.
π.χ.: «O δάσκαλος πρόβαλε στο κατώφλι· κρατούσε μια μακριά βίτσα …, γιατί
φορούσε καπέλο», «Μας είχε έρθει σπουδασμένος από την Αθήνα κι είχε φέρει, λέει,
μαζί του τη Νέα Παιδαγωγική… ήταν ολομόναχος..».
Όλα αυτά επιτυγχάνονται και με τα εξής μέσα (γλώσσα, σχήματα λόγου):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή, δημοτική, στρωτή και ευχάριστη.

47. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 45
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 45
• με πολλά ιδιωματικά στοιχεία (ή ιδιωματισμούς) από την τοπική διάλεκτο της
Κρήτης π.χ. «τυλιγαδίζουν, αντρειευούμουν, μυρίζουμαι»
π.χ.: «Ήμουν σαν ένα μικρό καταστολισμένο σφαγάρι κι ένιωθα μέσα μου περφάνια
και φόβο· μα το χέρι μου ήταν σφηνωμένο βαθιά μέσα στη φούχτα του πατέρα μου κι
αντρειευούμουν….»
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ / ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ
• μεταφορές:
π.χ. «Με τα μαγικά πάντα μάτια, με το πολύβουο, γεμάτο μέλι και μέλισσες μυαλό»,
«Μια μέρα έδεσα κόμπο την καρδιά μου, σήκωσα το δάχτυλο…».
• παρομοιώσεις:
π.χ. «…ήμουν σαν ένα μικρό καταστολισμένο σφαγάρι…».
• προσωποποιήσεις:
π.χ. «Μας είχε έρθει σπουδασμένος από την Αθήνα κι είχε φέρει, λέει, μαζί του τη
Νέα Παιδαγωγική. Θαρρούσαμε πως θα 'ταν… θα 'ταν σπίτι».
• επαναλήψεις:
π.χ.«… Πηγαίναμε, πηγαίναμε, περάσαμε τα στενά σοκάκια, φτάσαμε στην
εκκλησιά…», «Δε θωράς, μωρέ, τα πόδια του»… «δε θωράς, μωρέ, πώς τυλιγαδίζουν
τα πόδια του;»
• ασύνδετο σχήμα:
π.χ. «Κοντοστάθηκα, δείλιασα, το χέρι μου άρχισε να τρέμει. Ο πατέρας μου έσκυψε,
άγγιξε τα μαλλιά μου, με χάδεψε.».
ΕΙΚΟΝΕΣ πολλές, όπως:
• ο μικρός μαθητής που φεύγει για το σχολείο μαζί με τον πατέρα του.
• η τρυφερή σκηνή με τη μητέρα του.
• η διαδρομή για το σχολείο και ο χώρος του σχολείου.
• η άγρια εικόνα του δασκάλου και του Διευθυντή.
• οι σκηνές μέσα στην τάξη με τον βούρδουλα. κ.α.
ΑΛΛΑ ΡΗΤΟΡΙΚΑ ΜΕΣΑ
• Ειρωνεία / Σαρκασμός / Χιούμορ:
χρήση λέξεων ή φράσεων που το περιεχόμενο τους είναι αντίθετο από αυτό που έχει
στο νου του ο συγγραφέας, με στόχο να δώσει αστείο ή χλευαστικό τόνο στο λόγο
του και να προσφέρει χιουμοριστικές σκηνές και φράσεις.
π.χ. Στην εικόνα και στη στάση του δασκάλου (οι μαθητές νομίζουν ότι η Νέα
Παιδαγωγική είναι η γυναίκα του)

48. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 46
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 46
π.χ. «Στην Τετάρτη Τάξη βασίλευε και κυβερνούσε ο Διευθυντής του Δημοτικού...
στραβοπόδης», «…δε θωράς, μωρέ, πώς τυλιγαδίζουν τα πόδια του;…», «… κι είχε
φέρει, λέει, μαζί του τη Νέα Παιδαγωγική…».
«…— Έλα εδώ, αυθάδη, φώναξε, ξεκούμπωσε το πανταλόνι σου.
Βαριόταν να το ξεκουμπώσει μόνος του….
….— Να η Νέα Παιδαγωγική, είπε, κι άλλη φορά σκασμός!
Ήταν όμως και πονηρούτσικος ο σύζυγος της Νέας Παιδαγωγικής….»
ΑΠΟ ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

49. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 47
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 47
Βιβλιογραφία:
Μελέτες του Αλέξη Ζήρα, «ο δυισμός του Ν. Καζαντζάκη», Η μεσοπολεμική
πεζογραφία, τόμ. 4, Σοκόλης, Αθήνα 1992 του Βρασίδα Καραλή,
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (μετάφραση Θανάσης Κατσικερός, επιμέλεια
Roderick Beaton, επιμέλεια σειράς Νάσος Βαγενάς),
Εισαγωγή στο έργο του Καζαντζάκη, Επιλογή κριτικών κειμένων, Ηράκλειο Κρήτης,
2011.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1.1.Βρείτε λέξεις - φράσεις με τις οποίες ο αφηγητής περιγράφει τον εαυτό του:
εξωτερικά και εσωτερικά (συναισθήματα, σκέψεις, συμπεριφορές).
1.2. Με βάση αυτές, να περιγράψετε την ψυχολογική κατάσταση του μικρού ήρωα
την πρώτη του μέρα στο σχολείο.
1.3. Από ποιους αντλεί θάρρος και με ποιο τρόπο;
2.Τα ανάμεικτα συναισθήματα του μικρού παιδιού τονίζονται ιδιαίτερα, με σχήματα
λόγου (μεταφορές, παρομοίωση, ασύνδετα σχήματα). Βρείτε και καταγράψτε ένα
παράδειγμα για το καθένα.
3.1. Βρείτε λέξεις - φράσεις που να αναφέρονται στον πατέρα.
3.2. Με βάση αυτά, να περιγράψετε τη σχέση πατέρα - γιου.
4.1.Τι είπε ο πατέρας στο δάσκαλο, όταν του παρέδιδε το μικρό μαθητή και τι
εννοούσε με τα λόγια αυτά;
4.2. Ποια η στάση και οι αντιλήψεις του πατέρα σχετικά με τη διαπαιδαγώγηση των
παιδιών; Ποιες απαιτήσεις έχει από το σχολείο και τον δάσκαλο;
4.3. Να κάνετε το ίδιο με τα στοιχεία που περιγράφουν τη συμπεριφορά της μητέρας.
Πώς νιώθει και πώς ενεργεί;
5.Τι συμπεράσματα βγάζετε για τις οικογενειακές σχέσεις εκείνη την εποχή;
6.1.Ο δάσκαλος υποδέχεται τον αφηγητή και τον πατέρα του στο κατώφλι του
σχολείου. Βρείτε τις λέξεις- φράσεις με τις οποίες περιγράφεται ο δάσκαλος μέσα
από τα μάτια του μικρού αφηγητή.
6.2. Πώς φαντάζεται τον δάσκαλο και γιατί;
7.1. Ο δάσκαλος της Τετάρτης τάξης «βασίλευε και κυβερνούσε». Σε τι
συμπεράσματα καταλήγετε για τον ρόλο του δασκάλου, πριν ακόμα τον περιγράψει
με λεπτομέρειες ο αφηγητής; Επιβεβαιώνεται η αρχική του εντύπωση;
7.2. Βρείτε τις λέξεις - φράσεις που περιγράφουν τον δάσκαλο και σχηματίστε μ’
αυτές την εικόνα του.
8.1. Πού έχουμε λεκτική βία; Βρείτε τις σχετικέ φράσεις μέσα από το κείμενο.
8.2. Πού έχουμε σωματική βία; Βρείτε τις σχετικές φράσεις μέσα στο κείμενο.
9. Γιατί και οι τέσσερις δάσκαλοι του Καζαντζάκη ήταν άνδρες; Σε ποιο
συμπέρασμα καταλήγουμε για τις αντιλήψεις εκείνης της εποχής, ως προς την
κοινωνική θέση και το ρόλο της γυναίκας;
10.1. Ποιος αφηγείται την ιστορία και σε ποιο πρόσωπο;

50. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 48
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 48
10.2. Συμμετέχει στα γεγονότα; Πώς τον χαρακτηρίζουμε αυτόν τον αφηγητή;
10.3. Σε ποια ηλικία βρίσκεται ο αφηγητής; Από ποιο σημείο του κειμένου το
συμπεραίνουμε;
11.1. Οι δάσκαλοι του Καζαντζάκη είχαν τη γνώμη ότι η βίτσα, ο βούρδουλας, ήταν
“το εργαλείο που κάνει τους ανθρώπους”. Ποια πιστεύετε ότι ήταν η γνώμη του
Καζαντζάκη για το θέμα αυτό και από ποια σημεία του αποσπάσματος το
συμπεραίνουμε αυτό;
11.2. Ποια είναι η δική σας άποψη;
Άντον Τσέχωφ, «Βάνκας» (19ος αιώνας)
(σσ. 190 - 194 του σχολικού βιβλίου).
ΘΕΜΑ
Η ανεπιτυχής προσπάθεια και επιθυμία του μικρού βιοπαλαιστή για επικοινωνία με
τον παππού του.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ΕΙΔΟΣ ΚΕΙΜΕΝΟΥ
ρεαλιστικό διήγημα που δείχνει τη σκληρή πραγματικότητα.
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: Η μοναξιά του Βάνκα στο τσαγκαράδικο του Αλιάχιν και η απόφασή του να
γράψει γράμμα στον παππού του, «Ο Βάνκας Ζούκοφ... μονάχα εσύ μου απόμεινες».
2η
: Ο Βάνκας αναπολεί την ξένοιαστη ζωή στο χωριό του με τον παππού στο
παρελθόν, «Ο Βάνκας κοίταξε κατά το σκοτεινό παραθύρι... τον έτριψαν με χιόνι για
τις γιορτές».
3η
: Η σκληρή ζωή του Βάνκα στη Μόσχα στο σπίτι του αφεντικού του και η
παράκληση στον παππού του να τον πάρει από κει, «Ο Βάνκας αναστέναξε... Ο
εγγονός σου Ιβάν Ζούκοφ, αγαπημένες μου παππού, έλα».
4η
: Ο Βάνκας στέλνει γράμμα στον παππού του, που δε θα φτάσει ποτέ στον
προορισμό του, «Ο Βάνκας δίπλωσε το γράμμα στα τέσσερα… κουνώντας την ουρά
του».
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• η παιδική βιοπάλη: φτώχεια, εργασία, ορφάνια και άθλιες συνθήκες ζωής.
• η ανάγκη του παιδιού για αγάπη και φροντίδα.

51. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 49
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 49
• σκληροί εργοδότες, αθώοι βιοπαλαιστές.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΙ
O Βάνκας: ο κεντρικός ήρωας.
• ένα μικρό και αθώο παιδί που γίνεται θύμα κακομεταχείρισης και
εκμετάλλευσης από το σκληρό αφεντικό του.
• τραγικό πρόσωπο, γιατί είναι ορφανό και μόνο του.
• ευαίσθητο και συναισθηματικό.
• αθώο και αφελές (το παρελθόν και το παρόν μπερδεύονται στο μυαλό του
μικρού).
π.χ. «O Βάνκας Ζούκοφ, ένα παιδάκι εννιά χρονών, δουλεύει εδώ και τρεις μήνες
κάλφας στο τσαγκαράδικο του Αλιάχιν. Τη νύχτα της παραμονής των Χριστουγέννων
δεν πλάγιασε… και αναστέναξε προσπαθώντας να λευτερώσει το λαιμό του από έναν
κόμπο που τον έπνιγε…»
Ο παππούς:
• ανοιχτόκαρδος, ευχάριστος και πρόσχαρος,
• με έντονη αίσθηση του χιούμορ,
• φιλόζωος,
• δυνατός, δυναμικός και αισιόδοξος άνθρωπος.
ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΒΑΝΚΑ:
ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΠΠΟΥ ΤΟΥ
• αγάπη, αφοσίωση, εμπιστοσύνη, τρυφερότητα, αδυναμία.
• νοσταλγία για τις ανέμελες στιγμές τους στο χωριό.
• ο παππούς, η μόνη ελπίδα σωτηρίας του.
π.χ. «Πολυαγαπημένε μου παππού, Δεν έχω πια ούτε πατέρα ούτε μάνα, μονάχα εσύ
μου απόμεινες», «Αγαπημένε μου παππού …όλη μου τη ζωή θα παρακαλώ το Θεό
για σένα, πάρε με από δω, γιατί θα πεθάνω…», «Έλα γρήγορα, αγαπημένε μου
παππού… Όλο κλαίω, παππού»
ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΣΤΗ ΜΟΣΧΑ
• πίκρα, θλίψη, απογοήτευση, απελπισία, παράπονο
• μοναξιά, εγκατάλειψη
• αίσθημα αδικίας, εκμετάλλευσης και κακομεταχείρισης από τους άλλους:
γίνεται αντικείμενο κοροϊδίας και γελοιοποίησης από το αφεντικό του.
π.χ. «O Βάνκας αναστέναξε…: Σου γράφω τα βάσανά μου, παππού. Χθες το
αφεντικό με άρπαξε από τα μαλλιά … μου άρπαξε τη ρέγγα και την έτριβε στα
μούτρα μου…»
«O Βάνκας ζάρωσε τα χείλη του από το παράπονο, σφούγγισε τα μάτια με τη
μουτζουρωμένη του γροθίτσα και ένα λυγμός ανέβηκε στο λαιμό του.»

52. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 50
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 50
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
1. ομοδιηγητικός αφηγητής:
Ο Βάνκας είναι πρόσωπο της αφήγησης και συμμετέχει στην ιστορία ως βασικός
ήρωας. Η αφηγηματική φωνή παρουσιάζει την ιστορία σε πρώτο πρόσωπο
πρωτοπρόσωπη αφήγηση: στο γράμμα του μικρού προς τον παππού του.
π.χ. «Πολυαγαπημένε μου παππού Κωσταντή Μακάριτς.
Σου γράφω γράμμα… Δεν έχω πια ούτε πατέρα ούτε μάνα, μονάχα εσύ μου
απόμεινες.»
2. ετεροδιηγητικός και «παντογνώστης» αφηγητής:
Ο αφηγητής (ο Τσέχοφ) δεν συμμετέχει καθόλου στην ιστορία που διηγείται και
γνωρίζει τα πάντα, ακόμα και τις πιο απόκρυφες σκέψεις των ηρώων. Παρουσιάζει
την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο (τριτοπρόσωπη αφήγηση).
π.χ. «O Βάνκας δίπλωσε το γράμμα στα τέσσερα και το έβαλε στο φάκελο.
Ύστερα, σκέφτηκε λίγο, βούτηξε την πένα στο καλαμάρι και έγραψε τη διεύθυνση:
Για τον παππού. Στο χωριό...»
Β. Η ΕΣΤΙΑΣΗ
1. αφήγηση με εσωτερική εστίαση:
Η αφήγηση γίνεται από ένα από τα πρόσωπα της ιστορίας που αφηγείται όσα
γνωρίζει μέσα από την προσωπική του αντίληψη: από τον Βάνκα στο γράμμα του
στον παππού.
π.χ. «Σου γράφω τα βάσανά μου, παππού. Χθες το αφεντικό με άρπαξε από τα μαλλιά
,με τράβηξε στην αυλή..», «..Που λες, παππού, η Μόσχα είναι μεγάλη πολιτεία...»
2.αφήγηση χωρίς εστίαση ή μηδενική εστίαση:
Ο Τσέχοφ γνωρίζει τα πάντα ακόμη και τις σκέψεις όλων των προσώπων της
ιστορίας. Αντιστοιχεί στην αφήγηση με παντογνώστη αφηγητή και γίνεται σε γ΄
πρόσωπο
π.χ. «O Βάνκας ζάρωσε τα χείλη του από το παράπονο, σφούγγισε τα μάτια με τη
μουτζουρωμένη του γροθίτσα και ένα λυγμός ανέβηκε στο λαιμό του»
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ / ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ:

53. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 51
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 51
• in medias res: Η αφήγηση δεν παρακολουθεί την χρονική ακολουθία των
γεγονότων του μύθου και δεν τα παρουσιάζει στη χρονική τους σειρά και
αλληλουχία.
Αρχίζει από ένα καίριο περιστατικό της πλοκής, και στη συνέχεια, με αναδρομική
αφήγηση, αναφέρονται όσα προηγούνται χρονικά.
► Διακοπές της χρονικής αλληλουχίας:
• αναδρομή /ανάληψη:
τεχνική κατά την οποία διακόπτεται η κανονική χρονική σειρά των συμβάντων για να
εξιστορηθούν γεγονότα του παρελθόντος:
Οι αναμνήσεις του Βάνκα με τον παππού του στο χωριό.
π.χ. «…Θυμήθηκε πως ο παππούς πήγαινε στο δάσος να κόψει έλατο για τον αφέντη
και έπαιρνε πάντοτε μαζί και το εγγονάκι του. Τι όμορφα που ήταν!…»
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
Απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• Αφήγηση: ο αφηγητής αφηγείται μια ιστορία με τη δική του φωνή και
δανείζεται τη φωνή και άλλου προσώπου, του μικρού Βάνκα.
• Χρησιμοποιεί ένα ιδιόμορφο τέχνασμα:
1. Αφηγείται γεγονότα που γίνονται στο παρόν: ο Βάνκας ζει στο καλφάδικο του
Αλιάχιν στη Μόσχα και τη νύχτα των Χριστουγέννων γράφει γράμμα στον παππού
του.
π.χ. «Που λες, παππού, η Μόσχα είναι μεγάλη πολιτεία. Όλο πλουσιόσπιτα και
άλογα, άλογα να δουν τα μάτια σου!...»
2. Αφηγείται γεγονότα που έγιναν στο παρελθόν: όταν ζούσε ο Βάνκας στο
χωριό.
π.χ. «Θυμήθηκε πως ο παππούς πήγαινε στο δάσος να κόψει έλατο για τον αφέντη και
έπαιρνε πάντοτε μαζί και το εγγονάκι του…»
Το παρελθόν ζωντανεύει μέσα από δύο τεχνάσματα:
α) το γράμμα που γράφει στον παππού και
β) το παράθυρο του δωματίου, όπου ‘ζωντανεύει’ η μορφή του παππού.
• Περιγραφή:
αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων και αφήγηση καταστάσεων.
π.χ. «Ήταν ένα γεροντάκι κοντό και ξερακιανό, μα πολύ σβέλτο και ζωηρό κάπου
εξηνταπέντε χρονών. Η όψη του ήταν πάντοτε γελαστή και τα μάτια του
μπιρμπίλιζαν...»
• Εσωτερικός μονόλογος:
απόδοση σκέψεων ή συναισθημάτων σε α’ πρόσωπο και σε χρόνο ενεστώτα.
π.χ. «... Παππού, αγαπημένε μου, δε μπορώ πια. Θα πεθάνω, να το ξέρεις! Θα
’ρχόμουνα με τα πόδια στο χωριό, μα δεν έχω παπούτσια...»

54. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 52
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 52
ΥΦΟΣ
• άμεσο, απλό, παραστατικό, με κάποιες δόσεις μελοδραματισμού.
• λυρικό, νοσταλγικό και με ένταση όταν περιγράφει τη ζωή στο χωριό.
π.χ. «Θυμήθηκε πως ο παππούς πήγαινε στο δάσος να κόψει έλατο για τον αφέντη και
έπαιρνε πάντοτε μαζί και το εγγονάκι του. …».
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, εκφραστικά μέσα):
I. ΓΛΩΣΣΑ της μετάφρασης: απλή, καθημερινή, περιγραφική, χωρίς ιδιωματισμούς.
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ
• μεταφορές:
π.χ. «δέντρα σημωμένα, ουρανός σπαρμένος με αστέρια», «γλυκιές ελπίδες», «τα
έλατα κουκουλωμένα καρτερούσαν ακίνητα» κ.α.
• παρομοιώσεις:
π.χ. «ο γαλαξίας αστράφτει, έτσι που νομίζεις πως τον σφουγγάρισαν και τον έτριψαν
με χιόνι για τις γιορτές…»
• προσωποποιήσεις:
π.χ. « η Καστάνκα φταρνίζεται… παραπονεμένη»
• υπερβολές:
π.χ. «O ουρανός είναι σπαρμένος με αστέρια που λαμπυρίζουν χαρούμενα και ο
γαλαξίας αστράφτει…»
• αντιθέσεις: οι ευτυχισμένες μέρες στο χωριό  οι δυστυχισμένες μέρες στην
Μόσχα, η σκληρή πραγματικότητα  η ονειρεμένη ευτυχία.
π.χ. Χριστούγεννα: οικογενειακή γιορτή αγάπης, αλλά ο Βάνκας είναι ορφανός,
μόνος και δυστυχισμένος.
ΕΙΚΟΝΕΣ, πολλές οπτικές, κινητικές, ακουστικές:
Ο Βάνκας που γράφει γράμμα, τα βασανιστήρια που περνάει, η εικόνα του παππού,
των σκυλιών, της ζωής στο χωριό, της ζωής στην πόλη κ.α.
π.χ. «ο Βάνκας έτρεξε στο κοντινότερο κουτί και πέρασε το πολύτιμο μήνυμά του στη
χαραμάδα… με σφιγμένες τις γροθίτσες...», «…ο παππούς θα στέκεται μπροστά στην
αυλόπορτα …κουλουριάζεται από το κρύο…», «…ξεχωρίζεις όλο το χωριό με τις
άσπρες του στέγες… τις στοίβες του χιονιού…»
ΑΛΛΑ ΡΗΤΟΡΙΚΑ ΜΕΣΑ
• τραγική ειρωνεία:
ο αναγνώστης-ακροατής ξέρει, ενώ ο ήρωας δεν ξέρει.
π.χ. «O Βάνκας δίπλωσε το γράμμα στα τέσσερα και το έβαλε στο φάκελο... Ύστερα,
σκέφτηκε λίγο, βούτηξε την πένα στο καλαμάρι και έγραψε τη διεύθυνση:

55. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 53
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 53
Για τον παππού. Στο χωριό… Ο παππούς κάθεται στο πατάρι και τα πόδια του
κρέμονται. Διαβάζει το γράμμα στις δούλες... κουνώντας την ουρά του...»
• σχήμα κύκλου:
π.χ.: «Έλα γρήγορα, αγαπημένε μου παππού, για όνομα του Θεού. Σε παρακαλώ,
πάρε με από δω! Λυπήσου με το δύστυχο ορφανό …O εγγονός σου, Ιβάν Ζούκοφ,
αγαπημένε μου παππού, έλα..»
• συνδυασμός κωμικού και τραγικού στοιχείου:
ξεκουράζει τον αναγνώστη και ταυτόχρονα αυξάνει την τραγικότητα.
π.χ. «… Παππού, αγαπημένε μου, δε μπορώ πια. Θα πεθάνω, να το ξέρεις! Θα
’ρχόμουνα με τα πόδια στο χωριό, μα δεν έχω παπούτσια και φοβάμαι το κρύο….»
«Που λες, παππού, η Μόσχα είναι μεγάλη πολιτεία. Όλο πλουσιόσπιτα και άλογα,
άλογα να δουν τα μάτια σου!»
Άντον Τσέχοφ, « Βάνκας»
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Να χωρίσετε το διήγημα σε ενότητες και να δώσετε από έναν τίτλο σε
καθεμιά.
2. Ποια συναισθήματα έχει ο Βάνκας για τον παππού του; Βρείτε τις σχετικές
φράσεις μέσα από το κείμενο.
3. Ποιες διαφορές εντοπίζετε, εάν συγκρίνετε τη ζωή του Βάνκα στη Μόσχα με
εκείνη που ζούσε στο χωριό του.;
4. Σκιαγραφήσετε το χαρακτήρα του μικρού βιοπαλαιστή, παραπέμποντας σε
συγκεκριμένα σημεία του κειμένου.
5. Σε κάποια σημεία του κειμένου έχουμε τον τύπο του πρωτοπρόσωπου
αφηγητή και σε κάποια άλλα σημεία τον τύπο του παντογνώστη /
τριτοπρόσωπου αφηγητή. Να εξηγήσετε σε 1-2 γραμμές τη σημασία αυτών
των όρων και να παραθέσετε ένα χωρίο του κειμένου που να αποδεικνύει την
τοποθέτησή σας.
6. Σε ποιο σημείο του διηγήματος ο χρόνος της αφήγησης είναι παροντικός; Τι
θέλει να πετύχει ο συγγραφέας με αυτή την επιλογή;
7. Βρείτε στο κείμενο τα περιστατικά που δείχνουν τη σκληρότητα των ενηλίκων
απέναντι στον μικρό Βάνκα και σχολιάστε τες.
8. Το μεσαίο τμήμα της επιστολής του Βάνκα δε φανερώνει την ίδια απελπισία.
Γιατί ;
9. Ποια συναισθήματα σας προκαλεί το τέλος του διηγήματος, που ματαιώνεται
η επιθυμία και η προσπάθεια του μικρού για επικοινωνία με τον παππού του;
10. Δώστε ένα άλλο τέλος στο κείμενο.

56. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 54
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 54
Ειρήνη Μάρρα, «Τα κόκκινα λουστρίνια»
(σσ. 160 - 162 του σχολικού βιβλίου).
ΘΕΜΑ
Η άδολη και αγνή έκφραση ενός νεανικού ερωτικού συναισθήματος, αλλά και η
δύναμη της αδελφικής αγάπης.
ΔΟΜΗ – ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: «Τον είχε βάλει από καιρό... παραμόνευε την ώρα.»: Ο νεαρός τσαγκάρης και η
έναρξη υλοποίησης του σχεδίου του»
2η
: «Η κόρη του δασκάλου... το τραπέζι.»: Το πρόσωπο για το οποίο προορίζονται τα
γοβάκια.
3η
: «Την κοίταξε πιο προσεκτικά... με το τραγούδι.»: Η αδερφή του ήρωα και ο
τελικός αποδέκτης του δώρου.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• η ζωή ενός νεαρού τσαγκάρη: οι οικογενειακές και κοινωνικές συνθήκες της
βιοπάλης.
• Η αισθηματική - ερωτική αφύπνιση ενός εφήβου.
• Από την εφηβεία στην ωρίμανση. Η προσφορά στην αδελφή ως έκφραση
αγάπης και καθήκοντος.
ΤΟΠΟΣ

57. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 55
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 55
Εναλλάσσεται από ανοιχτό σε κλειστό χώρο και αντίστροφα. Η αγορά των δερμάτων,
το τσαγκαράδικο, ο χώρος της βόλτας της όμορφης κοπέλας, το σπίτι της και το σπίτι
του νεαρού.
ΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΜΙΚΡΟΥ ΤΣΑΓΚΑΡΗ
• ο έρωτάς του για την κόρη του δάσκαλου φαίνεται:
− από τον τρόπο που περιγράφει την εξωτερική της εμφάνιση (θαυμασμό για
την ομορφιά της).
− της φτιάχνει ένα ζευγάρι γοβάκια για να της τα κάνει δώρο (διαλέγει με
προσοχή το υλικό, αφιερώνει πολλή ώρα να τα φτιάξει και φαντάζεται τη
στιγμή που θα της τα χαρίσει).
• η αγάπη του για την αδερφή του (φτωχή, σεμνή και ντροπαλή).
• είναι σε συναισθηματική ένταση και σύγχυση: σε δίλημμα: ή θα χαρίσει τα
γοβάκια στην πλούσια κόρη του δάσκαλου ή στην φτωχή αδερφή του που τα
έχει ανάγκη και θα χαρεί πολύ.
• τελικά, υπερτερεί η λογική για την αδελφική αγάπη από το συναίσθημα για
την ερωτική αγάπη.
Δίλημμα νιώθουμε, όταν πρέπει να διαλέξουμε ανάμεσα σε δυο πράγματα.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΗΡΩΑ
Στη δουλειά του:
• επαγγελματικά ευσυνείδητος, καλός, εργατικός, υπάκουος και υπεύθυνος.
• δυναμικός και οργανωτικός (παίρνει πρωτοβουλίες για να φτιάξει τα γοβάκια)
• έξυπνος (καταστρώνει σχέδιο και το κρατά μυστικό).
• αισιόδοξος και αποφασιστικός να το φέρει σε πέρας.
Με την κόρη του δάσκαλου:
• αγνός αισθηματίας, ερωτευμένος και ενθουσιασμένος.
• δειλός, γιατί φοβάται να εκφράσει τα συναισθήματά του.
• αφελής, ονειροπόλος και παρορμητικός.
Με την αδερφή του:
• σωστός αδελφός και προστάτης.
• νιώθει αληθινή αγάπη, γι’ αυτό και της χαρίζει τα γοβάκια.
Η τελική του απόφαση δείχνει ότι είναι λογικός και ώριμος («μεστωμένος»): η
μετάβαση από το προσωπικό συναίσθημα στο οικογενειακό καθήκον.
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΑΔΕΡΦΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΡΗΣ ΤΟΥ ΔΑΣΚΑΛΟΥ
Η κόρη του δάσκαλου Η αδερφή του .
πλούσια, φιλάρεσκη, κοκέτα. φτωχιά, ατημέλητη, ταλαιπωρημένη,
σεμνή, ταπεινή, χωρίς αυτοπεποίθηση.
έχει πολλά παπούτσια, γιατί η
οικογένειά της έχει οικονομική
άνεση.
έχει ένα ζευγάρι καλά παπούτσια
(σχολιανά) και κάθε μέρα φοράει τα
εξώφτερνα παπούτσια (κουτσοφτέρνια).

58. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 56
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 56
η χαρά για το δώρο θα είναι
προσωρινή.
το δώρο θα της δώσει μεγάλη χαρά.
το δώρο θα είναι μάλλον περιττό,
έχει ήδη πολλά ζευγάρια παπούτσια
τα καινούρια παπούτσια θα έχουν γι’
αυτήν ουσιαστική αξία (λειτουργικό
ρόλο): τα χρειάζεται.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
• Ετεροδιηγητικός και «παντογνώστης» αφηγητής:
ο αφηγητής δεν συμμετέχει καθόλου στην ιστορία που διηγείται και γνωρίζει τα
πάντα, ακόμα και τις πιο απόκρυφες σκέψεις των ηρώων. Η αφηγηματική φωνή
παρουσιάζει την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο (τριτοπρόσωπη αφήγηση).
π.χ. «Το είχε βάλει από καιρό στο μάτι… Ήξερε, βέβαια, πως κόστιζε πολλά, μα κι
αυτός είχε κάνει το κουμάντο του από νωρίς …γιατί φοβόταν πως θα τον παίρναν στο
μεζέ αν μάθαιναν τι είχε κατά νου να κάνει.»
Β. Η ΕΣΤΙΑΣΗ
• αφήγηση χωρίς εστίαση ή μηδενική εστίαση:
ο αφηγητής γνωρίζει τα πάντα ακόμη και τις σκέψεις όλων των προσώπων της
ιστορίας. Αντιστοιχεί στην αφήγηση με παντογνώστη αφηγητή και γίνεται σε γ΄
πρόσωπο.
π.χ. «Περίμενε τη μέρα που το αφεντικό θα τον έστελνε στον ταμπάκη για
πανωπέτσια. Του είχε εμπιστοσύνη, βλέπεις, κι όλο αυτόν έστελνε να ψωνίσει, …να
τον κερνάει καφέ.»
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
Γ.1. H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ / ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
• in medias res:
Η αφήγηση δεν παρακολουθεί την χρονική ακολουθία των γεγονότων του μύθου και
δεν τα παρουσιάζει στη χρονική τους σειρά και αλληλουχία. Αρχίζει από ένα καίριο
περιστατικό της πλοκής, και στη συνέχεια, με αναδρομική αφήγηση, αναφέρονται
όσα προηγούνται χρονικά.
► Διακοπές της χρονικής αλληλουχίας:
• Αναδρομή / Ανάληψη:
η κανονική χρονική σειρά των συμβάντων διακόπτεται για να εξιστορηθούν γεγονότα
του παρελθόντος.
Αναδρομικά αναφέρεται: το κόκκινο λουστρίνι, πώς αποκτήθηκε, πώς βρέθηκε το
σχέδιο και πώς κατασκευάστηκαν τα παπούτσια, η κόρη του δασκάλου και όταν ο
νεαρός βρίσκεται στο σπίτι του με τα γοβάκια ολοκληρωμένα.
► Συχνά στην αφήγηση συναντούμε κάποια προειδοποιητικά στοιχεία για την
εξέλιξη. Αυτά είναι:

59. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 57
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 57
• Προϊδεασμός / προσήμανση:
η προετοιμασία του αναγνώστη από τον αφηγητή, κάπως αόριστη βέβαια, για το τι
πρόκειται να ακολουθήσει.
Στα εξής σημεία: «Θα της έφτιαχνε, θα περίμενε, θα πήγαινε, θα τα ΄δινε, θα
πηδούσε, δεν γινόταν να ΄χει ξαναβάλει, θα χαιρότανε, θα τον συμπάθαγε».
Γ.2. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ
α) O χρόνος της αφήγησης είναι μικρότερος από τον χρόνο της ιστορίας, γιατί ο
αφηγητής συμπυκνώνει τον χρόνο (συστολή του χρόνου) και παρουσιάζει συνοπτικά
(σε μερικές σειρές) γεγονότα που έχουν μεγάλη διάρκεια.
► Για να συντομεύσει τον χρόνο της αφήγησης, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τις
ακόλουθες τεχνικές:
• επιτάχυνση: Παρουσιάζει με μεγάλη συντομία γεγονότα που έχουν μεγάλη
διάρκεια.
π.χ. «Το είχε βάλει από καιρό στο μάτι. Ήταν ένα κομμάτι κόκκινο γυαλιστερό
λουστρίνι, καθάριο και αστραφτερό. … Περίμενε τη μέρα που το αφεντικό θα τον
έστελνε στον ταμπάκη για πανωπέτσια… Εδούλευε, λοιπόν, τα καλαπόδια του
αφεντικού, … Τ’ όνειρό του έπαιρνε να γίνεται αλήθεια. Σαν τέλειωσε,.. Έκρυψε τα
γοβάκια και παραμόνευε την ώρα.».
Γ.3. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ
• μοναδική αφήγηση είναι η αφήγηση αυτού που έγινε μία φορά.
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• Αφήγηση:
η αφηγήτρια αφηγείται μια ιστορία με τη δική της φωνή.
π.χ. «…Είχε στον νου του ολοένα την κόρη του δασκάλου. Δεν έβλεπε μπροστά
του… Σκιά η αδερφή του που σήκωνε το τραπέζι.»
• Περιγραφή:
αναπαράσταση προσώπων, αντικειμένων και η αφήγηση καταστάσεων, όπως την
ομορφιά του λουστρινιού, την κόρη του δασκάλου, τον τρόπο που βλέπει τα
πράγματα στο σπίτι του ο νεαρός και την αδελφή του.
π.χ. «Η κόρη του δασκάλου δεν έβγαινε σεργιάνι ταχτικά… Είχε στητό κορμί και
περπατησιά περήφανη»
Η αδελφή του: «Τα μαλλιά της δεν έπεφταν σγουρά στους ώμους… μ’ ένα λαστιχάκι
των πακέτων»
• Διάλογος: απουσιάζει εντελώς, γιατί ο αφηγήτρια δεν αφήνει τα πρόσωπα να
εκφραστούν.

60. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 58
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 58
ΥΦΟΣ
• απλό, λιτό και παραστατικό με την εναλλαγή αφήγησης και περιγραφής
• ζωντανό με μικρές περιόδους (συμβάλλει έτσι στη γρήγορη εξέλιξη της
πλοκής).
• γλαφυρό από το πλήθος των σχημάτων λόγου και από κοσμητικά επίθετα
• προς το τέλος γίνεται συγκινητικό με διδακτικό ύφος.
πχ. «Ήταν ένα κομμάτι κόκκινο γυαλιστερό λουστρίνι, καθάριο και αστραφτερό»,
«Χιλιάδες ήλιοι φώτισαν τα καφετιά ματάκια και μύρια αστέρια μπερδεύτηκαν στην
πλεξούδα της».
Όλα αυτά επιτυγχάνεται με τα εξής μέσα (γλώσσα, εκφραστικά μέσα):
I. ΓΛΩΣΣΑ:
• απλή δημοτική, εμπλουτισμένη με ιδιωματικές λέξεις και φράσεις:
«παζαριτζής, μην αποφανεί, απέ, μπαξίσι, ξανόσταιναν» κλπ.
• λέξεις από το λεξιλόγιο των τσαγκάρηδων: π.χ. «φόντι, φαλτσέτα, ψίδι»
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ
• πλήθος από μεταφορές:
π.χ. «…το είχε βάλει από καιρό στο μάτι», «Σε μια στιγμή κατάλαβε πολλά και
σβήστηκε μονοκοντυλιά η κόρη του δασκάλου», «Χιλιάδες ήλιοι… και αστέρια
μπερδεύτηκαν στην πλεξούδα της.».
• υπερβολές:
π.χ. «γύρισε όλους τους κόσμους», «Χιλιάδες ήλιοι φώτισαν …στην πλεξούδα της»,
«Τα κόκκινα γοβάκια φωτίσανε το ξέθωρο φουστάνι», «κι η αδελφή ένιωσε ν’
ανεβαίνει, …πιο πάνω.», «Το σπίτι άστραψε και γέμισε με το γέλιο της»
• προσωποποιήσεις:
π.χ. «πουλιά τρελά», «και η καρδιά της μεθυσμένη χόρευε».
ΕΙΚΟΝΕΣ, πολλές οπτικές και κινητικές:
όπως ο μικρός ήρωας, η κατασκευή των παπουτσιών, η κόρη του δασκάλου, της
αδελφής του κ.ά.
π.χ. «…Σκιά η αδερφή του που σήκωνε το τραπέζι. Την κοίταξε πιο προσεχτικά... Δεν
περπατούσε καμαρωτά»

61. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 59
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 59
Ειρήνη Μάρρα, «Τα κόκκινα λουστρίνια».
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1.1 Ποιο επάγγελμα έκανε ο νεαρός ήρωας;
1.2 Από πού φαίνεται ότι τον εκτιμούσαν για τη δουλειά που έκανε;
2. Για ποιο λόγο ήθελε να αγοράσει το δέρμα;
3. Βρείτε έναν ιδιωματισμό που να δηλώνει το φόβο του ήρωα, μήπως
αποκαλυφθούν τα αισθήματά του στους άλλους στην πρώτη ενότητα
του κειμένου.
4. Ποιο ήταν το πρόσωπο που τον ενδιέφερε; Πώς την περιγράφει και από ποια
στοιχεία του κειμένου καταλαβαίνουμε το ενδιαφέρον του γι’ αυτήν;
5. Ποιο γεγονός ήταν η αφορμή για να αλλάξει ο νεαρός την απόφασή του για
το δώρο που ετοίμαζε;
6. Ποια είναι τα στοιχεία που συγκρίνει ο ήρωας στο μυαλό του ώστε να
αποφασίσει τι θα κάνει τελικά;
7. Με ποια φράση δηλώνεται ότι ο νεαρός άλλαξε γνώμη; Γιατί το έκανε αυτό;
8. Ποιες μορφές αγάπης συγκρούστηκαν μέσα στην ψυχή του;
9. Βρείτε δύο μεταφορές και υπερβολές μέσα από το απόσπασμα.
10. Ποιους αφηγηματικούς τρόπους χρησιμοποιεί η συγγραφέας στο κείμενο;
Δώστε από ένα παράδειγμα για τον καθένα.
11. Ποια είναι η γλώσσα και το ύφος του κειμένου;
12. Προσπαθήστε να σκιαγραφήσετε το χαρακτήρα του ήρωα, αντλώντας
στοιχεία από το διήγημα.
13. Τι θα κάνατε εσείς, εάν ήσασταν στη θέση του;

62. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 60
Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 60
Βιβλιογραφία:
Θεοδωρίδου Τάντα, Νεοελληνικά παραδοσιακά επαγγέλματα.
Λαογραφική συλλογή από τη Βόρειο Ελλάδα, Φιλιππότης, Δράμα 1987.

63. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 61
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 61
«Τα Τσερκένια», του Κοσμά Πολίτη
(σσ. 32 - 34 του σχολικού βιβλίου).
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
• ένας ηλικιωμένος άντρας, πρόσφυγας στην Αθήνα, αφηγείται αναμνήσεις από τα
παιδικά του χρόνια στη Σμύρνη.
• αναφέρεται στο πέταγμα των χαρταετών (τσερκένια).
• καταγράφει στοιχεία από τη ζωή των λαϊκών ανθρώπων της Σμύρνης, αρχές 20ού
αιώνα.
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: «Θα σου μιλήσω για τα τσερκένια …ν’ αμολάρεις το τσερκένι σου»: Περιγραφή του
εθίμου του πετάγματος των χαρταετών, η σημασία και η σύνδεσή του με τη θρησκευτική
ζωή των κατοίκων της Σμύρνης.
2η
: «Ο Σταυράκης …Σπάνια όμως»: Η περιγραφή των παιχνιδιών που έπαιζαν τα παιδιά της
γειτονιάς.
3η
: «Τα τσερκένια δεν ήτανε σαν τα εδώ… καλό» : Περιγραφή του τρόπου κατασκευής των
τσερκρνιών.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
o το πέταγμα του χαρταετού στις αρχές του 20ου
αιώνα.
o η παιδική ηλικία και τα αυτοσχέδια παιχνίδια.
o τα στάδια τέλεσης του εθίμου.
ΤΟ ΠΕΤΑΓΜΑ ΤΩΝ ΧΑΡΤΑΕΤΩΝ ΣΤΗ ΣΜΥΡΝΗ
• αγαπητό έθιμο,
• συνολική η συμμετοχή του λαού,
• με μεγάλη διάρκεια (Καθαρά Δευτέρα – Κυριακή Βαΐων),
• με αυτοσχέδια παιχνίδια των παιδιών,
• αναφορά στον τρόπο κατασκευής των χαρταετών και τα σχέδιά τους,
• έντονο το θρησκευτικό στοιχείο: (χαρταετοί = άγγελοι - η σκηνή πετάγματος
χαρταετών = η σκηνή ανάληψης του Χριστού).

64. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 62
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 62
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
• Ομοδιηγητικός αφηγητής:
ο αφηγητής είναι το πρόσωπο της αφήγησης και συμμετέχει στην ιστορία ως βασικός
ήρωας και ως αυτόπτης μάρτυρας: ένας γέρος πρόσφυγας από τη Σμύρνη, ανακαλεί στη
μνήμη του εικόνες από την παιδική του ηλικία…
π.χ. «Θα σου μιλήσω για τα τσερκένια. Eίδες ποτέ σου πολιτεία να σηκώνεται ψηλά;»
• αυτοδιηγητικός αφηγητής:
Ο αφηγητής είναι ο βασικός ήρωας της ιστορίας. Αφηγείται σε πρώτο ρηματικό πρόσωπο
(πρωτοπρόσωπη και αυτοβιογραφική αφήγηση). Προσφέρει παραστατικότητα και
ζωντάνια.
π.χ. «Nα σου εξηγηθώ. Φαντάσου ένα καλαμένιο τόξο...»
Β. Η ΕΣΤΙΑΣΗ
• αφήγηση με εσωτερική εστίαση:
Γίνεται από το κύριο πρόσωπο της ιστορίας, τον γέρο πρόσφυγα Γιακουμή από τη Σμύρνη,
που αφηγείται όσα γνωρίζει μέσα από την προσωπική του αντίληψη: τα αφηγείται σε ένα
πρόσωπο βουβό.
π.χ. «Αυτά είχα να σου πω. Ήτανε θάμα να βλέπεις ολάκερη την πολιτεία …Έλα, πήγαινε
τώρα. Στο καλό.»
Γ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
Απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• αφήγηση: ο αφηγητής αφηγείται μια ιστορία με τη δική του φωνή, τις παιδικές του
αναμνήσεις.
π.χ. «Mα να σου πω την αμαρτία μου, εμένα μ’ άρεσε να γέρνει λιγάκι από τη μια.»
• περιγραφή: αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων και αφήγηση
καταστάσεων: στοιχεία από τη ζωή των λαϊκών ανθρώπων της Σμύρνης, αρχές 20ού
αιώνα.
π.χ. «Tο πιο φτηνό τσερκένι ήτανε ο Tούρκος: ένα μονοκόμματο κόκκινο χαρτί… και
μπακλαβουδάκια, χρώματα χρώματα», «Tο τσερκένι, λοιπόν, ήτανε ένα τόξο, που τέλειωνε
κάτω μυτερό… ούτε από τη μια μπάντα ούτε από την άλλη».
• σχόλιο: παρεμβολή σχολίων, σκέψεων, γνωμών από τον αφηγητή, έξω από τη ροή της
αφήγησης, που στοιχειοθετεί, όπως και η περιγραφή, μια επιβράδυνσή της.
π.χ. «O Σταυράκης … Mα χαραμίστηκε η ζωή του. Aς είναι... Που λες, θα γινότανε
σπουδαίος τσερκενάς.»

65. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 63
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 63
ΥΦΟΣ
• άμεσο, λυρικό, νοσταλγικό και συγκινητικό (αναφορά του αφηγητή στα
ευτυχισμένα παιδικά του χρόνια).
• λιτό, περιγραφικό, ζωντανό και παραστατικό.
• βιωματικό, με συναισθηματική φόρτιση και ένταση.
π.χ. «E, λοιπόν, ούτε είδες ούτε θα μεταδείς ένα τέτοιο θάμα. Aρχινούσανε την Kαθαρή
Δευτέρα...»
• με μελαγχολική διάθεση για μια εποχή που χάθηκε…
π.χ. «…Θα μου πεις, κι εδώ, την Kαθαρή Δευτέρα, βγαίνουνε κάπου εδώ γύρω κι
αμολάρουνε τσερκένια. Eίδες όμως ποτέ σου τούτη την πολιτεία ν’ αρμενίζει στα
ουράνια; Όχι. Eκεί, ούλα ήταν λογαριασμένα με νου και γνώση».
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, σχήματα λόγου):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή, φυσική.
• άμεση, αυθεντική και λαϊκή (από έναν απλό άνθρωπο της Σμύρνης).
π.χ. «..τράβαγες σπάγγο, τεζάρανε..»
• με τούρκικες λέξεις «αντάτι, ταρλάς» κ.α. και ιδιωματισμούς «κορωνίζανε, ξούριζε,
ίδια αγγέλοι» κ.α.
• προφορικότητα στον λόγο: «…Θα σου μιλήσω για τα τσερκένια …να σου
εξηγηθώ» κ.α.
• με αρκετές ασυνταξίες.
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ / ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ
• παρομοιώσεις: π.χ. «ίδιοι αγγέλοι κι αρχάγγελοι».
• μεταφορές: π.χ. «η πολιτεία ταξίδευε στον ουρανό», «πήχτρα ο ουρανός».
• υπερβολές: π.χ. «τόσο που δεν βρίσκανε τόπο τα πουλιά», «το κάθε σοκάκι δεμένο
με τον ουρανό».
• ασύνδετα σχήματα: π.χ. «Ο Σταυράκης άφηνε σπάγγο,… με δυνατές χεριές».

66. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 64
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 64
ΕΙΚΟΝΕΣ
πολλές παραστατικές και ζωντανές, οπτικές και κινητικές.
π.χ. «Aπό του Xατζηφράγκου ... κι από τον κάθε ταρλά του κάθε μαχαλά της πολιτείας,
αμολάρανε τσερκένια. Πήχτρα ο ουρανός. Tόσο, που δε βρίσκανε θέση τα πουλιά…»,
«Φαντάσου ένα καλαμένιο τόξο… Tον ντύνανε ύστερα με χαρτί, χοντρό ή πιο λιανό,
ανάλογα με το μπόι του τσερκενιού.».
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Να χωρίσετε το κείμενο σε ενότητες και να δώσετε έναν τίτλο στην καθεμία.
2. Ποια είναι τα συναισθήματα του αφηγητή για το έθιμο με τα τσερκένια;
3. Συγκρίνετε το έθιμο του πετάγματος των χαρταετών σήμερα, με το έθιμο όπως
παρουσιάζεται μέσα στο διήγημα.
4. Ποιες θρησκευτικές εικόνες συνδέονται με το πέταγμα των χαρταετών;
5. Να βρείτε τα σχήματα λόγου που υπάρχουν στην πρώτη παράγραφο (μεταφορά,
παρομοίωση, προσωποποίηση, υπερβολή). Τι προσφέρουν στην αφήγηση;
6. Ποιος είναι ο τύπος του αφηγητή και ποιο το είδος της εστίασης;
7. Βρείτε λέξεις ή φράσεις μέσα από το διήγημα που να τεκμηριώνουν ότι η γλώσσα
είναι απλή, λαϊκή, άμεση και αυθεντική από έναν απλό άνθρωπο της Σμύρνης.
8. Σχολιάστε το ύφος του αφηγητή με συγκεκριμένα παραδείγματα από το κείμενο.
Βιβλιογραφία:
Αναγνωστάκη Νόρα, «Κοσμάς Πολίτης», Η μεταπολεμική πεζογραφία, τόμ.7, Σοκόλης,
Αθήνα 1988, σελ. 252—309.
K. Mητσάκης, «Kοσμάς Πολίτης (1893-1971)», Nεοελληνική Πεζογραφία. H γενιά του '30,
Aθήνα, Eλληνική Παιδεία, 1977.

67. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 65
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 65
« Νινέτ», Ζωρζ Σαρρή
(σσ. 45 - 47 του σχολικού βιβλίου).
ΘΕΜΑ
Οι οικογενειακές σχέσεις και κυρίως, η σχέση μεταξύ μητέρας- κόρης, οι αγωνίες των
γονιών και η ανασφάλεια των παιδιών.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
• Αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα.
• Παρουσιάζει μια ξεπερασμένη για την εποχή μας μορφή ζωής, σύμφωνα με την
οποία, τα παιδιά των μεγαλοαστικών οικογενειών φοιτούσαν οικότροφα σε κολέγια
του εξωτερικού.
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: «Ξημέρωνε… θα ξυπνήσεις τη μικρή»: Το ταξίδι προς το Παρίσι και τα συναισθήματα
της Έμα για την κόρη της.
2η
: «Η μικρή δεν κοιμόταν ...σα μεγαλώσουν»: Όσα κρυφάκουσε η Νινέτ και τα
συμπεράσματα που έβγαλε.
3η
: «Η Νινέτ όμως… Καλημέρα μανούλα»: Το περιστατικό που είχε οδηγήσει τη Νινέτ σε
λανθασμένη πεποίθηση για την καταγωγή της.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• Η κρίση ταυτότητας ως γνώρισμα της εφηβικής ηλικίας.
• Οικογενειακές σχέσεις, οι αγωνίες και οι ανασφάλειες των παιδιών.
• Το πνεύμα του κοσμοπολιτισμού και οι επιλογές της οικογένειας (ταξίδια, κολέγια,
εσωτερική φοίτηση κ.λ.π.).
• Η αποκάλυψη ενός εφιαλτικού μυστικού της Νινέτ.
ΙΔΕΕΣ
• Η κρίση ταυτότητας ως γνώρισμα της εφηβικής ηλικίας.
• Η σχέση αγάπης μητέρας και παιδιού, η οποία είναι μεν αυτονόητη, αλλά συχνά η
επιβεβαίωσή της είτε με λόγια, είτε με πράξεις, βοηθάει καταλυτικά.

68. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 66
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 66
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ - ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
Νινέτ:
• έφηβη με λανθασμένη εντύπωση ότι είναι υιοθετημένη.
• με κρίση ταυτότητας, ανησυχίες και αμφιβολίες για τα συναισθήματα.
αγάπης των γονιών της προς αυτή.
• αφελής και ευκολόπιστη.
• ευαίσθητη και τρυφερή.
• πονηρή (προσποιείται ότι κοιμάται για να κρυφακούει…).
• με αισθήματα χαράς, πληρότητας, ευτυχίας και λύτρωσης, όταν διαλύονται οι
λανθασμένες υποψίες της.
Έμμα:
• τρυφερή, ευαίσθητη και συναισθηματική μητέρα.
• αυθόρμητη, εκδηλωτική και ευσυγκίνητη.
• δείχνει την αγάπη στο παιδί της με διάφορους τρόπους:
o τύψεις για την απόφασή της να τη στείλει εσώκλειστη σε κολέγιο.
o στενοχώρια και απελπισία για αυτή την επιλογή της ως λανθασμένη.
o κατηγορεί διαρκώς τον εαυτό της.
o αναπόληση τη γέννηση της κόρης της ως την πιο ευτυχή στιγμή της.
o παραδοχή της αδυναμία της και της αγάπης της για αυτή
• χαρούμενη και ευτυχισμένη μετά την επιβεβαίωση της αγάπης τους.
• η αφηγήτρια δεν επιτρέπει στιγμή στον αναγνώστη να αμφιβάλλει για τη μητρική
αγάπη της Έμμας στην κόρη της.
π.χ. «H απόφασή μου να την διώξω …βαραίνει την καρδιά μου, με απελπίζει…»,
«όμως κρυφή μου αδυναμία είναι η Nινέτ. Tην αγαπώ όσο κανέναν άλλο στον κόσμο.»
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
Α.Ο ΑΦΗΓΗΤΗΣ
• Ετεροδιηγητικός / παντογνώστης:
δε συμμετέχει η αφηγήτρια καθόλου στην ιστορία που διηγείται, αλλά γνωρίζει τα
πάντα (σκέψεις - συναισθήματα προσώπων) σε τρίτο πρόσωπο (τριτοπρόσωπη
αφήγηση).

69. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 67
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 67
π.χ. «…H μαμά έκλαιγε πάλι: «Διώχνω το παιδί μου», κι ύστερα να θυμάται τη μέρα
που το γέννησε πάνω στο μεγάλο κρεβάτι…»
Β. ΕΙΔΟΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ
• Αφήγηση χωρίς εστίαση ή μηδενική εστίαση:
η αφηγήτρια παρουσιάζει τις σκέψεις όλων των προσώπων της ιστορίας.
π.χ. «H Nινέτ μέσα από τις χαραμάδες των κλειστών ματιών της, με την καρδιά της να
φτερουγάει ακόμα, άρχισε να παραφυλάει την Έμμα, σαν να περίμενε να ανακαλύψει
ένα μυστικό πίσω από τους κρυφούς στεναγμούς της»
Γ.Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ:
1.Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
• in medias res:
Η αφήγηση αρχίζει από ένα καίριο περιστατικό της πλοκής, και στη συνέχεια, με
αναδρομική αφήγηση, αναφέρονται όσα προηγούνται χρονικά.
► Διακοπές της χρονικής αλληλουχίας:
• Αναδρομή / Ανάληψη:
η κανονική χρονική σειρά των συμβάντων διακόπτεται για να εξιστορηθούν γεγονότα του
παρελθόντος:
α. η γέννηση της Νινέτ σε μορφή αναπόλησης από την Έμα.
β. το περιστατικό που οδήγησε τη Νινέτ στην ψευδαίσθηση ότι είναι υιοθετημένη.
«Θυμόμουν με νοσταλγία τους πόνους της γέννας πάνω στο μεγάλο κρεβάτι… να κουνάει
χέρια και ποδαράκια»
«Nαι, εκεί στη Mοτοβίλοφσκα, ο παλιο-Kόλιας την έδειρε… ήταν μουχλιασμένο».
• Παρέκβαση / Εμβόλιμη αφήγηση:
προσωρινή διακοπή της φυσικής ροής των γεγονότων και αναφορά σε άλλο θέμα που
σχετίζεται με την υπόθεση του έργου:
Το όνειρο της Νινέτ: «Ήταν, λέει, σε μια απέραντη θάλασσα και γύρω της κόσμος … και
το στόμα της ήταν μπουκωμένο νερό»
Γ.2. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ
O χρόνος της αφήγησης μικρότερος από τον χρόνο της ιστορίας (συστολή του χρόνου) και
παρουσίαση συνοπτικά γεγονότα με μεγάλη διάρκεια:
• Επιτάχυνση:
Παρουσιάζει με μεγάλη συντομία γεγονότα που έχουν μεγάλη διάρκεια: (από τη γέννηση
της Νινέτ, στην εφηβική της ηλικία - παραλείπονται τα ενδιάμεσα χρόνια -)
Γ.3. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ
• Επαναληπτική: η αναδρομική αφήγηση.

70. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 68
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 68
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
• Αφήγηση:
παρουσιάζει τα γεγονότα που εκτυλίσσονται στο βαγόνι ενός τρένου που ταξιδεύει από
Αθήνα με προορισμό το Παρίσι.
• Περιγραφή:
αναπαράσταση του τοπίου μέσα από το βαγόνι του τρένου, η σκηνή της μητέρας με τον
αδελφό της κ.α.
π.χ. «…Σπίτια ομοιόμορφα με κεραμιδένιες δίριχτες σκεπές, καμινάδες…να κοιτούν την
ταχεία να περνά…»
• Διάλογος:
τα δύο αδέλφια (πρωτοπρόσωπη αφήγηση):
«— Έλα καλή μου, μη στενοχωριέσαι. …τίποτε…
— Όχι, Προσπέρ, δεν είναι το ίδιο. Eμένα κανένας δε με ξεφορτώθηκε. …με απελπίζει…»
• Σχόλιο:
παρεμβολή σχολίων, σκέψεων, γνωμών από τον αφηγητή, έξω από τη ροή της αφήγησης.
π.χ. «…άντρες, γυναίκες, … και να ονειρεύονται χώρες, πολιτείες, κάποιο άλλο περίχωρο
που ποτέ δε θα γνωρίσουν στη σύντομη ζωή τους.»
ΥΦΟΣ
• άμεσο, ζωντανό, παραστατικό και εξομολογητικό με τον διάλογο και την
περιγραφή των συναισθημάτων των προσώπων.
π.χ. «Θυμόμουν με νοσταλγία τους πόνους της γέννας… την ευτυχία που με
πλημμύρισε όταν έσφιξα στην αγκαλιά μου το μωρό μου, το θαύμα της ζωής».
• λυρικό και γλαφυρό λόγω των πολλών σχημάτων λόγου και του γλωσσικού
πλούτου που διαθέτει.
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, σχήματα λόγου):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• δημοτική με λίγους ιδιωματισμούς «φασκιώσει, άκρια, φτερουγάει».
• προσεγμένη και καλοδουλεμένη με πλούσιο λεξιλόγιο.
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ / ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ
• μεταφορές:
π.χ. «την ευτυχία που με πλημμύρισε», «...θα σου ανοίξω την καρδιά μου…», « οι λέξεις
τρυπώνουν βαθιά στο μυαλό της » κ.α.
• παρομοιώσεις:
π.χ. «…τις λέξεις που ο χαζο-Kόλιας τής έμπηξε σαν καρφιά στην καρδιά της», « άρχισε να

71. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 69
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 69
παραφυλάει την Έμμα, σαν να περίμενε να ανακαλύψει ένα μυστικό...».
• προσωποποιήσεις:
π.χ. «οι λέξεις..χαϊδεύουν τα μάγουλα της Nινέτ», «οι λέξεις..τρυπώνουν βαθιά στο μυαλό
της»
• επαναλήψεις:
π.χ. «H Nινέτ είναι το θαύμα της ζωής μου…», «H Nινέτ! Ποιο είναι το θαύμα της ζωής; H
Nινέτ!», «H μαμά έκλαιγε πάλι… κι εκείνο έκλαιγε...»
• κοσμητικά επίθετα:
π.χ. «οι λέξεις ελαφριές, πουπουλένιες, οι μαγικές λέξεις, κρυφούς στεναγμούς, το σκοτεινό
πέπλο» κ.α.
• ασύνδετο σχήμα:
π.χ. «Oι λέξεις ελαφριές, πουπουλένιες, στροβιλίζονται, χαϊδεύουν τα μάγουλα της Nινέτ,
τρυπώνουν βαθιά στο μυαλό της, στις σπηλιές όπου τα παιδιά καταχωνιάζουν της ζωής τα
καμώματα…»
ΕΙΚΟΝΕΣ: πλήθος από εικόνες πολύ ζωντανές,
• το τοπίο μέσα από το βαγόνι του τρένου.
• η μητέρα, ο θείος και η μικρή.
π.χ. «H Έμμα έκλαιγε στην αγκαλιά του αδερφού της…», «...Η Νινέτ αργά, περπάτησε
ως το παράθυρο, κοίταξε έξω και δάκρυα έτρεξαν στα χλωμά μάγουλά της…»
• ο διάλογος των δύο αδελφών.
• το όνειρο της Νινέτ: «Ήταν, λέει, σε μια απέραντη θάλασσα …κι εκείνη έκανε να
φωνάξει «βοήθεια» και το στόμα της ήταν μπουκωμένο νερό».
• το περιστατικό με τη μικρή και τον γέρο-Κόλια.

72. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 70
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 70
Ζωρζ Σαρρή, «Νινέτ»
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Το κείμενο ξεκινά με μια παράγραφο περιγραφής. Τι εξυπηρετεί η περιγραφή αυτή;
Τι στοιχεία μας δίνει;
2. Σκιαγραφήστε την προσωπικότητα της Έμμα, όπως αυτή εμφανίζεται στο
απόσπασμα.
3. Ποια συναισθήματα νομίζει η Νινέτ ότι τρέφει η μαμά της γι’ αυτήν; Έχει την ίδια
άποψη σε όλο το απόσπασμα; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.
4. Γιατί η Νινέτ βλέπει κακά όνειρα;
5. Με ποια σχήματα λόγου εκφράζεται η χαρά της Νινέτ για την αποκάλυψη;
6. Η αφήγηση μοιάζει χρονολογική με εξαίρεση δύο (2) αναδρομές στο παρελθόν που
παρεμβάλλονται. Ποιες είναι αυτές;
7. Ποιοι είναι οι αφηγηματικοί τρόποι του κειμένου; Δώστε από ένα παράδειγμα για
τον καθένα.
8. Βρείτε δύο εικόνες και δύο μεταφορές από απόσπασμα που σας δίνεται.
9. Συνεχίστε την ιστορία, γράφοντας τον διάλογο ανάμεσα σε μάνα και κόρη, μετά
την οριστική πια απαλλαγή της Νινέτ από τον εφιάλτη της υποτιθέμενης υιοθεσίας.
10. Η Νινέτ, μετά την αποκάλυψη της αληθινής καταγωγής της, εξομολογείται τις
σκέψεις και τα συναισθήματά της στο ημερολόγιό της. Συνεχίστε την ιστορία…
Βιβλιογραφία:
Κατσίκη – Γκίβαλου Άντα, «Ζωρζ Σαρή: Νινέτ», Το θαυμαστό ταξίδι. Μελέτες για την παιδική
λογοτεχνία, Πατάκης, Αθήνα 1995, σ. 148-151.
Χριστοδουλίδου Λουίζα, «Λειτουργία των αφηγηματικών δομών στη Νινέτ της Ζωρζ Σαρή»
Πρόσωπα και προσωπεία του αφηγητή στην ελληνική παιδική και νεανική λογοτεχνία της
τελευταίας τριακονταετίας, (επιμ. Γ. Παπαντωνάκης), εκδ. Πατάκης, Αθήνα, 2006, σελ. 305-328.

73. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 71
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 71
«Η Έξοδο», Γιάννης Βλαχογιάννης
(σσ. 74 - 75 του σχολικού βιβλίου).
ΘΕΜΑ
Η ηρωίδα μάνα Μεσολογγίτισσα, υποτασσόμενη στην κοινή μοίρα των υπερασπιστών του
Μεσολογγίου, επιλέγει τον έντιμο θάνατο από μια δουλική ζωή.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ΕΝΟΤΗΤΕΣ:
1η: «Το Μεσολόγγι... κι η μάνα δεν την έχει»: Η προετοιμασία για την Έξοδο.
2η: «Τραβούν αργά... Εδώ είμαι, μάνα»: Η Έξοδος
3η: «Μα κάποτε... Πάει και το Μεσολόγγι»: Η εξαφάνιση της Ανθής και η πτώση του
Μεσολογγίου.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• οι οριακές στιγμές των επιλογών: η ελευθερία πάνω από τη ζωή.
• μητρική αγάπη, αγάπη για την πατρίδα, επιβίωση.
• ύψιστο δείγμα αυτού του ηρωισμού είναι οι αγωνιστές του Μεσολογγίου.
ΙΔΕΕΣ - ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ
• το Μεσολόγγι ως σύμβολο αντίστασης και ελευθερίας.
• υψηλές έννοιες όπως αυτές της μητρικής αγάπης, της αξιοπρέπειας και της
αυτοθυσίας.
• ιερό καθήκον της χήρας μάνας είναι να αγωνιστεί και να προσφέρει τη ζωή της για
την ελευθερία της πατρίδας της.
• πόνο, θλίψη, πίκρα, απόγνωση αλλά και ψυχικό σθένος, αισιοδοξία και ελπίδα.
• Η κατακλείδα εξισώνει την άδικη απώλεια του κοριτσιού με την πτώση του
Μεσολογγίου.

74. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 72
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 72
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ – ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
Μάνα:
• χαροκαμένη, μόνη, βασανισμένη.
• σε άσχημη ψυχολογική κατάσταση και σε συνεχή σύγκρουση με τον εαυτό της
(πατρίδα ή παιδί).
• παρότι χήρα, δηλαδή απροστάτευτη, παίρνει το ρόλο του άντρα - προστάτη για χάρη
της κόρης της και παλεύει να κρατηθεί στη ζωή.
• ανήκει στον άμαχο πληθυσμό, αλλά πρέπει να πολεμήσει ως άντρας.
• τρυφερή και καλή μάνα.
• παρά τη γλυκιά γυναικεία της όψη γίνεται τρομακτική για να φοβίσει τον εχθρό.
• τραγική φιγούρα: η καρδιά της σπαράζει βλέποντας το παιδί της να αργοπεθαίνει…
π.χ. «Νύχτα, σκοτάδι. Η χήρα στα τυφλά ψηλαφώντας ηύρε το δέμα με τα ρούχα τ’
άχαρα του μακαρίτη ανδρός της. Η μπόμπα η τούρκικη τον έκοψε στα δυο… η κατάρα
θέρισαν κάθε δικό της, γύρω της», «Τότε ξύπνησε της θυγατέρας ο καημός μες στην
καρδιά της. — Ανθή!, φώναξε και πάλι φώναξε…».
ΎΦΟΣ
• υψηλό (αναφορά σε υψηλές έννοιες όπως της μητρικής αγάπης, της αυτοθυσίας και
της αγάπης για την πατρίδα).
• απλό, άμεσο, ζωντανό, παραστατικό και γλαφυρό, με έντονη την παρουσία
σχημάτων λόγου.
• με συναισθηματική φόρτιση και ένταση.
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, σχήματα λόγου):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• δημοτική, απλή, κατανοητή με χρήση καθημερινού λεξιλογίου της εποχής.
• με κάποιους ιδιωματισμούς «τοιμάζεται, ηύρε, ζυγώνει» κ.α.
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ / ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ
• μεταφορές πολλές:

75. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 73
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 73
π.χ. «της πείνας το θεριό είναι ανίκητο», «βαστάξου εσύ με την καρδιά σου».
• προσωποποιήσεις: «ζυγώνει η ώρα»
• παρομοιώσεις: «σαν άγιο λείψανο»
• αντιθέσεις έντονες:
ζωή - θάνατος, αποκλεισμός- ελευθερία, αδυναμία ηρωίδων - ισχύς αντιπάλων.
• κοσμητικά επίθετα:
π.χ. «στολή λεβέντικη και ματόβαφη, άγιο λείψανο»
ΕΙΚΟΝΕΣ: πολλές και έντονες
• η εικόνα του θανάτου του άντρα της χήρας
• η χήρα που ετοιμάζεται για τη μάχη, η μικρή,
• η χήρα κατά την έξοδο που πολεμά τους εχθρούς με το σπαθί κ.α.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΑΦΗΓΗΤΗ
• Ετεροδιηγητικός και «παντογνώστης» αφηγητής:
ο αφηγητής δεν συμμετέχει καθόλου στην ιστορία που διηγείται και γνωρίζει τα πάντα,
ακόμα και τις πιο απόκρυφες σκέψεις των ηρώων. Η αφηγηματική φωνή παρουσιάζει την
ιστορία σε τρίτο πρόσωπο (τριτοπρόσωπη αφήγηση).
«Το Μεσολόγγι τώρα τοιμάζεται να βγει, με το σπαθί. Τοιμάζεται κι η χήρα Μάνθα, η
Μεσολογγίτισσα, να βγει κι αυτή. O Τούρκος α’ νικήθηκε χίλιες φορές, της πείνας το θεριό
είν’ ανίκητο. Έτσι ο λαός, μαζί με τη Φρουρά, πήρανε την απόφαση…»
Β. Η ΕΣΤΙΑΣΗ
• Αφήγηση χωρίς εστίαση ή μηδενική εστίαση:
ο αφηγητής γνωρίζει τα πάντα ακόμη και τις σκέψεις όλων των προσώπων της ιστορίας.
Αντιστοιχεί στην αφήγηση με παντογνώστη αφηγητή και γίνεται σε γ΄ πρόσωπο.
«Την κόρη της σηκώνει από το στρώμα… μα στην αγκαλιά να τη σηκώσει δεν μπορεί.
Τέτοια δύναμη κι η μάνα δεν την έχει.»
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
Γ.1. H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ/ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
► Διακοπές της χρονικής αλληλουχίας:
Κατά τη διάρκεια της αφήγησης παραβιάζεται η αλληλουχία της να παρεμβάλλονται
διάφορες αναδρομές (ή αναλήψεις) ή και πρόδρομες αφηγήσεις (ή προλήψεις) Δηλαδή:
• Αναδρομή / Ανάληψη:
τεχνική κατά την οποία διακόπτεται η κανονική χρονική σειρά των συμβάντων για να
εξιστορηθούν γεγονότα του παρελθόντος.

76. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 74
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 74
«…Η μπόμπα η τούρκικη τον έκοψε στα δυο, μόλις άρχιζε η πολιορκία. Κι αυτό μονάχα;
Το βόλι, το σπαθί, της αρρώστιας η οργή, της πείνας η κατάρα θέρισαν κάθε δικό της, γύρω
της.»
► Συχνά στην αφήγηση συναντούμε κάποια προειδοποιητικά στοιχεία για την εξέλιξη.
Αυτά είναι:
• Προοικονομία / Πρόληψη:
τεχνική κατά την οποία ο αφηγητής δίνει κάποια προειδοποιητικά στοιχεία (κάπως αόριστα
βέβαια) για το τι πρόκειται να ακολουθήσει.
«Έρημη η χήρα, έρημη με την Ανθή την κόρη της …από την πείνα αγνώριστη, φάντασμα
ζωντανό, κι ήμερο κι ιλαρό σαν άλλου κόσμου πλάσμα.», «Η χήρα σκύβει για στερνή
φορά, κι άγρια και βραχνερά την άμοιρη μικρούλα θέλει να ορμηνέψει.»
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• Αφήγηση:
ο αφηγητής αφηγείται μια ιστορία με τη δική του φωνή ή δανείζεται τη φωνή άλλων
προσώπων.
π.χ. «Η χήρα ντυμένη βρίσκεται με τη στολή, τη λεβέντικη και τη ματόβαφη τ’ αντρός
της… Και τώρα πόσα γέλια θ’ άκουγε, μέρα έτσι να την έβλεπε κανείς.»
• Διάλογος:
τα διαλογικά μέρη σε ευθύ λόγο και σε πρώτο πρόσωπο. Δίνει γοργότητα στο ύφος,
θεατρικότητα και ζωντάνια στην αφήγηση :
« Πού είσαι, Ανθή;
— Εδώ είμαι, μάνα.»
• Περιγραφή:
αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων, η αφήγηση καταστάσεων.
π.χ. « Η χήρα ντυμένη βρίσκεται με τη στολή, τη λεβέντικη και τη ματόβαφη τ’ αντρός της.
Τη φύλαγε σαν άγιο λείψανο, τόσον καιρό… Κι έχει στη μέση της ζωσμένο το σπαθί…»
• Σχόλιο:
O αφηγητής, αν και δε συμμετέχει στη δράση, παρακολουθεί συγκινημένος όσα
διαδραματίζονται στο Μεσολόγγι.
π.χ. «Η μπόμπα η τούρκικη τον έκοψε στα δυο, μόλις άρχιζε η πολιορκία. Κι αυτό
μονάχα;…», «…Του κάκου! Η Ανθίτσα πάει πια! Πάει και το Μεσολόγγι.».

77. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 75
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 75
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ:
1. Να βρείτε τα δραματικά σημεία του κειμένου και να δείξετε την κλιμάκωσή τους ως
τη λύση.
2. Να εντοπίσετε τις λέξεις ή τις φράσεις που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας για να
φορτίσει συναισθηματικά το λόγο του.
3. Να σκιαγραφήσετε την ηρωίδα - μάνα.
4. Τι τύπο αφηγητή και τι είδους εστίαση χρησιμοποιεί ο συγγραφέας;
5. Βρείτε και περιγράψτε μια εικόνα του κειμένου.
6. Ποιο σημείο από το διήγημα σας άρεσε περισσότερο και γιατί;
7. Ποια συναισθήματα σας προκαλεί η δραματική ιστορία της ηρωίδας - μάνας;
Βιβλιογραφία:
Νέα Εστία, τόμ.44, τχ.515 (Χριστούγεννα 1948: Αφιέρωμα στον Βλαχογιάννη).

78. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 76
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 76
Διδώ Σωτηρίου, «Ταξίδι χωρίς επιστροφή»
(σσ.136-138 του σχολικού βιβλίου).
ΘΕΜΑ
Οι αντιδράσεις μιας οικογένειας Ελλήνων που ζει στη Σμύρνη, λίγο πριν από την
πυρπόλησή της και τον ξεριζωμό των Ελλήνων.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
• Η ευτυχισμένη ζωή των Ελλήνων της Μικράς Ασίας πριν την μικρασιατική
καταστροφή.
• Ο ξεριζωμός του Μικρασιατικού Ελληνισμού από τις εστίες του το 1922.
• Το αντιπολεμικό κλίμα
• Η συμπεριφορά των ανθρώπων, οι σκέψεις και τα συναισθήματά τους στις κρίσιμες
στιγμές της ζωής του.
• Χρόνος: καλοκαίρι 1922.
• Τόπος: Μπουτζάς (προάστιο της Σμύρνης) και η Σμύρνη.
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: «Δεν πρόλαβε…κρύβουμε τα χειμωνιάτικα»: Η απόφαση του Γιάγκου να στείλει τη
γυναίκα του και την ανιψιά του στην Αθήνα.
2η
: «Πήγαινε κι εσύ…. Να τη φτιάχναν και γιατί;»: Η αποστολή της Αλίκης και τα
συναισθήματά της.
3η
: «Όταν φτάσαμε στην οδό…τα νέα από το μέτωπο είναι άσχημα»: Το κλίμα που
επικρατεί στο σπίτι της Αλίκης και η αντίδραση των γονιών της στο άκουσμα της φυγής
της.
4η
: «Η αισιοδοξία όλου του κόσμου…φύλαγε το μέλλον»: Η Αλίκη αποχαιρετά την
οικογένειά της.

79. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 77
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 77
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ – ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
Διαφορετικοί ανθρώπινοι τύποι με διαφορετικές αντιδράσεις, αλλά κοινή η μοίρα του
πρόσφυγα.
Αλίκη:
• μια έφηβη αντιμέτωπη για πρώτη φορά με τα δεινά του πολέμου,
• τρυφερή και καλή με την οικογένειά της,
• με παιδική αγνότητα,
• ονειροπόλα, καθώς φαντάζεται έναν κόσμο ειρηνικό,
• ευσυγκίνητη, ευαίσθητη και συναισθηματική,
• αρκετά ώριμη και υπεύθυνη με ανησυχίες και αγωνία για το μέλλον,
• προσγειωμένη στην πραγματικότητα και συνειδητοποιημένη για τους λόγους φυγής
από τη Σμύρνη,
• με ψυχολογικές μεταπτώσεις:αρχικά νιώθει τρόμο, φόβο, ανασφάλεια και θλίψη για
την βίαιη φυγή της από την πατρίδα, θυμό και οργή για τον πόλεμο, αλλά μετά
νιώθει θάρρος και ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον.
Θείος Γιάγκος:
• ώριμος και συνειδητοποιημένος,
• καλός οικογενειάρχης (στηρίζει τη γυναίκα του και φροντίζει τη δουλειά του),
• ψύχραιμος και λογικός.
Θεία Ερμιόνη:
• ευαίσθητη και συναισθηματική,
• γενναιόδωρη προς την ανιψιά της,
• σωστή και καλή σύζυγος,
• απελπίζεται στην αρχή, αλλά προσπαθεί να λειτουργήσει λογικά.
Πατέρας Αλίκης:
• με υπέρμετρη αισιοδοξία, καθώς δεν εκτιμά την κρισιμότητα των συνθηκών.
Μητέρα Αλίκης:
• απαισιόδοξη και προβληματισμένη,
• δεν εμπιστεύεται τον άντρα της.
Αδέλφια:
• αισιόδοξα και χαρούμενα.
Αξιωματικοί του Ελληνικού Στρατού:
• επιπόλαιοι.

80. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 78
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 78
ΑΝΤΙΠΟΛΕΜΙΚΟ ΚΛΙΜΑ
Ταραχή και οργή από την Αλίκη γιατί, αδυνατεί να καταλάβει τον παραλογισμό του
πολέμου, του ξεριζωμού, την καλλιέργεια της έχθρας να μην μπορούν οι άνθρωποι να
συμβιώσουν ειρηνικά.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΑΦΗΓΗΤΗ
• ομοδιηγητικός αφηγητής:
ο αφηγητής είναι πρόσωπο της αφήγησης και συμμετέχει στην ιστορία ως βασικός ήρωας
και ως αυτόπτης μάρτυρας. Η συγγραφέας εκφράζει τα προσωπικά της βιώματα.
Β. Η ΕΣΤΙΑΣΗ
• αφήγηση με εσωτερική εστίαση:
η αφήγηση γίνεται από ένα από τα πρόσωπα της ιστορίας που αφηγείται όσα γνωρίζει μέσα
από την προσωπική του αντίληψη (οπτική γωνία / σκοπιά).
π.χ. «Εκείνη τη στιγμή μου φάνηκε πως άνοιξαν δυο πελώρια παράθυρα και μπήκε φως,
αέρας και ήλιος μέσα στην μικρή ψυχή μου που πνιγότανε … και την κοίταξα με μάτια
δακρυσμένα και γεμάτα αγάπη. Πήρα την πολύτιμη σακουλίτσα και την κυρα - Χρυσή και
τρέξαμε για το σταθμό.»
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
Γ.1. H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ/ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ:
• in medias res:
Η αφήγηση δεν παρακολουθεί την χρονική ακολουθία των γεγονότων του μύθου και δεν τα
παρουσιάζει στη χρονική τους σειρά και αλληλουχία. Αρχίζει από ένα καίριο περιστατικό
της πλοκής, και στη συνέχεια, με αναδρομική αφήγηση, αναφέρονται όσα προηγούνται
χρονικά.
► Διακοπές της χρονικής αλληλουχίας:
Κατά τη διάρκεια της αφήγησης παραβιάζεται η αλληλουχία της και παρεμβάλλεται:
• Αναδρομή / Ανάληψη:
τεχνική κατά την οποία διακόπτεται η κανονική χρονική σειρά των συμβάντων για να
εξιστορηθούν γεγονότα του παρελθόντος.
π.χ. Εκεί που η αφηγήτρια σκέφτεται: «όταν μ’έστελναν μακριά από το σπίτι μου… στην
καρδιά».
Γ.2. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ
• Επιβράδυνση: τεχνική με την οποία ο συγγραφέας διευρύνει τον χρόνο της αφήγησης.
Γεγονότα που έχουν μικρή διάρκεια στην πραγματικότητα παρουσιάζονται εκτεταμένα
στην αφήγηση.

81. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 79
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 79
π.χ. Το ήρεμο τοπίο της Σμύρνης εντείνει την αγωνία: «Σ’ όλη τη διαδρομή, , καθώς
αγκομαχούσε το τρενάκι του Μπουτζά για να φτάσει στη Σμύρνη…το κέφι των εύθυμων
Σμυρνιών, για να τραγουδούν και ν’ αγαπούνε…»
Γ.3. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ
• Μοναδική αφήγηση: η αφήγηση αυτού που έγινε μία φορά.
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ
απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• Αφήγηση: ο αφηγητής αφηγείται μια ιστορία με τη δική του φωνή ή δανείζεται τη
φωνή άλλων προσώπων.
π.χ.«Όταν έφυγε ο θείος Γιάγκος, η θεία μου έμεινε εκεί στη θέση της, απολιθωμένη,
άβουλη, νεκρή. Ύστερα την έπιασε πάλι το στομάχι της… Για λίγη ώρα πάλευε
αναποφάσιστη: «Να κατέβω στο σπίτι; να μην κατέβω;».
• Περιγραφή: αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων, η αφήγηση
καταστάσεων.
π.χ. «Σ’ όλη τη διαδρομή, καθώς αγκομαχούσε το τρενάκι του Μπουτζά για να φτάσει στη
Σμύρνη… Εδώ κι εκεί αμέριμνοι οι χωρικοί με τις κουνιστές τους βράκες, σκάλιζαν τη γης
και όργωναν τ’ αμπέλια… για να τραγουδούν και ν’ αγαπούνε…»
• Διάλογος: τα διαλογικά μέρη σε ευθύ λόγο και σε πρώτο πρόσωπο. Δίνει γοργότητα
στο ύφος, θεατρικότητα και ζωντάνια στην αφήγηση.
π.χ.«Το παιδί φεύγει ταξίδι με τη θεία του και την οικογένεια τον Γεράσιμου.
— Μπα; και πως τώρα δα, στα καλά καθούμενα;
— Μα, ως λένε, δεν είναι κι εντελώς καλά καθούμενα. Κάτι, τα νέα απ’ το μέτωπο
είναι άσχημα.
— Άσχημα;»
• Εσωτερικός μονόλογος:
π.χ. «Μέσα μου πάλευε η συγκίνηση με την οργή. Γιατί πάλι αυτή η αναταραχή κι η
τρικυμία; …είτε Τούρκος ήταν είτε Έλληνας;»

82. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 80
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 80
ΎΦΟΣ:
• απλό, βιωματικό, με συναισθηματική φόρτιση και ένταση (κυρίως στα σημεία που
παρουσιάζονται οι σκέψεις και τα συναισθήματα της Αλίκης).
π.χ. «Εκείνη τη στιγμή μου φάνηκε πως άνοιξαν δυο πελώρια παράθυρα και μπήκε φως,
αέρας και ήλιος μέσα στην μικρή ψυχή μου που πνιγότανε… Γύρισα μόνο και την
κοίταξα με μάτια δακρυσμένα και γεμάτα αγάπη».
• ζωντανό και γλαφυρό από το πλήθος των σχημάτων λόγου και από κοσμητικά
επίθετα:
π.χ. «Σ’ όλη τη διαδρομή, καθώς αγκομαχούσε το τρενάκι του Μπουτζά για να φτάσει
στη Σμύρνη, αγκομαχούσε κι η καρδιά μου από αγωνία…».
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, σχήματα λόγου):
I.ΓΛΩΣΣΑ
• απλή, δημοτική, άμεση και παραστατική.
• με λίγους μικρασιάτικους ιδιωματισμούς «σουλήνες».
• με μικρές προτάσεις.
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ / EΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ
• Μεταφορές:
«με μάτια γεμάτη αγάπη», «σύννεφα στην καρδιά», «μπήκε φως, αέρας, ήλιος μέσα
στην μικρή ψυχή μου που πνιγότανε», «Τα μάτια μου παίζανε νευρικά αρπάζοντας
εκείνες τις όλο γαλήνη εικόνες του ήρεμου τοπίου…».
• Προσωποποιήσεις:
π.χ.«με φωνή συγκινημένη», «αγκομαχούσε το τρενάκι»,«τα χώματα που ρουφούσαν
ηδονικά τα τρεχούμενα λαχταριστά νερά..», «τ’ αμπέλια που θα πότιζαν αύριο με το
χυμό τους το κέφι των εύθυμων Σμυρνιών».
• Αντιθέσεις:
Η ήρεμη ειρηνική ζωή σε αντίθεση με την ταραχή του πολέμου. Μέσα από τις αντιθέσεις
προβάλλεται η αισιόδοξη πλευρά της ζωής στα νέα δεδομένα.
• Κοσμητικά επίθετα:
«ήρεμο τοπίο, πλούσιο καρπό, κοκκινόμαυρα χώματα, αφράτο χορτάρι, κουνιστές βράκες,

83. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 81
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 81
εύθυμοι Σμυρνιοί, πελώρια παράθυρα» κ.α.
ΕΙΚΟΝΕΣ:
Πολλές, όπως: η εικόνα της Ερμιόνης, η ετοιμασία για τη φυγή, η εικόνα του φυσικού
τοπίου από το τρένο, η εικόνα του αποχαιρετισμού κ.α.
π.χ. «Σ’ όλη τη διαδρομή… τις όλο γαλήνη εικόνες του ήρεμου τοπίου: τα περιβόλια με τα
δέντρα, που τα κλαριά τους γέρνανε ως κάτω απ’ τον πλούσιο καρπό … για να τραγουδούν
και ν’ αγαπούνε…»
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΟΛΕΜΟΥ (γενικά):
• βίαιος εκπατρισμός και ξενιτιά.
• εγκατάλειψη σπιτιών, πατρίδων, περιουσιών και αποχωρισμοί.
• σφαγές, λεηλασίες και καταστροφές.
• φόβος, ανασφάλεια και ψυχικά τραύματα.

84. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 82
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 82
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Να γράψετε περιληπτικά το νόημα (σε 10 σειρές περίπου).
2. Χωρίσετε το κείμενο σε ενότητες και γράψετε έναν τίτλο σε καθεμιά.
3. Ποιος είναι ο αφηγητής και σε ποιο πρόσωπο γίνεται η αφήγηση; Αναφέρετε ένα χωρίο
από το κείμενο, ως παράδειγμα.
4. Να βρείτε τα σχήματα λόγου στις παρακάτω προτάσεις:
«η θεία μου έμεινε εκεί στη θέση της, απολιθωμένη, άβουλη, νεκρή»,
«μπήκε φως, αέρας και ήλιος μέσα στη μικρή ψυχή μου που πνιγότανε»,
«καθώς αγκομαχούσε το τρενάκι του Μπουτζά»,
«Γιατί να καίγονται πάλι τα σπίτια τους και τα σπαρτά τους και οι ελπίδες τους»,
«…και τα σταχτιά σύννεφα στην καρδιά».
5. «Μέσα μου πάλευε… και γιατί;» Ποια αντιφατικά συναισθήματα πλημμυρίζουν την
ψυχή της ηρωίδας και τι είδους χαρακτήρα αποκαλύπτουν;
6. Προσπαθήστε να εξηγήσετε την αντίδραση της οικογένειας της Αλίκης στην βίαιη
φυγή της από τον τόπο της για την Αθήνα;
7. Σχολιάστε τη γλώσσα και το ύφος που χρησιμοποιεί η συγγραφέας δίνοντας
παραδείγματα μέσα από το απόσπασμα.
8. Σε ποια σημεία του κειμένου υπάρχει η αφηγηματική τεχνική της αναδρομής και της
επιβράνδυνσης; Τι πετυχαίνει με αυτές η συγγραφέας;
9. Ποιοι είναι οι αφηγηματικοί τρόποι που χρησιμοποιεί η Δ.Σωτηρίου; Βρείτε τον
αφηγηματικό τρόπο της περιγραφής.
10. Προσπαθήστε να τοποθετήσετε τον εαυτό σας στη θέση της Αλίκης και να περιγράψετε
τους φόβους και τις ανησυχίες σας.
Βιβλιογραφία:
Βαρίκας Βάσος, «Το χρονικό μιας εποχής. Διδώ Σωτηρίου: Ματωμένα Χώματα», Συγγραφείς
και κείμενα, Α΄, (1961-1965), σ.90-92. Αθήνα, Ερμής, 1975.

85. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 83
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 83
Πρωινό Άστρο - Γιάννης Ρίτσος
(σσ. 168 - 169 του σχολικού βιβλίου).
«Στην κόρη μου ΕΡΗ».
Κοριτσάκι μου, θέλω να σου φέρω
τα φαναράκια των κρίνων
να σου φέγγουν τον ύπνο σου.
Θέλω να σου φέρω
ένα περιβολάκι
ζωγραφισμένο με λουλουδόσκονη
πάνω στο φτερό μιας πεταλούδας
για να σεργιανάει το γαλανό όνειρό σου.
Θέλω να σου φέρω
ένα σταυρουλάκι αυγινό φως
δυο αχτίνες σταυρωτές απ’ τους στίχους μου
να σου ξορκίζουν το κακό
να σου φωτάνε
μη μου σκοντάψεις, κοριτσάκι,
έτσι γυμνόποδο και τρυφερό
στ’ αγκάθι κ’ ενός ίσκιου.
Κοιμήσου.
Να μεγαλώσεις γρήγορα.
Έχεις να κάνεις πολύ δρόμο, κοριτσάκι,
κ’ έχεις δυο πεδιλάκια μόνο από ουρανό.
Κοιμήσου.
Το πρόσωπο της μητερούλας φέγγει
πάνω απ’ τους ρόδινους λοφίσκους του ύπνου σου
εαρινό φεγγάρι
ανάμεσα από τα στάχυα της έγνοιας της

86. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 84
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 84
και τα τριαντάφυλλα των τραγουδιών μου.
Κοιμήσου, κοριτσάκι.
Είναι μακρύς ο δρόμος.
Πρέπει να μεγαλώσεις.
Είναι μακρύς
μακρύς
μακρύς ο δρόμος.
ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
• Το ποίημα έγραψε ο Γιάννης Ρίτσος για την κόρη του Έρη το 1955.
• Αναφέρεται σε όλη την διαδικασία του ύπνου.
• Το δικό μας απόσπασμα αναφέρεται στα όνειρα...
• Πρόκειται για ένα αργό, ήρεμο και γλυκό τραγούδι, στο άκουσμα του οποίου
αποκοιμιούνται τα μικρά παιδιά.
Ο ποιητής - πατέρας τραγουδά με αυτό την αγάπη του, περιγράφοντας το
συναίσθημα της πληρότητας που έφερε στη ζωή του η γέννηση της
κόρης του.
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
• 19 αυτοτελείς ενότητες.
• περιέχει το όραμα ενός δικαιότερου και ειρηνικότερου κόσμου.
• Το απόσπασμα αυτό του ποιήματος, αποτελεί μια ενιαία θεματική ενότητα που
εκφράζει τα συναισθήματα αγάπης και φροντίδας ενός στοργικού πατέρα.
• Η πρώτη αυτή ενότητα χωρίζεται σε δύο υποενότητες:
1η
ενότητα: στροφές 1- 3: οι υποσχέσεις του πατέρα προς την κόρη του.
2η
ενότητα: στροφές 4- 6: ο πατέρας προειδοποιεί την κόρη του για το μακρύ δρόμο
της ζωής.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• Πατρότητα: χαρά, τρυφερότητα, στοργή, ευθύνη.
• Νανούρισμα βρέφους με ευχές, υποσχέσεις και δώρα.
ΒΑΣΙΚΟ ΜΗΝΥΜΑ
Η τρυφερότητα και η ανάγκη που έχουμε να αγαπάμε και να μας αγαπάνε, να εκφράζουμε
την αγάπη αυτή και να ελπίζουμε για το καλύτερο...

87. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 85
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 85
Ο ΠΟΙΗΤΗΣ - ΠΑΤΕΡΑΣ ΝΑΝΟΥΡΙΖΕΙ ΤΗΝ ΚΟΡΗ ΤΟΥ
• θέλει να της προσφέρει πολλά δώρα / φυλαχτά για την προστατεύσει στον ύπνο της
αλλά και στη ζωή της: «τα φαναράκια των κρίνων, ένα περιβολάκι με
λουλουδόσκονη, ένα σταυρουδάκι από φως, δύο αχτίνες από τους στίχους του».
• την προειδοποιεί για τις δυσκολίες της ζωής.
• της υπόσχεται ότι η μητέρα θα φροντίζει της για τις υλικές ανάγκες, και ο ίδιος την
ομορφιά και την πνευματική ολοκλήρωση μέσω των τραγουδιών του.
Η ΕΓΝΟΙΑ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΤΟΥ
Θέλει να το προστατεύσει από κάθε μελλοντικό κίνδυνο:
• «να σου ξορκίσουν το κακό»: με ένα σταυρουδάκι με φως και αχτίνες από τους
στίχους του.
• «μη μου σκοντάψεις κοριτσάκι...στ΄αγκάθι κ΄ενός ίσκιου»: αγκάθι = πόνος, ίσκιος =
κάτι σκοτεινό και δυσάρεστο → λέξεις φορτισμένες με αρνητική σημειολογία →
εκφράζει την αγωνία και την ανησυχία του για το παιδί του.
• οι έγνοιες: σαν στάχυα της μητερούλας και σαν τριανταφυλλένια τραγούδια του
πατέρα - ποιητή (τριαντάφυλλα = το πνεύμα).
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
Ο πατέρας - ποιητής:
• ο πρωταγωνιστής του ποιήματος.
• υπεύθυνος και ώριμος πατέρας (την προϊδεάζει για τον μακρύ και δύσκολο δρόμο
της ζωής).
• τρυφερός και στοργικός: υποκοριστικά ουσιαστικά «κοριτσάκι, πεδιλάκια…»,
χρήση κτητικής αντωνυμίας «κοριτσάκι μου…» και χρήση εικόνων «να σου φέρω
τα φαναράκια των κρίνων…»
• προστατευτικός και γλυκός (δείχνει την αγάπη του από τις ευχές για την προστασία
της και την καλοτυχία της).
Τα άλλα πρόσωπα:
βουβά, η μητέρα του μωρού και το ίδιο το μωρό.
Η μητέρα του μωρού: αναφέρεται από τον ίδιο τον ποιητή.

88. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 86
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 86
• όμορφη (την παρομοιάζει με εαρινό φεγγάρι).
• τρυφερή, γλυκιά και καλή μάνα, καθώς αγωνιά για το μωρό της και φροντίζει να
καλύπτει όλες του τις ανάγκες, την πείνα, τη δίψα και τον πόνο.
ΥΦΟΣ
• υποτονικό (οι εξωπραγματικές εικόνες δημιουργούν ονειρική ατμόσφαιρα,
εναρμονισμένη με του ύπνο του μωρού).
• γλαφυρό και λυρικό: (με εικόνες, επίθετα, υποκοριστικά, σχήματα λόγου,
μεταφορές και παρομοιώσεις).
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, σχήματα λόγου):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή, δημοτική, χωρίς ιδιωματισμούς.
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ:
• Μεταφορές:
π.χ. «φαναράκι των κρίνων», «φέγγουν τον ύπνο σου», «γαλανό όνειρο», «δυο
πεδιλάκια μόνο από ουρανό», «το πρόσωπο της μητερούλας φέγγει», «στάχυα της
έγνοιας της», «τα τριαντάφυλλα των τραγουδιών μου» κ.α.
• Επαναλήψεις:
το στοιχείο του φωτός: «φαναράκια, φέγγει, φεγγάρι, φωτάνε», το επίθετο «μακρύς»: (η
πορεία του ανθρώπου προς την ωρίμανση και τη γνώση με δύσκολες στιγμές).
• Προσωποποίηση:
π.χ. «ένα περιβολάκι…για να σεργιανάει το γαλανό όνειρό σου».
• Παρομοίωση:
το πρόσωπο της μητέρας με: «εαρινό φεγγάρι».
ΕΙΚΟΝΕΣ, πολλές όπως:
• Η εικόνα του φωτός (φαναράκια, φέγγουν, φεγγάρι κ.α.), του περιβολιού, της
πεταλούδας, του βρέφους, της μητέρας και των λουλουδιών (κρίνοι,
λουλουδόσκονη, τριαντάφυλλα).

89. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 87
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 87
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΑΦΗΓΗΤΗ
• Ομοδιηγητικός αφηγητής:
Ο πατέρας-ποιητής είναι ο αφηγητής και συμμετέχει στην ιστορία ως βασικός ήρωας.
Έχουμε πρωτοπρόσωπη αφήγηση, καθώς μιλάει στην κόρη του.
π.χ. «Κοριτσάκι μου, θέλω να σου φέρω τα φαναράκια των κρίνων...».
Β. ΕΙΔΟΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ
• Αφήγηση με εσωτερική εστίαση:
η αφήγηση γίνεται από το βασικό πρόσωπο της ιστορίας, τον πατέρα – ποιητή.
Απευθύνεται στην κόρη του και της λέει, όσα γνωρίζει και πιστεύει μέσα από την
προσωπική του αντίληψη (οπτική γωνία / σκοπιά).
π.χ. «Το πρόσωπο της μητερούλας φέγγει…τα τριαντάφυλλα των τραγουδιών μου».
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
Γ.1. H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ / ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
• Eυθύγραμμη αφήγηση: Ο αφηγητής - ποιητής - πατέρας παρουσιάζει τα γεγονότα
σύμφωνα με τη χρονική τους σειρά και τάξη.
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ:
απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• Αφήγηση:
ο αφηγητής αφηγείται την ιστορία με τη δική του φωνή, καθώς απευθύνεται ο ίδιος (που
είναι και ο πατέρας) στο παιδί του.
π.χ. «Το πρόσωπο της μητερούλας φέγγει πάνω απ’ τους ρόδινους λοφίσκους του ύπνου
σου…και τα τριαντάφυλλα των τραγουδιών μου».
• Περιγραφή:
αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων και η αφήγηση καταστάσεων (το περιβόλι,
η μάνα κ.α.).
π.χ. «Θέλω να σου φέρω ένα περιβολάκι... στο φτερό μιας πεταλούδας».
• Εσωτερικός μονόλογος:
απόδοση σκέψεων και συναισθημάτων του ποιητή – πατέρα σε α’ πρόσωπο και σε χρόνο
ενεστώτα.
π.χ. «…μη μου σκοντάψεις, κοριτσάκι, έτσι γυμνόποδο και τρυφερό…».
ΡΗΤΟΡΙΚΑ ΜΕΣΑ:
• Κλιμακωτό Σχήμα:

90. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 88
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 88
οι τρεις τελευταίοι στίχοι: παρομοιάζει το δρόμο της ζωής με σκάλα.
• Συμβολισμοί:
το αγκάθι: συμβολίζει πόνο / ο ίσκιος: κάτι σκοτεινό, άρα και δυσάρεστο / σταυρουδάκι
αυγινό φως – δύο αχτίνες: ελπίδα, δύναμη, ευτυχία./ στάχια: οι έγνοιες / σταυρουλάκι:
φυλαχτό από το κακό.
ΣΤΙΧΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
• νεωτερική ποίηση
• ακολουθεί την τεχνοτροπία του υπερρεαλισμού δηλαδή:
o απουσία μέτρου και ομοικαταληξίας.
o κάθε στροφή και διαφορετικό αριθμό στίχων.
o σύζευξη πραγματικού με φανταστικού.
π.χ. «πεδιλάκια από ουρανό, τριαντάφυλλα των τραγουδιών».

91. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 89
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 89
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1.Βρείτε τα στοιχεία εκείνα που δείχνουν, ότι είναι έντονη η παρουσία της φύσης στο
ποίημα.
2. Ποιες είναι οι έγνοιες του ποιητή για την κόρη του;
3. Γιατί η ποιητική φωνή κάνει τρεις φορές λόγο για «μακρύ δρόμο»; Τι υπονοεί;
4. Για ποιους λόγους ο πατέρας – ποιητής νανουρίζει την κόρη του; Τι θέλει να πετύχει;
5. Ποιες συμβουλές – υποσχέσεις ο Γ. Ρίτσος δίνει στην κόρη του;
6. Να χαρακτηρίσετε τον πατέρα – αφηγητή από τα λόγια του.
7. Η μητέρα μέσα στο ποίημα δεν παρουσιάζεται να απευθύνεται στο παιδί της, αλλά
αναφέρεται σε αυτήν ο ίδιος ο ποιητής. Ποια ιδιότητά της προβάλλει;
8. Βρείτε τα σχήματα λόγου του ποιήματος δίνοντας ένα παράδειγμα για καθένα από αυτά.
9.Τι τύπο αφηγητή και τι είδος εστίασης έχουμε στο ποίημα;
10. Ποιες λέξεις είναι φορτισμένες αρνητικά και ποιες θετικά, αντίστοιχα μέσα από το
ποίημα;
11.Εντοπίστε το ρητορικό μέσο των συμβολισμών δίνοντας συγκεκριμένα παραδείγματα.
12. Περιγράψτε μία εικόνα που σας άρεσε περισσότερο.
13. Πώς νιώθετε εσείς, όταν διαβάζετε το ποίημα;
Βιβλιογραφία:
Ανθολογία Γιάννη Ρίτσου, επιλογή Χρύσα Προκοπάκη, Κέρδος, Αθήνα 2000.
Αικατερίνη Μακρυνικόλα, Βιβλιογραφία Γιάννη Ρίτσου 1924- 1989.
Αθανασόπουλος Β., Το ποιητικό τοπίο του ελληνικού 19ου και 20ου αι. Τόμος Β' (Σεφέρης
,Θέμελης, Ρίτσος, Βρεττάκος, Ελύτης, Ζευγωλή - Γλέζου, Παπαδίτσας), Καστανιώτης,
Αθήνα, 1995.
Κακλαμανάκη Ρ., Γιάννης Ρίτσος. Η ζωή και το έργο του, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, 1999
Κοκόρης Δ., Μια φωτιά. Η ποίηση. Σχόλια στο έργο του Γιάννη Ρίτσου, Σοκόλης, Αθήνα,

92. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 90
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 90
2003.
«Γραφείο Ιδεών», Αντώνης Σαμαράκης
(σσ. 200 - 202 του σχολικού βιβλίου).
ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1η
: «Η ιδέα … Χώρια η δόξα» : Η υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων του μέσα από τη
σιγουριά της βράβευσης
2η
: «Το μυθιστόρημα… να υπογραμμίσει το γεγονός» : Η απογοήτευση του κ. Καββαδία
από τη διάψευση των προσδοκιών του.
3η
: «Λοιπόν, την ώρα … το Γραφείο Ιδεών» : Η αξιοποίηση του «χαρίσματος» του κ.
Καββαδία με τη δημιουργία του «Γραφείου Ιδεών»
ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ ΧΩΡΟΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
δεν προσδιορίζεται ακριβώς: «τον περασμένο Σεπτέμβριο», Αθήνα: «οδός “Βερανζέρου
30″»
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΙΔΕΑ
Η απουσία ιδεών στη σύγχρονη εποχή, πράγμα που οδηγεί τους ανθρώπους σε
περιστασιακές – τυχοδιωκτικές, επαγγελματικές λύσεις.
ΣΤΟΧΟΣ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
Κρίνει τη συμπεριφορά ενός ανθρώπινου χαρακτήρα (του επιπόλαιου τυχοδιώκτη) με
ειρωνεία - σαρκασμό και πικρό χιούμορ.
ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
• Στόχοι, επιθυμίες, όνειρα.
• Η ανεργία πλήττει τα αστικά κέντρα και η απουσία ιδεών στη σύγχρονη εποχή

93. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 91
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 91
οδηγεί τους ανθρώπους σε τυχοδιωκτικές λύσεις.
ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ Κ. ΚΑΒΒΑΔΙΑ
• οικονομικό (χωρίς επαγγελματική αποκατάσταση – ανεργία).
• επιπόλαια επαγγελματική συμπεριφορά (44 ετών).
• προσπαθεί «να πιάσει την καλή», επιδιώκοντας το εύκολο κέρδος ενός χρηματικού
βραβείου: συμμετοχή σε φιλολογικό διαγωνισμό.
• μετά την αποτυχία του αυτή, διαλέγει μια άλλη επαγγελματική επιλογή
(αντικατοπτρίζει την φτώχεια ιδεών της εποχής μας).
• «Το Γραφείον Ιδεών»: μια πρόχειρη, ευκαιριακή δουλειά.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ Κ. ΚΑΒΒΑΔΙΑ
• Αλαζόνας και υπερόπτης άνθρωπος (αυτό δηλώνει η λέξη ξιπασμένος).
• με αδικαιολόγητη αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση.
• ευφάνταστος: πλάθει μια πραγματικότητα καθόλου ρεαλιστική.
π.χ. «…Και δεν είχε την παραμικρή αμφιβολία πως θα 'παιρνε παμψηφεί το πρώτο
βραβείο — ήταν απόλυτα σίγουρος για το βραβείο...».
• ματαιόδοξος (ράβει καινούριο κουστούμι για τη βραδιά της απονομής των
βραβείων).
• φιλόδοξος: τον ενδιαφέρουν μόνο τα χρήματα και η δόξα).
• ανεύθυνος, ανεπάγγελτος, επιτήδειος και ανήθικος: εμπορευματοποιεί «το θείο
δώρο των ιδεών».
• τυχοδιώκτης = αυτός που κυνηγά την επιτυχία και τον πλούτο με ανήθικο τρόπο:
στήνει μια ευκαιριακή δουλειά και προσπαθεί να πλουτίσει χωρίς μόχθο, πουλώντας
ένα αγαθό σημαντικό, τις πολύτιμες ιδέες του, σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται
από ένδεια ιδεών.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
A. ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΑΦΗΓΗΤΗ
• Ετεροδιηγητικός και «παντογνώστης» αφηγητής:
ο αφηγητής δεν συμμετέχει καθόλου στην ιστορία που διηγείται και γνωρίζει τα πάντα,
ακόμα και τις πιο απόκρυφες σκέψεις των ηρώων. Η αφηγηματική φωνή παρουσιάζει την
ιστορία σε τρίτο πρόσωπο (τριτοπρόσωπη αφήγηση).
π.χ. «Πολύ βαριά το πήρε ο κ. Καββαδίας το ζήτημα. Στις τόσες άλλες περιπέτειες της
ευαίσθητης καρδιάς του… ήρθε να προστεθεί άλλη μια…»
Β. Η ΕΣΤΙΑΣΗ

94. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 92
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 92
• αφήγηση χωρίς εστίαση ή μηδενική εστίαση:
ο αφηγητής γνωρίζει τα πάντα ακόμη και τις σκέψεις όλων των προσώπων της ιστορίας, «ο
παντογνώστης αφηγητής».
π.χ. «Το βράδυ της απονομής των βραβείων του διαγωνισμού, ο κ. Καββαδίας, που αλλιώς
τα είχε υπολογίσει και αλλιώς του ήρθαν, είχε πολύ μεγάλη στενοχώρια...».
Γ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
Γ.1. H ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ / ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
• in medias res:
Η αφήγηση δεν παρακολουθεί την χρονική ακολουθία των γεγονότων του μύθου και δεν τα
παρουσιάζει στη χρονική τους σειρά και αλληλουχία. Αρχίζει από ένα καίριο περιστατικό
της πλοκής, και στη συνέχεια, με αναδρομική αφήγηση, αναφέρονται όσα προηγούνται
χρονικά.
► Διακοπές της χρονικής αλληλουχίας:
Κατά τη διάρκεια της αφήγησης παραβιάζεται η αλληλουχία της και παρεμβάλλονται
διάφορες αναδρομές.
• αναδρομή:
τεχνική κατά την οποία διακόπτεται η κανονική χρονική σειρά των συμβάντων για να
εξιστορηθούν γεγονότα του παρελθόντος.
π.χ. «H ιδέα για το Γραφείον Ιδεών ήρθε στον κ. Καββαδία… χωρίς να ’χει τίποτα
προΰπολογίσει. Σε γενικές γραμμές, τα γεγονότα συνέβησαν ως εξής: τον περασμένο
Σεπτέμβριο, ο κ. Καββαδίας είχε στείλει… η «Φιλολογική Επιθεώρηση».
Γ.2. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ:
• Μοναδική αφήγηση: είναι η αφήγηση αυτού που έγινε μία φορά.
Δ. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ:
απαντούν στο ερώτημα «πώς αφηγείται» κάποιος και είναι οι εξής:
• Αφήγηση: (πρώτη και τελευταία παράγραφος), τα ενδιάμεσα γεγονότα: αναδρομική
αφήγηση. Ο αφηγητής αφηγείται μια ιστορία με τη δική του φωνή.
π.χ. «Το βράδυ της απονομής των βραβείων του διαγωνισμού, ο κ. Καββαδίας, που αλλιώς
τα είχε υπολογίσει και αλλιώς του ήρθαν…»
• Περιγραφή:
αναπαράσταση προσώπων, τόπων, αντικειμένων και αφήγηση καταστάσεων.
π.χ. «Στο σπίτι του ήτανε και κάπνιζε συνέχεια... Έβαλε τότε, για πρώτη φορά, το
καινούριο κοστούμι και πήγε να πιει κάτι.»
• Σχόλιο:
Ο αφηγητής για τον ήρωα: τον αποκαλεί: «κ. Καββαδία», τονίζει «οι περιπέτειες της
ευαίσθητης καρδιάς του» κ.λπ.

95. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 93
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 93
ΥΦΟΣ
• σύντομο και απλό, με λιτή σύνταξη και διατύπωση και με σύντομες προτάσεις.
π.χ. «Διατίθενται ιδέαι επί παντός θέματος ενδιαφέροντος τον άνθρωπον εις την ζωήν του.
Ιδέαι διά την οργάνωσιν οικογενειακών εορτών, καλλιτεχνικών εκδηλώσεων, πανηγυρικών
συγκεντρώσεων και πανηγυρικών μνημοσύνων.».
• χιουμοριστικό και ειρωνικό τόνο.
π.χ. σχόλια αφηγητή για τον ήρωα (τον αποκαλεί κ. Καββαδία, τονίζει τις περιπέτειες της
«ευαίσθητης καρδιάς του» κ.λπ.).
Όλα αυτά επιτυγχάνονται με τα εξής μέσα (γλώσσα, σχήματα λόγου):
I. ΓΛΩΣΣΑ
• απλή, λιτή, με αστόλιστες φράσεις.
π.χ. «…Στο σπίτι του ήτανε και κάπνιζε συνέχεια, δεν έλεγε όμως να φύγει με το τσιγάρο η
στενοχώρια, ίσια ίσια ολοένα και φούντωνε...».
II. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ
• μεταφορές πολλές:
π.χ. «στεριώσει σ’ ένα επάγγελμα», «οι περιπέτειες της ευαίσθητης καρδιάς του», «Είχε
πατήσει τα 44», «πρώτη ανάμειξη με τη λογοτεχνία», «η στενοχώρια, ολοένα και
φούντωνε», «χειμάρρους ιδεών», «δυνάμωνε ο ρυθμός της πελατείας» κ.α.
• προσωποποιήσεις:
π.χ. «δεν έλεγε να φύγει με το τσιγάρο η στενοχώρια», «έρχονται πάντα όλες οι
μεγάλες ιδέες», «η ιδέα ήρθε στον κ. Καββαδία», «άλλες περιπέτειες της καρδιάς»
ΕΙΚΟΝΕΣ
Η εικόνα του κουστουμιού, η εικόνα του κ.Καββαδία, η εικόνα του να κάθεται στο μπαρ, η
εικόνα της πελατείας του που όλο και αυξανόταν κ.α.
ΡΗΤΟΡΙΚΑ ΜΕΣΑ
• χιούμορ / πικρό χιούμορ:
εύθυμη διάθεση για αντιμετώπιση δύσκολων και δραματικών καταστάσεων.
π.χ. «περιπέτειες μιας ευαίσθητης καρδιάς», «…και το ζήτημα της αποτυχίας του το πήρε
πολύ βαριά», ο τίτλος της επιχείρησης «Γραφείο Ιδεών» παραπέμπει στο «Γραφείο
τελετών».
• ειρωνεία / σαρκασμός:
χρήση λέξεων ή φράσεων που το περιεχόμενο τους είναι αντίθετο από αυτό που έχει στο

96. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 94
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 94
νου του ο συγγραφέας, με στόχο να δώσει αστείο ή χλευαστικό τόνο στο λόγο του.
π.χ. τον αποκαλεί με το επώνυμο του «ο κ. Καββαδίας», η βεβαιότητα της βράβευσης
«αγορά επίσημου κουστουμιού», η «πρώτη και τελευταία» ανάμειξη με τη λογοτεχνία !, η
χρήση καθαρεύουσας «διά βουλευτάς, επί παντός θέματος» και η αναφορά στην αγγελία
σε «πανηγυρικά μνημόσυνα», ότι γράφει αγορεύσεις για «βουλευτάς» κάθε κόμματος και
περί «άκρας εχεμύθειας».

97. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 95
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 95
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Να βρείτε τις ενότητες του αποσπάσματος και να δώσετε έναν πλαγιότιτλο για την
καθεμιά.
2. Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασμένες.
- Η αφήγηση στο διήγημα είναι τριτοπρόσωπη.
- Ο αφηγητής συμμετέχει στην υπόθεση του διηγήματος ως ένα από τα κεντρικά
πρόσωπα.
- «Περιπέτειες μιας ευαίσθητης καρδιάς»: Ήταν ο τίτλος του λογοτεχνικού
βιβλίου του κ. Καββαδία το οποίο και αναγνωρίστηκε ως σημαντικό από τους
κριτικούς.
- Ο κ Καββαδίας είχε κάποιους δισταγμούς για το αν τελικά οι κριτές αναγνώριζαν
την αξία του λογοτεχνικού του έργου.
- Η γλώσσα που χρησιμοποιείται στο απόσπασμα είναι άλλοτε δημοτική και
άλλοτε καθαρεύουσα.
3. Ποια θέματα της σύγχρονης ζωής θίγει ο συγγραφέας στο κείμενο αυτό;
4. Στο «Γραφείο ιδεών» ο αφηγητής είναι παντογνώστης. Να εξηγήσετε σε 1-2 σειρές τη
σημασία αυτού του όρου (παντογνώστης) και να παραθέσετε ένα χωρίο του κειμένου
που να αποδεικνύει την τοποθέτησή σας.
5. Να χαρακτηρίσετε καθένα από τα παρακάτω σχήματα λόγου επιλέγοντας από την
παρένθεση (μεταφορά, παρομοίωση).
α. «Τα οικονομικά του ήτανε πολύ ζορισμένα εκείνο τον καιρό».
β. «Η ιδέα ήρθε στον κ. Καββαδία».
γ. «χείμαρρους ιδεών»
δ. «Δυνάμωνε ο ρυθμός της πελατείας»
ε. «Άλλες περιπέτειες της καρδιάς του»
6. Σκιαγραφήστε την προσωπικότητα του κ. Καββαδία με βάση τις προσδοκίες που
έτρεφε για βράβευση του λογοτεχνικού του έργου, αλλά και την αντίδρασή του,
έπειτα από την ατυχή γι αυτόν έκβαση της υπόθεσης.
7. Πού πιστεύετε ότι οφείλεται η ανταπόκριση που γνώρισε το «Γραφείο ιδεών» του κ.
Καββαδία; Πως συσχετίζεται η επιτυχία του γραφείου με τα αδιέξοδα- προβλήματα της
εποχής μας;
8. Γράψτε μια παράγραφο με θέμα: «Μια παράξενη επαγγελματική διέξοδο που βρίσκει
ένας σημερινός άνεργος».
Βιβλιογραφία:

98. Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Α ΄ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ
Α ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Α [ Π λ η κ τ ρ ο λ ο γ ή σ τ ε τ η δ ι ε ύ θ υ ν σ η τ η ς
ε τ α ι ρ ε ί α ς ]
Σελίδα 96
Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Η Ρ Ι Α Γ . Ζ Ω Η Σελίδα 96
Δασκαλόπουλος Δημήτρης, «Αντώνης Σαμαράκης», Η μεταπολεμική πεζογραφία, τόμ.7,
Σοκόλης, Αθήνα 1988, σ.54-99.
Παππάς Κώστας, Ο συγγραφέας Αντώνης Σαμαράκης και το έργο του, Αθήνα 1984, Σμίλη.
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Πυλαρινός, Θ., Χατζηδημητρίου, Σ. & Βαρελάς, Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α'
Γυμνασίου, βιβλίο του μαθητή, Αθήνα 2010, και βιβλίο Εκπαιδευτικού, Αθήνα 2009,
Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων.
Απ. Σαχίνη, Το νεοελληνικό μυθιστόρημα, εκδ. Γαλαξία, Αθήνα 1971
Λ.Πολίτη, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1978
Κ. Μητσάκη, Νεοελληνική πεζογραφία. Η γενιά του '30, Αθήνα 1977
Α. Καραντώνη, Πεζογράφοι και πεζογραφήματα της γενιάς του '30, Παπαδήμας, Αθήνα
1977
Mario Vitti, Η γενιά του τριάντα. Ιδεολογία και μορφή, Ερμής, Αθήνα 1977
Σχολικά βοηθήματα:
Ζωή Κ. Μπέλλα, Ζαχαρίας Λιγνός, Αναγνώσεις Λογοτεχνικών Κειμένων Α΄ Γυμνασίου,
Εκδόσεις: Gutenberg - Γιώργος & Κώστας Δαρδανός, Αθήνα 2002
Μερτίκα Θεοδώρα, Πανουργιά-Σαββανή Στέλλα, Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄
Γυμνασίου, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2010
Παναγιώτης Εμμανουηλίδης, Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α' Γυμνασίου,
εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2008
Αλεξάνδρα Στράτου, Δήμητρα Καλαβρουζιώτου, Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄
Γυμνασίου, Εκδόσεις Σαββάλλας
Σπόζιτου Αλεξάνδρα, Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄ Γυμνασίου, εκδόσεις
Βολονάκη, Αθήνα 2006.