การรักษาดุลยภาพของสิ่งมีชีวิต

1. โรงเรียนนวมินทราชินูทิศ สตรีวิทยา ๒
เอกสารประกอบการสอนวิชาชีววิทยา (ว 30243) ระดับชั้นมัธยมศึกษาปท่ี 5
ภาคเรียนที่ 1 ปการศึกษา 2555
การรักษาดุลภาพของรางกาย (Homeostasis)
โครงสรางการหายใจของสัตว
สัตว อวัยวะที่ใชหายใจ กระบวนการ
โพรโทซัว เยื่อหุมเซลล การแพร (diffusion)
ไฮดรา แมงกระพรุน เซลลผนังลําตัวดานใน การแพร (diffusion)
หนอนตัวแบน ผิวลําตัว การแพร (diffusion)
ไสเดือนดิน ผิวลําตัว การแพร (diffusion)
หอยทากบก ปอดเทียม เกิ ด การแพร ข องก า ซผ า นแขงเส นเลื อ ดฝอยในชั้น แมนเทิ ล ที่ เ รี ย กวา วาสคิ ว ลาไรซ ลั ง
(vascularize lung)
สัตวน้ําพวกกุง กั้ง ปู ปลา เหงือก (gills) การแพร (diffusion) ผานเสนเลือดฝอยภายในเหงือก
แมงมุมและสัตวขาขอบนบก แผงปอด (book lungs) กาซแพรผานเยื่อแผงปอดซึ่งภายในมีความชื้น ซึ่งอยูใตผวหนัง
ิ
แมลง กิ้งกือ ตะขาบ ระบบทอลม (tracheal system) มีชองหายใจ (spiracles) ดานขางลําตัว และมีทอลมแตกแขนงภายใน โดยกาซแพรผาน
ทอลมเล็กๆเขาสูเซลลไดเลย
กบ -ลูกออด ใชเหงือก เกิดการแพรของกาซผานเสนเลือดฝอยรอบๆ ปอด
-กบที่เจริญเต็มที่แลวใชปอดและ
ผิวหนัง
นก ปอดมีขนาดเล็กแตถุงลมเจริญดี เกิดการแพรของกาซผานถุงลม และถุงลมยังทําใหนกตัวเบา
การหายใจของคน
ระบบหายใจของคนประกอบดวยสวนตางๆดังนี้ คือ
1. สว นนําอากาศเขา สูรางกาย (conducting
division) สวนนี้ประกอบดวยอวัยวะที่ทําหนาที่เปนทางผาน
ของอากาศเขาสูสวนที่มีการแลกเปลี่ยนแกส โดยเริ่มตั้งแตรู
จมูก โพรงจมูก(nasal cavity) คอหอย (pharynx)
กลองเสียง (larynx) หลอดลมคอ(trachea) หลอดลม
หรือขั้วปอด(bronchus) หลอดลมฝอย(bronchiole) ซึ่ง
ยั ง แบ ง ออกเป น 2 ส ว นคื อ หลอดลมฝอยเทอร มิ น อล
(terminal bronchiole) และหลอดลมฝอยแลกเปลี่ยนแกส (respiratory bronchiole)
2. สวนแลกเปลี่ยนแกส (respiratory division) สวนแลกเปลี่ยนแกสเปนสวนของหลอดลมฝอยที่ตอจาก
หลอดลมฝอยเทอรมินอล คือ หลอดลมฝอยแลกเปลี่ยนแกส ซึ่งจะมีการโปงพองเปนถุงลมยอย(pulmonary-alveoli) ซึ่งทําให
แลกเปลี่ยนแกสได สําหรับสวนที่ตอจากทอลมฝอยแลกเปลี่ยนแกสจะเปนทอลม (alveolar duct) ถุงลม(alveolar sac) และ
ถุงลมยอย(pulmonary alveoli)
เมื่อกลามเนื้อกระบังลมและกลามเนื้อยึดซี่โครงดานนอกหดตัว จะทําใหทรวงอกและปอดขยายตัวขึ้นปริมาตรภายใน
ปอดเพิ่มขึ้น ดังนั้นความดันภายในปอดจึงลดลงและต่ํากวาบรรยากาศภายนอก อากาศภายนอกจึงเคลื่อนตัวเขาสูปอด จน
ทําใหความดันภายนอกและภายในปอดเทากันแลวอากาศก็จะไมเขาสูปอดอีก เรียกวา การหายใจเขา(inspiration) เมื่อ
กลามเนื้อกระบังลมและกลามเนื้อยึดซี่โครงดานนอกคลายตัวลง ทําใหปอดและทรวงอกมีขนาดเล็กลง ปริมาตรของอากาศใน
