Εκπαιδευτήρια Γ.ΖΏΗ Δ΄ Δημ α_ τεύχος Γλώσσας.pdf

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 1
ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΖΩΗ
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ENOTHTA 1 – ENA AKOMA ΣΚΑΛΙ
1. Ο Σεπτέμβρης ……………………………………………………………………… 4
2. Αναμνήσεις καλοκαιριού ………………………………………………………………5
3. Ένα ακόμα σκαλί …………………………………………… 9
4. Ξημερώνει μια νέα μέρα ... ώρα για σχολείο …………………… 11
5. Αστραδενή …………………………………………………………………………………16
Επαναληπτικές ασκήσεις ………………………………………………………………20
ΕΝΟΤΗΤΑ 2 – ΡΩΤΑ ΤΟ ΝΕΡΟ ... ΤΙ ΤΡΕΧΕΙ
1. Το νερό συστήνεται ……………………………………………………………26
2. Το ποτάμι τρέχει να συναντήσει τη θάλασσα ……………………… 28
3. Το νερό στη θρησκεία, στους μύθους και στις παραδόσεις 32
4. Ο νερουλάς ………………………………………………………………………………… 36
5. Το νερό ταξιδεύει …………………………………………………………………………41
Επαναληπτικές ασκήσεις …………………………………………………………………45
ΕΝΟΤΗΤΑ 4 – ΕΜΕΝΑ ΜΕ ΝΟΙΑΖΕΙ
1. Στάση βροχοσταλίδων …………………………………………………………… 50
2. Στάση βροχοσταλίδων (συνέχεια) …………………………………………54
3. Χρησιμοποίησέ το ξανά … και ξανά … και ξανά ………….…………..58
4. Σκουπίδια στη θάλασσα …………………………………………………………….63
5. Επαναληπτικές ασκήσεις …………………………………………………… 65
ΕΝΟΤΗΤΑ 5 – ΑΣΦΑΛΩΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΩ
1. Μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής ……………………………………… 70
2. Στον δρόμο με τον Σωτήρη …………………………………………………… 73
3. Ένα αλλιώτικο πάρκο ………………………………………………………… 79
4. Ρόδα είναι και γυρίζει ………………………………………………………… 82
Επαναληπτικές ασκήσεις ……………………………………………………… 84

2 | Α ΄ Τ ε ύ χ ο ς Γ λ ώ σ σ α ς

ΕΝΟΤΗΤΑ 1
Ένα ακόμα σκαλί

Ο ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ
➢ Τα ρήματα σε –αίνω γράφονται με –αι-.
Εξαιρούνται: μένω, δένω, πλένω
( και τα παράγωγά τους)
➢ Η λέξη φύλλο (του δέντρου) γράφεται με -υ- και -λλ-, ο φίλος (μου) με -ι- και
-λ- και το φύλο (αρσενικό ή θηλυκό) με -υ- και -λ-.
➢ Η μετοχή του ενεστώτα στην ενεργητική φωνή έχει κατάληξη –οντας όταν το
–ο- δεν τονίζεται και κατάληξη –ώντας όταν το –ω- τονίζεται.
π.χ. μένω – μένοντας, μιλώ – μιλώντας
ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΜΠΕΔΩΣΗΣ
1. Συμπληρώνω τα κενά με –ε- ή –αι- και τονίζω όπου χρειάζεται:
➢ Όποτε κατεβ__νω τις σκάλες, λαχανιάζω.
➢ Μ__νεις κοντά στο σχολείο;
➢ Μην ξεχνάτε να πλ__νετε τα χέρια σας πριν φάτε.
➢ Όταν αρρωστ__νω, ανεβάζω πυρετό και βήχω ασταμάτητα.
➢ Ο μικρός μου αδερφός δεν ξέρει να δ__νει τα κορδόνια των παπουτσιών.
➢ Τον χειμώνα πρέπει να ντυνόμαστε καλά όταν βγ__νουμε έξω, γιατί κάνει
πολύ κρύο.
2. Σχηματίζω τις μετοχές της ενεργητικής φωνής των παρακάτω ρημάτων:
διαβάζω _______________ φυσώ ________________
σταματώ _______________ ηρεμώ ________________
γοητεύω _______________ γυρίζω ________________
κλειδώνω _______________ ενοχλώ ________________
οδηγώ _______________ ψαρεύω ________________
Ο Σεπτέμβρης κατεβαίνει από τα δάση φορώντας παπούτσια από ολόχρυσα
φύλλα. Το κουδούνι χτύπησε και οι μαθητές, με τη σάκα στον ώμο, επιστρέφουν
στο σχολείο.
Ιανουάριος, Φεβρουάριος, Μάρτιος, Απρίλιος, Μάιος, Ιούνιος, Ιούλιος,
Αύγουστος, Σεπτέμβριος, Οκτώβριος, Νοέμβριος, Δεκέμβριος
ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ
Ορθογραφία

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΟΥ
➢ Όλες οι λέξεις της ελληνικής γλώσσας ανήκουν σε δέκα ομάδες λέξεων,
που λέγονται μέρη του λόγου. Από αυτά τα μέρη, τα έξι περιλαμβάνουν
λέξεις που κλίνονται και λέγονται κλιτά, ενώ τα άλλα τέσσερα
περιλαμβάνουν λέξεις που δεν κλίνονται και λέγονται άκλιτα.
Μέρη του λόγου
Κλιτά Άκλιτα
άρθρο επίρρημα
ουσιαστικό πρόθεση
επίθετο σύνδεσμος
αντωνυμία επιφώνημα
ρήμα άκλιτη μετοχή
κλιτή μετοχή
Πιο συγκεκριμένα:
Οριστικό [ο, η, το, του, της, τον, τη(ν), οι, τα, των, τους, τις]
1. Άρθρο Εμπρόθετο [στον, στη(ν), στο]
Αόριστο (ένας, μια, ένα, ενός, μιας, έναν)
2.Ουσιαστικό (π.χ. ο σκύλος, η γόμα, το τετράδιο)
3. Επίθετο (π.χ. καλός, –ή, –ό / ωραίος, –α, –ο)
Σημείωση: Δεν μπερδεύω τα επίθετα με τις μετοχές που έχουν
κατάληξη σε –μένος, -μένη, -μένο.
Προσωπική (εγώ, εσύ, αυτός, εμείς, εσείς, αυτοί , μου, σου,
του, της, το, μας, σας, τους,τες, τα)
4.Αντωνυμία
Κτητική (δικός μου, δικός σου, μου, σου, του, μας, σας κ.λπ.)
5.Ρήμα (π.χ. γράφω, κοιμάμαι, τραγουδώ)
6.Μετοχή (π.χ. τρέχοντας, μιλώντας, χαρούμενος)
Σημείωση: Κλίνονται μόνο οι μετοχές με κατάληξη –μένος, -μένη, -μένο.
Χρονικά (π.χ. σήμερα, χθες, αύριο, τώρα, πια, ήδη
κ.λπ.)
7.Επιρρήματα Τοπικά (π.χ. πάνω, κάτω, δεξιά, αριστερά, μέσα κ.λπ.)
Τροπικά (π.χ. έτσι, μαζί, αργά, γρήγορα, ξαφνικά κ.λπ.)
8.Προθέσεις (π.χ. με, σε, για, από, κατά, μετά, παρά, χωρίς, δίχως κ.λπ.)
9.Σύνδεσμοι (π.χ. και, ούτε, αλλά, όμως, δηλαδή, γιατί, ότι, όταν, για να,

αν, μήπως, μόλις, επειδή, αφού κ.λπ.)
10. Επιφωνήματα (π.χ. Ω!, Αλίμονο!, Άντε!, Μακάρι!, Ε!, Άου!, Ωχ!, Μπράβο!)
➢ Επιφωνήματα λέγονται οι άκλιτες λέξεις που εκφράζουν έντονα
συναισθήματα (χαρά, λύπη, πόνο κ.λπ.).
π.χ. Αχ! Ωχ! Μπα! Αα!
➢ Τα ουδέτερα ουσιαστικά που φανερώνουν τόπο (κατάστημα, τόπο άσκησης
επαγγέλματος κ.λπ.) ή χώρο-δοχείο όπου βάζουμε κάτι, τονίζονται στην
παραλήγουσα και τελειώνουν σε –είο.
π.χ. σχολείο, δοχείο, αγγείο, μουσείο κ.ά.
➢ Τα ρήματα σε –εύω, (-εύομαι) γράφονται με –ευ-.
π.χ. ψαρεύω, μαζεύω
Εξαιρούνται: κλέβω, σέβομαι
➢ Τα θηλυκά ουσιαστικά που λήγουν σε –ισσα γράφονται με γιώτα –ι- και δύο
σίγμα –σσ- (π.χ. πριγκίπισσα, Ηπειρώτισσα, γειτόνισσα κ.ά.).
Λάρισα, σάρισα(=μακρύ δόρυ), γόησσα, κνίσα (τσίκνα),
αφίσα, πουκαμίσα, λύσσα, κόμησσα
1. Στις παρακάτω προτάσεις βρίσκω τι μέρος του λόγου είναι καθεμιά από τις
υπογραμμισμένες λέξεις και το σημειώνω από πάνω:
➢ Μπράβο! Έλυσες σωστά την άσκηση.
➢ Ωχ! Ξέχασα να σου φέρω την μπλούζα που μου είχες δανείσει.
➢ Μακάρι να μη βρέχει αύριο για να πάμε εκδρομή!
➢ Ααα! Τι όμορφο φόρεμα είναι αυτό!
➢ Όταν διαβάσεις, θα παίξεις με τους φίλους σου.
➢ Ουφ! Σε βαρέθηκα να μουρμουρίζεις.
➢ Ο μπαμπάς σηκώνεται νωρίς για να πάει στη δουλειά.
Μετά τα επιφωνήματα βάζουμε πάντοτε
θαυμαστικό (!).
Εξαιρούνται:

➢ Άουτς! Με τσίμπησε μια μέλισσα.
2. Σχηματίζω τα θηλυκά των αρσενικών ουσιαστικών:
➢ ο βασιλιάς - ______________
➢ ο φοιτητής - ______________
➢ ο καθηγητής – ______________
➢ ο γείτονας – ______________
➢ ο φούρναρης – ______________
➢ ο μάγος – ______________
➢ ο συμμαθητής - ______________
3. Γράφω τα ουδέτερα ουσιαστικά που παράγονται από τις παρακάτω λέξεις
και φανερώνουν τόπο:
➢ κουρέας ________________
➢ ζαχαροπλάστης ________________
➢ λιμενάρχης ________________
➢ ιχθυοπώλης ________________
➢ μάγειρας ________________
➢ γιατρός ________________
➢ νοσοκόμος ________________
➢ νηπιαγωγός ________________
➢ ξενοδόχος ________________
➢ γραμματέας ________________
4. Συμπληρώνω τα κενά στο παρακάτω κείμενο και τονίζω όπου χρειάζεται:
Το σχολ.....ο μου βρίσκετ...... κοντά στο σπίτι μου. Είναι δι.....ροφο και
έχει μια μεγάλ.... αυλή. Στο ισ....γ....ο υπάρχει το κυλικ....ο κι ένα μικρό
δωμάτιο στο οποίο βρίσκεται ο επ...στάτ....ς. Συχνά, από το παράθ....ρο της
τάξης μου, στον πρ....το ....ροφο, κρ....φοκ....τάζω τον γαλανό ουρανό και
αναπολ..... τ....ς καλοκ.....ρ....νές μου διακοπές.

5. Υπογραμμίζω τα ρήματα και κυκλώνω τα ουσιαστικά στις παρακάτω
προτάσεις:
➢ Τα παιδιά ζωγραφίζουν στον πίνακα.
➢ Η γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο.
➢ Η Καίτη χτενίζει την κούκλα της.
➢ Ξαφνικά συννέφιασε.
➢ Χάρηκα που σε ξαναείδα μετά από τόσο καιρό.
Πέρασα ωραία το καλοκαίρι. Έπαιζα με τα κύματα, έκανα μακροβούτια, μάζευα
κοχύλια, ψάρευα και άνοιγα με τη βάρκα μου δρόμους στη θάλασσα.
καλοκαιρινός-ή-ό, ανοιξιάτικος-η-ο, φθινοπωρινός-ή-ό, χειμωνιάτικος-η-ο

ΕΝΑ ΑΚΟΜΑ ΣΚΑΛΙ
➢ Οι σύνθετες λέξεις που δηλώνουν ότι το δεύτερο συνθετικό τους υπάρχει
δύο φορές γράφονται με δι(σ)-, ενώ αυτές που δηλώνουν δυσκολία ή κακό
αποτέλεσμα γράφονται με δυσ-.
π.χ. δι(σ) + εγγονός = δισέγγονος (δύο φορές εγγονός)
δι(σ) + χρώμα = δίχρωμος (αυτός που έχει δύο χρώματα)
δυσ + οσμή = δυσοσμία (άσχημη μυρωδιά)
δυσ + κίνηση = δυσκίνητος (αυτός που δυσκολεύεται να κινηθεί)
1. Συμπληρώνω τα κενά με –ι- ή –υ- και τονίζω όπου χρειάζεται:
➢ Η λέξη «σκαλί» είναι δ__σύλλαβη.
➢ Το μονοπάτι ήταν δ__σβατο και δυσκολευτήκαμε να φτάσουμε στην κορυφή
του βουνού.
➢ Η δασκάλα μάς έδωσε για το σπίτι ένα δ__σέλιδο φυλλάδιο στη Γλώσσα.
➢ Κάθε τέσσερα χρόνια το έτος είναι δ__σεκτο, δηλαδή ο Φλεβάρης έχει 29
μέρες αντί για 28.
➢ Μπήκα στην τουαλέτα να πλύνω τα χέρια μου και είχε μια αφόρητη
δ__σοσμία.
➢ Η κυρία Μάρω έχει δύο δ__σέγγονα.
➢ Όταν την πιάνει αλλεργία, νιώθει δ__σπνοια.
➢ Τα αι, ει, οι, ου, υι λέγονται δ__ψηφα φωνήεντα.
2. Πώς λέω με μια λέξη:
➢ αυτόν που δύσκολα μπορώ να τον αντέξω (βαστάξω) ______________
➢ αυτό που διαρκεί δύο ώρες ___________

➢ αυτό που έχει δύο πατώματα ____________
➢ αυτόν που είναι δύσκολο στη χρήση του _______________
➢ αυτόν που μιλάει δύο γλώσσες ______________
➢ αυτόν που δεν είναι αρεστός ______________
➢ το δωμάτιο με δύο κρεβάτια (κλίνες) ______________
➢ αυτόν που πείθεται δύσκολα για κάτι ______________
3. Τοποθετώ τις παρακάτω λέξεις στην κατάλληλη στήλη του πίνακα:
καλάμι, εργατικός, αστερίας, μικρός, κατακόκκινες, ψαρεύουν, ένας, των,
προσπαθεί, πανιά, παραμυθένιος, ξεγέλασε, γεμάτος, στροφές, μια,
δρόμος, βιβλία, κλειδώνω, ανοιχτή, έναν, πηγαίνω, έπαιζαν, τους, την
Ο επιστάτης κρυφοκοίταζε τα παιδιά που ανέβαιναν από το ισόγειο στους πάνω
ορόφους του διώροφου κτιρίου. Πρόσεχε να μη συμβεί τίποτα δυσάρεστο.
δισέγγονος, δίχρωμος, δυσοσμία, δυσκίνητος, διώροφος
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Στη λέξη “όροφος” το πρώτο (ο) γράφεται με όμικρον. Όταν,
όμως, είναι β΄ συνθετικό μιας σύνθετης λέξης, τότε αλλάζει και γράφεται με
ωμέγα (-ω-).
π.χ. όροφος αλλά διώροφος, τριώροφος, πολυώροφος, ημιώροφος κ.ά.
ΡΗΜΑΤΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ ΑΡΘΡΑ

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 11
ΞΗΜΕΡΩΝΕΙ ΜΙΑ ΝΕΑ ΜΕΡΑ ... ΩΡΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΟ
➢ Για να διακρίνουμε πότε γίνεται αυτό που σημαίνει το ρήμα, υπάρχουν
ξεχωριστοί ρηματικοί τύποι, που ονομάζονται χρόνοι. Οι χρόνοι του
ρήματος είναι τριών ειδών: α) παροντικοί, β) παρελθοντικοί και γ)
μελλοντικοί.
α) Παροντικοί χρόνοι (ενεστώτας – παρακείμενος)
• Ο ενεστώτας φανερώνει ότι κάτι συμβαίνει τώρα, σήμερα ή
επαναλαμβάνεται συνήθως.
π.χ. Διαβάζω τα μαθήματά μου.
• Ο παρακείμενος φανερώνει κάτι που άρχισε στο παρελθόν και έχει
τελειώσει τη στιγμή που μιλάμε.
π.χ. Έχω διαβάσει τα μαθήματά μου.
β) Παρελθοντικοί (παρατατικός – αόριστος – υπερσυντέλικος)
➢ Ο παρατατικός φανερώνει κάτι που γινόταν στο παρελθόν συνέχεια ή
επαναλαμβανόμενα.
π.χ. Το καλοκαίρι ξυπνούσα κάθε μέρα στις 9 το πρωί.
➢ Ο αόριστος φανερώνει κάτι που έγινε στο παρελθόν για μια στιγμή.
π.χ. Περάσαμε υπέροχα το καλοκαίρι στο χωριό.
➢ Ο υπερσυντέλικος φανερώνει κάτι που άρχισε στο παρελθόν και είχε
τελειώσει πριν γίνει κάτι άλλο.
π.χ. Όταν ήρθαν τα ξαδέρφια μου, εγώ είχα διαβάσει τα μαθήματά μου.
γ) Μελλοντικοί (εξακολουθητικός – συνοπτικός ή στιγμιαίος – συντελεσμένος)
➢ Ο εξακολουθητικός μέλλοντας φανερώνει κάτι που θα γίνεται στο μέλλον
συνέχεια ή επαναλαμβανόμενα.
π.χ. Όλο το απόγευμα θα διαβάζω για το διαγώνισμα των Μαθηματικών.
➢ Ο συνοπτικός ή στιγμιαίος μέλλοντας φανερώνει κάτι που θα γίνει στο
μέλλον για μια στιγμή.
π.χ. Αύριο θα ξυπνήσω πολύ πρωί.
➢ Ο συντελεσμένος μέλλοντας φανερώνει κάτι που θα έχει τελειώσει στο
μέλλον πριν αρχίσει κάτι άλλο.
π.χ. Μέχρι να γυρίσεις σπίτι, θα έχω τελειώσει τις εργασίες μου.

