9789740337027

1. 1ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา
สังคมโลกในยุคศตวรรษที่ 21 มีความ
เจริญก้าวหนาทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
มากยิ่งขึ้น มนุษย์เกิดการติดต่อสื่อสารโลก
ไรพรมแดนอย่างรวดเร็ว ท�ำให้พลเมืองมีความคิด
ค่านิยม ความเชื่อ ตลอดจนวิถีชีวิตที่เปลี่ยนแปลง
ไป รวมถึงด้านเศรษฐกิจ สังคม และการเมือง
ระหว่างประเทศ ซึ่งมีผลต่อทุกชาติ ทุกภาษา
เป็นเหตุให้ประเทศไทยจ�ำเป็นต้องพัฒนาตนเอง
ให้ทันต่อการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว การจัดการ
ศึกษาจึงเป็นเครื่องมือที่ส�ำคัญในการพัฒนาคน
ให้มีความสมบูรณ์พร้อม คือ เป็นคนเก่ง คนดี
และมีความสุข มีการพัฒนากระบวนการคิด
อย่างมีเหตุผล มุ่งให้ผู้เรียนรักการเรียนรู้ รู้คิด
วิเคราะห์ สังเคราะห์ อย่างมีเหตุผล และแสวงหา
ความรู้ด้วยตนเอง (สุมน อมรวิวัฒน์, 2542 :
6-7) สอดคล้องกับ วิชัย ตันศิริ (2547 : 26)
กล่าวไว้ว่า การปฏิรูประบบการจัดการเรียนรู้เป็น
ยุทธศาสตร์ที่ส�ำคัญของการปฏิรูปการศึกษา
ดังนั้นในการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ ครูผู้สอน
จึงจ�ำเป็นต้องปรับเปลี่ยนบทบาทของตนเอง
จากการเป็นผู้บอกความรู้ให้จบไปในแต่ละ
ครั้งที่เข้าสอน มาเป็นผู้อ�ำนวยความสะดวก

2. 2 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
ในการเรียนรู้ให้แก่ผู้เรียน กล่าวคือ เป็นผู้กระตุ้น ส่งเสริม สนับสนุน และจัดกิจกรรมให้ผู้เรียน
เกิดการพัฒนาให้เต็มตามศักยภาพ ความสามารถ ความถนัด และความสนใจของแต่ละบุคคล
และต้องจัดกิจกรรมที่ฝึกให้ผู้เรียนได้ศึกษา ค้นคว้า และลงมือปฏิบัติจริง ฝึกการคิด วิเคราะห์
วิจารณ์ สร้างสรรค์ และค้นพบด้วยตนเอง ซึ่งเป็นความรู้ที่เกิดขึ้นจากการศึกษาค้นคว้า มิใช่ความรู้
ที่ได้รับจากครูผู้สอนแต่เพียงแหล่งเดียว โดยครูผู้สอนต้องสอนวิธีการแสวงหาความรู้มากกว่าสอน
ตัวความรู้ สอนการคิดมากกว่าสอนให้ท่องจ�ำ สอนโดยเน้นผู้เรียนเป็นส�ำคัญมากกว่าเน้นที่เนื้อหา
วิชา วิธีการเหล่านี้ช่วยพัฒนาผู้เรียนให้มีนิสัยสนใจใฝ่หาความรู้ด้วยตนเอง รักการเรียนรู้ และเป็น
บุคคลแห่งการเรียนรู้ อันน�ำไปสู่การเรียนรู้ตลอดชีวิต
อย่างไรก็ตาม การจัดการศึกษาของครูผู้สอนที่ผ่านมาพบว่า ผู้เรียนแต่ละคนมีรูปแบบการเรียน
ของตนเอง แต่ครูผู้สอนไม่เข้าใจรูปแบบการเรียนรู้ และความแตกต่างระหว่างบุคคล จึงท�ำให้การเรียน
การสอนไม่ตอบสนองต่อกระบวนการพัฒนาผู้เรียน เพราะครูผู้สอนส่วนใหญ่ใช้รูปแบบและวิธีการเรียนการ