ปอดจึงลดไปดวย ทําใหความดันภายในปอดสูงกวาบรรยากาศภายนอก อากาศจึงเคลื่อนที่ออกจากปอดจนความดันในปอด
ลดลงเทากับความดันภายนอก อากาศก็จะหยุดการเคลื่อนที่ซึ่งเรียกวา การหายใจออก(expiration) การหายใจเขาและการ

2. 2
หายใจออกนี้ จ ะเกิ ด สลั บ กั น อยู เ สมอในสภาพปกติ ผู ใ หญ จ ะหายใจ
ประมาณ 15 ครั้งตอนาที สวนในเด็กจะมีอัตราการหายใจสูงกวา
ผูใหญเล็กนอย ในขณะที่รางกายเหนื่อยเนื่องจากทํางานหรือเลนกีฬา
อยางหนักอัตราการหายใจจะสูงกวานี้มาก
การแลกเปลี่ยนแกสในรางกาย
การแลกเปลี่ยนแกสในรางกายของคนเกิดขึ้น 2 แหงคือที่
ปอดและที่เนื้อเยื่อ
1. ที่ปอดเปนการแลกเปลี่ยนแกสระหวางในถุงลมปอดกับ
เสนเลือดฝอย โดยออกซิเจนจากถุงลมปอดจะแพรเขาสูเสนเลือดฝอยรอบๆถุงลมปอดและ
รวมตัวกับฮีโมโกลบิน(hemoglobin; Hb) ที่ผิวของเม็ดเลือดแดงกลายเปนออกซีฮีโมโกลบิล
(oxyhemoglobin ; HbO2) ซึ่งมีสีแดงสด เลือดที่มีออกซีฮีโมโกลบินนี้จะถูกสงเขาสูหัวใจและ
สูบฉีดไปยังเนื้อเยื่อตางๆทั่วรางกาย
2. ที่เนื้อเยื่อออกซีฮีโมโกลบินจะสลายใหออกซิเจนและฮีโมโกลบิน ออกซิเจนจะ
แพรเขาสูเซลลทําใหเซลลของเนื้อเยื่อไดรับออกซิเจน ดังสมการ
ในขณะที่เนื้อเยื่อรับออกซิเจนนั้น คารบอนไดออกไซดที่เกิดขึ้นในเซลลก็จะแพรเขา
เสนเลือด คารบอนไดออกไซดสวนใหญจะทําปฏิกิริยากับน้ําในเซลลเม็ดเลือดแดงเกิดเปน
กรดคาร บ อนิ ก (H2CO3) ซึ่ ง แตกตั ว ต อ ไปได ไ ฮโดรเจนคาร บ อเนตไอออน (HCO3-) และ
ไฮโดรเจนไอออน (H+) เมื่อเลือดที่มีไฮโดรเจนคารบอเนตไอออนมากไหลเขาสูหัวใจจะถูกสูบ
ฉีดตอไปยังเสนเลือดฝอยรอบๆถุงลมปอด ไฮโดรเจนคารบอเนตไอออนและไฮโดรเจนไอออน
จะรวมตัวกันเปนกรดคารบอนิกแลวจึง สลายตัวเปนคารบอนไดออกไซดและน้ําในเซลลเม็ด
เลื อ ดแดง เป น ผลให ค วามหนาแน น ของคาร บ อนไดออกไซด ใ นเส น เลื อ ดฝอยสู ง กว า
คารบอนไดออกไซดในถุงลมปอด จึงเกิดการแพรของคารบอนไดออกไซดจากเสนเลือดฝอย
เขาสูถุงลมปอดดังภาพ
ศูนยควบคุมการหายใจ : อยูท่สมองสวนทายที่ เมดุลลาออบลองกาตา (medulla oblongata)
ี

3. 3
สวนประกอบของเลือด
สวนประกอบ ปริมาณ การทํางาน
สวนที่เปนของเหลว หรือ พลาสมา(plasma) 55% โดยปริมาตร
1. น้ํา ทั้งหมด เปนตัวทําละลาย
2. พลาสมาโปรตีน เชน อัลบูมิน โกลบูลิน 91% ของปริมาตรพลาสมา ภูมิคุมกัน การแข็งตัวของเลือด การขนสงลิพิด
ไฟบริโนเจน ฯลฯ 7% - 8% ควบคุมปริมาตรของของเหลวภายนอกเซลล
3. สารอาหารตางๆ เอนไซม อิออน วิตามินเกลือแร ควบคุมปริมาตรของของเหลวภายนอกเซลล
และแกสตางๆ คา pH ฯลฯ
สวนที่เปนของแข็ง 45% โดยปริมาตร
1. เซลลเม็ดเลือดแดง ทั้งหมด ลําเลียงกาซออกซิเจนไปยังสวนตางๆ ของ
(Red blood cell หรือ รางกาย มีรงควีตถุสีแดง เรียกวา ฮีโมโกลบิน
