1. Зардлын бүртгэл
Лекц 4
Зардлын динамикийн
шинжилгээ
Хичээлийн индекс: BA 302
Хичээлийн кредит: 3 кр
Судлах анги: СМ – 3, НББ-3, ҮМ-3

2. I.
II.
Зардлын төлөв, хамаарал
Хэсэгчлэн хувьсах зардлыг шинжилж,
ангилах аргууд

3. Зардлын хувьсах, тогтмол шинж чанарыг
зардлын төлөв, хамаарал гэдэг.
 Зардлын бүртгэл хөтлөх, удирдлагын шийдвэр
гаргалт, төлөвлөлт, хяналтын үйл ажиллагаанд
хэрэгцээ
шаардлагатай
мэдээллийг
боловсруулан гаргахад зардлуудыг хувьсах,
тогтмол, хэсэгчлэн хувьсах төлөвүүдээр нь
ангилж, тэдгээрийн үйлдвэрлэл буюу үйл
ажиллагааны түвшний өөрчлөлтөөс хамаарах
хамаарлыг шинжлэн үзэх шаардлагатай
болдог.


4.  Аж
ахуйн үйл ажиллагааг зохион байгуулах
явцдаа удирдлагын зүгээс үйлдвэрлэл, ажил
үйлчилгээний цар хүрээтэй уялдан өсч, буурах
юм уу харьцангуй тогтмол чанартай байгаа
зардлуудаа заавал судлах ѐстой юм. Зарим
зардлын дүн нь үйлдвэрлэлийн өөрчлөлтөөс
шууд хамаарч байдаг бол нөгөө хэсэг нь
тогтмол байдаг. Зарим зардал нь үйл
ажиллагааны нэгж хэсэг хэмжээнд тогтмол
байснаа
цаашдын
өсөлтийг
дагалдан
өөрчлөгдөх холимог чанарыг агуулж байдаг.

5. Хувьсах төлөвийн зардалд шууд материалын
зардал, шууд хөдөлмөрийн зардал бүхлээрээ,
туслах материал, зарим шууд бус хөдөлмөрийн
зардал,
үйлдвэрлэлийн
хорогдол,
гологдол,
тээврийн зардал, борлуулагчид төлдөг шимтгэл
зэрэг зарим хувьсах бүтэцтэй үйлдвэрлэлийн
нэмэгдэл зардал болон үйл ажиллагааны зардлууд
багтдаг.
 Практик загварт үйлдвэрлэлийн богино хугацаанд
буюу
тухайн
барилга,
тоног
төхөөрөмж,
технологийн
ашиглалтын
хүрээнд
хувьсах
төлөвийн зардлуудыг үйлдвэрлэл, үйл ажиллагааны
түвшний өөрчлөлтөөс дараах хамааралтай гэж
үздэг.


6. Нийт хувьсах зардал нь үйлдвэрлэл,
үйл
ажиллагааны
түвшний
өөрчлөлтөөс
шууд
шугаман
хамааралтай
Нэгжийн хувьсах зардал нь бусад
хүчин зүйлс (түүхий эдийн үнэ ханш,
хөдөлмөрийн хөлс г.м) өөрчлөгдөөгүй
үед үйлдвэрлэл, үйл ажиллагааны
түвшний өөрчлөлтөөс хамааралгүй
тогтмол шинжтэй

7. Зардал
Онолын муруй
Практик муруй
Үйлдвэрлэлийн хэмжээ
А. Нийт хувьсах зардал

8. 

Эдийн засгийн онолын загварт нийт хувьсах зардлын
хэмжээ үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж хэт бага эсвэл
хэт их ачаалагдах үеүдэд
хөдөлмөр ба капиталын
зохистой харьцаа алдагддагаас огцом өсөлттэй байдаг
бөгөөд тоног төхөөрөмж хэвийн хүчин чадлаараа
ачаалагдах заагт өсөлт нь тогтвортой байдаг гэж үздэг.
Тоног төхөөрөмж хэвийн хүчин чадлаараа ачаалагдах
заагийг практик загварт үйл ажиллагааны холбогдлын
хүрээ гэж нэрлэдэг бөгөөд практикт аж ахуйн нэгжүүд уг
хүрээнд л үйл ажиллагаа явуулдаг, иймээс нийт хувьсах
зардал
нь
үйлдвэрлэлийн
хэмжээнээс
шугаман
хамааралтай гэж үздэг.

