SlideShare a Scribd company logo
Их Монгол улс
байгуулагдсан нь
• Их Монгол улс байгуулагдах болсон
шалтгаан
• Их Монгол улс байгуулах үйл явц
• Их Монгол улс бүрэлдэн тогтсон нь
• Их Монгол улсын төрийн зохион
байгуулалт
• Гадаад бодлого
Их Монгол улс байгуулагдах
болсон шалтгаан
• 10-12-р зууны үе буюу 2 зууны турш
нүүдэлчин овог аймгууд нэгдмэл төр
улсгүй тархай бутархай байжээ.
• Өмнө зүгээс жил бүр Алтан улс уулгалан
эрчүүдийг алж, эмэгтэйчүүд хүүхдүүдийг
боолчилдог байв.
• Нэгдмэл төр байгуулах зайлшгүй
шаардлага гарсан ба бүгдийг нэгтгэх
хүчирхэг нэгэн үгүйлэгдэв.
Тэмүүжин ба Хамаг монгол
• Хабул хааны үед хүчирхэг байсан Хамаг
монголчууд 12-р зууны дундуур удирдагчгүй
болсон байв.
• Хотула хааны удам Сача Бэхи, Амбгай хааны
ач Таргудай, Хабул хааны ач Есүхэй нар хэн нь
хаан болохоо шийдэж чадахгүй байлаа.
• Хамгийн боломжтой нь Есүхэй байсан боловч
1171 онд Татаруудад хорлогдож нас эцэслэв.
• Тайчууд болон Жүрхинчүүд Есүхэйн гэргий
Өүлэнг 5 хүүхдийн хамт орхиж харъят
иргэдийг булаан нүүв.
Өүлэн эх Тэмүүжин, Хасар нарын
хамт
Их Монгол улс байгуулах үйл явц
• Тэмүүжинд аажим аажимаар
өрх гэрүүд ирж нийлсээр
хүчирхэг болж эхэлсэн.
• 17 нас хүрч эцэг Есүхэйн сүй
тавьж авч өгсөн Бөртэ үжинг
хатанаа болгов.
• Гурван Мэргид Өүлэнг
булаалгасан өсөө санаж
Бөртийг булаав.
• Тэмүүжин Хэрэйдийн Тоорил
хан, Жадараны Жамуха
нартай гурван мэргидийг
даран сөнөөв.
• Жамухад байсан хамаг
монголын ихэнхи өрх болон
алтан ургын ноѐд Тэмүүжинд
ирж нийлэв.
Бөртэ хатан
Их Монгол улс байгуулах үйл явц
• 1189 онд Бурхан Халдун
уулын өвөр, Дэлүүн болдог
хэмээх газар их хуралдай
болж Тэмүүжинийг Хамаг
монголын хаан, Чингис
хэмээн нэрийдэв.
• Урд анд явсан Жамуха
Чингис хааны эсрэг
Монголын хаан болохын тулд
дайсагнав. 1190 онд Зээрин
хавчигд Жамуха Чингис
хоѐрын үл ойлголцол зэвсэгт
мөргөлдөөнд хүрэв. Энэ
тулаанд Жамуха ялсан бөгөөд
Чингис хааны хамгийн
сүүлийн ялагдал байжээ. Гэвч
Жамухын харгис зангаас
болж түүний ихэнхи албатууд
Чингисд ирж нийлэв.
Их Монгол улс байгуулах үйл явц
• 1198 онд эртний өст
Татар өөрийн холбоотон
болох Алтан улстай
муудалцан байлдах
болсоныг ашиглан
Чингис хаан, Тоорил хан
хавсайдан татартай
дайтаж эхлэв.
• 1201 онд Жамуха
Чингисд ялагдсан бусад
овог аймгийг нийлүүлж
өөрийг Гүр хаан хэмээн
өргөмжлөв. Гүр хаан Жамуха
Их Монгол улс байгуулах үйл явц
• Жамухын Гүр хаан болсон нь
Чингис хааныг шахаанд
оруулсан боловч Ван хантай
нийлж Жамухын эсрэг тулалдан
1202 онд буулгаж авлаа.
• Жамухыг мохоосны дараа дутуу
үлдээсэн татарын ханлигыг
бүрэн даран мохоов.
• Татараас Есүй, Есүгэн эгч дүү
хатадыг буулгаж авсаны Есүй
хатан хожим Монголын түүхэнд
чухал үүрэг гүйцэтгэв.
• Татарыг мохоосны дараа Ван
хаантай эв эвдрэв.
• Хэрэйд аймагтай 1203-1204 он
хүртэл бүтэн жил байлдсаны
эцэст буулгаж авсан ба Ван хан
Найман аймагт дутааж тэндээ
найманчуудад алуулав.
Ван хаан
Их Монгол улс байгуулах үйл явц
• 1204 онд Чингис хаан
тал нутагт үлдсэн
сүүлчийн том өрсөлдөгч
болох Найман аймагтай
байлдаж эхлэв.
• Найман аймаг тэр үед
Мэргидийн Тогтоа бэхи,
Худуга, Жадараны
Жамуха зэрэг Чингисийн
хуучин дайснуудыг цөм
дэргэдээ авсан байв.
• Зуны эхэн сард эхэлсэн
тулаан намрын эхэн сард
Найманы Таян хаан
үхэж, Хүчүлүг хунтайж
Их Монгол улс байгуулах үйл явц
• 1206 онд Их Хуралдайг Онон мөрний Дэлүүн
Болдогт хуралдуулж Их Монгол улсыг
байгуулсан ба хаан ширээнд Тэмүүжинийг залж
Чингис хаан хэмээн өргөмжлөв.
Их Монгол
улсын төрийн
зохион
байгуулалт
Эзэн хаан
Их хуралдай
Баруун түмний
ноѐн
Зүүн түмни
ноѐн
Төвийн түмний
ноѐн
Мянгатын ноѐд Мянгатын ноМянгатын ноѐд
Зуутын ноѐЗуутын ноѐдЗуутын ноѐд
Аравтын ноѐн Аравтын ноАравтын ноѐн