Erythrocyte) (Hemoglobin)
สรางจากไขกระดูก มีอายุประมาณ100-120 วัน
2. เซลลเม็ดเลือดขาว (White blood cell หรือ สรางจากไขกระดูก มีอายุประมาณ 7-14 วัน
Leukocyte)
- นิวโทรฟล (neutrophil) 40-60%ของเม็ดเลือดขาว ทําลายเชื้อแบคทีเรีย
- อิซิโนฟล (eosinophil) 2-5% ของเม็ดเลือดขาว ทําลายตัวออนหนอนพยาธิ
- เบโซฟล (basophil) 0.5-1% ของเม็ดเลือดขาว ตอบสนองตอการอักเสบหรืออาการแพ
- ลิมโฟไซต (lymphocyte) 20-30%ของเม็ดเลือดขาว ตอบสนองทางปฏิกิริยาในระบบภูมิคุมกัน
- โมโนไซต (monocyte) 4-7% ของเม็ดเลือดขาว จับกินสิ่งแปลกปลอม
3. เกล็ดเลือด (Blood platelet)
ฺ 250,000-300,000 เกล็ด/ ทําใหเกิดการแข็งตัวของเลือด
ลูกบาศกมิลลิลิตรของ (เปนชิ้นสวนที่หลุดมาจากเซลล
เลือด Megakaryocyte ในไขกระดูก)
เสนเลือด
เสนเลือด แบงเปน 3 ระบบ คือ
1. ระบบอารเทอรี่ (Artery) คือ ระบบของเสนเลือด ที่มีทิศทางออกจากหัวใจไปปอดและ
สวนตางๆของรางกาย เลือดที่บรรจุอยูภายใน เปนเลือดที่มีออกซิเจนสูง มักเรียกวาเสนเลือด
แดง ยกเวน เสนเลือดพัลโมนารี อารเทอรี (pulmonary artery) ที่ภายในมีออกซิเจนต่ํา
2. ระบบเวน (Vein) คือ ระบบเสนเลือด ที่มีทิศทางออกจากปอด และสวนตางๆ ของ
รางกายเขาสูหัวใจ เลือดที่บรรจุอยูภายในเปนเลือดที่มีออกซิเจนต่ํา มักเรียกวา เสนเลือดดํา
ยกเวน เสนเลือดพัลโมนารี เวน (pulmonary vein) ที่ภายในมีเลือดออกซเจนสูง
3. ระบบเสนเลือดฝอย(capillary) จะอยูระหวางระบบอารเทอรี และระบบเวน จะติดตอ
เชื่อมโยงกัน เสนเลือดฝอย ซึ่งแทรกอยูตามสวนตางๆของรางกาย เปนบริเวณที่มีการ
แลกเปลี่ยนอาหาร กาซ สารตางๆ และของเสียระหวางเลือดกับเซลลของรางกาย

4. 4
หมูเลือด ABO
ในระบบ ABO จําแนกหมูเลือดออกเปน 4 หมู คือ หมูเลือด A, B, AB และ O โดยมีแอนติเจนและแอนติบอดีในเม็ด
เลือดและพลาสมาในหมูเลือดตาง ๆ มีดังนี้
หมูเลือด แอนติเจนบนผิวเม็ดเลือดแดง แอนติบอดีในพลาสมา
O - Anti A, Anti B
A A Anti B
B B Anti A
AB A, B -
# หมายเหตุ # แอนติเจน A + แอนติบอดี A เลือดตกตะกอน (Agglutination)
แอนติเจน B + แอนติบอดี B เลือดตกตะกอน (Agglutination)
หมูเลือดระบบ Rh
เปนระบบหมูเลือดที่สําคัญรองลงมาจาก หมูเลือด ABO แอนติเจน Rh เปนแอนติเจนบนเม็ดเลือดแดง (พบครั้งแรก
ในลิง Rhesus) คนที่มีหมูเลือด Rh+ve จะมีแอนติเจน D บนผิวเม็ดเลือดแดง (antigen D) แตไมมีแอนติบอดี D ในน้ําเลือด
สวนหมูเลือด Rh-ve ไมมีแอนติเจน D บนผิวเม็ดเลือดแดง และไมมีแอนติบอดี D ในน้ําเลือดดวย แตสามารถสรางแอนติบอดี
D ไดเมื่อไดรับแอนติเจน D
หมูเลือดระบบ Rh นี้ ถาเลือดที่มี Rh+ เขาไปในรางกายของผูที่มี Rh- ในครั้งแรกจะมีการสรางแอนติบอดีตอ Rh+