ΑΟΡΙΣΤΟΣ ΑΝΩΜΑΛΩΝ ΡΗΜΑΤΩΝ
ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ ΑΟΡΙΣΤΟΣ
βλέπω είδα
λέ(γ)ω είπα
τρώω έφαγα
δακρύζω δάκρυσα
αθροίζω άθροισα
δανείζω δάνεισα
φεύγω έφυγα
μένω έμεινα
στέλνω έστειλα
πλένω έπλυνα
πίνω ήπια
ντύνω έντυσα
πηγαίνω πήγα
μαθαίνω έμαθα
παίρνω πήρα
μπαίνω μπήκα
ανεβαίνω ανέβηκα
έρχομαι ήρθα
δίνω έδωσα
βρίσκω βρήκα
μεθώ μέθυσα
μηνώ (=στέλνω μήνυμα) μήνυσα

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 13
1. Κλίνω τα ρήματα « ανησυχώ » και « περπατώ » σε όλους τους χρόνους
στο τετράδιο της Γλώσσας.
2. Βάζω τα ρήματα της παρένθεσης στο σωστό χρόνο, στον παρακάτω
πίνακα:
(γράφω, έτρεχα, έχω δώσει, θα στολίσω, κοιτάζω, είχα γράψει, σκούπισα, θα
έχουμε φάει, θα διαβάζουν, πήγα, πίνεις, θα έχεις αφήσει, μιλούσαν, είχατε
σκεπάσει, θα φωνάξουν, έχουν χαρίσει, ανακατέψαμε, θα γυρίζουν, σηκώνομαι,
έλουζα, είχες κοιμηθεί, θα γελάσουμε, έχει ζωγραφίσει, θα έχουν καθαρίσει)
ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ ΠΑΡΑΤΑΤΙΚΟΣ ΑΟΡΙΣΤΟΣ ΕΞ. ΜΕΛΛ.
γράφω έτρεχα
ΣΥΝ. ΜΕΛΛ. ΠΑΡΑΚΕΙΜΕΝΟΣ ΥΠΕΡΣΥΝΤΕΛΙΚΟΣ ΣΥΝΤ. ΜΕΛΛ.
3. Γράφω σε ποιον χρόνο βρίσκεται καθένα από τα παρακάτω ρήματα:

τραγουδούσαμε: ________________
έχουμε φάει: ________________
είχαν κοιμηθεί: ________________
θα φύγω: ________________
θα έχεις τελειώσει: ________________
σκοτείνιασε: ________________
θα έχουμε δει: ________________
θα ψάχνω: ________________
είχαμε καθίσει: ________________
τράβηξε: ________________
έφτιαχνε: ________________
θα μπεις: ________________
έχει βάψει: ________________
4. Γράφω τα ρήματα στους άλλους χρόνους, διατηρώντας το ίδιο πρόσωπο και
τον ίδιο αριθμό:
Ενεστώτας βγαίνεις αθροίζετε βρίσκουμε
Παρατατικός
Αόριστος
Εξακολουθητικός
Μέλλοντας
Συνοπτικός
Μέλλοντας
Παρακείμενος
Υπερσυντέλικος
Συντελεσμένος
Μέλλοντας

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 15
5. Μεταφέρω τα ρήματα στον Αόριστο στο πρόσωπο που είναι.
(Προσέχω τις εξαιρέσεις!)
Ενεστώτας Αόριστος
χτυπώ
μιλώ
ζητώ
παίρνω
δίνω
αγγίζω
κλειδώνω
βλέπω
φεύγω
δανείζω
μυρίζω
«Στο σχολείο του μέλλοντος η ανάγνωση και η αριθμητική θα γίνονται με
ηλεκτρονικό υπολογιστή» υπογράμμισε ο σχολικός σύμβουλος στην ομιλία του.

ΑΣΤΡΑΔΕΝΗ
Κύριοι όροι πρότασης
Υποκείμενο Ρήμα Αντικείμενο Κατηγορούμενο
(Υ) (Ρ) (Α) (Κ)
➢ Μια πρόταση μπορεί να μην έχει αντικείμενο ή κατηγορούμενο και οι κύριοι
όροι της να είναι μόνο το υποκείμενο και το ρήμα.
π.χ. Ο ήλιος λάμπει.
(Υ) (Ρ)
➢ Υ Ρ Α ή Κ
(ποιος;) (τι; ή ποιον;) (τι;)
➢ Κάποιες φορές το υποκείμενο του ρήματος παραλείπεται, γιατί εννοείται.
Συνήθως είναι οι προσωπικές αντωνυμίες εγώ, εσύ, αυτός, εμείς, εσείς,
αυτοί και αυτό το καταλαβαίνουμε από την κατάληξη του ρήματος.
π.χ. Θα γυρίσουμε νωρίς.
Ρ ποιοι; εμείς (εννοείται) – Υποκείμενο
➢ Για να βρούμε το Κατηγορούμενο απαντάμε στην ερώτηση «τι;».
Υ Ρ Κ
π.χ. Η Μαρία είναι μαθήτρια.
(ποιος;) (τι;)
➢ Πώς βρίσκουμε το κατηγορούμενο χωρίς να το μπερδεύουμε με το
αντικείμενο;
1) Το κατηγορούμενο βρίσκεται στο ίδιο γένος, στον ίδιο αριθμό και στην
ίδια πτώση με το υποκείμενο του ρήματος, δηλ. σε ονομαστική, και δίνει
μια ιδιότητα, ένα χαρακτηριστικό στο Υποκείμενο και δείχνει τι είναι
το Υποκείμενο.
Υ Ρ Κ
π.χ. Ο Γιάννης σπουδάζει (δηλ. είναι) ηλεκτρολόγος.
(Το Κ είναι αρσ., στον ενικό αρ. και σε ονομ. πτώση όπως το Υ.)
ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 17
2) Συνδετικά ρήματα Κατηγορούμενο
(είμαι, γίνομαι, φαίνομαι, θεωρούμαι, λέγομαι, διορίζομαι, ονομάζομαι,
εκλέγομαι κ.λπ.)
➢ Τα επίθετα σε –ινος, -ινη, -ινο φανερώνουν το υλικό από το οποίο είναι
φτιαγμένο το ουσιαστικό που συνοδεύουν και γράφονται με ι (γιώτα).
π.χ. μάλλινος-η-ο, ξύλινος-η-ο, πέτρινος-η-ο
Εξαιρούνται τα: ανεύθυνος-η-ο και υπεύθυνος-η-ο (σύνθετα με το
ουσιαστικό «ευθύνη»), καθώς και ακίνδυνος-η-ο και επικίνδυνος-η-ο
(σύνθετα με το ουσιαστικό «κίνδυνος»).
➢ Τα επίθετα σε –ινός, -ινή, -ινό τονίζονται στη λήγουσα και γράφονται
με ι (γιώτα).
π.χ. αληθινός-ή-ό, φετινός-ή-ό
Εξαιρούνται: φτηνός -ή -ό,
ορεινός -ή -ό
υγιεινός -ή -ό
φωτεινός -ή -ό
σκοτεινός -ή -ό
ταπεινός -ή -ό
ελεεινός -ή -ό κ.ά.

1. Βρίσκω το Υποκείμενο, το Ρήμα, το Αντικείμενο και το Κατηγορούμενο:
➢ Το σπίτι είναι πέτρινο.
➢ Νερό και τρόφιμα έφεραν τα παιδιά.
➢ Ο Κώστας διορίστηκε δάσκαλος.
➢ Ονομάζομαι Κατερίνα.
➢ Η αδερφή μου κολυμπάει πολύ γρήγορα.
➢ Το βιβλίο είναι μουντζουρωμένο και σκισμένο.
➢ Η μικρή Αλίκη έγινε κατακόκκινη από την ντροπή της.
➢ Η Ντίνα φαινόταν πραγματικά αναστατωμένη.
➢ Η παρέα της Ελπίδας αναστάτωσε όλη τη γειτονιά.
➢ Ο πατέρας φαίνεται κουρασμένος.
➢ Δεν ανέχομαι άλλο τις προσβολές σου.
➢ Πιστεύεις ότι λέει ψέματα;
➢ Η Δέσποινα και η Ειρήνη είναι αδερφές.
➢ Τα παιδιά σκορπίστηκαν στους δρόμους.
➢ Το πρόβλημα θεωρείται δύσκολο.
➢ Το μπουφάν μου είναι δερμάτινο και αδιάβροχο.
➢ Ο Θανάσης θεωρείται ειδικός στον τομέα της Πληροφορικής.
2. Συμπληρώνω τα κενά με τον σωστό τύπο των επιθέτων που σχηματίζονται
από τα ουσιαστικά της παρένθεσης:
➢ Στο μουσείο υπήρχαν δεκάδες ___________(από κερί) ομοιώματα.
➢ Ο Νίκος φόρεσε τη __________ (από μαλλί) μπλούζα, γιατί έκανε κρύο.
➢ Η μητέρα έβαλε νερό στο _____________ (από γυαλί) βάζο.
➢ Ανέβηκε γρήγορα τη _____________ (από μάρμαρο) σκάλα της αυλής.
➢ Τοποθετήσαμε τις ____________ (από χαρτί) συσκευασίες στον κάδο
ανακύκλωσης.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 19
➢ Η ____________ (από δέρμα) τσάντα που αγόρασες είναι πολύ όμορφη.
3. Από τις παρακάτω λέξεις σχηματίζω τα επίθετα που προκύπτουν (και στα
τρία γένη):
πηλός: _____________________________
φθινόπωρο: _____________________________
φως: _____________________________
κοντά: _____________________________
υγεία: _____________________________
σήμερα: _____________________________
σκοτάδι: _____________________________
Ο υπεύθυνος του καταστήματος τύλιξε το γυάλινο βάζο καλά, επειδή ήταν
επικίνδυνο να σπάσει και μετά το έβαλε σ’ ένα φτηνό, χάρτινο κουτί με φωτεινά
χρώματα.
υγιεινός-ή-ό , σκοτεινός-ή-ό , ορεινός-ή-ό , αίτηση, διεύθυνση

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ
(1η ΕΝΟΤΗΤΑ)
1) Συμπληρώνω τα παρακάτω κενά ώστε οι λέξεις να είναι ορθογραφημένες
και βάζω τόνο όπου χρειάζεται:
➢ Σ...μερα έχουμε ένα δ...ωρο Γλώσσα και θα κλίνουμε φράσεις με
δ....σύλλαβες λέξ.....ς.
➢ Στην εφημερίδα, ψάχν...ντας στις αγγελίες για δ...ώροφο σπίτι, διαβάσαμ...
για ένα δ...στύχημα. Ευτ...χώς οι επιβάτες δεν έπαθαν κάτι σοβαρό.
➢ Το 2012 ήταν δ....σεκτο γιατί είχε 366 ...μέρες.
➢ Αν πετάμ... τα σκουπίδια μας στο πάτωμα της ......θουσας, δε θα μπορούμε
να κάνουμε μάθημα από τη δ...σοσμία.
➢ Υπάρχουν δ...τροχα ποδήλατα με τα οποία μπορείς να περάσεις από ορ.....νά
περάσματα.
➢ Όταν έρχετ...... μ....ν....μα στο κινητό μου, η οθόνη γίνετ..... φωτ.....νή.
➢ Μετά τη φθινοπωρ....νή βροχούλα, ήρθε η ώρα να κρύψουμε τα
καλοκαιρ...νά μας ρούχα.
➢ Βγ.....κε έξω φορ.....ντας το μπουφάν του.
➢ Τα γυάλ...να μπουκάλια πρέπει να προσέχουμε πώς τα κρατάμε, γιατί είναι
επικίνδ...νο να σπάσουν.
➢ Πήγε στην στάση τρέχ....ντας για να προλάβει το λεωφορ......ο.
2) Συμπληρώνω τις λέξεις με δι(σ)- ή δυσ- και βάζω τόνο όπου χρειάζεται:
α) Απέναντί μας χτίζεται ένα .......ώροφο σχολείο.
β) Τα παλιά βιβλία είναι ......εύρετα.
γ) Τα κείμενα του συγγραφέα είναι .....νόητα.
δ) Η κυρία μάς μοίρασε ένα .....σέλιδο φυλλάδιο στη Γλώσσα.
ε) Αυτό το μέρος είναι ......πρόσιτο. Δεν μπορείς να πας με το αμάξι.
στ) Είναι πολύ .....τυχισμένος μετά από τα άσχημα νέα που έμαθε.
ζ) Ξέρω να μετράω μέχρι το ένα ......εκατομμύριο.
η) Η γιαγιά μου μετά το χειρουργείο είναι .......κίνητη και χρειάζεται κάποιον να
τη βοηθάει για να περπατάει.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 21
3) Τοποθετώ τις υπογραμμισμένες λέξεις του κειμένου στην κατάλληλη στήλη
του πίνακα:
Στα πολύ παλιά χρόνια, την εποχή που ζούσαν στον πανύψηλο
Όλυμπο οι δώδεκα θεοί και είχαν για βασιλιά τον παντοδύναμο Δία, το μυρμήγκι
δεν ήταν ακόμα ένα εργατικό μυρμήγκι, αλλά ήταν απλός άνθρωπος. Είχε
χωράφια και τα καλλιεργούσε και επειδή δούλευε πολύ, οι σοδειές του ήταν
πάντοτε καλές!
ΡΗΜΑΤΑ (6) ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ
(10)
ΕΠΙΘΕΤΑ (7) ΑΡΘΡΑ (8)
4) Στις παρακάτω προτάσεις βρίσκω το υποκείμενο (Υ), το ρήμα (Ρ), το
αντικείμενο (Α) και το κατηγορούμενο (Κ):
➢ Η άσκηση στα Μαθηματικά φαίνεται αρκετά δύσκολη.
➢ Η κουκουβάγια προστάτευε τα αυγά της.
➢ Ο τζίτζικας έπαιζε μουσική όλη μέρα.
➢ Τον δρόμο ασφαλτόστρωσε το συνεργείο του δήμου.
➢ Εκλέχτηκε δήμαρχος ο μπαμπάς του Νίκου.
➢ Το διαστημόπλοιο έστειλε φωτογραφίες από την επιφάνεια της
Σελήνης.

➢ Ο Γιώργος έγινε κατακόκκινος από τον θυμό του.
➢ Η διευθύντρια καλωσόρισε τα παιδιά στο σχολείο.
➢ Στο μουσείο ξενάγησε τους μαθητές η ξεναγός.
➢ Τα μαθήματα παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον.
➢ Τον αγώνα παρακολουθούν ο Γιώργος, ο Νίκος κι ο Χάρης.
➢ Τρώει μια τυρόπιτα.
➢ Το κουδούνι χτύπησε νωρίτερα.
➢ Τα δέντρα ρίχνουν τα φύλλα τους.
➢ Τους ασθενείς εξέτασε ο γιατρός του νοσοκομείου.
➢ Η σούπα έγινε πολύ νόστιμη.
5) Μεταφέρω τις παρακάτω φράσεις στον άλλο αριθμό και στην ίδια πτώση,
αφού πρώτα συμπληρώσω τα κενά των επιθέτων:
ΕΝΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ
της δερμάτ...νης τσάντας
τη φθινοπωρ...νή βροχή
ο βραδ...νός επισκέπτης
του ορ....νού χωριού
τον ανεύθ....νο άνθρωπο
το σκοτ....νό δρομάκι
οι υπεύθ....νοι μαθητές
των επικ....νδ....νων στροφών
οι υγι....νές τροφές
τους ταπ.....νούς επιστήμονες
τα φτ....νά τετράδια
τις φωτ....νές πινακίδες

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 23
6) Μεταφέρω τα παρακάτω ρήματα, στο ίδιο πρόσωπο, στους άλλους χρόνους
(δηλαδή κάνω χρονική αντικατάσταση):
Ενεστώτας δακρύζει
Αόριστος
Εξακ. Μέλλ.
Συνοπτ. Μέλλ. θα μπούμε
Παρακείμενος
Υπερσυντέλικος είχαν τελειώσει
Συντ. Μέλλ.
Ενεστώτας
Αόριστος έπεσες
Εξακ. Μέλλ.
Συνοπτ. Μέλλ.
Παρακείμενος έχετε πει
Υπερσυντέλικος
Συντ. Μέλλ. θα έχω ψαρέψει
7) Συμπληρώνω τα κενά με τον σωστό τύπο των ρημάτων που είναι στην
παρένθεση:
α) ____________ (γνωρίζω, ενεστ. - β΄ πληθ.) τα κράτη της Ευρώπης;
β) Υποσχέθηκε πως ______________ (επισκευάζω, στιγμ. μέλλ.) ο ίδιος τα
ποδήλατά τους.
γ) ____________ (συζητώ, παρατατικός) χαμηλόφωνα για να μην
ξυπνήσουμε το μωρό.