9. Зардал
Онолын муруй
Практик муруй
Үйлдвэрлэлийн хэмжээ
Б. Нэгжийн хувьсах зардал

10. Эдийн засгийн онолын загварт үйлдвэрлэлийн
хэмжээ нэмэгдэх тусам нэгжийн хувьсах
зардлын хэмжээ буурч тоног төхөөрөмж хэвийн
хүчин чадлаараа ачаалагдах заагт хамгийн бага
утгадаа хүрч тогтворжих бөгөөд тоног төхөөрөмж
хэт ачаалагдах үед дахин өсдөг гэж үздэг.
 Харин практик загварт аж ахуйн нэгжүүд үйл
ажиллагааны холбогдлын хүрээнд буюу нэгжийн
хувьсах зардал хамгийн бага утгаа авч
тогтворжих заагт үйл ажиллагаа явуулдаг гэж
үзэн нэгжийн хувьсах зардлын хэмжээг
үйлдвэрлэлийн
хэмжээнээс
хамааралгүй
тогтмол байна гэж үздэг.


11. Тогтмол төлөвийн зардалд үндсэн хөрөнгийн
элэгдэл, даатгал, үл хөдлөх хөрөнгийн татварын
зардал, түрээсийн зардал зэрэг үндсэн хөрөнгийн
ашиглалттай холбоотой зардлууд, дулааны зардал,
тогтмол цалин хөлс болон ихэнх борлуулалтын
болон удирдлагын зардлууд багтана.
 Онолын
ба практикийн аль аль загварт
үйлдвэрлэлийн богино хугацаанд тогтмол төлөвийн
зардлуудыг үйлдвэрлэл, үйл ажиллагааны түвшний
өөрчлөлтөөс дараах хамааралтай гэж үздэг.


12. Нийт тогтмол зардал нь үйлдвэрлэл,
үйл
ажиллагааны
түвшний
өөрчлөлтөөс хамааралгүй, тогтмол
шинжтэй
Нэгжийн
тогтмол
зардал
нь
үйлдвэрлэл,
үйл
ажиллагааны
түвшний
өөрчлөлтөөс
урвуу
хамааралтай

13. Онолын ба практик
муруй
Онолын ба практик
муруй
А. Нийт тогтмол
зардал
Б. Нэгжийн тогтмол зардал
Тогтмол төлөвийн зардал

14. Үйлдвэрлэл,
үйл
ажиллагааны
түвшин
өөрчлөгдөхөд зарим хэсэг нь түүнтэй шууд
хамааралтай өөрчлөгдөх ба зарим хэсэг нь түүнээс
хамааралгүй тогтмол байдаг зардлуудыг хэсэгчлэн
хувьсах төлөвийн зардал гэдэг.
 Хэсэгчлэн
хувьсах
зардлын
бүрэлдэхүүнд
цахилгаан эрчим хүч, уур ус, хий, шингэн түлш,
нүүрс тос зарим шууд бус хөдөлмөрийн зардал,
ажиллагсдын орлогын албан татвар, аялал,
цайллага дайллага маркетинг менежментийн төрөл
хэлбэртэй байна.


15. 






Хувьсах, тогтмол төлөвүүдээр нь ангилсан зардал мөн
түүнчлэн тэдгээрийн үйлдвэрлэл, үйл ажиллагааны
түвшний өөрчлөлтөөс хамаарах хамаарал нь дараах
сэдвүүдэд чухал ач холбогдолтой байдаг.
Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын урьдчилан тогтоосон
нормын тооцоолол, хэлбэлзлийн шинжилгээ
Уян хатан төсөвлөлт ба хэлбэлзлийн шинжилгээ
Хувьсах зардлаар орлогын тайлагнал ба сегментийн
тайлагнал бэлтгэх арга, шинжилгээ
Зардал-Үйлдвэрлэл-Ашгийн хамаарлын шинжилгээ
Удирдлагын богино хугацааны шийдвэр гаргалт
Хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргалт

