Лекц 2. Зах зээлийн систем, түүнд оролцогч талууд

1. 2. Зах зээлийн систем дэх хувийн секторын оролцоо, төрийн үүрэг
Эдийн засагт өрх гэр хоѐрдмол үүрэгтэй.
1. Эдийн засгийн бүх нөөцийн нийлүүлэгч
2. Үндэсний аж ахуйн гол зарцуулагч
Өрх гэр орлого ологч
Орлого хуваарилалтын асуудлыг судлах 2 хандлага байдаг.
1. Орлогын функциональ хуваарилалт – өрх гэрийн орлого нь цалин, рент, хүү, ашгаас
бүрддэг. Цалинг ажил үүрэг гүйцэтгэсний төлөө, рент ба хүүг хэн нэгний өмчид
байгаа нөөцийг ашигласны төлөө, ашиг нь компаний эздэд очдог.
2. Орлогын хувийн хуваарилалт – орлогын тодорхой хэсэг нь өрх гэрүүдийн хооронд
хуваарилагддаг.
Зах зээлийн эдийн засгийн субъектүүд, тэдгээрийн гүйцэтгэх үүрэг.
Өрх гэр зарцуулагч
Өрх гэр орлогоо дараах байдлаар зарцуулна.
1. Хувийн татвар – төрд төлнө.
2. Хувийн хэрэглээний зардал – орлогын дийлэнх хэсгийг өрх гэрүүд эргээгээд
үйлдвэрийн салбарт хувийн хэрэглээний зардал хэлбэрээр оруулдаг. Хэрэглээний
зардлыг өрх гэрүүд 2 төрөл (бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ) - өөр гаргана. Ашиглалтын
хугацаагаар нь өрх гэрүүд удаан эдэлгээтэй бүтээгдэхүүний зардал /1-ээс дээш жил/,
богино эдэлгээтэй бүтээгдэхүүний зардал /1-ээс бага жил/, үйлчилгээний зардал
гаргадаг.
3. Хувийн хуримтлал – татвараа төлөөд хэрэглээнд зарцуулаад үлдсэн хэсгийг
хуримтлал болгодог. Хуримтлал үүсгэх шалтгаан нь орлогоо хамгаалах, ашиг олох,
мөн эрсдэлээс хамгаалах (ажилгүйдэл, тэтгэвэр, өвчин, ирээдүйд гарах томоохон
хэрэглээ), санхүүгийн байдлаа сайжруулах гэх мэт. Хуримтлал үүсгэх боломж нь
орлого, хэрэглээнээс хамаарна. Орлого нэмэгдэхийн хэрээр хэрэглээ, хуримтлал аль
аль нь өсөх боломжтой.
Үйлдвэрүүд
Хувийн салбарын 2 дахь үндсэн бүрэлдэхүүн нь үйлдвэрүүд юм.
1. Үйлдвэрүүд – бүтээгдэхүүн үйлчилгээг үйлдвэрлэгч, хуваарилагч
2. Пүүс – үйлдвэрүүдийг эзэмшиж, тэдгээрт аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулдаг.
3. Салбар – ижил эсвэл төсөөтэй бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ үйлдвэрлэдэг бүлэг пүүс юм.
Үйлдвэрүүдийн хэлбэр
1. Ганцаар эзэмшилт буюу ХЭАА
2. Хоршоо, нөхөрлөл