δ) ____________ (μαζεύω, αόρ. - α΄ πληθ.) λουλούδια και __________
(βλέπω, αόρ. - α΄ πληθ.) τις πολύχρωμες πεταλούδες.
ε) Συνήθως ___________ (πιάνω, παρατατικός) στα δίχτυα μας γαύρους και
σαρδέλες.
στ) Την περασμένη Παρασκευή ___________ (μαζεύω, παρατ. - α΄ πληθ.)
σταφύλια από το πρωί μέχρι αργά το απόγευμα.
ζ) Ένας τεχνίτης ____________ (έρχομαι, αόριστος) για να επισκευάσει τον
θερμοσίφωνα.
8) Αναγνωρίζω τον χρόνο στον οποίο βρίσκονται τα παρακάτω ρήματα:
ΡΗΜΑΤΑ ΧΡΟΝΟΣ
θα έχουμε καθαρίσει
είχα μελετήσει
στείλατε
χορεύουν
θα διορθώσει
μέναμε
θα κοιτάμε
έχουν φύγει
9) Στο παρακάτω απόσπασμα αναγνωρίζω σε ποιο μέρος του λόγου ανήκουν οι
υπογραμμισμένες λέξεις:
Οι Έλληνες στις νέες πατρίδες ήρθαν σε επαφή με τους άλλους
λαούς και γνώρισαν τον τρόπο ζωής τους. Κράτησαν, όμως, τις παλιές τους
συνήθειες. Λάτρεψαν ιδιαίτερα τους θεούς τους, προς τιμήν των οποίων
έχτισαν λαμπρούς ναούς.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 25
ΕΝΟΤΗΤΑ 2
Ρώτα το νερό... τι τρέχει

ΤΟ ΝΕΡΟ ΣΥΣΤΗΝΕΤΑΙ
➢ Τα ρήματα που τελειώνουν σε –ίζω γράφονται με -ι- (π.χ. δροσίζω).
Εξαιρούνται: δανείζω, αθροίζω, δακρύζω, πήζω, πρήζω, κατακλύζω,
συγχύζω, αναβλύζω, γογγύζω, κελαρύζω κ.ά.
➢ Το ρήμα ωφελώ (=χρησιμεύω σε κάποιον ή σε κάτι) και τα παράγωγά του
(ωφέλιμος, ωφέλεια, ανώφελος) γράφονται με -ω- . Αντίθετα, το ρήμα
οφείλω (=χρωστώ σε κάποιον) και τα παράγωγά του (οφειλέτης, οφειλή,
όφελος) γράφονται με -ο- .
1. Σημειώνω (Ρ) για το ρήμα, (Υ) για το υποκείμενο, (Α) για το αντικείμενο και
(Κ) για το κατηγορούμενο στις παρακάτω προτάσεις:
➢ Ο Βασίλης φώναξε τον αδερφό του.
➢ Έχετε το εισιτήριό σας;
➢ Ο πατέρας μου εκλέχτηκε πρόεδρος.
➢ Ο παππούς στέκεται σιωπηλός.
➢ Στο σχολείο συναντήθηκαν τα παιδιά.
➢ Την παράσταση έκλεψε ένα σκυλάκι.
➢ Οι θεατές χειροκρότησαν τους ηθοποιούς.
➢ Η Άννα έγινε γιατρός.
➢ Ο Παναγιώτης ήταν διαβασμένος.
➢ Η φίλη μου τραγουδάει ωραία.
➢ Ακούγεται ο θόρυβος της μηχανής.
➢ Ο αδερφός μου στάθηκε τυχερός.
➢ Το ασθενοφόρο ερχόταν με τα φώτα αναμμένα.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 27
2. Συμπληρώνω τα κενά με τις λέξεις της παρένθεσης:
(οφείλω, ωφελώ, ωφέλεια, όφελος)
α) Προσέφερε εθελοντική εργασία χωρίς να έχει προσωπικό ___________ .
β) Προτιμάμε τις υγιεινές τροφές που ____________ τον οργανισμό μας.
γ)Οι ειδικοί συχνά αναφέρουν τις _______________ της άθλησης.
δ) Οι ναυαγοί _____________ ευγνωμοσύνη στους ψαράδες της περιοχής.
3. Συμπληρώνω τα κενά με ι, υ, η, οι ή ει και τονίζω όπου χρειάζεται:
➢ Μόλις άκουσε ότι θα έρθει ο θείος του από την Αμερική, δάκρ__σε από τη
χαρά του.
➢ Μαρία, πόσο κάνει το άθρ__σμα «25 + 75»;
➢ Η μαμά σκούπ__σε, σφουγγάρ__σε και έστρωσε τα κρεβάτια.
➢ Όταν γυρ__σεις από το σχολείο θα σε περιμένει μια έκπληξη.
➢ Θα μου δαν__σεις 1€ να πάρω μια τυρόπιτα;
➢ Χτύπησε το πόδι του ενώ έπαιζε ποδόσφαιρο και τώρα έχει πρ__στεί.
➢ Αν δε συγυρ__σεις το δωμάτιό σου, δε θα πας στη φίλη σου να παίξετε.
➢ Τι ώρα θα αρχ__σεις να ετοιμάζεσαι για το πάρτι;
Το νερό είναι πηγή ζωής. Το βρίσκουμε στη λίμνη, στο πέλαγος και στον αλμυρό
ωκεανό. Είναι η βροχή που μας δροσίζει, το χιόνι, το χαλάζι και η υγρασία στην
ατμόσφαιρα.

ΤΟ ΠΟΤΑΜΙ ΤΡΕΧΕΙ ΝΑ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙ ΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ
➢ Τα ρήματα δεν κλίνονται όλα με τον ίδιο τρόπο. Έτσι, ανάλογα με την
κατάληξή τους κλίνονται διαφορετικά:
Ενεργητική Φωνή
-ω
π.χ. γράφω
-ώ (ή –άω)
π.χ. κρατάω – κρατώ
Παθητική Φωνή
-ομαι
π.χ. γράφομαι
-ιέμαι, -ουμαι, -αμαι
π.χ. κρατιέμαι, κινούμαι,
θυμάμαι
Ενεργητική Φωνή
Οριστική
Ενεστώτας Παρατατικός
ρωτάω ή ρωτώ ρωτούσα ή ρώταγα
ρωτάς ρωτούσες ή ρώταγες
ρωτάει ή ρωτά ρωτούσε ή ρώταγε
ρωτάμε ή ρωτούμε ρωτούσαμε ή ρωτάγαμε
ρωτάτε ρωτούσατε ή ρωτάγατε
ρωτάνε ή ρωτούν(ε) ρωτούσαν ή ρώταγαν
➢ ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ
Πολλές φορές, θέλοντας να τονίσουμε μια ιδιότητα ενός προσώπου, ζώου
ή πράγματος, το συγκρίνουμε με κάτι άλλο πολύ γνωστό, που έχει την ίδια
ιδιότητα σε μεγαλύτερο βαθμό. Τότε δημιουργείται το σχήμα λόγου που
λέγεται παρομοίωση. Στην παρομοίωση χρησιμοποιούμε για τη σύγκριση τις
λέξεις: σαν, όπως, μοιάζει με, λες και, όμοιος με κ.ά.
π.χ. Το πρόσωπό του έγινε κόκκινο σαν παντζάρι.
ΠΡΟΣΟΧΗ!!!
Δεν πρέπει να μπερδεύουμε το μόριο σαν που χρησιμοποιούμε στην
παρομοίωση με τον χρονικό σύνδεσμο σαν, που ισοδυναμεί με το όταν και
εισάγει δευτερεύουσες χρονικές προτάσεις.
π.χ. Σαν (=όταν) με είδε, σηκώθηκε όρθιος.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 29
Κυριολεξία έχουμε όταν χρησιμοποιούμε τις λέξεις ή τις φράσεις με την
πραγματική τους σημασία.
π.χ. Φοράει ένα χρυσό δαχτυλίδι.
Μεταφορά έχουμε όταν χρησιμοποιούμε τις λέξεις ή τις φράσεις με
διαφορετική σημασία και όχι με την πραγματική τους, για να κάνουμε τον
λόγο μας πιο ζωντανό.
π.χ. Η αδερφή μου έχει χρυσή καρδιά.
1. Μεταφέρω τα ρήματα στον παρατατικό χωρίς να αλλάξω το πρόσωπο και
τον αριθμό όπου βρίσκονται:
ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ ΠΑΡΑΤΑΤΙΚΟΣ
περνώ
φοράμε
συμβουλεύεις
λούζονται
ανακυκλώνετε
ζεσταίνομαι
πίνεις
προχωράμε
αναρωτιέμαι
γράφετε
ξεχνώ
μιλούν
σκεφτόμαστε
2. Σημειώνω δίπλα σε κάθε πρόταση Κ για κυριολεξία, Μ για μεταφορά και Π
για παρομοίωση:
➢ Θα ταξιδέψουμε με τρένο. ( __ )
➢ Το φαγητό είναι έτοιμο; Πεινάω σαν λύκος. ( __ )
➢ Πού ταξιδεύει ο νους σου; ( __ )
➢ Η ομάδα βόλεϊ πετάει. Βγήκε πρώτη στους πανελλήνιους αγώνες. ( __ )
➢ Ο μικρός μου αδερφός κολυμπάει λες και είναι δελφίνι. ( __ )
➢ Το μωρό δε μασάει ακόμα, αφού δεν έχει βγάλει δοντάκια. ( __ )

➢ Ο Νίκος μασάει τα λόγια του. ( __ )
➢ Η Μαρία είναι αδύνατη όπως η μαμά της. ( __ )
➢ Χθες ο Δημήτρης έφαγε μια τούμπα στο σχολείο. ( __ )
➢ Θας φας όλο το φαγητό σου. ( __ )
3. Γράφω δύο προτάσεις σε κάθε σχήμα λόγου:
ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΗ
α) __________________________________________________
β) __________________________________________________
ΜΕΤΑΦΟΡΑ
α) __________________________________________________
β) __________________________________________________
ΚΥΡΙΟΛΕΞΙΑ
α) __________________________________________________
β) __________________________________________________
4. Σημειώνω Π όπου υπάρχει παρομοίωση:
➢ Σαν με είδε μπροστά του ξαφνικά, τρόμαξε. ( __ )
➢ Τα μάτια του είναι μεγάλα σαν της κουκουβάγιας. ( __ )
➢ Προσπαθεί να σε ξεγελάσει. Είναι πονηρή όπως η αλεπού. ( __ )
➢ Έτρεχε γρήγορα λες και ήταν λαγός. ( __ )
➢ Σαν φτάσεις σπίτι, τηλεφώνησέ μου. ( __ )
➢ Καθόταν ακίνητος σαν άγαλμα. ( __ )
➢ Έγινε κίτρινος σαν το λεμόνι. ( __ )
➢ Σαν άκουσε ότι πέρασε στις εξετάσεις, πέταξε από τη χαρά του. ( __ )
➢ Στο Ιράν γίνονται συνέχεια διαμαρτυρίες και εξεγέρσεις. Η κατάσταση
μοιάζει με καζάνι που βράζει. ( __ )
➢ Σαν έρθεις, θα σου πω όλα τα νέα. ( __ )

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 31
5. Βάζω τα ρήματα των παρενθέσεων στο σωστό πρόσωπο και στον χρόνο που
ζητείται:
➢ Η Μελίνα __________ (νικώ, αόριστος) την αδερφή της στο σκάκι.
➢ Ποιοι ____________ (κουβαλώ, αόριστος) τα έπιπλα;
➢ Δεν _________ (τολμώ, ενεστώτας) να μπεις μόνος σου στη σπηλιά.
➢ Εμείς όλο το καλοκαίρι _______________ (κολυμπώ, παρατατικός) σε
υπέροχες παραλίες.
➢ Οι θεατές ____________ (χειροκροτώ, αόριστος) τους ηθοποιούς.
➢ Σε ____________ (χαιρετώ, παρατατικός) από μακριά, αλλά δε με
έβλεπες.
➢ Η μαμά τον _________ (μαλώνω, αόριστος) για τη σκανταλιά που έκανε.
➢ Όταν ήταν μικρός, έκανε παρέα μόνο με τα αδέρφια του, αλλά όταν πήγε
σχολείο ____________ (προτιμώ, αόριστος) τη συντροφιά των
συνομηλίκων του.
6. Μεταφέρω τα παρακάτω ρήματα από την ενεργητική στην παθητική φωνή
και αντίστροφα:
ξεχνώ _____________ γελιέμαι _____________
χτυπώ _____________ κρύβομαι _____________
ξεγελιέμαι _____________ χτενίζω _____________
συναντιέμαι _____________ φορώ _____________
αγαπώ _____________ μιλιέμαι _____________
ζεσταίνω _____________ στενοχωρώ _____________
Ο ποταμός κυλάει στα βουνά και στις κοιλάδες, πλημμυρίζει τη γη, ξεδιψάει τα
πουλιά, παγώνει με το κρύο, γίνεται χείμαρρος και τελικά χύνεται στη θάλασσα.

ΤΟ ΝΕΡΟ ΣΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ, ΣΤΟΥΣ ΜΥΘΟΥΣ ΚΑΙ ΣΤΙΣ
ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ
➢ ΣΗΜΕΙΑ ΣΤΙΞΗΣ
Κόμμα(,): Το χρησιμοποιούμε για να χωρίσουμε:
(1) λέξεις και προτάσεις που έχουν την ίδια συντακτική λειτουργία και δε
συνδέονται μεταξύ τους.
π.χ. Ο Νίκος αγόρασε μολύβια, τετράδια και ξυλομπογιές.
(2) ασύνδετες προτάσεις.
π.χ. Το πρωί σηκώνεται, ετοιμάζεται, πίνει το γάλα του, πηγαίνει στο
σχολείο.
(3) την κλητική προσφώνηση από την υπόλοιπη πρόταση.
π.χ. Μαρία, κλείσε την πόρτα.
(4) τις δευτερεύουσες προτάσεις από τις κύριες.
π.χ. Έφυγε από τη δουλειά, γιατί ένιωθε άρρωστος.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Δε χωρίζονται με κόμμα όλες οι δευτερεύουσες προτάσεις από τις κύριες.
(Περισσότερες λεπτομέρειες σε μεγαλύτερες τάξεις).
(5) μια φράση που επεξηγεί ή συμπληρώνει μια άλλη μέσα στην πρόταση.
π.χ. Η δασκάλα μας, η κυρία Ελένη, μας εξήγησε πώς να κάνουμε την
άσκηση.
Παρένθεση ( ): Τη χρησιμοποιούμε για να κλείσουμε μέσα σ’ αυτήν λέξεις
ή προτάσεις οι οποίες επεξηγούν ή συμπληρώνουν τα λεγόμενά μας.
π.χ. Η Αλεξανδρούπολη (η πρωτεύουσα του νομού Έβρου) είναι μια
πανέμορφη πόλη κοντά στα σύνορα με την Τουρκία.
Διπλή παύλα (- -): Τη χρησιμοποιούμε κυρίως όπως και την
παρένθεση, μόνο που αυτά που κλείνονται μέσα στις δύο παύλες είναι πιο
σημαντικά για την κατανόηση του κειμένου από αυτά που κλείνονται μέσα
στην παρένθεση.
π.χ. Αυτό το τραγούδι –που βραβεύτηκε και στον διαγωνισμό– είναι πρώτο
σε πωλήσεις.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 33
➢ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΡΗΜΑΤΩΝ – ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ – ΕΠΙΘΕΤΩΝ
Ρήματα
Χρόνοι: Ενεστώτας, Παρατατικός, Αόριστος, Εξ. Μέλλοντας, Συνοπτικός
Μέλλ., Παρακείμενος, Υπερσυντέλικος, Συντελεσμένος Μέλλοντας
Εγκλίσεις: Οριστική, Υποτακτική, Προστακτική
Φωνές: Ενεργητική Φωνή, Παθητική Φωνή
Πρόσωπα: α’ (εγώ – εμείς), β’ (εσύ – εσείς), γ’ (αυτός – αυτοί)
Αριθμοί: Ενικός, Πληθυντικός
Ουσιαστικά
Πτώσεις: Ονομαστική, Γενική, Αιτιατική, Κλητική
Αριθμός: Ενικός, Πληθυντικός
Γένος: Αρσενικό, Θηλυκό, Ουδέτερο
Επίθετα
Πτώσεις: Ονομαστική, Γενική, Αιτιατική, Κλητική
Αριθμός: Ενικός, Πληθυντικός
Γένος: Αρσενικό, Θηλυκό, Ουδέτερο
Βαθμός: Θετικός, Συγκριτικός, Υπερθετικός
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ
➢ Αναγνωρίζω τις λέξεις: ανθρώπους, μεγαλύτερης, έχει διαβάσει
ανθρώπους: ουσιαστικό, πτώσης αιτιατικής, αριθμού πληθυντικού, γένους
αρσενικού, του ουσιαστικού «ο άνθρωπος»
μεγαλύτερης: επίθετο, πτώσης γενικής, αριθμού ενικού, γένους θηλυκού,
βαθμού συγκριτικού, του επιθέτου «μεγάλος, –η, -ο»
έχει διαβάσει: ρήμα, χρόνου παρακειμένου, έγκλισης οριστικής, ενεργητικής
φωνής, προσώπου γ’, ενικού αριθμού, του ρήματος «διαβάζω»