16. Хэсэгчлэн
хувьсах
зардлуудыг
хувьсах,
тогтмол хэсгээр нь ангилахад бэрхшээл
тулгардаг
бөгөөд
тусгай
аргуудын
тусламжтайгаар хуваарилдаг. Үүнд:
 Дээд ба доод цэгийн арга
 Статистик графикийн арга
 Хамгийн бага квадратын арга

Энэхүү аргуудыг зардалд хэрэглэхдээ нийт
зардлыг тогтмол болон хувьсах элементээр нь
зааглан ялгах зорилго баримтална. Энэ нь
үндсэндээ хэсэгчлэн хувьсах зардлыг шинжлэх
динамик арга юм.


17. 1.
2.
3.
4.
Бизнесийн үйл явц ба түүний хувьсах зардал
хоѐрын
хоорондын
харьцааг
шугаман
хамааралтай гэж үздэг
Өнгөрсөн үеийн зардлын динамик мэдээллийг
ашиглан шинжилж түүнийг хувьсах ба тогтмол
хэсэгт ангилдаг
Судалгаанд авсан динамик мэдээлэлд хэвийн
бус мэдээлэл байвал түүнийг оруулахгүй байх
Бүх зардлуудыг нэгжийн хувьсах ба тогтмол
хэсэгт ангилснаар дараагийн үеийн зардлын
урьдчилж тодорхойлох боломжтой байдаг

18.  Энэ
арга нь шинжилгээнд хамруулан авч үзэж
буй үеүдээс үйлдвэрлэл, үйл ажиллагааны
түвшин хамгийн их ба хамгийн бага байсан
үеүдэд гарсан хэсэгчлэн хувьсах зардлын
зөрүүг тухайн үеүдийн үйлдвэрлэл, үйл
ажиллагааны түвшний өөрчлөлтөд хуваах
замаар хэсэгчлэн хувьсах зардлын хувьсах
хэсгийг нь ялгадаг.

19. 2 үеийн хоорондох зөрүүгээр холимог зардлыг
тогтмол ба хувьсах хэсэгт зааглан хуваах аргыг дээд
ба доод цэгийн арга гэнэ. Энэ аргаар шинжилгээ
хийхдээ дараах үе шаттай тооцооллыг хийнэ.
 Үйл явцын түвшний хамгийн их /дээд цэг/ болон
хамгийн бага үзүүлэлтийг харгалзах холимог
зардалтай нь хамт сонгон авч зөрүүг тооцно.
 Уг зөрүүг үйл явцын зөрүүд харьцуулж нэгжид
ногдох хувьсах зардлаар үржүүлж тэдгээрт харгалзах
нийт хувьсах зардлыг тооцно.
 Дээд ба доод цэгийн холимог зардлын дүнгээс тэдгээр
түвшнүүдэд харгалзах хувьсах зардлыг хасч тогтмол
зардлыг тооцно.


21. Энэ арга нь хэсэгчлэн хувьсах зардлыг хувьсах,
тогтмол хэсгээр нь ангилахдаа шинжилгээнд
хамрагдаж буй бүх үеүдийн тоон мэдээллийг
харгалзан үздэг.
 Энэ аргын үед үйлдвэрлэл, үйл ажиллагааны
түвшинг хэвтээ тэнхлэгт, хэсэгчлэн хувьсах
зардлыг босоо тэнхлэгт дүрсэлсэн график
байгуулдаг. Графикт шинжилгээнд хамрагдаж буй
бүх саруудын хэсэгчлэн хувьсах зардлыг цэгээр
тэмдэглэнэ. Үүний дараа тэмдэглэгдсэн цэгүүдийн
дунджийг дайрсан шулууныг нүдэн баримжаагаар
татна.