2. 3. Корпораци
Зах зээлийн систем дэх төрийн үүрэг
Засгийн газрын эдийн засгийн үйл ажиллагаанд 2 хэлбэрээр оролцоно.
1. Засгийн газрын эдийн засгийн зарим зорилт, зах зээлийн үйл ажиллагааг хөнгөвчлөх
зорилготой. 2 үүргээр оролцоно.
a) Зах зээлийн тогтолцооны ажиллагааг үр ашигтай болгох эрх зүйн үндэс ба
нийгмийн уур амьсгалыг хангах – хувийн үйлдвэрүүдийн эрхзүйн байдлыг
хуульчлан тогтоох, хувийн өмчийн эрхийг тодорхойлох, гэрээ хэлэлцээрийн
мөрдөлтийг баталгаажуулах.
b) Өрсөлдөөнийг хамгаалах – хэрэглэгчийн хүсэлд үйлдвэрлэгчид ба нөөцийг
нийлүлэгчид зохицно.
2. Зах зээлийн тогтолцооны үйл ажиллагааг хүчтэй болгон дүр төрхийг өөрчилнө. 3
үүргээр оролцоно.
c) Орлого ба баялгийг дахин хуваарилах – зах зээлийн тогтолцоонд өрөвч зүйл гэж
байхгүй. Гэтэл өрх гэрт нөөц харилцан адилгүй байдгаас орлогын түвшин зарим
иргэдэд бага байдаг. Өөрөөр хэлбэл, зах зээлийн эдийн засагт орлогын
хуваарилалт тэгш бус байдаг. Ийм учраас төрийн оролцоо шаардаж эхэлдэг.
- Тэтгэмж - ажилгүйчүүд, халамжийнхан, тахир дутуу гэх мэт,
- Зах зээл дэхь үнэ өөрчлөх замаар орлого хуваарилна. Хөдөлмөрийн хөлсний
доод хэмээ, пүүсүүдийн баталгаат үнэ гэх мэт.
d) Үндэсний бүтээгдэхүүний бүтцийг өөрчлөх зорилгоор нөөцийн хуваарилалтыг
зохицуулах – хэрэгтэй бус бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ үйлдвэрлэх, эдийн засагт үр
ашигтай зарим бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд огт нөөц гаргах боломжгүй байдаг. Энэ
тохиолдолд нөөц шилжүүлэхтэй холбоотой асуудал яригддаг. /гуравдагч этгээдэд/
Нөөц шилжилт буюу дагалдах үр дагавар
- Шилжилтийн зардал /дагалдах зардал/ - Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ үйлдвэрлэх,
хэрэглэхэд нөхөгдөхгүй зардал гарч болдог. Жишээ нь байгаль орчинд хор
аюултай бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ үйлдвэрлэж байгаа пүүсүүдийн хор нь
гуравдагч этгээдэд буюу хүн амд нөхөгдөхгүй шилжих зардал хүлээнэ.
Шилжих зардлыг үйлдвэрлэлийн дотоод зардалд оруулахгүйгээр
оногдуулахдаа – хууль тогтоомж, тусгай татвар
- Шилжилтийн ашиг хонжоо- хүнсний талон олгох. Энэ нь өрх гэр, пүүс, улмаар
нийгэмд ашигтай. Шилжих ашиг хонжоотой холбоотой нөөцийн тэгш
хуваарилалтыг дараах аргаар хийнэ –эрэлтийг өсгөх / хүнсний талон авсан
ирэд худалдан авалт хийнэ дэлгүүр орлоготой болно/, нийлүүлэлтийг өсгөх

3. /өрх гэрт бүтээгдэхүүнээр тусламж үзүүлэхгүйгээр санхүүгийн тусламж
үзүүлэх буюу буцаах татвар/, Засгийн газар үйлдвэрлэгчийн үүрэг –шилжих
ашиг хэт өндөр байгаа нөхцөлд ийм салбарын санхүүжилтийг төр өөртөө авдаг.
Нийтийн баялаг ба үйлчилгээ
Зах зээлийн тогтолцоонд үйлдвэрлэхийг хүсдэггүй хувийн хэрэглээний бараанаас
эрс өөр онцлогтой бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ байдаг бөгөөд эдгээрийг улсын буюу
нийгмийн баялаг гэнэ. Нийгмийн баялаг нь хувь хүнд худалдах боломжгүй том
нэгжүүдээс бүрддэг. Өөрөөр хэлбэл эдгээр баялаг бий болсон бол олох ашгаас хэн
нэгнийг хасах боломжгүй. /гэрэлт цамхаг бүгд ашиглана/. Ийм бүтээгдэхүүн
үйлчилгээг улс л үйлдвэрлэдэг харин санхүүжилтийг татварын хэлбэрийн албадан
суутгалаар олно.
e) Эдийн засгийг тогтворжуулах /ажилгүйдэл, инфляци/