1. Βάζω κόμμα, παρένθεση ή διπλή παύλα όπου νομίζω ότι χρειάζεται:
➢ Νίκο κλείσε την πόρτα.
➢ Η Μαρία η καλύτερή μου φίλη είναι άριστη μαθήτρια.
➢ Η μπαμπάς μου παρόλο που ήταν κουρασμένος έπαιξε μαζί μας
«μονόπολη».
➢ Όλοι οι αρχαίοι λαοί Έλληνες Αιγύπτιοι Βαβυλώνιοι θεωρούσαν το νερό
πηγή ζωής.
➢ Η κυρία Ματίνα η δασκάλα μας είναι πολύ αυστηρή.
➢ Ο Αλέξανδρος αγόρασε από το βιβλιοπωλείο δύο τετράδια μια ξύστρα ένα
μπλοκ ζωγραφικής και μαρκαδόρους.
➢ Η αδερφή μου πήρε μαζί της αν και οι γονείς μας δε συμφωνούσαν το
νεογέννητο μωρό της.
➢ Έκανε μια στάση στα μισά της διαδρομής παρόλο που δεν το συνηθίζει για
να ξεμουδιάσει.
➢ Η Χρύσα η γυναίκα του Βασίλη πήγε ένα επαγγελματικό ταξίδι.
➢ Ο κακός ο γείτονας είναι μεγάλη συμφορά ενώ ο καλός είναι μεγάλος
θησαυρός Ησίοδος .
2. Μεταφέρω τα ουσιαστικά στην ίδια πτώση του πληθυντικού αριθμού:
του σιδερά __________________
του ψαρά __________________
του καστανά __________________
του βαρκάρη __________________
του τσαγκάρη __________________
του καναπέ __________________

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 35
3. Αναγνωρίζω τις παρακάτω λέξεις:
θα ζήσουμε: ___________________________________________
____________________________________________________
θα έχουν εξασκηθεί: _____________________________________
____________________________________________________
ανανέωνες: ___________________________________________
____________________________________________________
τους αγώνες: __________________________________________
____________________________________________________
σκαρφαλώστε: __________________________________________
____________________________________________________
οι σφουγγαράδες: _______________________________________
____________________________________________________
να μαθαίνεις: __________________________________________
____________________________________________________
της ομορφότερης: _______________________________________
____________________________________________________
ο ταχύτατος: ___________________________________________
____________________________________________________
Στο διάφανο και γλυκό νερό του Ιορδάνη ποταμού βαφτίστηκε ο Χριστός. Σε
ανάμνηση αυτού του γεγονότος η βάφτιση κάθε νέου ορθόδοξου χριστιανού
γίνεται στην κολυμπήθρα.

Ο ΝΕΡΟΥΛΑΣ
Αρσενικά ουσιαστικά
Ισοσύλλαβα Ανισοσύλλαβα
α) –ας (ο αγώνας) α) –ας (ο μαρμαράς, οι μαρμαράδες)
β) –ης (ο πολίτης) β) –ης (ο βαρκάρης, οι βαρκάρηδες)
γ) –ος (ο καιρός) γ) –ες (ο καναπές, οι καναπέδες)
δ) –ους (ο παππούς, οι παππούδες)
➢ Ισοσύλλαβα λέγονται τα ουσιαστικά που έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών
και στον ενικό και στον πληθυντικό αριθμό.
π.χ. α - γώ - νας / α - γώ - νες
1 2 3 / 1 2 3
➢ Ανισοσύλλαβα λέγονται τα ουσιαστικά που έχουν στον πληθυντικό αριθμό
μια συλλαβή παραπάνω απ’ ό,τι στον ενικό.
π.χ. μαρ - μα - ράς / μαρ - μα - ρά - δες
1 2 3 / 1 2 3 4
➢ Τα παροξύτονα (αυτά που τονίζονται στην παραλήγουσα) και τα
προπαροξύτονα (αυτά που τονίζονται στην προπαραλήγουσα) ουσιαστικά σε
–ας τονίζονται στη γενική πληθυντικού στην παραλήγουσα.
π.χ. ο αγώνας – των αγώνων, ο πίνακας – των πινάκων
Εξαίρεση:
Τα δισύλλαβα παροξύτονα σε –ας και όσα λήγουν σε –ίας τονίζονται στη
γενική πληθυντικού στη λήγουσα.
π.χ. ο άντρας – των αντρών, ο ταμίας – των ταμιών
1. Συμπληρώνω τις καταλήξεις των παρακάτω ουσιαστικών:
α) των αγών___ στ) τους σφουγγαρ___
β) τους νερουλ___ ζ) τον αγών___
γ) τους καβγ___ η) των μπαμπ____
δ) οι σωλήν___ θ) τους οδοστρωτήρ____
ε) τον κανόν___ ι) οι σιδερ___

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 37
2. Συμπληρώνω τον πίνακα με τα ακόλουθα αρσενικά ουσιαστικά:
ψαράς, αγώνας, κανόνας, φύλακας, νερουλάς, σφουγγαράς, μυλωνάς,
σωλήνας, χειμώνας, καστανάς, ρήτορας, σιδεράς, καβγάς, μπαμπάς,
οδοστρωτήρας, επιστήμονας
ΙΣΟΣΥΛΛΑΒΑ ΑΝΙΣΟΣΥΛΛΑΒΑ
3. Συμπληρώνω τα κενά των παρακάτω προτάσεων με ένα από τα παρακάτω
αρσενικά ουσιαστικά σε –ας στη σωστή πτώση και αριθμό:
αγώνας, κανόνας, επιστήμονας, χειμώνας, νερουλάς, σφουγγαράς
α) Η Κάλυμνος είναι γνωστή και ως το «νησί των _________________».
β) Επιτεύχθηκε η αποκωδικοποίηση του γενετικού υλικού του ανθρώπου μετά
από πολυετείς έρευνες των _____________ .
γ) Ο Σπύρος βγήκε νικητής του __________ δρόμου.
δ) Φέτος είχαμε έναν από τους πιο κρύους ____________ των τελευταίων
χρόνων.
ε) Πριν αρχίσουμε το παιχνίδι, διαβάσαμε τους _____________ του.
στ) Οι ______________ υπήρχαν μέχρι τη δεκαετία του 1930 στις πόλεις.

4. Βρίσκω το Υ, το Ρ, το Α ή το Κ:
➢ Ο Κώστας είναι φαρμακοποιός.
➢ Οι αστυνομικοί έπιασαν τον κλέφτη.
➢ Το αεροπλάνο χάθηκε μέσα στα σύννεφα.
➢ Οι μαθητές παίζουν βόλους.
➢ Ο Κώστας και η Μαρίνα ποτίζουν τα λουλούδια.
➢ Ξέχασα τη τσάντα μου. (το Υ εννοείται: ________ )
➢ Τα παιδιά παίζουν στην αυλή του σχολείου.
➢ Ο ελαιοχρωματιστής βάφει τον τοίχο.
➢ Τα λουλούδια είναι ανθισμένα.
➢ Ο Δημήτρης φαίνεται χλωμός.
5. Κλίνω τις φράσεις: η ευχάριστη σκέψη, ο ευτυχισμένος μαθητής
Ενικός αριθμός
Ον.: ______________________ _______________________
Γεν.: ______________________ _______________________
Αιτ.: ______________________ _______________________
Κλητ.: ______________________ _______________________
Πληθυντικός αριθμός
Ον.: _______________________ ________________________
Γεν.: _______________________ ________________________
Αιτ.: _______________________ ________________________
Κλητ.: _______________________ ________________________

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 39
6. Μεταφέρω τα ρήματα των προτάσεων στον άλλο αριθμό διατηρώντας το ίδιο
πρόσωπο:
➢ Μην πετάς σκουπίδια στις ακτές.
_____________________________________
➢ Κολυμπάει πολύ γρήγορα.
_____________________________________
➢ Τολμάς να κολυμπήσεις μέχρι τη σπηλιά;
_____________________________________
➢ Ξεχνάει αυτά που κάναμε γι’ αυτόν.
_____________________________________
➢ Χτυπούσα συνεχώς την πόρτα.
_____________________________________
7. Μεταφέρω τις παρακάτω προτάσεις στον παρατατικό:
➢ Ζητάει από τους φίλους του να τον καταλάβουν.
______________________________________________
➢ Παρακολουθείς τηλεόραση και δε μιλάς.
______________________________________________
➢ Λαχταρώ να δω τους φίλους μου.
______________________________________________
➢ Κρατάμε τα εισιτήρια για ενθύμιο.
______________________________________________
➢ Η γιαγιά κεντάει ένα όμορφο τραπεζομάντιλο.
______________________________________________
8. Φτιάχνω φράσεις βάζοντας το δεύτερο ουσιαστικό σε πτώση γενική:
➢ ο διάδρομος - το αεροδρόμιο ____________________________
➢ το τσίμπημα - η μέλισσα ____________________________
➢ τα εισιτήρια - οι επιβάτες ____________________________
➢ τα δέντρα - το δάσος ____________________________

➢ τα σύνορα - τα κράτη ____________________________
➢ το κλίμα - η χώρα ____________________________
Όταν δεν υπήρχε εμφιαλωμένο νερό και οι άνθρωποι δεν είχαν φτιάξει
υδραγωγεία και σωλήνες ύδρευσης, το πόσιμο νερό το μετέφεραν σε δοχεία στα
σπίτια οι νερουλάδες. Τον χειμώνα ο κόσμος έπαιρνε νερό από τα ρυάκια.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 41
ΤΟ ΝΕΡΟ ΤΑΞΙΔΕΥΕΙ
➢ Μερικές φορές, κάποιες λέξεις που χρησιμοποιούμε συχνά, τις γράφουμε
κομμένες για συντομία. Αυτές οι συντομευμένες γραφές ορισμένων λέξεων
λέγονται συντομογραφίες.
ΠΡΟΣΟΧΗ: Στις περισσότερες συντομογραφίες σημειώνουμε συνήθως
τελεία, ύστερα από σύμφωνο.
ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΕΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ
άγ. = άγιος κ.ο.κ. = και ούτω καθεξής
αρ. = αριθμός κυβ. = κυβικά
αι. = αιώνας λ.χ. = λόγου χάρη
βλ. = βλέπε ΥΓ. = υστερόγραφο
κ.λπ. = και λοιπά μ.μ. = μετά μεσημβρίαν (μετά το μεσημέρι)
δηλ. = δηλαδή π.μ. = προ μεσημβρίας (πριν απ’ το μεσημέρι)
μ. = μέτρα κ. = κιλό
δεκ. = δέκατα γραμμ. = γραμμάριο
εκ. = εκατοστά τ. = τόνος
χιλ. = χιλιοστά π.Χ. = προ Χριστού
εκατ. = εκατομμύρια μ.Χ. = μετά Χριστόν
κος ή κ.= κύριος, κα = κυρία σελ. = σελίδα
κ.ά. = και άλλα τ.μ. = τετραγωνικά μέτρα
κεφ. = κεφάλαιο τ.δεκ.= τετραγωνικά δέκατα
χλμ. ή χμ.= χιλιόμετρα τ.εκ. = τετραγωνικά εκατοστά
στρ. = στρέμματα π.χ. = παραδείγματος χάρη
➢ Συχνά γράφουμε με συντομία διάφορους Οργανισμούς, Υπηρεσίες κ.λπ.
χρησιμοποιώντας μόνο τα αρχικά τους. Αυτά λέγονται αρκτικόλεξα και:
α) διαβάζονται σαν μια λέξη
β) γράφονται πάντα με κεφαλαία
γ) ανάμεσα στα γράμματα μπορούμε να βάλουμε τελεία.
π.χ. Δ.Ε.Η. και ΔΕΗ

ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΑ ΑΡΚΤΙΚΟΛΕΞΑ
Δ.Ε.Η.: Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού
Ε.Μ.Υ.: Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία
Ε.Ε.: Ευρωπαϊκή Ένωση
Η.Π.Α.: Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής
Η/Υ:Ηλεκτρονικός Υπολογιστής
Ι.Κ.Α.: Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων
Μ.Μ.Ε.: Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης
Ο.Ε.Δ.Β.: Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων
Ο.Τ.Ε.: Οργανισμός Τηλεπικοινωνιών Ελλάδας
ΥΠ.Π.Ε.Θ.: Υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων
➢ Η λέξη «ύδωρ» είναι αρχαία ελληνική και σημαίνει νερό. Έχει μεγάλη
οικογένεια και περιλαμβάνει λέξεις όπως: υδραγωγείο, ύδρευση, υδρόβιος,
υδροπλάνο, υδρατμός, υδραυλικός, υδατοσφαίριση, υδρόγειος, υδροφόρα,
ενυδρείο, υδρόφυτο κ.ά.
Οι λέξεις που ανήκουν στην ίδια οικογένεια γράφονται με ύψιλον (υ).
π.χ. Η υδατοσφαίριση είναι ένα ομαδικό άθλημα που παίζεται στο νερό.
1. Ξαναγράφω τις παρακάτω προτάσεις αντικαθιστώντας τις
συντομογραφίες με ολόκληρες τις λέξεις:
Αγόρασε μια έκταση 2 στρ., 5 χλμ. μακριά από εδώ, για να χτίσει ένα
μεγάλο σπίτι, γύρω στα 200 τ.μ.
___________________________________________________
___________________________________________________
Το γραφείο του κ. Παπαδόπουλου βρίσκεται στην οδό Αγ. Δημητρίου, στον
αρ. 45, 100 μ. από τον σταθμό του μετρό.
___________________________________________________
___________________________________________________

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 43
2. Συμπληρώνω τα κενά με τον σωστό τύπο των ρημάτων, που είναι στην
παρένθεση:
➢ Τις ώρες που έλειπε από την εταιρεία, το τηλέφωνο _____________
(χτυπώ, παρατατικός) ασταμάτητα.
➢ Όποτε εμφανιζόταν στη σκηνή, το κοινό τον ___________________
(χειροκροτώ, παρατατικός).
➢ Όλο εσείς __________ (κερνώ, ενεστώτας)! Αυτή τη φορά θα κεράσουμε
εμείς.
➢ Από την ώρα που γύρισε από το σχολείο, είναι κλεισμένη στο δωμάτιό της
και _______________ (μελετώ, ενεστώτας) τα μαθήματά της.
➢ Όσοι πηγαίνουν στα τοπικά πανηγύρια _________ (γλεντώ, ενεστώτας)
μέχρι το πρωί.
3. Συμπληρώνω τα γράμματα που λείπουν στις παρακάτω λέξεις:
➢ Το Σά___ατο πήγαμε μια βόλτα μέχρι την πλατεία.
➢ Το σπίτι του απέχει τέ___ερα τετράγωνα από την ε___λησία του Αγίου
Μηνά.
➢ Έξω από το σχολείο υπάρχει ένας κάδος απο___ι___άτων.
➢ Το σπίτι της θείας μου βρίσκεται κοντά στη θάλα___α.
4. Βάζω κόμμα, όπου χρειάζεται, στις παρακάτω προτάσεις:
➢ Ο Γιώργος ο καλύτερός μου φίλος γιορτάζει σήμερα.
➢ Κάτια ποιο είναι το αγαπημένο σου χρώμα;
➢ Η Άννα η ξαδέλφη μου που ζει στον Καναδά θα έρθει στο σπίτι μας τα
Χριστούγεννα.
➢ Όλοι οι καλεσμένοι στο πάρτι του Πέτρου τραγούδησαν χόρεψαν γέλασαν
και διασκέδασαν με την καρδιά τους.
5. Οικογένειες λέξεων:
ύδωρ οικία θάλασσα οφείλω ωφελώ

6. Συμπληρώνω τα κενά στις παρακάτω προτάσεις, διαλέγοντας από την
οικογένεια της λέξης «ύδωρ» την κατάλληλη λέξη, αφού τη βάλω στη
σωστή πτώση και στον σωστό αριθμό:
➢ Το νούφαρο είναι ____________ και το συναντάμε στις λίμνες.
➢ Η μαμά χθες φώναξε τον ____________ , για να επισκευάσει την
χαλασμένη βρύση στο μπάνιο.
➢ Η δασκάλα μάς έδειξε στην _________ σφαίρα τις πέντε ηπείρους.
➢ Όποτε κάνω μπάνιο, ο καθρέφτης θαμπώνει γιατί έχει πολλούς
___________ .
➢ Παλαιότερα το νερό το μετέφεραν με _____________ και το μοίραζαν
στα σπίτια.
➢ Σε κάποιες απομακρυσμένες περιοχές, ακόμα και σήμερα, δεν υπάρχει
δίκτυο __________ .
• Οι υδρατμοί δημιουργούνται από την εξάτμιση του νερού.
• Ο υδραυλικός επισκεύασε τον χαλασμένο σωλήνα του υδραγωγείου.
• Στην τάξη μας έχουμε μια υδρόγειο σφαίρα.
• Η μόλυνση των λιμνών απειλεί τα υδρόβια πουλιά.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 45
1. Βρίσκω το Υ, το Ρ, το Α και το Κ:
➢ Ο Νίκος έχασε τα γυαλιά του.
➢ Η μητέρα μου σπούδασε γιατρός.
➢ Η αδερφή μου διορθώνει τα λάθη της.
➢ Η θαλάσσια χελώνα Καρέτα καρέτα κινδυνεύει με εξαφάνιση.
➢ Σε αυτά τα βράχια φτιάχνουν τις φωλιές τους τα θαλασσοπούλια.
➢ Η γιαγιά κεντάει κάθε απόγευμα στη βεράντα του σπιτιού της.
➢ Ο Αλέξανδρος ονομάστηκε από τους ιστορικούς Μέγας.
➢ Ο πλανήτης μας χωρίς νερό θα γινόταν εχθρικός και αβίωτος.
➢ Δεν πετάμε σκουπίδια στο προαύλιο.
➢ Τους αετούς και τα γεράκια ξεδιψάει το ποτάμι.
➢ Το ποτάμι γίνεται καταρράχτης.
➢ Η γειτονιά φαινόταν έρημη.
➢ Το δάσος θεωρείται πηγή ζωής.
2. Συμπληρώνω τις προτάσεις με την κατάλληλη λέξη από την παρένθεση:
(οφειλή, ωφέλιμο, οφείλω, όφελος, ανώφελο, ωφελούμε)
➢ Το νερό είναι ____________ για τα φυτά, τα ζώα, τους ανθρώπους.
➢ Είναι ______________ να ερχόμαστε σχολείο χωρίς να συμμετέχουμε
στο μάθημα.
➢ ___________ πολλά στην οικογένεια μου.
➢ Αν διαβάζεις εξωσχολικά βιβλία, το __________ είναι καθαρά δικό σου.
➢ Η __________ του γείτονά μας στη Δ.Ε.Η. είναι πολύ μικρή.
➢ Αν κάνουμε ανακύκλωση, _____________ το περιβάλλον.