ขึ้นมา และเมื่อไดรับอีกจะเกิดปฏิกริยาการสลายตัวของเม็ดเลือดแดง ซึ่งมีความสําคัญในระยะตั้งครรภ หากมารดาและทารก
ในครรภมหมูเลือด Rh ไมเขากัน ทารกจะเปนโรคเกี่ยวกับเม็ดเลือดแดงถูกทําลาย (erythroblastosis fetalis) ในประเทศไทยมี
ี
ปญหาการไมเขากันของหมูเลือด Rh มีนอย ทั้งนี้เพราะคนไทยมีเลือด Rh- เพียง 0.1-0.3% เทานั้น(1:500)
โครงสรางและการทํางานของระบบไหลเวียนเลือด
1. หัวใจ (Heart) เปนอวัยวะที่ประกอบขึ้นดวยกลามเนื้อหัวใจที่ไมอยูภายใตอํานาจจิตใจ หัวใจตั้งอยูในบริเวณทรวง
อกระหวางปอดทั้งสองขาง คอนไปทางดานซาย ภายในหัวใจมีลักษณะเปนโพรงมี 4 หอง ดังนี้
1) หองบนขวา (Right Atrium) ทําหนาที่ รับเลือดจากสวนตางๆของรางกาย และสงเลือดไปยังหัวใจหองลางขวา
2) หองลางขวา (Right Ventricle) ทําหนาที่ รับเลือดจากหัวใจหองบนขวา และสงเลือดไปแลกเปลี่ยนแกสที่ปอด
3) หองบนซาย (Left Atrium) ทําหนาที่ รับเลือดจากปอด และสงเลือดไปหัวใจหองลางซาย
4) หองลางซาย (Left Ventricle) ทําหนาที่ รับเลือดจากหัวใจหองบนซาย และสงเลือดไปเลี้ยงสวนตางๆของรางกาย
หั ว ใจห อ งบนซ า ยและล า งซ า ยมี ลิ้ น ไบคั ส พิ ด (Bicuspid) คั่ น อยู ส ว นห อ งบนขวาและล า งขวามี ลิ้ น ไตรคั ส พิ ด
(Tricuspid) คั่นอยู ซึ้งลิ้นทั้งสองนี้ทําหนาที่คอยปด-เปด เพื่อไมใหเลือดไหลยอยกลับ หัวใจทําหนาที่สูบฉีดเลือดโดยการบีบตัว

5. 5
และคลายตัวของกลามเนื้อหัวใจเปนจังหวะ ทําใหเลือดไหลไปตามหลอดเลือดตางๆ หลอดเลือดแดงจะขยายตัวตามจังหวะการ
บีบตัวของหัวใจ เราสามารถจับจังหวะนี้ไดตรงตําแหนงหลอดเลือดที่อยูใกลกับผิวหนัง เรียกวา ชีพจร (Pulse)
กระบวนการหมุนเวียนเลือดในหัวใจ
หองเอเตรียมขวาจะรับเลือดจากหลอดเลือดดําซุพีเรีย เวนาคาวา (Superior Venacava) ซึ่งนําเลือดจากศีรษะและ
แขน และรับเลือดจากหลอดเลือดดําอินฟเรีย เวนาคาวา (Inferior Venacava) ซึ่งนําเลือดมาจากลําตัวและขาเขาสูหัวใจ เมื่อเอ
เตรียมขวาบีบตัว เลือดจะเขาสูเวนตริเคิลขวาโดยผานลิ้นไตรคัสพิด จากนี้เมี่อเวนตริเคิลบีบตัว เลือดจะผานลิ้นพัลโมนารี เซมิลู
นาร (Pulmonary Semilunar Value) ซึ่งเปดเขาสูหลอดเลือดแดงพัลโมนารี (Pulmonary Artery) หลอดเลือดนี้นําเลือดไปยัง
ปอดเพื่อแลกเปลี่ยนแก็ส โดยปลอยคารบอนไดออกไซด และรับออกซิเจน เลือดที่มีออกซิเจนสูงนี้จะไหลกลับสูหัวใจทางหลอด
เลือดดําพัลโมนารี (Pulmonary Vein) เขาสูหองเอเตรียมซาย เมื่อเอเตรียมซายบีบตัว เลือดก็จะผานลิ้นไบคัสพิด เขาสูหองเวน

ตริเคิลซาย แลวเวนตริเคิลซายบีบตัวดันเลือดใหไหลผานลิ้นเอออรติก เซมิลูนาร (Aortic Semilunar Value) เขาสูเอออรตา
(Aorta) ซึ่งเปนหลอดเลือดแดงใหญ จากเอออรตาจะมีหลอดแตกแขนงแยกไปยังสวนตางๆ ของรางกาย