Улсын их
заргач
Их Монгол улсын төрийн зохион
байгуулалт
Их Монгол улсын төрийн зохион
байгуулалт
• Чингис хаан найман аймагтай байлдахаас
өмнө өөрийн харъят иргэдийг аравтын
зохион байгуулалтанд оруулсан байв.
• Наймантай байлдахад асар өндөр зохион
байгуулалт бүхий армитай байснаар
Найман аймгийг амархан ялсан бололтой.
Их Монгол улсын төрийн зохион
байгуулалт
• Овгийн системийн халж улсыг аравтын системд
шилжүүлсэн нь Чингис хааны хамгийн зөв алхам байв.
Албан тушаал буюу аравт, зуут, мянгат, түмтийн ноѐны
байр сууринд ямар ч хүн очиж болхоор болсон байна.
• Уйгар гаралтай Тататунгаагаар уйгар бичиг дээр
суурилсан монгол бичиг буюу уйгаржин монгол бичиг
зохиолгов.
• Нийтээр дагаж мөрдөх нэгдсэн хууль дүрэм, ИХ ЗАСАГ
хуулийг бий болгосон.
• Хууль, ѐс зүйг дээд хэмжээгээр мөрдүүлж зөрчсөн
этгээдийг хатуу ширүүнээр шийтгэх ба хааны дэргэд
хаанд л захирагдах улсын их заргачыг томилсоноор
хуулийн хяналт улам хатуу болжээ.
Гадаад бодлого
• Шинээр байгуулагдсан улс
учир Чингис хаан хөрш
зэргэлдээх улсуудтай
тайван замаар харилцахыг
эрмэдзэж байлаа.
• Гэвч эртний өст Алтан
улсыг дарж авахгүй бол Их
Монгол улсын ирээдүйд
аюул заналхийлнэ гэдгийг
ч мэдэж байв.
• Тиймээс шууд алтан улстай
биш, тэдэнтэй байлдахад
маш том түшиц болох
Тангадын хаант улсыг
дайлаар мордох
шийдвэрийг гаргажээ.
Гадаад бодлого
• 1209 онд Тангадын
хилийг цөмөрч толгойн
цэргүүдийг цохисоноор
Тухайн үеийн Тангадын
нийслэл, одооны Лин
Жоу хотод тулж очмогц
тангадын хаан асар их
бэлэг сэлт, буман толгой
тэмээ болон өөрийн
охин Чага бэхиг
өгсөнөөр бууж өгсөн
байна.
Гадаад бодлого
• 1211 онд Чингис хаан
Алтан улсад довтлов.
• Дайны эхний үед Алтан
улсын цэрэгт байсан
Киданы монгол хэлт
цэргүүд Их монгол улсын
талд уравлаа.
• Монголын морин цэргийн
түрэлтийг зогсоож
чадахгүй байсаар дөнгөж
эхний жилээ хойд хэсгийн
бүх хот суурингаа алдсан
байв.
Гадаад бодлого
• Алтан улс цэргийн хүчээ
нэгтгэн 600 мянган гариу
хүнтэй армиар Чингис хааны
100 мянга шахам морьт
цэрэгтэй тулж ялагдсан
бөгөөд энэ талаар Монголын
нууц товчоонд дурдахдаа
“хятадыг зомгол болтол
хядав” гэжээ.
• Энэ ялагдалаас болж Алтан
улсын хаан нийслэлдээ 500
хүү, 500 охиноо асар их
бэлэг сэлтийн хамт орхиод
зугтсан байв.
• 1214 онд Алтан улсыг
буулгаж авсан байна.
Гадаад бодлого
• Хятадад байгуулсан ялалт баруун тийш
Хорезмийн шахад хүрчээ.
• Чингис хаан хорезмтэй эвтэй найртай
байхыг бодолцон 1216 онд элч илгээж, 450
худалдаачин явуулсанд цөмийг алсанаар
хоѐр их гүрний хооронд дайн дэгдээжээ.
• Тэр дариу мордохыг хойшлуулан
мэргидийн үлдэгдэл болон ойн иргэдийн
бослогыг дарж дотоодын самууныг дарав.
Гадаад бодлого
• 1219 онд Чингис хаан Хорезмын Шахад
мордов.
• Чингис хааныг хэдэн цэрэгтэй байсан
талаар судлаачид:
– 100 мянга
– 210 мянга
– 500 мянга гэсэн таамаглалууд дэвшүүлдэг
Гадаад бодлого
• Дайн 6 жил хагас үргэлжилж
Хорезмын шах үхэж,
залгамжлагч хунтайж
Мухамед энэтхэгт зугтан,
Монголчууд Хорезмын газар
нутгыг бүрэн эзлэж
дууссанаар төгсгөл болжээ.
• Дайны явцад хоѐр талаас
өдий төдий цэрэг амь насаа
алдсан боловч Чингис хаан
бууж өгөөгүй хотуудад хатуу
ширүүн байж газрын
хөрстэй тэгшилж байжээ.
Дүгнэлт
• Монгол нутагт байсан овог аймгуудын өвөр
хоорондын дайсагнал өөрийн эрхгүй нэгдэлийн
замд орсон.
• Чухам энэ нэгдлийн замыг зөв залсан нь Чингис
хаан байжээ.
• Их Монгол улсын зохион байгуулалтыг цэргийн
аравтын системд оруулсан нь хамгийн зөв шийдвэр
байжээ.
• Монгол бичиг, Их засаг хуулийг зохиосон г.м
• Ямар ч үед дипломат харилцааг эрхэмлэн, дайны
үүслийг түрүүлж тавьдаггүй байсан нь Гадаад
бодлогын хамгийн давуу чанар байжээ.
Анхаарал хандуулсан дор
талархмуй