3. Φτιάχνω παρομοιώσεις με τα ζευγάρια των προτάσεων:
➢ Η Σοφία κολυμπάει. Το δελφίνι κολυμπάει.
_______________________________________________
➢ Ο Σωτήρης τρέμει. Το ψάρι τρέμει έξω από το νερό.
_______________________________________________
➢ Ο Αλέξανδρος είναι ψηλός. Το κυπαρίσσι είναι ψηλό.
________________________________________________
➢ Η δασκάλα της μουσικής τραγουδάει γλυκά. Το αηδόνι κελαηδάει γλυκά.
________________________________________________
4. Βάζω ένα Π μπροστά από τις φράσεις που έχουν παρομοίωση:
.......... Η μητέρα άνοιξε τα χέρια της σαν φτερούγες και με αγκάλιασε.
.......... Σαν τελειώσω τα μαθήματα, θα πάω για ύπνο.
.......... Η είδηση έπεσε σαν βόμβα.
.......... Έτρεμε σαν το φύλλο από τον φόβο του.
.......... Όλοι τρέχουν στο προαύλιο σαν χτυπήσει το κουδούνι.
.......... Τρέχει γρήγορα σαν ελάφι.
.......... Σαν έφτασα στο σχολείο, είχε ήδη ξεκινήσει η προσευχή.
.......... Σαν άκουσε το νέο, καταχάρηκε.
5. Βάζω τα ρήματα των παρενθέσεων στο σωστό πρόσωπο του ενεστώτα, του
παρατατικού και του αορίστου:
➢ Το παιδί (χαιρετώ) ___________ / ____________ / ___________
τους φίλους του.
➢ Εσύ δεν (τολμώ) _________ / ____________ / ____________ να
κάνεις αυτό.
➢ Εμείς (κολυμπώ) ____________ / _____________ / ___________
σε μια ερημική παραλία.
➢ Οι μαθητές της Δ΄ Δημοτικού (νικώ) ____________ / ____________
/ ___________ στον αγώνα ποδοσφαίρου.
➢ Εσείς (κουβαλώ) ____________ / _____________ / ___________
αρκετά μη χρήσιμα πράγματα μέσα στην τσάντα σας.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 47
6. Βάζω κόμμα, παρένθεση ή διπλή παύλα όπου χρειάζεται στις παρακάτω
προτάσεις:
➢ Έβαλε όλα τα λουλούδια γαρίφαλα τριαντάφυλλα μέσα στο βάζο.
➢ Συνέχιζε να παίζει αν και είχε τραυματιστεί μέχρι τη λήξη του αγώνα.
➢ Το αγαπημένο μου φαγητό μακαρόνια με κιμά το τρώω δύο φορές την
εβδομάδα.
➢ Έδωσε όλα τα χρήματα κέρματα χαρτονομίσματα στον ταμία της Ελλάδας.
➢ Σε όλα τα παιδιά αρέσουν οι σοκολάτες οι καραμέλες τα παγωτά και τα
μπισκότα.
7. Συμπληρώνω τις συντομογραφίες που λείπουν:
α) τηλέφωνο: ________
β) παραδείγματος χάρη: ________
γ) και άλλα: _______
δ) χιλιόμετρο: _______
ε) υστερόγραφο: ______
8. Συμπληρώνω τα κενά με τα ουσιαστικά και τα ρήματα των παρενθέσεων
στον σωστό τύπο:
➢ Οι ___________ ___________ γενναία. (στρατιώτης, πολεμώ - αόρ.)
➢ Οι ______________ _____________ τους επιβάτες με ασφάλεια.
(αμαξάς, μεταφέρω - ενεστώτας)
➢ Οι _____________ ____________ το γάλα στα σπίτια της γειτονιάς.
(γαλατάς, μοιράζω - παρατατικός)
➢ Τα κύματα _____________ τις βάρκες των _____________ . (κουνώ
- ενεστώτας, ψαράς)
➢ Εκείνη την εποχή το επάγγελμα των _______________
______________ μεγάλη άνθηση. (κανατάς, γνωρίζω - παρατατικός)
9. Γράφω τα ουσιαστικά στις παρακάτω πτώσεις:

ΟΝΟΜΑΣΤΙΚΗ
ΕΝΙΚΟΥ
ΓΕΝΙΚΗ
ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΥ
ΑΙΤΙΑΤΙΚΗ
ο αιώνας
ο στρατώνας
ο λοχίας
ο γαλαξίας
ο μήνας
ο ήρωας

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 49
ΕΝΟΤΗΤΑ 4
Εμένα με νοιάζει
ΣΤΑΣΗ ΒΡΟΧΟΣΤΑΛΙΔΩΝ

➢ Ορισμένα ουσιαστικά σε πτώση γενική χρησιμοποιούνται για να
συμπληρώσουν την έννοια ενός άλλου ουσιαστικού μέσα στην πρόταση.
π.χ. Ήταν μεγάλη η χαρά της νίκης.
➢ Μερικά προπαροξύτονα ουσιαστικά σε –ος κατεβάζουν τον τόνο στην
παραλήγουσα σε τρεις πτώσεις: στη γενική ενικού, στη γενική πληθυντικού
και στην αιτιατική πληθυντικού.
π.χ. ο άνθρωπος του ανθρώπου – των ανθρώπων – τους ανθρώπους
Έτσι κλίνονται τα εξής: ο άνθρωπος, ο δάσκαλος, ο διάδρομος, ο πόλεμος,
ο όροφος, ο κάτοικος, ο άγγελος, ο άνεμος, ο διάλογος, ο έμπορος, ο
δήμαρχος κ.ά.
➢ 'Ομως, κάποια άλλα προπαροξύτονα αρσενικά σε –ος διατηρούν τον τόνο
στην προπαραλήγουσα σε όλες τις πτώσεις του ενικού και του πληθυντικού.
Αυτά είναι συνήθως οι πολυσύλλαβες, οι λαϊκές και οι σύνθετες λέξεις,
καθώς και αρκετά κύρια ονόματα.
π.χ. ο νερόμυλος του νερόμυλου – των νερόμυλων – τους νερόμυλους
Έτσι κλίνονται τα εξής: ο ανήφορος, ο πεζόδρομος, ο παιδότοπος, ο
αυλόγυρος, ο καλόγερος, α ανθόκηπος, ο λαχανόκηπος, ο ανεμόμυλος, ο
χωματόδρομος, ο Χαράλαμπος, ο Χριστόφορος κ.ά.
➢ Κάποια ουσιαστικά μπορούν και να διατηρήσουν τον τόνο στην
προπαραλήγουσα και να τον κατεβάσουν στην παραλήγουσα. Αυτό γίνεται
για λόγους ύφους.
π.χ. ο δήμαρχος του δημάρχου (επίσημο ύφος)
και του δήμαρχου (ανεπίσημο ύφος)
➢ Τα ρήματα που τελειώνουν σε –ώνω (π.χ. ανακοινώνω) και τα παράγωγά
τους (π.χ. ανακοίνωση) γράφονται με -ω- .
➢ Τα ουδέτερα ουσιαστικά σε –ος γράφονται με -η- στον πληθυντικό
(π.χ. το δάσος – τα δάση, το κράτος – τα κράτη, το άλσος – τα άλση).
Για καλύτερη απομνημόνευση:
«Τα ουδέτερα σε –ος, με ήτα (η) ο πληθυντικός».

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 51
1. Σχηματίζω φράσεις βάζοντας το δεύτερο ουσιαστικό σε γενική πτώση:
➢ τα λουλούδια – ο κήπος ___________________________
➢ το πουκάμισο – ο έφηβος ___________________________
➢ η απόφαση – ο δήμαρχος ___________________________
➢ το χρώμα – το σπίτι ___________________________
➢ ο πρόεδρος – ο σύλλογος ___________________________
➢ ο αυλόγυρος - ο μαντρότοιχος ___________________________
2. Συμπληρώνω τις προτάσεις βάζοντας το ουσιαστικό της παρένθεσης στον
σωστό τύπο:
➢ Απευθύνθηκα στον σχολικό μας _____________ (σύμβουλος) για την
άσχημη συμπεριφορά ενός μαθητή.
➢ Τους μίλησε για τους ___________ (κίνδυνος) που εγκυμονούν αν οι
____________ (άνθρωπος) συνεχίσουν να μολύνουν τον πλανήτη.
➢ Πολλοί _______________ (δάσκαλος) δίνουν ερωτήσεις κατανόησης στα
παιδιά, για να κάνουν το μάθημα πιο εύκολο.
➢ Οι απειλές του _____________ (προϊστάμενος) φόβισαν τους
_________________ (υπάλληλος).
➢ Πρέπει να ακούμε και τη γνώμη των άλλων ____________ (άνθρωπος).
➢ Τα πανιά των _______________ (ανεμόμυλος) σκίστηκαν από τον
δυνατό αέρα.
➢ Γελάσαμε πολύ με τους αστείους _____________ (διάλογος) των
ταλαντούχων ηθοποιών.
➢ Ο παππούς καθημερινά φροντίζει τα φυτά του ______________
(ανθόκηπος).
➢ Μεγάλη πυρκαγιά απειλεί ν’ αφανίσει τα ________ (δάσος)
της Κεντρικής Ευρώπης.
➢ Ο Οδυσσέας τέντωσε τη χορδή του τόξου του και
σκότωσε τους μνηστήρες με τα ________ (βέλος) του.
➢ Το γραφείο του ___________ (πρόεδρος) είναι στο τέλος του
διαδρόμου.
➢ Η διαμαρτυρία των _____________ (κάτοικος) ήταν ειρηνική.

➢ Η Αθήνα πρέπει να προσέξει περισσότερο τους _____________
(κάτοικος) της.
➢ Τα αγκάθια του ________________ (σκαντζόχοιρος) έχουν μήκος 2 με
5 εκ.
➢ Οι βαριές κουρτίνες βοηθούν στην αποφυγή του _____________
(αντίλαλος).
➢ Ο πρόεδρος οργάνωσε μια γιορτή για τους _____________ (υπάλληλος)
της εταιρείας.
3. Γράφω τις άλλες πτώσεις των παρακάτω ουσιαστικών προσέχοντας τον
τόνο:
Ενικός αριθμός Πληθυντικός αριθμός
Ονομαστική Γενική Ονομαστική Γενική
ο έλεγχος
ο ανθόκηπος
ο σύμβουλος
ο σύντροφος
ο πονοκέφαλος
ο ανήφορος
4. Συμπληρώνω τα κενά των προτάσεων με τα ουσιαστικά που βρίσκονται
στην παρένθεση στην κατάλληλη πτώση κι έπειτα τις μεταφέρω στον άλλο
αριθμό:
➢ Συνεννοήθηκε με τον __________ (έμπορος) για να φέρει το νέο
εμπόρευμα.
___________________________________________________
___________________________________________________
➢ Τα περβάζια των _____________ (αυλόγυρος) είναι γεμάτα λουλούδια.
___________________________________________________

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 53
➢ Οι ηθοποιοί μελετούσαν τους ___________ (διάλογος) του έργου.
___________________________________________________
➢ Μελετώ για την αντιμετώπιση του ____________ (κίνδυνος) από τα
ατυχήματα.
____________________________________________________
____________________________________________________
Οι βροχοσταλίδες έγραψαν στην ανακοίνωση ότι θα κάνουν στάση μέχρι να
σταματήσουν οι άνθρωποι να μολύνουν τις θάλασσες, να καίνε τα δάση και
γενικά μέχρι να καταλάβουν τον κίνδυνο που τους απειλεί.

ΣΤΑΣΗ ΒΡΟΧΟΣΤΑΛΙΔΩΝ (συνέχεια...)
➢ Ονοματική λέγεται η φράση η οποία αποτελείται μόνο από ονόματα
(ουσιαστικά ή άλλες λέξεις που την αντικαθιστούν) και δεν υπάρχει ρήμα.
π.χ. η ρύπανση της θάλασσας
➢ Ρηματική λέγεται η φράση στην οποία υπάρχει ρήμα.
π.χ. Η θάλασσα ρυπαίνεται.
ΠΩΣ ΜΕΤΑΤΡΕΠΟΥΜΕ ΜΙΑ ΟΝΟΜΑΤΙΚΗ ΦΡΑΣΗ ΣΕ ΡΗΜΑΤΙΚΗ
➢ Για να μετατρέψουμε μια ονοματική φράση σε ρηματική:
α) μετατρέπουμε το όνομα σε ρήμα
β) η γενική που εξαρτάται από το όνομα μετατρέπεται είτε σε ονομαστική
(και είναι υποκείμενο του ρήματος) είτε σε αιτιατική (και είναι
αντικείμενο του ρήματος).
π.χ. η ρύπανση της ατμόσφαιρας η ατμόσφαιρα ρυπαίνεται
η προστασία του περιβάλλοντος προστατεύω το περιβάλλον
ΠΩΣ ΜΕΤΑΤΡΕΠΟΥΜΕ ΜΙΑ ΡΗΜΑΤΙΚΗ ΦΡΑΣΗ ΣΕ ΟΝΟΜΑΤΙΚΗ
➢ Για να μετατρέψουμε μια ρηματική φράση σε ονοματική:
α) αντικαθιστούμε το ρήμα με ένα ουσιαστικό σε ονομαστική, που δηλώνει
την ενέργεα ή το αποτέλεσμα της ενέργειας του ρήματος
β) μετατρέπουμε την αιτιατική (που λειτουργεί ως αντικείμενο στα ρήματα
της ενεργητικής φωνής) ή την ονομαστική (που λειτουργεί ως υποκείμενο
στα ρήματα της παθητικής φωνής) σε γενική.
π.χ. Κατεδαφίζουν τα αυθαίρετα κτίσματα. Απαγορεύεται η είσοδος
Κατεδάφιση των αυθαίρετων κτισμάτων. Απαγόρευση της εισόδου.
➢ ΠΑΡΑΓΩΓΗ έχουμε όταν μια λέξη σχηματίζεται από μια άλλη. Η αρχική
λέξη από την οποία παράγεται η νέα λέξη ονομάζεται «πρωτότυπη», ενώ
η λέξη που παράγεται από την πρωτότυπη λέγεται «παράγωγη».
π.χ. ζεστός (πρωτότυπη) ζεσταίνω (παράγωγη)
Τα ρήματα παράγονται είτε από ονόματα (ουσιαστικά και επίθετα) είτε από
άκλιτες λέξεις (π.χ. συχνά συχνάζω) είτε πιο σπάνια από άλλα ρήματα
(π.χ. φέγγω – φεγγίζω).