การเตนของหัวใจ (Heart beat) หัวใจของมนุษยจะมีการทํางานไดเองโดยปราศจากการกระตุนของเสนประสาท
1. Nodal tissues และ conducing system
การเตนของหัวใจจะเริ่มจากกลุมเนื้อเยื่อที่มีลักษณะพิเศษซึ่งเรียกวา Nodal tissues เนื้อเยื่อนี้จะสามารถสรางกระแส
ประสาทหรือ สัญญาณไฟฟาขึ้นเองได และยังสามารถถายทอดสัญญาณใหแกกนและกันได เนื้อเยื่อชนิดพิเศษนี้มี 4 กลุม
ั
ไดแก กลุมที่ 1 ไซโนเอเทรียล โนด (sinoatrial node) หรือ เอสเอ โนด (SA node) ซึ่งตั้งอยูในหัวใจหองบนขวา ใกลกับ
ชองเปดของหลอดเลือด superior vena cava ซึ่ง SA node จะสรางสัญญาณไฟฟาหรือกระแสประสาทขึ้นมาและจะแผ
สัญญาณไฟฟาไปทั่วหัวใจหองบน ทําใหหวใจหองบนเกิดการหดตัว จากนั้นกระแสประสาทจะถูกสงมาที่เนื้อเยื่อกลุมที่ 2 ซึ่ง
ั
เรียกวา เอวี โนด (AV node) เปนเนื้อเยื่อที่ตั้งอยูบนหัวใจหองบนขวาใกลกับผนังที่กั้นระหวางหองบนทั้งสอง จาก AV node
สัญญาณไฟฟาจะถูกไปยัง เนื้อเยื่อกลุมที่ 3 คือ เอวี บันเดิล (AV bundle) หรือ bundle of His ซึ่งตั้งอยูบริเวณสวนบนสุด
ของผนัง interventricular septum ซึ่งจะนํากระแส
ประสาทไปยังเนื้อเยื่อกลุมที่ 4 คือ เสนใยเพอรคินเจ
(Perkinje fibers) ซึ่งแทรกอยูในหัวใจหองลางทั้งสองและ
ทําใหหวใจหองลางเกิดการหดตัว เนื่องจากเนื้อเยื่อ SA
ั
node เปนเนื้อเยื่อกลุมแรกที่สรางกระแสประสาทขึ้นมา
กอนเนื้อเยื่อกลุมอื่น ฉะนั้นมันจึงเปนกลุมที่กําหนดอัตรา
การเตนของหัวใจ ซึ่งถูกเรียกวาผูใหจังหวะการเตนของ
หัวใจ หรือ pacemaker แสดงตําแหนงที่ตั้ง Nodal tissues, conducing system
ของหัวใจ และคลื่นไฟฟาของหัวใจ (Electrocardiogram, ECG)

6. 6
2. คลื่นไฟฟาของหัวใจ (Electrocardiogram, ECG)
เปนกราฟที่แสดงการทํางานของหัวใจในรูปของคลื่นไฟฟาโดยการวัดสัญญาณไฟฟาในวงจรการทํางานของหัวใจโดย
ใช electrode วัดผิวหนังของรางกาย เชนบริเวณขอมือ ขอเทา และหนาอก ซึ่งกราฟนี้จะประกอบดวยคลื่น 3 ชนิด คือ
- คลื่น พี (P wave) ซึ่งจะแทนการแผของกระแสประสาทจาก SA node ไปยังหัวใจหองบนทั้งสองกอนที่หัวใจหอง
บนทั้งสองจะหดตัว
- คลื่น คิว อาร เอส (QRS wave) ซึ่งแสดงการแผของกระแสประสาทจาก SA node, AV bundle และ Purkinje fiber
ในหัวใจหองลางกอนที่หัวใจหองลางจะหดตัว
- คลื่น ที (T wave) จะแสดงถึงการคลายตัวของหัวใจหองลาง
คลื่นไฟฟาของหัวใจ (ECG) จะมีประโยชนทางการแพทย ที่จะใชตรวจสอบการทํางานของหัวใจ โดยที่คลื่นไฟฟา
เหลานี้จะเกิดการเปลี่ยนแปลงเมื่อเกิดโรคหรือความผิดปกติข้ึน
ในกรณี ที่ มี ก ารทํ า งานของ SA node ล ม เหลว AV node จะ
สามารถทํ า ให หั ว ใจเต น ต อ ไปได แ ม ว า หั ว ใจอาจเต น ช า และลด
ประสิทธิภาพลงมาก SA node อาจเสื่อมจากโรคหรือการสูงอายุ