More Related Content

What's hot

монголын нууц товчоо
монголын нууц товчоомонголын нууц товчоо
монголын нууц товчоо
nayna-1
 
Нирун улс
Нирун улсНирун улс
Нирун улс
Marsel Sse
 
монголчуудын бичгийн соёл,түүх
монголчуудын бичгийн соёл,түүхмонголчуудын бичгийн соёл,түүх
монголчуудын бичгийн соёл,түүх
Temka Temuujin
 
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол бадамлянхуа
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол бадамлянхуаманжийн эрхшээлийн үеийн монгол бадамлянхуа
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол бадамлянхуа
badmaa2013
 
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол улс
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол улсманжийн эрхшээлийн үеийн монгол улс
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол улс
Baterdene Tserendash
 
Эртний улсуудын аж ахуй
Эртний улсуудын аж ахуйЭртний улсуудын аж ахуй
Эртний улсуудын аж ахуй
Dashdorj Jambal
 
Монголчуудын цээрлэх ёс
Монголчуудын цээрлэх ёсМонголчуудын цээрлэх ёс
Монголчуудын цээрлэх ёс
zulalazu
 
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
Erdenezul Bazarragchaa
 

What's hot (20)

Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёл
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёлМанжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёл
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёл
 
монголын нууц товчоо
монголын нууц товчоомонголын нууц товчоо
монголын нууц товчоо
 
чулуун зэвсгийн үе
чулуун зэвсгийн үечулуун зэвсгийн үе
чулуун зэвсгийн үе
 
монголын нууц товчоо
монголын нууц товчоомонголын нууц товчоо
монголын нууц товчоо
 
Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар ...
Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар			           ...Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар			           ...
Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар ...
 