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 55
Τα ρήματα που παράγονται από ουσιαστικά τελειώνουν σε:
-άζω, π.χ. αγορά αγοράζω
-ιάζω, π.χ. βράδυ βραδιάζω
-ίζω, π.χ. αρχή αρχίζω
-εύω, π.χ. ψαράς ψαρεύω
-ώνω, π.χ. στεφάνι στεφανώνω
-αίνω, π.χ. ζεστός ζεσταίνω
-ύνω, π.χ. μέγεθος μεγεθύνω
➢ Τα ουδέτερα ουσιαστικά που τελειώνουν σε –ι γράφονται με γιώτα (ι).
ΕΞΑΙΡΟΥΝΤΑΙ: βράδυ, δάκρυ, στάχυ, δίχτυ, οξύ, δόρυ και άστυ.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Οι λέξεις δάκρυ, στάχυ, δίχτυ διατηρούν το –υ- σε όλες τις πτώσεις του
ενικού και του πληθυντικού αριθμού, ενώ η λέξη βράδυ στη γενική ενικού
και σε όλες τις πτώσεις του πληθυντικού αριθμού γράφεται με γιώτα (ι).
π.χ. το δάκρυ – τα δάκρυα, το στάχυ – τα στάχυα, το δίχτυ – τα δίχτυα
αλλά το βράδυ – του βραδιού, τα βράδια, των βραδιών
1. Μετατρέπω τις ονοματικές φράσεις σε ρηματικές:
➢ Αναδάσωση των καμένων εκτάσεων. ________________________
➢ Απαγόρευση της στάθμευσης. _____________________________
➢ Άνοδος της τιμής της βενζίνης. ___________________________
➢ Υποδοχή της σχολικής ομάδας. ____________________________
➢ Αναβολή της εκδρομής. ________________________________
➢ Καλλιέργεια νέων ποικιλιών ντομάτας. _______________________
____________________________________________________
➢ Αποκλεισμός χωριών στον Ψηλορείτη. ______________________
____________________________________________________
➢ Η παραβίαση των κανόνων. ______________________________

2. Μετατρέπω τις ρηματικές φράσεις σε ονοματικές:
➢ Μειώνονται οι μαθητές. _______________________________
➢ Αυξάνονται τα παιδιά στο σχολείο. _________________________
➢ Κατεδαφίζουν το σπίτι. _________________________________
➢ Προσγειώνεται το αεροπλάνο. ____________________________
➢ Εξερευνούν τη σπηλιά. ________________________________
➢ Καταστρέφονται οι καλλιέργειες. ___________________________
➢ Υπολογίζονται οι ζημιές. ________________________________
➢ Προσφέρουν θυσίες στους θεούς. _________________________
➢ Αποζημιώθηκαν οι αγρότες. _____________________________
➢ Θα αποκατασταθεί η ηλεκτροδότηση στην περιοχή. ______________
_____________________________________________________
3. Συμπληρώνω τα κενά με τον σωστό τύπο των ρημάτων που παράγονται από
τις λέξεις που είναι σε παρένθεση:
α) Ο κηπουρός αύριο _______________ (κλαδί) τα δέντρα του κήπου μας.
β) Αποφεύγω τα πολλά γλυκά, γιατί ________________ (παχύς) .
γ) Πρέπει να γυρίσουμε σπίτι, γιατί σε λίγο _____________ (νύχτα).
δ) Μόλις γύρισε από τη δουλειά, ___________ (αγκαλιά) τα δυο παιδιά του.
ε) Πολλά είδη φυτών και ζώων _________________ (κίνδυνος) σήμερα
να εξαφανιστούν εξαιτίας της απερισκεψίας των ανθρώπων.
4. Γράφω τα ρήματα που παράγονται από τα παρακάτω ουσιαστικά:
δόξα ……………………………… κρύωμα ………………………… κλειδί ......................
πίστη ………………………………… χορός ………………………… ελευθερία .....................
διαταγή ……………………………… αύξηση ………………………… ιδρώτας .....................
σημάδι ……………………………… κουρείο ………………………… βραβείο ......................
μόλυνση ……………………………… πείραγμα ……………………… δάνειο .......................

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 57
5. Συμπληρώνω τα κενά:
α) Από το κατάστρωμα του καραβ__ού βλέπαμε τους ψαράδες να ρίχνουν τα
δίχτ__α τους.
β) Η ουρά του χελιδον__ού θυμίζει ψαλίδ__ .
γ) Το βιβλίο που διαβάζω έχει τίτλο: «Σαν στάχ__α στον χρόνο».
δ) Δεν μπορούσε να συγκρατήσει τα δάκρ__ά της από τη συγκίνηση.
ε) Το γιαούρτι έχει γαλακτικό οξ__ .
στ) Το βράδ__ ξέσπασε μια δυνατή μπόρα.
Τα παιδιά κατάλαβαν πόσο κινδυνεύει το περιβάλλον από τη μόλυνση και κάθε
βράδυ προσπαθούσαν να πείσουν τους γονείς τους να φτιάξουν νόμους για την
προστασία του. Τελικά, τα κατάφεραν και οι βροχοσταλίδες επέστρεψαν για να
τους δροσίσουν.
Μπράβο, παιδιά!

ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΕ ΤΟ ΞΑΝΑ... ΚΑΙ ΞΑΝΑ... ΚΑΙ ΞΑΝΑ...
➢ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ
1. ΑΠΛΗ ονομάζεται η πρόταση που περιλαμβάνει μόνο τους κύριους
όρους, δηλαδή υποκείμενο, ρήμα, αντικείμενο ή κατηγορούμενο.
2. ΣΥΝΘΕΤΗ ονομάζεται η πρόταση που έχει ένα ρήμα και περισσότερα
από ένα υποκείμενα, αντικείμενα ή κατηγορούμενα, τα οποία συνδέονται
μεταξύ τους με κόμμα ή με τον σύνδεσμο «και».
π.χ. Ο Γιάννης και ο Κώστας είναι αδέλφια. (δύο υποκείμενα)
Η μαμά αγόρασε μήλα, πορτοκάλια και μανταρίνια. (τρία αντικείμενα)
Η ξαδέρφη μας είναι όμορφη, έξυπνη και ευγενική.
(τρία κατηγορούμενα)
3. ΕΛΛΕΙΠΤΙΚΗ ονομάζεται η πρόταση από την οποία λείπει ένας ή
περισσότεροι κύριοι όροι (Υ, Ρ), επειδή εννοούνται εύκολα από τα
συμφραζόμενα.
π.χ. Φύγε! (εννοείται το υποκείμενο «εσύ»)
Χρόνια πολλά! (εννοείται «εγώ σου εύχομαι»)
4. ΕΠΑΥΞΗΜΕΝΗ ονομάζεται η πρόταση η οποία εκτός από τους κύριους
όρους (Υ, Ρ, Α, Κ) έχει κι άλλους προσδιορισμούς που λέγονται
δευτερεύοντες όροι της πρότασης.
π.χ. Η Μαρία διαβάζει στο δωμάτιό της.
Το αεροπλάνο πετάει ψηλά στον ουρανό.
Συχνά οι προτάσεις που χρησιμοποιούμε είναι ταυτόχρονα παραπάνω από ένα
είδος!
Μια απλή πρόταση μπορεί να περιέχει:
α) Υ + Ρ (π.χ. Ο μπαμπάς κοιμάται.)
β) Υ + Ρ + Α (π.χ. Ο παππούς διαβάζει εφημερίδα.)
γ) Υ + Ρ + Α1 + Α2 (π.χ. Η Νίκη μού είπε ψέματα.)
δ) Υ + Ρ (συνδετικό) + Κ (π.χ. Το ποδήλατο είναι καινούριο.)

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 59
➢ Πώς ξεχωρίζουμε τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας
από το οριστικό άρθρο;
Οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας γ΄ προσώπου (το, του, της,
τον, τη(ν), τα, τους, τις) μπαίνουν πριν ή μετά από ρήματα, ενώ τα
αντίστοιχα οριστικά άρθρα μπαίνουν πριν από ονόματα στα οποία αναφέρονται.
π.χ. Τους προσκάλεσε στο πάρτι. (αντωνυμία)
Προσκάλεσέ τους στο πάρτι. (αντωνυμία)
Προσκάλεσε τους φίλους του στο πάρτι. (οριστικό άρθρο)
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας (μου, σου, του, της, μας,
σας, τους) τονίζονται όταν θέλουμε να δείξουμε ότι είναι προσωπική
αντωνυμία και όχι κτητική.
π.χ. Η δασκάλα μού ζήτησε να κλείσω το παράθυρο.
(Η δασκάλα ζήτησε από εμένα να κλείσω το παράθυρο).
Η δασκάλα μου ζήτησε να κλείσω το παράθυρο.
(Η δική μου δασκάλα ζήτησε να κλείσω το παράθυρο).
➢ Οικογένεια λέξεων του ρήματος «ποιώ»
Από το αρχαίο ελληνικό ρήμα ποιώ ( = φτιάχνω, δημιουργώ, κατασκευάζω)
παράγονται πολλές λέξεις.
Παράγωγες λέξεις: ποίημα, ποίηση, ποιητής, ποιήτρια, ποιητικός κ.ά.
Σύνθετες: χρησιμοποιώ, ειδοποίηση, αρτοποιός, επιπλοποιείο,
χειροποίητο, αχρησιμοποίητος κ.ά.
1. Χαρακτηρίζω τις παρακάτω προτάσεις ως προς τη δομή τους (απλή,
σύνθετη, επαυξημένη, ελλειπτική) αφού πρώτα τις συντάξω:
✓ Το νερό είναι παγωμένο. ( _______________ )
✓ Η Μαρία και η Αλίκη φαίνονται χαρούμενες. ( ________________ )
✓ Θα πάμε σινεμά; ( ________________ )
✓ Το διαγώνισμα των Μαθηματικών ήταν δύσκολο. ( _______________)
✓ Καλή Χρονιά! ( ________________ )

✓ Η μαμά μαγείρεψε κοτόπουλο στον φούρνο με πατάτες. ( ___________)
✓ Αυτό είναι περίεργο. ( _______________ )
✓ Ο πεινασμένος καρβέλια ονειρεύεται. ( ________________ )
✓ Ο Γιάννης φαίνεται καλό παιδί. ( _________________ )
✓ Ο Πέτρος αγόρασε μαρκαδόρους και ξυλομπογιές. ( ______________ )
✓ Η Άννα αγόρασε ένα βραχιόλι κι ένα δαχτυλίδι. ( _______________ )
✓ Προσέξτε! ( _____________ )
✓ Οι ταξιδιώτες επισκέφτηκαν τα αξιοθέατα. ( _______________ )
✓ Ο Αντώνης πέρασε με προσοχή τον δρόμο. ( ________________ )
✓ Ο παπαγάλος, ο αετός και το χελιδόνι είναι πτηνά. ( ______________ )
2. Σημειώνω Α για κάθε απλή πρόταση και Σ για κάθε σύνθετη πρόταση:
✓ Η πόλη μας έχει πλατείες, δρόμους, πεζοδρόμια, διαβάσεις. ( __ )
✓ Στον δρόμο κυκλοφορούν αυτοκίνητα, φορτηγά, δίκυκλα, ποδήλατα. ( __ )
✓ Το νερό γίνεται ατμός. ( __ )
✓ Ο δάσκαλος διορθώνει τις εκθέσεις. ( __ )
✓ Με μια κίνηση ο αντίπαλος τού έσπασε τη μύτη και το σαγόνι. ( __ )
✓ Τα παιδιά ζωγραφίζουν. ( __ )
✓ Ο Γιάννης συλλέγει γραμματόσημα και κάρτες. ( __ )
✓ Οι εξετάσεις βγήκαν καλές. ( __ )
3. Υπογραμμίζω τις προσωπικές αντωνυμίες στις παρακάτω προτάσεις:
➢ Μου είπε το μυστικό της.
➢ Ό,τι κι αν τους πω, δε θα με καταλάβουν.
➢ Ακούστε τον προσεχτικά, έχει να σας πει κάτι σημαντικό.
➢ Να τις πλύνεις και να τις κόψεις σε μικρά κομματάκια.
➢ Αυτές είναι οι καλύτερες μαθήτριες στην τάξη.
➢ Η δασκάλα μας ήταν άρρωστη και μας έκανε μάθημα ο διευθυντής.
➢ Ο παππούς τού είπε ότι τον περιμένει πώς και πώς να έρθει στο χωριό.
➢ Εμένα δε μου αρέσει ο αρακάς.
➢ Η δασκάλα μάς ζήτησε να γράψουμε σε μια παράγραφο τις αιτίες μόλυνσης
του περιβάλλοντος.
➢ Εσύ πότε θα πας στο χωριό σου;

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 61
➢ Σου ζήτησα να κάνεις ησυχία γιατί κοιμάται το μωρό και δε θέλω να το
ξυπνήσεις.
➢ Ο μπαμπάς μού ζήτησε να του φέρω ένα ποτήρι νερό.
➢ Εσείς συνέχεια με κοροϊδεύετε. Θα σας άρεσε να έκανα κι εγώ το ίδιο;
➢ Σε ψάχνω από το πρωί.
4. Ξαναγράφω τις προτάσεις αντικαθιστώντας τις υπογραμμισμένες λέξεις ή
φράσεις με τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας:
➢ Η Δώρα ρώτησε αυτήν πού θα πάμε εκδρομή.
____________________________________________________
➢ Προσκάλεσε τους φίλους του να έρθουν σπίτι να δουν τον αγώνα
ποδοσφαίρου.
____________________________________________________
➢ Μετέφερα τον υπολογιστή στο δωμάτιό μου.
____________________________________________________
➢ Ζήτησα της δασκάλας να μου εξηγήσει την άσκηση.
____________________________________________________
➢ Φέρε τον χάρακα εδώ! ___________________________________
5. Γράφω πάνω από κάθε υπογραμμισμένη λέξη Ο.Α. αν είναι οριστικό άρθρο
ή Π.Α. αν είναι προσωπική αντωνυμία:
➢ Έβαλε τα πράγματα στο χαρτόκουτο, για να τα μεταφέρει.
➢ Διάβασε το μυθιστόρημα και το βρήκε συναρπαστικό.
➢ Να τις κόψεις σε κύβους και να προσθέσεις τις πιπεριές.
➢ Μην τους ακούς, αυτοί βάζουν τους κανόνες του παιχνιδιού.
➢ Σας τηλεφώνησα χθες, αλλά λείπατε.
➢ Τις έβαλε σε μεγάλα σακιά.
➢ Τα έπλυνες τα χεράκια σου;
➢ Κάλεσέ τους να έρθουν στο τραπέζι.
➢ Της είπα πως αύριο δε θα μπορέσω να τη συναντήσω.

➢ Τους είδα χθες το βράδυ.
➢ Εσείς κουραστήκατε πολύ σε αυτή την εκδρομή.
➢ Σας μίλησαν για τη μόλυνση του περιβάλλοντος;
➢ Ο πατέρας του Γιώργου του έκανε δώρο μια μπάλα.
6. Γράφω μια απλή πρόταση, μια σύνθετη, μια ελλειπτική και μια επαυξημένη:
_______________________________________________________
_______________________________________________________
_______________________________________________________
_______________________________________________________
Στις μέρες μας πολλά πράγματα τα χρησιμοποιούμε μόνο μια φορά, όπως το
αλουμινόχαρτο, τα πλαστικά κ.ά. Η λύση θα ήταν να τα ανακυκλώνουμε, έτσι
ώστε να εξοικονομούμε ενέργεια και να μην εξαντλούμε τους θησαυρούς της
γης.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 63
ΣΚΟΥΠΙΔΙΑ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ
➢ Σύνθετες λέγονται οι λέξεις που σχηματίζονται όταν ενώσουμε δύο ή
περισσότερες λέξεις:
π.χ. σγουρά + μαλλιά = σγουρομάλλης
1. Το λέω με μια σύνθετη λέξη, όπως στο παράδειγμα:
➢ Η μητέρα μου έχει κόκκινα μαλλιά.
Η μητέρα μου είναι κοκκινομάλλα.
➢ Το φως ανάβει και σβήνει.
______________________________________
➢ Μάζεψα άγρια χόρτα από το χωράφι μας.
______________________________________
➢ Στο χωριό μου υπάρχει ένα δάσος με πεύκα.
______________________________________
➢ Μαρία, βάλε στο τραπέζι έξι ποτήρια του κρασιού.
______________________________________
➢ Ο Οδυσσέας ταξίδευε πολλές μέρες και νύχτες.
______________________________________
➢ Η γιαγιά μου έφτιαξε πίτα με σπανάκι.
______________________________________
➢ Η μαμά έφτιαξε σούπα με ψάρι.
______________________________________

2. Πώς λέγεται:
➢ αυτός που έχει μαύρα μάτια: ___________________
➢ αυτός που φτιάχνει έπιπλα: ___________________
➢ ο γιατρός για τα δόντια: ______________________
➢ αυτός που αγαπάει πολύ τα ζώα: _______________
➢ o φύλακας του λιμανιού: ___________________
➢ εκεί που πουλάνε ψάρια: ____________________
➢ το δοχείο που έχει λουλούδια: _________________
3. Για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις βρίσκω και γράφω 4 λέξεις που
ανήκουν στην ίδια οικογένεια λέξεων:
➢ σκουπίδι: _____________________________________________
➢ πόλεμος: _____________________________________________
➢ δρόμος: ______________________________________________
➢ γιατρός (ιατρός): ________________________________________
Οι περιβαλλοντικές και οικολογικές οργανώσεις ζήτησαν να οργανωθούν
θαλάσσια πάρκα και να προστατευτούν οι βιότοποι των ζώων που απειλούνται
με εξαφάνιση.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 65
1. Συμπληρώνω τα κενά στις παρακάτω προτάσεις με τις λέξεις των
παρενθέσεων στον κατάλληλο τύπο:
➢ Τα νερά των ____________ (χείμαρρος) παρέσυραν τους κορμούς των
_________ (δέντρο).
➢ Η ευθύνη ήταν του ίδιου του ___________ (δήμαρχος) κι όχι των απλών
_____________ (υπάλληλος) του δήμου.
➢ Οι μαθητές των ____________ (σχολείο) συγκεντρώθηκαν μπροστά στο
ταμείο του __________ (θέατρο).
➢ Στα γενέθλια του __________ (Άγγελος) ήταν καλεσμένοι όλοι οι
συμμαθητές του.
➢ Οι συνέπειες του Β΄ Παγκοσμίου __________ (Πόλεμος) ήταν πολλές
και οδυνηρές για την ανθρωπότητα και τον πλανήτη μας.
➢ Το χωριό μου έχει πολλούς _________________ (χωματόδρομος).
➢ Η Μύκονος είναι γεμάτη με ________________ (ανεμόμυλος).
2. Συμπληρώνω τις παρακάτω προτάσεις με -ι ή -υ :
➢ Τα καλοκαιρινά βράδ__α τα παιχνίδ__α κρατούν μέχρι πολύ αργά.
➢ Το τάβλ__ παίζεται με δύο ζάρ__α. Εσείς γιατί παίζετε με ένα;
➢ Το μικρό κοριτσάκ__ πλησίασε και παρατηρούσε τον ψαρά να ξεχωρίζει τα
ψάρ__α μέσα από τα δίχτ__α του.
➢ Ο Σπαρτιάτης όρμησε με το δόρ__ του να πολεμήσει τους Πέρσες, που
έκαναν τόσο μακρινό ταξίδ__ για να καταλάβουν την Ελλάδα
➢ Στα χωράφια ο αέρας κουνούσε τα στάχ__α που έμοιαζαν με ξανθομάλλικα
αγόρ__α που χόρευαν.
➢ Τα μάτ__α του παιδ__ού γέμισαν δάκρ__α.