ซึ่ ง สามารถรั ก ษาได โ ดยการใช pacemaker เที ย มซึ่ ง เป น
เครื่องมือไฟฟ าเล็ก ๆ ที่ถูกนําเขา ไปติดตั้งแทนเนื้อเยื่อ nodal
tissues ที่เสียหาย เครื่ องมือนี้จะสงกระแสไฟฟา เขาไปกระตุน
กลามเนื้อหัวใจใหเกิดจังหวะของคลื่นไฟฟาของหัวใจที่สมบูรณ
แสดงการเคลื่อนที่ของสัญญาณไฟฟาหรือกระแสประสาท
ที่เกิดขึ้นเมื่อหัวใจเตน
3. วงจรการเตนของหัวใจ (cardiac cycle) ลําดับของเหตุการณที่เกิดขึ้นในระหวางการเตนของหัวใจที่สมบูรณ 1
ครั้งเรียกวา คารดิแอคไซเคิล (cardiac cycle) ซึ่งใชเวลา 0.8 วินาที ซึ่งประกอบดวยการหดตัว (systole) และการคลายตัว
(diastole) ของหัวใจหองบนและหัวใจหองลางสลับกัน การเกิด cardiac cycle แตละครั้งจะเริ่มตนดวยการสรางสัญญาณไฟฟา
หรือกระแสประสาทใน SA node และแผสัญญาณไฟฟานี้ไปยังหองบนทั้งสองทําใหหัวใจหองบนทั้งสองเกิดการหดตัว เรียกวา
atrial systole ขณะที่หัวใจหองบนหดตัว เลือดจะถูกบังคับใหลงสูหัวใจหองลาง เมื่อสัญญาณไฟฟาถูกสงไปถึงหัวใจหองลางจะ
ทําใหหัวใจหองลางทั้งสองหดตัว (ventricular systole) เลือดจะถูกบังคับใหไหลผานลิ้นเซมิลูนาร เขาสู systemic circulation
และ pulmonary circulation
โครงสรางภายในของไต
ถาผาตามยาวไตจะประกอบดวยสวนตางๆ ดังนี้ คือ
1. รีนลแคปซูล (Renal capsule) เปนสวนเนื้อเยื่อเกี่ยวพันที่อยูดานนอกสุดหุม
ั
รอบไต
2. เนื้อไต ประกอบดวย 2 สวน คือ
2.1 เนื้อไตชั้นนอก หรือรีนัลคอรเทกซ (Renal Cortex)
มีสีแดงลักษณะเปนจุดๆ แตละจุดเมื่อขยายดูเปนกลุมของเสนเลือดฝอยที่
เรียกวา โกลเมอรูลัส (Glomerulus) และถุงโบวแมนสแคบซูล (Bowman's capsule)
ทําหนาที่เกี่ยวกับการกรองของเสียออกจากเลือด นอกจากนี้ยังเปนที่อยูของทอหนวยไตสวนตน (Proximal tubule) และทอ
หนวยไตสวนปลาย (Distal tubule) ซึ่งเปนสวนประกอบของหนวยไต (Nephron)
2.2 เนื้อไตชั้นใน หรือรีนัลเมดัลลา ( Renal medulla )
เปนชั้นที่มีสีจางกวาเนื้อไตชั้นนอก มีลักษณะเปนเสน ๆ หรือหลอดเล็ก ๆ รวมกันเปนกลุม ๆ มีรูปรางลักษณะ เปน
ภาพสามเหลี่ยมคลายพีระมิด เรียกวา รีนัลพีระมิด (Renal pyramid) ปลายยอดของพีระมิดเปนยอดแหลมซึ่งเกิดจากทอรวม

7. 7
(Collecting tubule) มารวมกันเรียกวา พาพิลลา (Papilla) และนําน้ําปสสาวะสงเขาสูบริเวณที่มีลกษณะเปนกรวย เรียกวา
ั
กรวยไต (Renal pelvis)
3. กรวยไต (Renal pelvis)
ทําหนาที่รองรับน้ําปสสาวะที่มาจากแคลิกซ และสงตอไปสูทอไต (Ureter) นําเขาสูกระเพาะปสสาวะและนําน้ําปสสาวะ
ออกทางทอปสสวะ
ทั้งชั้นคอรเทกซและเมดัลลา ประกอบดวยหนวยยอยของไตที่ทําหนาที่ในการสรางน้ําปสสาวะ เรียกวา หนวยไต
(nephron) นอกจากนี้ยังพบหลอดเลือด ทอน้ําเหลืองและเสนประสาทในชั้นเนื้อไตดวย