สอนที่เน้นครูผู้สอนเป็นศูนย์กลาง (วิชัย วงศ์ใหญ่, 2542 : 2) สอดคล้องกับ ไพโรจน์ กลิ่นกุหลาบ (2542 :
144) กล่าวไว้ว่า ครูผู้สอนในโรงเรียนส่วนมากยังใช้วิธีการท่องจ�ำ ซึ่งเป็นวิธีแบบเก่าที่ครูผู้สอนคุ้นเคย
จนเกิดความเคยชิน และคิดว่าเป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพ รวมถึงผลการศึกษาของ สิริวรรณ ศรีพหล
(2540 : 54) ได้กล่าวถึงปัญหาในการจัดการเรียนรู้วิชาสังคมศึกษาไว้ว่า ครูผู้สอนส่วนใหญ่ใช้วิธี
สอนแบบบรรยายมากกว่าการใช้วิธีสอนแบบอื่น ๆ โดยมักบรรยายเนื้อหาสาระตามหนังสือ ครูผู้สอน
ขาดเทคนิคหรือวิธีการสอนแบบใหม่ ๆ ท�ำให้ผู้เรียนขาดโอกาสแสดงความคิดเห็น หรือฝึกฝน
การแก้ปัญหาระหว่างการเรียนการสอน และการที่ผู้เรียนไม่ค่อยมีส่วนร่วมในกิจกรรมการเรียนอย่าง
ทั่วถึง ปัญหาในด้านเนื้อหาวิชา ผู้เรียนมีความเห็นว่า เนื้อหาวิชาไม่สามารถน�ำไปใช้ประโยชน์ใน
ชีวิตประจ�ำวันได้ เนื้อหาวิชามีความน่าเบื่อหน่ายเพราะมวลประสบการณ์ หรือสาระที่ได้เรียนไปนั้น
แตกต่างไปจากประสบการณ์ในสังคมที่เกิดขึ้นจริง อีกทั้งเนื้อหาวิชาในแต่ละระดับชั้นมีความซ�้ำซ้อน
กันมาก และเน้นความจ�ำมากกว่าการให้ผู้เรียนแสดงความคิดเห็น สิ่งเหล่านี้มีส่วนท�ำให้ผู้เรียน
ไม่เห็นประโยชน์จากการเรียนในรายวิชาสังคมศึกษา
ด้วยเหตุผลดังกล่าว ครูผู้สอนสังคมศึกษาจึงต้องปฏิรูปรูปแบบ เทคนิค วิธีการจัดการ
เรียนรู้ กิจกรรมการเรียนรู้ ฯลฯ ให้ทันการเปลี่ยนแปลงกับยุคใหม่ เพื่อให้ผู้เรียนมีความรู้ ทักษะ และ
เจตคติที่ดีตามที่สังคมคาดหวัง พัฒนาผู้เรียนให้มีทักษะชีวิตและทักษะความรู้อย่างสมดุล เน้นเรื่อง
ความภาคภูมิใจในความเป็นไทย และเป็นพลเมืองดีของประเทศ มีความตระหนักถึงหน้าที่และ
ความรับผิดชอบในฐานะที่เป็นพลเมืองไทย พลเมืองอาเซียน และพลโลก มีความสามารถด�ำรงชีวิต
ร่วมกันในสังคมพหุวัฒนธรรมอย่างมีความสุข

3. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 3
1. ความหมายของสังคมศึกษา
สังคมศึกษา (Social studies) ตามตัวอักษร หมายถึง การใฝ่หาติดตามความรู้ จากการ
ดู ฟัง ดม ชิม สัมผัส สังเกต วิจัย เกี่ยวกับปฏิสัมพันธ์ของมนุษย์ที่อยู่รวมกันเป็นกลุ่ม แต่หาก
ศึกษาความหมายโดยสารัตถะทางการศึกษา สังคมศึกษา (Social studies) หมายถึง ขอบเขต
การเรียนรู้เกี่ยวกับปฏิสัมพันธ์ของกลุ่มมนุษย์ที่มีการสอนในโรงเรียน หรือสิ่งที่บุคคลให้ความมุ่งมั่น
ต่อการเรียนรู้เกี่ยวกับปฏิสัมพันธ์ของกลุ่มมนุษย์ รวมถึงความหมายในเชิงการศึกษา ค�ำว่า สังคม