Нирун улс
Нирун улсНирун улс
Нирун улс
 
лабугайн нулимс
лабугайн нулимслабугайн нулимс
лабугайн нулимс
 
их засаг хууль
их засаг хуульих засаг хууль
их засаг хууль
 
соёлын довтолгоо
соёлын довтолгоосоёлын довтолгоо
соёлын довтолгоо
 
Чингис хааны есөн өрлөгийн товч танилцуулга
Чингис хааны есөн өрлөгийн товч танилцуулгаЧингис хааны есөн өрлөгийн товч танилцуулга
Чингис хааны есөн өрлөгийн товч танилцуулга
 
монголчуудын бичгийн соёл,түүх
монголчуудын бичгийн соёл,түүхмонголчуудын бичгийн соёл,түүх
монголчуудын бичгийн соёл,түүх
 
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол бадамлянхуа
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол бадамлянхуаманжийн эрхшээлийн үеийн монгол бадамлянхуа
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол бадамлянхуа
 
бичиг үсэг.pptx
бичиг үсэг.pptxбичиг үсэг.pptx
бичиг үсэг.pptx
 
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол улс
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол улсманжийн эрхшээлийн үеийн монгол улс
манжийн эрхшээлийн үеийн монгол улс
 
Эдийн засгийн Бүс нутаг, түүний ангилал онцлог
Эдийн засгийн Бүс нутаг, түүний ангилал онцлогЭдийн засгийн Бүс нутаг, түүний ангилал онцлог
Эдийн засгийн Бүс нутаг, түүний ангилал онцлог
 
Эртний улсуудын аж ахуй
Эртний улсуудын аж ахуйЭртний улсуудын аж ахуй
Эртний улсуудын аж ахуй
 
Lekts 10 Бутралын түүх
Lekts 10 Бутралын түүхLekts 10 Бутралын түүх
Lekts 10 Бутралын түүх
 
Монголчуудын цээрлэх ёс
Монголчуудын цээрлэх ёсМонголчуудын цээрлэх ёс
Монголчуудын цээрлэх ёс
 
Mongoliin ertnii ulsuud
Mongoliin ertnii ulsuudMongoliin ertnii ulsuud
Mongoliin ertnii ulsuud
 
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
 

Similar to 4 их монгол улс байгуулагдсан нь

монголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10éмонголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10é
tungalag
 
монголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10éмонголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10é
tungalag
 
монголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10éмонголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10é
tungalag
 
их монгол улс 8 анги
их монгол улс 8 ангиих монгол улс 8 анги
их монгол улс 8 анги
Monhjargal Tuul
 
монгол дахь улс төрийн бутрал
монгол дахь улс төрийн бутралмонгол дахь улс төрийн бутрал
монгол дахь улс төрийн бутрал
tungalag
 
Их Монгол улс
Их Монгол улсИх Монгол улс
Их Монгол улс
Bolzooo
 

Similar to 4 их монгол улс байгуулагдсан нь (20)

Ih mongol
Ih mongol Ih mongol
Ih mongol
 
Mongol
MongolMongol
Mongol
 
Uls turiin butral
Uls turiin butral Uls turiin butral
Uls turiin butral
 
3 Монголын ханлиг аймгууд
3 Монголын ханлиг аймгууд3 Монголын ханлиг аймгууд
3 Монголын ханлиг аймгууд
 
монголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10éмонголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10é
 
монголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10éмонголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10é
 
монголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10éмонголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10é
 
Tarhan suurishsan mongolchuud
Tarhan suurishsan mongolchuudTarhan suurishsan mongolchuud
Tarhan suurishsan mongolchuud
 