สวนประกอบของหนวยไต (Nephron) แตละอัน ประกอบดวย 2 สวนใหญ ๆ คือ
1. รีนลคอรพัสเคิล (Renal corpuscle) เปนสวนที่เกี่ยวของกับการกรอง (Filtering unit) ซึ่ง
ั
ประกอบดวย
1.1โกลเมอรูลัส (Glomerulus) : เปนกลุมหลอดเลือดฝอย (Glomerulus capillaries) ที่
ขดรวมกันบรรจุอยูในโบวแมนสแคบซูล (Bowman’s capsule) ทําหนาที่กรองน้ําและสารบาง
ชนิดออกจากพลาสมาใหเขามาในทอหนวยไต
1.2 โบวแมนสแคบซูล (Bowman’s capsule) : เปนสวนตนของทอหนวยไตสวนตนที่
ปลายขางหนึ่งโปรงออกมาเปนกระเปาะภาพทรงกลม แตมีรอยบุมเขาไปขางในคลายถวยเปนถุง
หุมโกลเมอรูลัส และของเหลวที่กรองไดจะผานเขามายังบริเวณนี้
2. สวนทอของหนวยไต (Renal tubule) เปนทอกลวงมีผนังประกอบดวยเซลลเยื่อบุผิว (Epithelial cell) บางชั้นเดียวบุทอ
หนวยไต ทําหนาที่เปลี่ยนแปลงองคประกอบของของเหลวที่กรองไดใหเปนน้ําปสสาวะ ทอของหนวยไต ประกอบดวยทอสวน
ตาง ๆ ดังนี้
2.1 ทอสวนตน (Proximal tubule) อยูตอโบวแมนสแคบซูล (Bowman’s capsule) เปนทอขดไปมาชั้นคอรเทกซ
(Cortex) เปนบริเวณที่มีการดูดสารกลับเขาสูระบบไหลเวียนเลือดมากที่สุด
2.2 ทอหนวยไตภาพตัวยู หรือหวงเฮนเล ( U-shape / Henle’s loop)หลอดโคงภาพตัวยู ยื่นเขาไปในชั้นเมดัล
ลา ( Medulla )
2.3 ทอขดสวนปลาย (Distal tubule) ตอจาก Henle’s loop เปนทอขดไปมาในชั้นคอรเทกซ (Cortex) ทอสวนนี้จะมา
เปดรวมกับทอรวม (Collecting tubule)
2.4. ทอรวม (Collecting tubule) เปนบริเวณที่ทอขดสวนปลายของหนวยไตอื่น ๆ มาเปดรวมกัน เพื่อนําน้ําปสสาวะ
สงตอไปยังกรวยไต (Pelvis) ทอไต (Ureter) กระเพาะ
ปสสาวะ (Urenary bladder) และทอปสสาวะ (Urethra)
ตามลําดับ
หนวยไตจะทําหนาที่ในการสรางน้ําปสสาวะ
(Urine formation) ประกอบดวยกระบวนการที่สําคัญ 3
ขั้นตอน ไดแก
1. การกรองสารที่โกลเมอรูลัส (Glomerular
filtration / Ultrafiltration)
2. การดูดสารกลับที่ทอหนวยไต (Tubular
reabsorption)
3. การหลั่งสารโดยทอหนวยไต (Tubular
Secretion)

8. 8
ตารางเปรียบเทียบสารในเลือด ของเหลวที่กรองผานโกลเมอรูลัสและน้ําปสสาวะ
สาร น้ําเลือด (g/100cm3) ของเหลวที่กรองผานโกลเมอรูลัส น้ําปสสาวะ
3
(g/100 cm ) (g/100 cm3)
น้ํา 92 90-93 95
โปรตีน 6.8-8.4 10-20 0
ยูเรีย 0.0008-0.25 0.03 2
กรดยูริก 0.003-0.007 0.003 0.05
แอมโมเนีย 0.0001 0.0001 0.05
กลูโคส 0.07-0.11 0.1 0
โซเดียม 0.31-0.33 0.32 0.6
คลอไรด 0.35-0.45 0.37 0.6
ซัลเฟต 0.002 0.003 0.15
การรักษาสมดุลของไต
ไตควบคุมน้ําของรางกายในสภาพการขับน้ําปสสาวะ ถารางกายขาดน้ําหรือน้ําในเลือดนอยทําใหปริมาตรน้ํา
ในเลือดลดลง ความเขมขนของเลือดเพิ่มมากขึ้นทําใหแรงดันออสโมติกของเลือดสูงขึ้น จะไปกระตุนตัวรับรู