22. Энэ арга нь хэсэгчлэн хувьсах зардалд илүү
бодитой, үндэслэлтэйгээр дүн шинжилгээ хийж,
хувьсах тогтмол
хэсгээр нь ангилдаг арга.
Хэсэгчлэн
хувьсах
зардлын
шинжилгээнд
ихэвчлэн нэг хүчин зүйлийн шугаман регрессийн
тэгшитгэлийг ашигладаг.
 Y=а+вX
 Y – дагалдан хувьсагч буюу нийт хэсэгчлэн
хувьсах зардал
 a – хэсэгчлэн хувьсах зардлын тогтмол хэсэг
 b – хэсэгчлэн хувьсах зардлын нэгжид ногдох
хувьсах хэсэг
 X – удирдан хувьсагч буюу үйлдвэрлэл, үйл
ажиллагааны түвшинг илэрхийлэх үзүүлэлт


23. Энэ аргын үед түүвэрлэлтэд хамрагдсан
бодит утга тус бүрийн регрессийн
шулуунаас хэлбэлзэх хэлбэлзлийн квадрат
нь нийлбэр дүнгээрээ хамгийн бага байх
шулууныг тодорхойлдог.
 Энэ үүднээс регрессийн шинжилгээний
арга зүйг хамгийн бага квадратын арга
гэж нэрлэдэг.


24.  “Жаргалан”
эмнэлэг нь сарын туршид
хэвтэж эмчлүүлж байгаа өвчтөнүүдийнхээ
зардалтай
холбогдуулан
эмнэлгийнхээ
зардлыг томъѐолохыг оролдов.
 Хэвтэж эмчлэх тасгийн зардал болон
сүүлийн найман сард эмчлүүлэгчдийн тоо
доор өгөгджээ.

25. Сар
Эмчлүүлэгчдийн
тоо
Эмчлүүлэгчдийн
тасгийн зардал
5
1800
14700
6
1900
15200
7
1700
13700
8
1600
14000
9
1500
14300
10
1300
13100
11
1100
12800
12
1500
14600
ДҮН
12400
112400

26.  Хэвтэн
эмчлүүлэгчдийн зардлыг дээд ба
доод цэгийн арга хэрэглэн хувьсах ба
тогтмол зардлыг тооц
 Хэвтэж
эмчлэх
зардлыг
хувьсах
тогтмолоор нь хамгийн бага квадратын
аргаар тооц.

27. Сар
Эмчлүүлэг
сдийн тоо
1900
Тасгийн
зардал
15200
Бага ачаалалтай
үе
1100
12800
Өөрчлөлт
800
2400
Өндөр
ачаалалтай үе

28. 1. Дээд цэгийн VC =1900*3=5700
 2. Доод цэгийн VC=1100*3=3300
 Тогтмол ба хувьсах зардлын тооцоо

Д/д
Үзүүлэлт
1
2
Тасгийн
нийт
зардал
Хувьсах зардал
3
Тогтмол зардал
Үйл ажиллагааны
хэмжээ
Дээд цэг
Доод цэг
/1900/
/1100/
15200
12800
5700
3300
9500
9500

29. Сар
5
1800
250
14700
650
162500
62500
6
1900
350
15200
1150
402500
122500
7
1700
150
13700
-350
-52500
22500
8
1600
50
14000
-50
-250
2500
9
1500
-50
14300
250
-12500
2500
10
1300
-250
13100
-950
237500
62500
11
1100
-450
12800
-1250
562500
202500
12
1500
-50
14600
550
-27500
2500
Нийт
дүн
12400
0
112400
0
1299750
480000
Дунда
ж
1550
-
14050
-
162469
60000

30. 
Энэ нь 1 эмчлүүлэгчид оногдох хувьсах зардлын
хэмжээ юм. Одоо шугаман тэгшитгэлээ ашиглан
тогтмол зардлаа олбол дараах байдалтай байна.

31. А. Еркеш, О.Нүржигмаа “Нягтлан бодох
бүртгэл” УБ хот 2008 он
 Ц. Баянмөнх “Зардал, удирдлагын нягтлан
бодох бүртгэл” (нэгдүгээр дэвтэр) УБ хот 2005
он
 Г. Алтанзаяа, Г. Мөнхзул “Зардлын бүртгэл”
УБ хот 2001 он
 Н. Агваан “Нягтлан бодох бүртгэл” УБ хот 2004
он
 Асри Хаммер “Зардлын нягтлан бодох бүртгэл”
УБ хот 2000 он
 Barfield Raiborn Kinney “Cost accounting” 1998
year