их монгол улс 8 анги
их монгол улс 8 ангиих монгол улс 8 анги
их монгол улс 8 анги
 
chingisiin uureg
chingisiin uuregchingisiin uureg
chingisiin uureg
 
Монголчуудын угсаа гарвал, Монгол аймаг улсуудын эрхэлдэг аж ахуй
Монголчуудын угсаа гарвал, Монгол аймаг улсуудын эрхэлдэг аж ахуйМонголчуудын угсаа гарвал, Монгол аймаг улсуудын эрхэлдэг аж ахуй
Монголчуудын угсаа гарвал, Монгол аймаг улсуудын эрхэлдэг аж ахуй
 
Mongolchuudiin ugsaa garval
Mongolchuudiin ugsaa garvalMongolchuudiin ugsaa garval
Mongolchuudiin ugsaa garval
 
Mongolchuudiin ugsaa garval
Mongolchuudiin ugsaa garvalMongolchuudiin ugsaa garval
Mongolchuudiin ugsaa garval
 
монгол дахь улс төрийн бутрал
монгол дахь улс төрийн бутралмонгол дахь улс төрийн бутрал
монгол дахь улс төрийн бутрал
 
Lekz 7 бутралын түүх
Lekz 7 бутралын түүхLekz 7 бутралын түүх
Lekz 7 бутралын түүх
 
Mongolchuudiin ugsaa garval
Mongolchuudiin ugsaa garvalMongolchuudiin ugsaa garval
Mongolchuudiin ugsaa garval
 
Baagii
BaagiiBaagii
Baagii
 
Их Монгол улс
Их Монгол улсИх Монгол улс
Их Монгол улс
 
Lecture11 МАНЖ-ийн үе
Lecture11 МАНЖ-ийн үеLecture11 МАНЖ-ийн үе
Lecture11 МАНЖ-ийн үе
 
Mongol aimag khanliguud
Mongol aimag khanliguudMongol aimag khanliguud
Mongol aimag khanliguud
 

More from Ariuntulga Byambadorj

Lekz 12 нэн шинэ үеийн түүх
Lekz 12 нэн шинэ үеийн түүхLekz 12 нэн шинэ үеийн түүх
Lekz 12 нэн шинэ үеийн түүх
Ariuntulga Byambadorj
 
Lekz 10 олноо өргөгдсөн монгол улс
Lekz 10 олноо өргөгдсөн монгол улсLekz 10 олноо өргөгдсөн монгол улс
Lekz 10 олноо өргөгдсөн монгол улс
Ariuntulga Byambadorj
 
Lekz 9 10 20 зууны монголчуудын соёл
Lekz 9 10 20 зууны монголчуудын соёлLekz 9 10 20 зууны монголчуудын соёл
Lekz 9 10 20 зууны монголчуудын соёл
Ariuntulga Byambadorj
 
Lekz 8 манж чин гүрний үеийн монгол
Lekz 8 манж чин гүрний үеийн монголLekz 8 манж чин гүрний үеийн монгол
Lekz 8 манж чин гүрний үеийн монгол
Ariuntulga Byambadorj
 
Lekz 6 юан гүрэн ба эзэнт гүрний задрал
Lekz 6 юан гүрэн ба эзэнт гүрний задралLekz 6 юан гүрэн ба эзэнт гүрний задрал
Lekz 6 юан гүрэн ба эзэнт гүрний задрал
Ariuntulga Byambadorj
 
5 монгол угсааны хаант улсууд
5 монгол угсааны хаант улсууд5 монгол угсааны хаант улсууд
5 монгол угсааны хаант улсууд
Ariuntulga Byambadorj
 
3 эртний төрт улсууд
3 эртний төрт улсууд3 эртний төрт улсууд
3 эртний төрт улсууд
Ariuntulga Byambadorj
 
2могшолчуудын угсаа гарал
2могшолчуудын угсаа гарал2могшолчуудын угсаа гарал
2могшолчуудын угсаа гарал
Ariuntulga Byambadorj
 

More from Ariuntulga Byambadorj (10)

Lekz 12 нэн шинэ үеийн түүх
Lekz 12 нэн шинэ үеийн түүхLekz 12 нэн шинэ үеийн түүх
Lekz 12 нэн шинэ үеийн түүх
 