(receptor) การเปลี่ยนแปลงแรงดันออสโมติกในสมองสวนไฮโพทามัส ไปกระตุนตอมใตสมองสวนทาย (Posterior
lobe of piuitary gland)ใหปลอยฮอรโมนแอนติไดยูเรติก (Antidiuretic hormone ;ADH หรือ Vasopressin)
ออกมาสูกระแสเลือดและสงไปยังทอหนวยไตสวนปลายและทอรวม ทําใหเกิดการดูดน้ํากลับเขาสูเลือดมากขึ้น
ปริมาตรของเลือดมากขึ้นพรอมกับขับน้ําปสสาวะออกนอยลง นอกจากนี้ภาวะที่มีการขาดน้ําของรางกายยัง
กระตุนศูนยควบคุมการกระหายน้ําในสมองสวนไฮโพทาลามัสทําให เกิดการกระหายน้ํา เมื่อดื่มน้ํามากขึ้นแรงดัน
ออสโมติกในเลือดจึงเขาสูสภาวะปกติ
ภาพ แสดงกลไกการรักษาสมดุลน้ํา
ของรางกายโดยฮอรโมน ADH
ภาพ แสดงสู ตรโครงสร างของสารประกอบไนโตรเจนที่ เ กิดจาก
เมแทบอลิซึมของโปรตีนแลกรดนิวคลีอิกในรางกายสัตว

9. 9
ระบบน้ําเหลือง ( Lymphatic system )
ระบบน้ําเหลืองเปนระบบลําเลียงสารตาง ๆ ใหกลับเขาสูหลอดเลือด โดยเฉพาะ
สารอาหารพวกกรดไขมันที่ดูดซึมจากลําไสเล็ก ระบบน้ําเหลืองจะไมมีอวัยวะสําหรับสูบ
ฉีดไปยังสวนตาง ๆ ประกอบไปดวย น้ําเหลือง(Lymph) ทอน้ําเหลือง (Lymph vessel)
และอวัยวะน้ําเหลือง (Lymphatic organ)
ภูมิคุมกันของรางกาย
ในรางกายของเราไดรับสิ่งแปลกปลอมมากมาย มีท้ังเชื้อโรคไดแก แบคทีเรีย
เชื้อรา ไวรัส พยาธิตางๆ สารเคมีที่เจือปนอยูในอากาศที่จะเขาสูรางกายทาง ผิวหนัง ทางระบบหายใจ ทางระบบยอยอาหาร
หรือทางระบบหมุนเวียนเลือดโดยปกติรางกายจะมีการปองกันและกําจัดสิ่งแปลกปลอมที่เปนอันตรายตอรางกายโดยระบบ
ภูมคุมกัน(immunity) สิ่งแปลกปลอมหรือเชื้อโรคไมสามารถเขาสูรางกายไดโดยงายเพราะรางกายมีดานปองกันและตอตานเชื้อ
ิ
โรคหรือสิ่งแปลกปลอม
เชื้อโรคที่ถูกทําลายจะไปกระตุนลิมไฟไซตในเลือดใหสรางแอนติบอดี เพื่อทําลายเชื้อโรคโดยตรง เรียกการปองกันนี้
วา ภูมคุมกันโดยกําเนิดหรือแบบไมจําเพาะ (Innate Immunity/ Nonspecific defense) นอกจากนี้รางกายยังมีกลไก
ิ
สรางภูมคุมกันอีกแบบหนึ่งคือ ภูมิคุมกันจําเพาะ (Acquired Immunity / Specific defense) จะเกิดขึ้นเมื่อเชื้อโรคเขาไปสู
ิ
เลือดและถูกเซลลฟาโกไซตทําลาย ชิ้นสวนของแอนติเจนจะไปกระตุนใหลิมโฟไซตชนิดเซลลบีและเซลลที ที่มีความจําเพาะตอ
แอนติเจนนั้นใหแบงเซลลเพิ่มจํานวน
1) เซลลบี มีคุณสมบัติสรางแอนติบอดีจําเพาะเมื่อถูกแอนติเจนกระตุน เซลลบีแบงเซลลไดเซลลพลาสมา(Plasma
Cell)และเซลลเมมมอรี(Memory Cell) เซลลพลาสมาจะสรางแอนติบอดีทําลายเชื้อโรคเฉพาะแตละชนิด สวนเซลลเมมมอรีจะ
สรางแอนติบอดีทําลายเชื้อโรคชนิดเดิมถาเขาสูรางกายอีก
2) เซลลที มีการทํางานซับซอนมาก แบงเปนชนิดยอยๆหลายชนิด บางชนิดทําหนาที่กระตุนเซลลบีใหสราง
แอนติบอดี และควบคุมฟาโกไซตใหอยูในภาวะสมดุล บางชนิดทําหนาที่เหมือนเซลลเมมมอรี
การทํางานของ B cell