3. Συμπληρώνω τις προτάσεις με τα ρήματα που παράγονται από τις λέξεις της
παρένθεσης στον κατάλληλο τύπο του ενεστώτα ή του αορίστου (ανάλογα με το
νόημα):
➢ Ο πατέρας μου ___________ (κλαδί) τα δέντρα του κήπου και
___________ (μαζεύω) τα κλαδιά.
➢ Τον χειμώνα ___________ (χιόνι) συχνά στο χωριό μου.
➢ Τα παιδιά έτρεξαν και την ___________ (αγκαλιά) χαρούμενα.
➢ Χθες η παρουσίαση ____________(αρχή) στις οχτώ το πρωί και
_____________ (τέλος) λίγο πριν από τα μεσάνυχτα.
➢ Πάμε στον φούρνο της γειτονιάς και __________ (αγορά) φρέσκο ψωμί.
➢ Όταν __________ (ταξίδι) με το πλοίο, το κύμα με __________ (ζάλη).
➢ Όταν ___________ (νύχτα), τα πουλιά ____________ (φωλιά).
4. Κλίνω στο τετράδιο της Γλώσσας τα παρακάτω ουσιαστικά: ο ένοχος, ο
στομαχόπονος , ο σύμμαχος
5. Γράφω τη γενική ενικού και τη γενική και αιτιατική πληθυντικού των
παρακάτω ουσιαστικών.
ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗ
ΕΝΙΚΟΥ
ΓΕΝΙΚΗ
ΑΙΤΙΑΤΙΚΗ
ο έμπορος
ο σύμμαχος
ο ένοχος
ο δενδρόκηπος
ο μαντρότοιχος
ο σύζυγος
ο πονόλαιμος
6. Μετατρέπω τις ονοματικές φράσεις σε ρηματικές και το αντίστροφο:
➢ Η διδασκαλία του μαθήματος. ____________________________
➢ Εκπαιδεύει τα παιδιά. __________________________________

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 67
➢ Ρυπαίνουν τη θάλασσα. _________________________________
➢ Η μόλυνση της ατμόσφαιρας. ____________________________
➢ Το κλίμα αλλάζει. _____________________________________
➢ Προστασία του πλανήτη. ________________________________
➢ Αμελεί τα καθήκοντά του. _______________________________
➢ Υπεράσπιση της πατρίδας. ______________________________
➢ Παρακολουθεί το μάθημα. ______________________________
➢ Απαγόρευση της εισόδου. _______________________________
➢ Μείωση των τιμών. ___________________________________
➢ Δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας. ______________________
____________________________________________________
➢ Ανακοίνωση της απεργίας. _______________________________
➢ Αναβάλλεται η εκδρομή λόγω βροχής. ______________________
____________________________________________________
7. Αντικαθιστώ τα ουσιαστικά με τους αδύνατους τύπους της προσωπικής
αντωνυμίας:
➢ Είδα την Έλενα. ________________________
➢ Ακούσατε τις οδηγίες; ____________________
➢ Μίλησα του αδερφού μου. ___________________
➢ Χθες όλο το απόγευμα μελετούσα το μάθημα.
_____________________________________
➢ Η Νάσια καληνύχτισε τις φίλες της. ________________________
➢ Ο Ανδρέας έλυσε τις ασκήσεις. ___________________________
➢ Πάρε την τσάντα σου και πάμε! ___________________________
➢ Βάλε τις κάλτσες σου! _________________________________
➢ Φέρε το ποτήρι στην κουζίνα! ____________________________
➢ Μην ακυρώσεις την παράσταση! __________________________
8. Στις παρακάτω προτάσεις γράφω αν είναι οριστικό άρθρο ή προσωπική
αντωνυμία κάθε υπογραμμισμένη λέξη:
➢ Το βιβλίο αυτό μου το πήρε δώρο ο παππούς μου.
( ________________ , _________________ )
➢ Τις τιμώρησαν για τις αταξίες που έκαναν.
( ________________ , _________________ )
➢ Εμένα δε μου αρέσει ο μουσακάς.
( ________________ , _________________ )

➢ Τους αγόρασα το βιβλίο με τους μύθους του Αισώπου.
( _________________ , ________________ )
➢ Την έχω χάσει την τελευταία εβδομάδα.
( _________________ , ________________ )
➢ Πότε θα μας πάτε εκδρομή; ( ________________ )
➢ Τον αγαπώ τον Κώστα. ( ________________ , _______________ )
➢ Εσείς μου ζητήσατε ένα ποτήρι νερό;
( __________________ , _______________ )
➢ Αυτοί βλέπουν τηλεόραση. ( ___________________ )
➢ Σας παρακαλώ, μου δίνετε τα τετράδια αντιγραφής;
( _______________ , ________________ , _______________ )
➢ Πάρ’ τα και πήγαινέ τα στην κουζίνα!
( __________________ , __________________ )
➢ Μάζεψέ τες και βάλε τις πετσέτες στο συρτάρι!
( __________________ , __________________ )

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 69
ΕΝΟΤΗΤΑ 5
Ασφαλώς κυκλοφορώ

ΜΑΘΗΜΑ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ
➢ Μια πρόταση μπορεί να είναι απλή, ελλειπτική, σύνθετη ή επαυξημένη ως
προς τη δομή της.
π.χ. Υ Ρ Α
Ο Νίκος βλέπει τηλεόραση. (απλή)
Ρ
Θα έρθεις; (ελλειπτική, εννοείται το υποκείμενο: εσύ)
Υ Υ Ρ Α
Ο Δημήτρης και ο Αλέξης παίζουν ποδόσφαιρο. (σύνθετη)
Υ Ρ Α τοπικός προσδ.
Η Ιωάννα άφησε τα τετράδια στην έδρα. (επαυξημένη)
➢ Η λέξη ασφάλεια, όπως και όλα τα θηλυκά ουσιαστικά που προέρχονται από
επίθετα σε –ής (ασθενής – ασθένεια, επιμελής – επιμέλεια, απρεπής –
απρέπεια κλπ.), γράφεται με -ει- .
➢ Η λέξη σταυροδρόμι (σταυρός + δρόμος) όπως κι όλες οι λέξεις της
οικογένειας του σταυρού γράφονται με -αυ- (π.χ. σταυρώνω, διασταυρώνω,
σταυρωμένος, Σταύρος, σταυροβελονιά κ.λπ.)
➢ παίζω = ασχολούμαι με ένα παιχνίδι, υποδύομαι κάποιον ρόλο
πεζός = αυτός που πηγαίνει κάπου περπατώντας
1. Μετατρέπω τις παρακάτω προτάσεις σε ελλειπτικές:
➢ Εγώ δε φεύγω. __________________
➢ Λοιπόν, εσύ έχεις διαβάσει; __________________
➢ Για πού το έβαλες εσύ; __________________
➢ Ποιο είναι το όνομά σου; __________________
➢ Εγώ σου ζητώ συγγνώμη! __________________
➢ Ορίστε τα ρέστα σας, κύριε. __________________
➢ Σας εύχομαι καλή επιτυχία! __________________
➢ Εγώ σου εύχομαι καλημέρα! __________________
➢ Εσύ να ζήσεις χρόνια πολλά! __________________

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 71
2. Συμπληρώνω στις παρακάτω ελλειπτικές προτάσεις τους όρους που έχουν
παραληφθεί:
➢ Ώρα για μάθημα! _________________________
➢ Τιμή ευκαιρίας! _________________________
➢ Καλή σχολική χρονιά! _________________________
➢ Καληνύχτα! _________________________
➢ Συμφωνούμε μαζί σου. _________________________
➢ Πότε ήρθες; _________________________
➢
3. Βρίσκω το Υ, το Ρ, το Α ή το Κ στις παρακάτω προτάσεις και μετά γράφω
το είδος τους (θυμάμαι ότι μια πρόταση μπορεί να είναι ταυτόχρονα πάνω
από ένα είδος):
➢ Η Ελένη και η Χριστίνα μαγειρεύουν. ( ______________________ )
➢ Ακούστηκε ένας θόρυβος. ( ______________________ )
➢ Μακάρι να πάμε εκδρομή! ( ____________________________ )
➢ Ο δρόμος μοιάζει μακρύς και ατελείωτος. ( _______________ )
➢ Η γιαγιά πλέκει ένα πουλόβερ για το εγγονάκι της. ( ____________ )
➢ Το παιδί ήταν καλά. ( ______________ )
➢ Τα αγόρια παίζουν κρυφτό στην αυλή του σχολείου. ( ___________ )
➢ Η μαμά και ο μπαμπάς κοιμούνται. ( _______________ )
➢ Τηλεφώνησε ο παππούς από το χωριό. ( ______________ )
➢ Καλή τύχη! ( ________________ )
➢ Θα φας παστίτσιο; ( __________________ )
➢ Ο Φάνης δεν προσέχει στο μάθημα. ( _______________ )
➢ Τι να κάνω; ( _______________ )
➢ Το φαγητό μυρίζει υπέροχα! ( _______________ )
➢ Ρώτα τον Νικόλα για την άσκηση! ( _________________________)
➢ Βγάλε τα παπούτσια σου αμέσως! ( _________________________)
➢ Μη γράφετε στο θρανίο! ( ______________________________ )

➢ Η Νίκη έμαθε τον ρόλο. ( ______________ )
➢ Ο μπαμπάς είναι προσεχτικός. ( _______________ )
4. Γράφω μια απλή πρόταση, μια ελλειπτική, μια σύνθετη και μια επαυξημένη:
➢ __________________________________________________
➢ __________________________________________________
➢ __________________________________________________
➢ __________________________________________________
Στο μάθημα της Κυκλοφοριακής Αγωγής τα παιδιά έμαθαν πώς να κινούνται
στον δρόμο με ασφάλεια. Η δασκάλα τούς εξήγησε ότι για να διασχίσουν ένα
σταυροδρόμι πρέπει να περνάνε από τη διάβαση των πεζών.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 73
ΣΤΟΝ ΔΡΟΜΟ ΜΕ ΤΟΝ ΣΩΤΗΡΗ
➢ Οι εγκλίσεις είναι τρεις: η οριστική, η υποτακτική και η προστακτική.
Τι φανερώνουν οι εγκλίσεις:
(1) Η οριστική φανερώνει το πραγματικό, το βέβαιο.
π.χ. Η μαμά μαγειρεύει.
Χθες το βράδυ χιόνισε.
Το Σαββατοκύριακο θα πάμε στην εξοχή.
(2) Η υποτακτική φανερώνει αυτό που θέλουμε ή που περιμένουμε να γίνει.
π.χ. Ας φάμε. (= θέλω)
Όταν έρθει το καλοκαίρι, θα πάμε διακοπές στην Κρήτη. (=περιμένουμε)
(3) Η προστακτική φανερώνει προσταγή ή επιθυμία ή ευχή.
π.χ. Κλείσε την πόρτα.
Βοήθα με, Θεέ μου.
Λύστε τις ασκήσεις.
Ο σχηματισμός της υποτακτικής και της προστακτικής:
Η υποτακτική σχηματίζεται παίρνοντας μπροστά ένα από τα μόρια ας,
να ή έναν από τους συνδέσμους για να, όταν, αν, πριν, άμα ή το
απαγορευτικό μη(ν).
Η προστακτική έχει μόνο το β’ ενικό και β’ πληθυντικό πρόσωπο.
Χρόνοι των εγκλίσεων:
ΟΡΙΣΤΙΚΗ: ενεστώτας, παρατατικός, αόριστος, εξακολουθητικός μέλλοντας,
συνοπτικός μέλλοντας, παρακείμενος, υπερσυντέλικος, συντελεσμένος
μέλλοντας
ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ: ενεστώτας, αόριστος, παρακείμενος
ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ: ενεστώτας και αόριστος
➢ Τα ρήματα που λήγουν σε -ώ σχηματίζουν το β΄ πληθυντικό πρόσωπο της
προστακτικής αορίστου με την κατάληξη –ήστε ενώ τα ρήματα που
τελειώνουν σε –ίζω έχουν κατάληξη –ίστε.
π.χ. ακολουθώ – ακολουθήστε
χτυπώ – χτυπήστε
διασχίζω – διασχίστε

➢ Όλα τα ρήματα στο β΄ πληθυντικό πρόσωπο στην προστακτική αορίστου
τελειώνουν σε –είτε (π.χ. δείτε, δεθείτε).
ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ ΑΝΩΜΑΛΩΝ ΡΗΜΑΤΩΝ
ΡΗΜΑΤΑ ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ ΑΟΡΙΣΤΟΣ
πλένω πλένε - πλένετε πλύνε – πλύντε
μένω μένε - μένετε μείνε – μείνετε
βλέπω βλέπε - βλέπετε δες – δείτε
λέω λέγε - λέγετε πες- πείτε
μαθαίνω μάθαινε - μαθαίνετε μάθε – μάθετε
στέλνω στέλνε - στέλνετε στείλε – στείλτε
μπαίνω μπαίνε - μπαίνετε μπες – μπείτε
ανεβαίνω ανέβαινε - ανεβαίνετε ανέβα – ανεβείτε
ντύνω ντύνε - ντύνετε ντύσε – ντύστε
πίνω πίνε - πίνετε πιες – πιείτε
φεύγω φεύγε - φεύγετε φύγε – φύγετε
δακρύζω δάκρυζε - δακρύζετε δάκρυσε – δακρύστε
δανείζω δάνειζε - δανείζετε δάνεισε – δανείστε
αθροίζω άθροιζε – αθροίζετε άθροισε - αθροίστε
➢ Τα ρήματα σε –έρνω και –ερνώ (π.χ. περνώ, σέρνω, γέρνω, κερνώ κ.ά.)
εκτός από το παίρνω γράφονται με -ε- .
➢ Τα ουδέτερα ουσιαστικά σε –ημα (π.χ. όχημα, ποίημα, πάτημα, ξύπνημα,
ατύχημα, διήγημα, κλήμα = αμπέλι κ.ά.), εκτός από το κλίμα (= καιρός)
γράφονται με -η-.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 75
1. Γράφω το β’ πληθυντικό των παρακάτω ρημάτων στην οριστική, στην
υποτακτική και στην προστακτική του ενεστώτα και του αορίστου:
ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ
Ενεστώτας Αόριστος Ενεστώτας Αόριστος Ενεστώτας Αόριστος
τρέχω
περπατώ
προσέχω
οδηγώ
προχωρώ
κοιτάζω
καβαλάω
διασχίζω
2. Συμπληρώνω τις προτάσεις με τους τύπους των ρημάτων παίρνω ή περνώ:
➢ Της είπα να προσέχει όταν __________ τον δρόμο για να πάει στο
σχολείο, αλλά δεν ___________ από λόγια.
➢ Κάθε μέρα γυρνώντας από τη δουλειά __________ από τον φούρνο της
γειτονιάς και ________ μισό κιλό ψωμί.
➢ Σιγά σιγά το σχέδιό μας _________ σάρκα και οστά.
3. Υπογραμμίζω τα ρήματα των παρακάτω προτάσεων και γράφω μέσα στην
παρένθεση σε ποια έγκλιση βρίσκονται:
➢ Ο Γιώργος δεν προσέχει στο μάθημα. ( ____________ )
➢ Προσέξτε! ( _______________ )
➢ Τι να φάω; ( ______________ )
➢ Ρώτα τον Νικόλα για την άσκηση. ( ____________ )
➢ Το φαγητό μυρίζει υπέροχα. ( _____________ )
➢ Μακάρι να πάμε εκδρομή. ( ______________ )
➢ Μη γράφετε στο θρανίο! ( ______________ )
➢ Βγάλε τα παπούτσια σου αμέσως! ( ______________ )