Lekz 11 бнмау
Lekz 11 бнмауLekz 11 бнмау
Lekz 11 бнмау
 
Lekz 10 олноо өргөгдсөн монгол улс
Lekz 10 олноо өргөгдсөн монгол улсLekz 10 олноо өргөгдсөн монгол улс
Lekz 10 олноо өргөгдсөн монгол улс
 
Lekz 9 10 20 зууны монголчуудын соёл
Lekz 9 10 20 зууны монголчуудын соёлLekz 9 10 20 зууны монголчуудын соёл
Lekz 9 10 20 зууны монголчуудын соёл
 
Lekz 8 манж чин гүрний үеийн монгол
Lekz 8 манж чин гүрний үеийн монголLekz 8 манж чин гүрний үеийн монгол
Lekz 8 манж чин гүрний үеийн монгол
 
Lekz 6 юан гүрэн ба эзэнт гүрний задрал
Lekz 6 юан гүрэн ба эзэнт гүрний задралLekz 6 юан гүрэн ба эзэнт гүрний задрал
Lekz 6 юан гүрэн ба эзэнт гүрний задрал
 
5 монгол угсааны хаант улсууд
5 монгол угсааны хаант улсууд5 монгол угсааны хаант улсууд
5 монгол угсааны хаант улсууд
 
3 эртний төрт улсууд
3 эртний төрт улсууд3 эртний төрт улсууд
3 эртний төрт улсууд
 
2могшолчуудын угсаа гарал
2могшолчуудын угсаа гарал2могшолчуудын угсаа гарал
2могшолчуудын угсаа гарал
 