ศึกษา (Social studies education) หมายถึง การใฝ่หาติดตามความรู้ จากการดู ฟัง ดม ชิม
สัมผัส สังเกต วิจัย เกี่ยวกับปฏิสัมพันธ์ของมนุษย์ที่อยู่รวมกันเป็นกลุ่ม เพื่อพัฒนาตนให้มีสมรรถภาพ
ในด้านความรู้ เจตคติ และทักษะในการอยู่ร่วมในสังคมอย่างมีประสิทธิภาพ แต่หากศึกษาความหมาย
โดยปกติทั่วไป สังคมศึกษา คือ กระบวนการพัฒนาบุคคลให้เป็นพลเมืองดีและมีคุณภาพ สอดคล้อง
กับ กระทรวงศึกษาธิการ (2545 : 282) ที่ได้ให้ความหมายของสังคมศึกษา หมายถึง การเรียนรู้เพื่อ
พัฒนาตนให้อยู่ร่วมกันในสังคมได้อย่างมีคุณภาพ เช่นเดียวกับ บุญนาค ตีวกุล (2532 : 2) กล่าวว่า
สังคมศึกษา หมายถึง วิชาที่มุ่งพัฒนาบุคคลให้เป็นพลเมืองที่มีความรับผิดชอบเป็นเบื้องแรก เป็น
วิชาที่ศึกษาความสัมพันธ์และปฏิสัมพันธ์ของมนุษย์ในเขตพื้นที่และวัฒนธรรมที่เลือกไว้ โดยศึกษา
ทั้งอดีต ปัจจุบัน และอนาคต ช่วยพัฒนาความสามารถทางสติปัญญา สังคม และบุคลิกภาพของ
ผู้เรียน เพื่อให้มีศักยภาพในการเข้ามีส่วนร่วมต่อการตัดสินใจและร่วมกิจกรรมต่าง ๆ ได้
จากการศึกษาความหมายของพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ (2546 : 1,
159) สังคมศึกษา หมายถึง หมวดวิชาที่ประกอบด้วยวิชาทางด้านภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ เศรษฐศาสตร์
หน้าที่พลเมือง และศีลธรรม เช่นเดียวกับ สุนทร สุนันทชัย (2514 : 7) กล่าวว่า สังคมศึกษา หมายถึง
ส่วนหนึ่งของเนื้อหาทางด้านสังคมศาสตร์ที่ได้เลือกเฟ้น และปรับปรุงให้เหมาะสมที่จะใช้การจัด
การเรียนรู้ในโรงเรียน เช่นเดียวกับ ประนอม เดชชัย (2536 : 7-8) ได้ให้ความหมายของ สังคมศึกษา
หมายถึง การให้การศึกษาวิชาสังคมศึกษาในโรงเรียนที่ประกอบด้วยเนื้อหาที่มีลักษณะเป็นบูรณาการ
(Integrate) กล่าวคือ มีเนื้อหาผสมผสานกันโดยคัดเลือกเนื้อหามาจากสาขาวิชาต่าง ๆ เช่น สังคมศาสตร์
เศรษฐศาสตร์ รัฐศาสตร์ มนุษยศาสตร์ จริยศาสตร์ และปรัชญา ฯลฯ แล้วจัดรวมเข้าเป็นหลักสูตร
สังคมศึกษาในโรงเรียน หรืออาจกล่าวได้ว่า วิชาสังคมศาสตร์ (Social science) เป็นรากฐานของเนื้อหา
วิชาสังคมศึกษาในโรงเรียน ในแง่ความหมายของ พนัส หัสนาคินทร (2518 : 6) กล่าวว่า สังคมศึกษา
หมายถึง เนื้อหาวิชาที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ สอดคล้องกับ จรูญ คูณมี
(2520 : 26) กล่าวว่า สังคมศึกษา หมายถึง วิชาที่ว่าด้วยความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสิ่งแวดล้อม