➢ Αρχίζει να μαθαίνει τον ρόλο του. ( __________ ) ( ____________)
➢ Πρόσεχε στον δρόμο, όταν πηγαίνεις στο σχολείο. ( ____________ )
4. Γράφω το β΄ενικό των παρακάτω ρημάτων στην προστακτική ενεστώτα και
στην οριστική και προστακτική αορίστου. Προσέχω την ορθογραφία!
ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ ΑΟΡΙΣΤΟΣ
Οριστική Προστακτική Οριστική Προστακτική
μιλώ
χτυπώ
ζητώ
αγαπώ
κυκλοφορώ
παρακαλώ
κρατώ
μαθαίνω
βάζω
διασχίζω
ρωτώ
ανεβαίνω
κατεβαίνω
φροντίζω
βγαίνω

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 77
5. Στην παρακάτω συνταγή υπογραμμίζω τα ρήματα τα οποία βρίσκονται στην
οριστική και τα γράφω στην υποτακτική και στην προστακτική του ίδιου
χρόνου:
Ζεσταίνεις σε κατσαρολάκι τη σοκολάτα και 1/2 κούπα κρέμα γάλακτος,
ώσπου να λιώσει και ανακατεύεις συνεχώς. Βάζεις το μίγμα σε μπολ και το
αφήνεις να κρυώσει τελείως. Σε μπολ χτυπάς την υπόλοιπη κρέμα (και το
μπράντι), ώσπου να αρχίσει να πήζει. Την προσθέτεις στο μίγμα σοκολάτας
και ανακατεύεις.
Οριστική Υποτακτική Προστακτική
ζεσταίνεις να ζεσταίνεις ζέσταινε
_______________ ______________ _______________
_______________ ______________ _______________
_______________ ______________ _______________
_______________ ______________ _______________
_______________ ______________ _______________
6. Παρακάτω δίνονται οδηγίες πρώτων βοηθειών. Συμπληρώνω τις
καταλήξεις στα ρήματα με ει, η ή ι και τονίζω όπου πρέπει:
➢ Μην επιχειρ__τε να μεταφέρετε εσείς τον τραυματία.
➢ Ρωτ__στε τον τραυματία για την κατάστασή του.
➢ Συνεχ__ στε να τον κρατάτε ακινητοποιημένο εκεί που βρίσκεται.
➢ Κρατ__στε τον ζεστό.
➢ Φροντ__στε για την άμεση μεταφορά του στο νοσοκομείο.
➢ Δροσ__στε το κεφάλι και το σώμα του αν έχει πυρετό.
➢ Βεβαιωθ___τε ότι δε διατρέχετε κανέναν κίνδυνο.
➢ Συνεννοηθ__τε με κάποιον ειδικό.
7. Συμπληρώνω τα κενά στις παρακάτω προτάσεις με τους κατάλληλους
τύπους των ρημάτων που βρίσκονται στην παρένθεση:
Α) ΟΡΙΣΤΙΚΗ
Λίγος καιρός ακόμα μας ……………………………………. (χωρίζω) από τα
Χριστούγεννα και ήδη πολύχρωμα φωτάκια ……………………………….. (φωτίζω) τα
σπίτια. Οι άνθρωποι από τώρα …………………………………. (ψάχνω) τις ωραιότερες
μπάλες για το δέντρο. Τα παιδιά ……………………………… (διαλέγω) τα παιχνίδια τους

και οι κυρίες ……………………………… (δοκιμάζω) τα φορέματα για τον
χριστουγεννιάτικο χορό.
Β) ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ
Θέλω ο κόσμος ………………………………… (είμαι) χαρούμενος, ………………………
(ζω) ειρηνικά και ………… μην ………………………… (υπάρχω) πόλεμος σε κανένα
μέρος της γης. Αυτό μπορεί ………………………………….. (φαίνομαι) δύσκολο, αλλά για
να γίνει πραγματικότητα, πρέπει όλοι εμείς μαζί ………………………………… (δουλεύω)
ασταμάτητα μέχρι ………… το ……………………… (πετυχαίνω).
Γ) ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ
Είσαι ακόμα παιδί, γι ’αυτό ……………………………….. (φροντίζω) να ζεις σαν
παιδί. ……………………………….. (πηγαίνω) για παιχνίδι, ………………………….. (διαβάζω)
για το σχολείο, ……………………………… (κάνω) φίλους, ……………………… (προσέχω) τον
εαυτό σου και την οικογένειά σου.
Το φυλλάδιο οδικής κυκλοφορίας λέει ότι οι πεζοί πρέπει να περνούν από τις
διαβάσεις, αφού πρώτα ελέγξουν τον δρόμο και δουν αν έρχονται οχήματα.
παίρνω – περνώ, σταματήστε, δεθείτε, δείτε, διασχίστε, ακολουθείτε,
κυκλοφορήστε

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 79
ΕΝΑ ΑΛΛΙΩΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ
Ουδέτερα ουσιαστικά
Ισοσύλλαβα Ανισοσύλλαβα
• -ο (π.χ. το βιβλίο) -μα (π.χ. το μάθημα, τα μαθήματα)
• -ι (π.χ. το παιδί) -σιμο (π.χ. το δέσιμο, τα δεσίματα)
• -ος (π.χ. το δάσος) -ας (π.χ. το κρέας, τα κρέατα)
-ως (π.χ. το φως, τα φώτα)
ΟΥΔΕΤΕΡΑ ΑΝΙΣΟΣΥΛΛΑΒΑ ΣΕ –μα
Ενικός αριθμός Πληθυντικός αριθμός
Ον: το γράμμα το μάθημα τα γράμματα τα μαθήματα
Γεν: του γράμματος του μαθήματος των γραμμάτων των μαθημάτων
Αιτ: το γράμμα το μάθημα τα γράμματα τα μαθήματα
Κλητ: - γράμμα - μάθημα - γράμματα - μαθήματα
Τα ουδέτερα ανισοσύλλαβα ουσιαστικά σε –μα:
• έχουν μια συλλαβή παραπάνω στη γενική ενικού και στον πληθυντικό
αριθμό.
• στη γενική πληθυντικού κατεβάζουν τον τόνο τους στην παραλήγουσα.
• γράφονται με δύο μ (-μμα) αν παράγονται από ρήματα των οποίων ο
χαρακτήρας του θέματος είναι π, β, φ και πτ.
π.χ. βλέπω – βλέμμα, γράφω - γράμμα
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Τα ουδέτερα ουσιαστικά σε –ημα γράφονται με η (π.χ. μηχάνημα)
ΕΞΑΙΡΟΥΝΤΑΙ: -ίμα: κλίμα, κρίμα
- υμα / -ύμα: διάλυμα (υγρό), ένδυμα, ίδρυμα,
κατάλυμα, κάλυμμα (βγαίνει από το ρήμα καλύπτω),
Ιεροσόλυμα, κύμα, μήνυμα , κώλυμα, ξέπλυμα
-ειμμα: διάλειμμα, έλλειμμα, υπόλειμμα
➢ Τα ρήματα που τελειώνουν σε –αίνω γράφονται με -αι- (π.χ. μαθαίνω).
Εξαιρούνται: μένω, δένω, πλένω (και τα παράγωγά τους)

➢ Τα ρήματα στην παθητική φωνή τελειώνουν σε –αι στο α΄, β΄, γ΄ ενικό και
γ΄ πληθυντικό, ενώ στο α΄ και β΄πληθυντικό τελειώνουν σε –ε.
π.χ. (εγώ) κινούμαι, (εσύ) κινείσαι, (αυτός) κινείται, (αυτοί) κινούνται, αλλά
(εμείς) κινούμαστε, (εσείς) κινείστε
1. Μεταφέρω στον πληθυντικό αριθμό τα ονόματα στις παρακάτω φράσεις:
➢ το γράμμα του παππού ____________________________
➢ το ύψος του παιδιού ____________________________
➢ το χρώμα του παντελονιού ____________________________
➢ το ενοίκιο του διαμερίσματος ____________________________
➢ το κάταγμα του ποδιού ____________________________
➢ το σφύριγμα του διαιτητή ____________________________
➢ το βλέμμα του δασκάλου ____________________________
➢ το ερώτημα του μαθητή ____________________________
2. Συμπληρώνω τον παρακάτω πίνακα:
Ονομ. Ενικού Γεν. Ενικού Ονομ. Πληθ. Γεν. Πληθ.
το πάτωμα
του πλάσματος
τα στοιχήματα
των μηχανημάτων
το σήμα
του δικαιώματος
τα θεάματα
το κτήμα
3. Γράφω τα ουδέτερα ουσιαστικά σε -μα ή –μμα που παράγονται από τα
παρακάτω ρήματα:
βλέπω ___________ περνώ _____________
κλαίω ___________ ράβω _____________
καλύπτω ___________ θέλω _____________
φοράω ___________ μαθαίνω _____________
γράφω ___________ πράττω _____________

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 81
4. Συμπληρώνω τα ουδέτερα ανισοσύλλαβα ουσιαστικά που λείπουν:
➢ Ο δάσκαλος μάς είπε να κάνουμε χρονική αντικατάσταση των
____________ (ρήμα) “παίζω” και “αφήνω”.
➢ Στην άσκηση των Μαθηματικών έπρεπε να μετρήσουμε τις πλευρές του
_____________ (σχήμα).
➢ Η κίνηση στον δρόμο οφείλεται στον μεγάλο αριθμό των
______________ (όχημα) που κυκλοφορούν στην πρωτεύουσα.
Στο Πάρκο Κυκλοφοριακής Αγωγής τα παιδιά μαθαίνουν πώς να κινούνται σε
έναν δρόμο που δε διαθέτει πεζοδρόμιο και πώς να συμπεριφέρονται όταν είναι
επιβάτες σ’ ένα όχημα. Μαθαίνουν ακόμα να αναγνωρίζουν τις ειδικές
πινακίδες και τα σήματα στον δρόμο που ρυθμίζουν την κυκλοφορία πεζών και
οχημάτων.

ΡΟΔΑ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΓΥΡΙΖΕΙ
➢ Έχουμε μάθει ότι κάποιες λέξεις προέρχονται από κάποια απλή, αρχική
λέξη (παράγωγες) και κάποιες άλλες είναι σύνθετες με αυτήν. Όλες αυτές
οι λέξεις μαζί λέμε ότι ανήκουν στην ίδια οικογένεια λέξεων.
1. Χρησιμοποιώ τους κατάλληλους τύπους των λέξεων παίζω, πεζός, παίρνω
και περνώ για να συμπληρώσω τις παρακάτω προτάσεις:
➢ Οι οδηγοί πρέπει να δίνουν πάντα προτεραιότητα στους _________ .
➢ Να ___________ πάντα στα σοβαρά τις συμβουλές που σου δίνω.
➢ Ο ________ έχει πάντα προτεραιότητα, αλλά πρέπει κι αυτός να
προσέχει όταν διασχίζει τον δρόμο.
➢ Μόνο όταν ανάβει πράσινο για τους ____________ , μπορούμε να
____________ απέναντι με ασφάλεια.
➢ Τα παιδιά __________ κρυφτό στο προαύλιο του σχολείου.
2. Για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις γράφω δύο παράγωγες και δύο
σύνθετες που ανήκουν στην ίδια οικογένεια:
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
ήλιος τόπος
παίζω γιατρός

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 83
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
Αιτία του ατυχήματος ήταν η απροσεξία του Γρηγόρη και οι επικίνδυνες
ακροβασίες του με το ποδήλατο. Για λίγο καιρό δεν μπορούσε να περπατήσει
και χρησιμοποιούσε αναπηρικό καροτσάκι.
νερό δρόμος
γυαλί φύση

1. Συμπληρώνω τα κενά βάζοντας τα ρήματα που βρίσκονται στις παρενθέσεις
στο β΄ πληθυντικό πρόσωπο της προστακτικής του αορίστου:
➢ Ο στρατηγός διέταξε τους στρατιώτες: “______________ (στέκομαι)
στο ύψος σας και ___________ (νικάω) τους εχθρούς”.
➢ Παιδιά, ___________ (μπαίνω) γρήγορα μέσα στο σπίτι.
➢ Για να βρείτε πόσα ξόδεψε ο Τάκης, ____________ (αθροίζω) τα έξοδά
του.
➢ Παιδιά, ____________ (σχηματίζω) με τον χάρακά σας ένα τετράγωνο.
➢ __________ (γεμίζω) την κανάτα με νερό από την πηγή και
___________ (γυρίζω) γρήγορα σπίτι.
➢ ___________ (ντύνομαι) με χοντρά ρούχα και παλτό, γιατί έξω το κρύο
είναι τσουχτερό.
➢ _______________ (προσδένομαι) στις θέσεις σας, γιατί σε λίγο θα
απογειωθούμε.
2. Συμπληρώνω τα παρακάτω κενά των ουδέτερων ανισοσύλλαβων
ουσιαστικών με η, ι, υ ή ει και τονίζω όπου χρειάζεται:
β__μα, ζήτ__μα, κλ__μα (φυτό), κλ__μα (καιρικές συνθήκες), κώλ__μα,
ποί__μα, διάλ__μμα, διάστ__μα, κρ__μα, μάθ__μα, κ__μα, επιφών__μα,
πρόβλ__μα, ένδ__μα, υπόλ__μμα
3. Συμπληρώνω τα κενά με τα παρακάτω ανισοσύλλαβα ουσιαστικά στον
κατάλληλο τύπο:
(Ιεροσόλυμα, γράμμα, διάλειμμα, κλήμα, δέμα, πρόβλημα, χρώμα, ίδρυμα)
➢ Η αποστολή των ___________ γίνεται με μεγάλη ασφάλεια από τα
ελληνικά ταχυδρομεία.
➢ Η Σοφία διάλεξε όμορφα ___________ και έβαψε το σπίτι της.
➢ Ο ταχυδρόμος έριξε όλα τα ___________ στο ταχυδρομικό κουτί.
➢ Την ώρα του ____________ τα παιδιά παίζουν ανέμελα στο προαύλιο του
σχολείου τους.
➢ Το _________ “Ωνάση” κάθε χρόνο δίνει υποτροφίες σε παιδιά από
φτωχές οικογένειες για σπουδές στο εξωτερικό.
➢ Η επίλυση τόσο σοβαρών _____________ είναι δύσκολο έργο.
➢ Η ενορία μας διοργανώνει εκδρομή στα _____________.

Δ ΄ Δ η μ ο τ ι κ ο ύ | 85
➢ Στην Ελλάδα υπάρχουν εκατοντάδες ποικιλίες σταφυλιών, οι περισσότερες
από τις οποίες είναι πολύ παλιές και προέρχονται από διασταυρώσεις
_____________ .
4. Γράφω το ίδιο πρόσωπο του άλλου αριθμού:
➢ επιχειρείς: _________________
➢ κυνήγησαν: _________________
➢ προσπαθούσαμε: _________________
➢ μιλούσατε: _________________
➢ μετρούσε: _________________
➢ να προσέχετε: _________________
➢ να δημιουργούμε: _________________
➢ πρόσεξε: _________________
➢ μπορείς: _________________
➢ να παίζεις: _________________
➢ πήγαινε: _________________
➢ έλα: _________________
➢ να φας: _________________
➢ κοίτα: _________________
➢ να τρως: _________________
➢ να διαβάζει: _________________
5. Δίνω οδηγίες με τρεις διαφορετικούς τρόπους:
➢ Τηρούμε πάντοτε τα όρια ταχύτητας!
____________________________________
____________________________________
➢ Κινηθείτε στη δεξιά λωρίδα!
____________________________________
____________________________________
➢ Να μην αμελείτε τη συντήρηση του οχήματός σας!
____________________________________
____________________________________

6. Γράφω σε ποια έγκλιση βρίσκονται τα υπογραμμισμένα ρήματα:
➢ Φοράτε τη ζώνη ασφαλείας κάθε φορά που οδηγείτε! ( _____________)
➢ Η αδερφή μου θέλει να γίνει τροχονόμος όταν μεγαλώσει.
( ______________, ______________, ______________ )
➢ Σεβαστείτε την προτεραιότητα των πεζών. ( ______________ )
➢ Ο οδηγός στάθμευσε το αυτοκίνητό του στην άκρη του δρόμου.
( _____________ )
➢ Ο ποδηλατόδρομος θα δοθεί στην κυκλοφορία σε λίγες μέρες.
➢ ( _____________ )

Εκπαιδευτήρια Γ.ΖΏΗ Δ΄ Δημ α_ τεύχος Γλώσσας.pdf

Εκπαιδευτήρια Γ.ΖΏΗ Δ΄ Δημ α_ τεύχος Γλώσσας.pdf

More Related Content

What's hot

Similar to Εκπαιδευτήρια Γ.ΖΏΗ Δ΄ Δημ α_ τεύχος Γλώσσας.pdf

More from zohsschool

Εκπαιδευτήρια Γ.ΖΏΗ Δ΄ Δημ α_ τεύχος Γλώσσας.pdf