1хүний гарал үүсэл
1хүний гарал үүсэл1хүний гарал үүсэл
1хүний гарал үүсэл
 

4 их монгол улс байгуулагдсан нь

  • 2. • Их Монгол улс байгуулагдах болсон шалтгаан • Их Монгол улс байгуулах үйл явц • Их Монгол улс бүрэлдэн тогтсон нь • Их Монгол улсын төрийн зохион байгуулалт • Гадаад бодлого
  • 3. Их Монгол улс байгуулагдах болсон шалтгаан • 10-12-р зууны үе буюу 2 зууны турш нүүдэлчин овог аймгууд нэгдмэл төр улсгүй тархай бутархай байжээ. • Өмнө зүгээс жил бүр Алтан улс уулгалан эрчүүдийг алж, эмэгтэйчүүд хүүхдүүдийг боолчилдог байв. • Нэгдмэл төр байгуулах зайлшгүй шаардлага гарсан ба бүгдийг нэгтгэх хүчирхэг нэгэн үгүйлэгдэв.
  • 4. Тэмүүжин ба Хамаг монгол • Хабул хааны үед хүчирхэг байсан Хамаг монголчууд 12-р зууны дундуур удирдагчгүй болсон байв. • Хотула хааны удам Сача Бэхи, Амбгай хааны ач Таргудай, Хабул хааны ач Есүхэй нар хэн нь хаан болохоо шийдэж чадахгүй байлаа. • Хамгийн боломжтой нь Есүхэй байсан боловч 1171 онд Татаруудад хорлогдож нас эцэслэв. • Тайчууд болон Жүрхинчүүд Есүхэйн гэргий Өүлэнг 5 хүүхдийн хамт орхиж харъят иргэдийг булаан нүүв.
  • 5. Өүлэн эх Тэмүүжин, Хасар нарын хамт
  • 6.
  • 7. Их Монгол улс байгуулах үйл явц • Тэмүүжинд аажим аажимаар өрх гэрүүд ирж нийлсээр хүчирхэг болж эхэлсэн. • 17 нас хүрч эцэг Есүхэйн сүй тавьж авч өгсөн Бөртэ үжинг хатанаа болгов. • Гурван Мэргид Өүлэнг булаалгасан өсөө санаж Бөртийг булаав. • Тэмүүжин Хэрэйдийн Тоорил хан, Жадараны Жамуха нартай гурван мэргидийг даран сөнөөв. • Жамухад байсан хамаг монголын ихэнхи өрх болон алтан ургын ноѐд Тэмүүжинд ирж нийлэв. Бөртэ хатан
  • 8. Их Монгол улс байгуулах үйл явц • 1189 онд Бурхан Халдун уулын өвөр, Дэлүүн болдог хэмээх газар их хуралдай болж Тэмүүжинийг Хамаг монголын хаан, Чингис хэмээн нэрийдэв. • Урд анд явсан Жамуха Чингис хааны эсрэг Монголын хаан болохын тулд дайсагнав. 1190 онд Зээрин хавчигд Жамуха Чингис хоѐрын үл ойлголцол зэвсэгт мөргөлдөөнд хүрэв. Энэ тулаанд Жамуха ялсан бөгөөд Чингис хааны хамгийн сүүлийн ялагдал байжээ. Гэвч Жамухын харгис зангаас болж түүний ихэнхи албатууд Чингисд ирж нийлэв.
  • 9. Их Монгол улс байгуулах үйл явц • 1198 онд эртний өст Татар өөрийн холбоотон болох Алтан улстай муудалцан байлдах болсоныг ашиглан Чингис хаан, Тоорил хан хавсайдан татартай дайтаж эхлэв. • 1201 онд Жамуха Чингисд ялагдсан бусад овог аймгийг нийлүүлж өөрийг Гүр хаан хэмээн өргөмжлөв. Гүр хаан Жамуха
  • 10. Их Монгол улс байгуулах үйл явц • Жамухын Гүр хаан болсон нь Чингис хааныг шахаанд оруулсан боловч Ван хантай нийлж Жамухын эсрэг тулалдан 1202 онд буулгаж авлаа. • Жамухыг мохоосны дараа дутуу үлдээсэн татарын ханлигыг бүрэн даран мохоов. • Татараас Есүй, Есүгэн эгч дүү хатадыг буулгаж авсаны Есүй хатан хожим Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэв. • Татарыг мохоосны дараа Ван хаантай эв эвдрэв. • Хэрэйд аймагтай 1203-1204 он хүртэл бүтэн жил байлдсаны эцэст буулгаж авсан ба Ван хан Найман аймагт дутааж тэндээ найманчуудад алуулав. Ван хаан
  • 11. Их Монгол улс байгуулах үйл явц • 1204 онд Чингис хаан тал нутагт үлдсэн сүүлчийн том өрсөлдөгч болох Найман аймагтай байлдаж эхлэв. • Найман аймаг тэр үед Мэргидийн Тогтоа бэхи, Худуга, Жадараны Жамуха зэрэг Чингисийн хуучин дайснуудыг цөм дэргэдээ авсан байв. • Зуны эхэн сард эхэлсэн тулаан намрын эхэн сард Найманы Таян хаан үхэж, Хүчүлүг хунтайж
  • 12. Их Монгол улс байгуулах үйл явц • 1206 онд Их Хуралдайг Онон мөрний Дэлүүн Болдогт хуралдуулж Их Монгол улсыг байгуулсан ба хаан ширээнд Тэмүүжинийг залж Чингис хаан хэмээн өргөмжлөв.
  • 13. Их Монгол улсын төрийн зохион байгуулалт Эзэн хаан Их хуралдай Баруун түмний ноѐн Зүүн түмни ноѐн Төвийн түмний ноѐн Мянгатын ноѐд Мянгатын ноМянгатын ноѐд Зуутын ноѐЗуутын ноѐдЗуутын ноѐд Аравтын ноѐн Аравтын ноАравтын ноѐн Улсын их заргач
  • 14. Их Монгол улсын төрийн зохион байгуулалт
  • 15. Их Монгол улсын төрийн зохион байгуулалт • Чингис хаан найман аймагтай байлдахаас өмнө өөрийн харъят иргэдийг аравтын зохион байгуулалтанд оруулсан байв. • Наймантай байлдахад асар өндөр зохион байгуулалт бүхий армитай байснаар Найман аймгийг амархан ялсан бололтой.
  • 16. Их Монгол улсын төрийн зохион байгуулалт • Овгийн системийн халж улсыг аравтын системд шилжүүлсэн нь Чингис хааны хамгийн зөв алхам байв. Албан тушаал буюу аравт, зуут, мянгат, түмтийн ноѐны байр сууринд ямар ч хүн очиж болхоор болсон байна. • Уйгар гаралтай Тататунгаагаар уйгар бичиг дээр суурилсан монгол бичиг буюу уйгаржин монгол бичиг зохиолгов. • Нийтээр дагаж мөрдөх нэгдсэн хууль дүрэм, ИХ ЗАСАГ хуулийг бий болгосон. • Хууль, ѐс зүйг дээд хэмжээгээр мөрдүүлж зөрчсөн этгээдийг хатуу ширүүнээр шийтгэх ба хааны дэргэд хаанд л захирагдах улсын их заргачыг томилсоноор хуулийн хяналт улам хатуу болжээ.
  • 17.
  • 18. Гадаад бодлого • Шинээр байгуулагдсан улс учир Чингис хаан хөрш зэргэлдээх улсуудтай тайван замаар харилцахыг эрмэдзэж байлаа. • Гэвч эртний өст Алтан улсыг дарж авахгүй бол Их Монгол улсын ирээдүйд аюул заналхийлнэ гэдгийг ч мэдэж байв. • Тиймээс шууд алтан улстай биш, тэдэнтэй байлдахад маш том түшиц болох Тангадын хаант улсыг дайлаар мордох шийдвэрийг гаргажээ.
  • 19. Гадаад бодлого • 1209 онд Тангадын хилийг цөмөрч толгойн цэргүүдийг цохисоноор Тухайн үеийн Тангадын нийслэл, одооны Лин Жоу хотод тулж очмогц тангадын хаан асар их бэлэг сэлт, буман толгой тэмээ болон өөрийн охин Чага бэхиг өгсөнөөр бууж өгсөн байна.
  • 20. Гадаад бодлого • 1211 онд Чингис хаан Алтан улсад довтлов. • Дайны эхний үед Алтан улсын цэрэгт байсан Киданы монгол хэлт цэргүүд Их монгол улсын талд уравлаа. • Монголын морин цэргийн түрэлтийг зогсоож чадахгүй байсаар дөнгөж эхний жилээ хойд хэсгийн бүх хот суурингаа алдсан байв.
  • 21. Гадаад бодлого • Алтан улс цэргийн хүчээ нэгтгэн 600 мянган гариу хүнтэй армиар Чингис хааны 100 мянга шахам морьт цэрэгтэй тулж ялагдсан бөгөөд энэ талаар Монголын нууц товчоонд дурдахдаа “хятадыг зомгол болтол хядав” гэжээ. • Энэ ялагдалаас болж Алтан улсын хаан нийслэлдээ 500 хүү, 500 охиноо асар их бэлэг сэлтийн хамт орхиод зугтсан байв. • 1214 онд Алтан улсыг буулгаж авсан байна.
  • 22. Гадаад бодлого • Хятадад байгуулсан ялалт баруун тийш Хорезмийн шахад хүрчээ. • Чингис хаан хорезмтэй эвтэй найртай байхыг бодолцон 1216 онд элч илгээж, 450 худалдаачин явуулсанд цөмийг алсанаар хоѐр их гүрний хооронд дайн дэгдээжээ. • Тэр дариу мордохыг хойшлуулан мэргидийн үлдэгдэл болон ойн иргэдийн бослогыг дарж дотоодын самууныг дарав.
  • 23. Гадаад бодлого • 1219 онд Чингис хаан Хорезмын Шахад мордов. • Чингис хааныг хэдэн цэрэгтэй байсан талаар судлаачид: – 100 мянга – 210 мянга – 500 мянга гэсэн таамаглалууд дэвшүүлдэг
  • 24. Гадаад бодлого • Дайн 6 жил хагас үргэлжилж Хорезмын шах үхэж, залгамжлагч хунтайж Мухамед энэтхэгт зугтан, Монголчууд Хорезмын газар нутгыг бүрэн эзлэж дууссанаар төгсгөл болжээ. • Дайны явцад хоѐр талаас өдий төдий цэрэг амь насаа алдсан боловч Чингис хаан бууж өгөөгүй хотуудад хатуу ширүүн байж газрын хөрстэй тэгшилж байжээ.
  • 25. Дүгнэлт • Монгол нутагт байсан овог аймгуудын өвөр хоорондын дайсагнал өөрийн эрхгүй нэгдэлийн замд орсон. • Чухам энэ нэгдлийн замыг зөв залсан нь Чингис хаан байжээ. • Их Монгол улсын зохион байгуулалтыг цэргийн аравтын системд оруулсан нь хамгийн зөв шийдвэр байжээ. • Монгол бичиг, Их засаг хуулийг зохиосон г.м • Ямар ч үед дипломат харилцааг эрхэмлэн, дайны үүслийг түрүүлж тавьдаггүй байсан нь Гадаад бодлогын хамгийн давуу чанар байжээ.