ทั้งทางกายภาพ สังคม และวัฒนธรรม นอกจากนี้ บันลือ พฤกษะวัน (2519 : 13) กล่าวว่า สังคมศึกษา

4. 4 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
หมายถึง การศึกษาที่ว่าด้วยการอยู่ร่วมกันของหมู่ชน ซึ่งมีปัจจัยที่ส�ำคัญเกี่ยวข้องกับคน สถานที่
วัฒนธรรม มุ่งให้เกิดการปรับตัว มีมโนทัศน์เกี่ยวกับการด�ำรงชีวิต และเป็นสมาชิกที่มีคุณค่าของสังคม
นอกจากนี้ ความหมายของนักวิชาการต่างประเทศ Ralph C. Preston (1960: 1-2) ได้ให้
ความหมายของ สังคมศึกษา หมายถึง เป็นส่วนหนึ่งของเนื้อหาวิชาสังคมศาสตร์ ได้แก่ ประวัติศาสตร์
ภูมิศาสตร์ หน้าที่พลเมือง สังคมวิทยา มานุษยวิทยา และเศรษฐศาสตร์ เช่นเดียวกับ Michaelis
(1968: 3) กล่าวว่า สังคมศึกษา หมายถึง การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ด้วยกัน เพื่อพัฒนา
ให้มีความรับผิดชอบในสังคมประชาธิปไตย โดยเน้นมรดกทางวัฒนธรรม เนื้อหา และวิธีการที่มนุษย์
ได้รับการถ่ายทอด อบรมในเรื่องสังคม เศรษฐกิจ และการเมืองทั้งในอดีต ปัจจุบัน และอนาคต เพื่อ
น�ำไปประยุกต์แนวคิด ค่านิยม และทักษะต่าง ๆ ในการแก้ปัญหา วิเคราะห์ และพฤติกรรมทางสังคม
โดยอาศัยหลักสูตรวิชาสังคม จิตวิทยา พฤติกรรม ประวัติศาสตร์ และปรัชญา รวมถึง Good (1973:
541) ให้ความหมายของ สังคมศึกษา หมายถึง ส่วนหนึ่งของวิชาสังคมศาสตร์เฉพาะประวัติศาสตร์
เศรษฐศาสตร์ รัฐศาสตร์ สังคมวิทยา และภูมิศาสตร์ ที่เห็นว่าเหมาะส�ำหรับนักเรียนระดับประถม
ศึกษาและระดับมัธยมศึกษา และได้ท�ำเป็นหลักสูตรวิชาทั้งแบบบูรณาการและรายวิชา เพราะถือว่า
เป็นวิชาที่มีความเชื่อมโยงสัมพันธ์กันกับทุกสาขา และมีความส�ำคัญในการพัฒนาผู้เรียน สอดคล้อง
กับ Mc London (1969: 4) ที่ให้ความหมายของ สังคมศึกษา หมายถึง วิชาที่มีบทบาทส�ำคัญยิ่งใน
การเตรียมผู้เรียนส�ำหรับชีวิตทั้งในปัจจุบัน และในโลกอันสับสน เช่นเดียวกับ Jarolimek (1967: 4)
กล่าวว่า สังคมศึกษา หมายถึง วิชาที่ว่าด้วยความสัมพันธ์ของมนุษย์กับสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติและ
สังคม ทั้งกล่าวถึงวิธีที่มนุษย์จะใช้สิ่งแวดล้อม เพื่อสนองความต้องการของตนในการด�ำรงชีวิต
จากความหมายที่ได้กล่าวไว้ข้างต้น เราสามารถจ�ำแนกศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับสังคมศึกษา
ได้ดังนี้ สังคมศึกษา การศึกษา บูรณาการ สังคมศาสตร์ มนุษยศาสตร์ สมรรถภาพ ความเป็น
พลเมือง โปรแกรมโรงเรียน การศึกษาแบบร่วมมือ ระบบ มานุษยวิทยา โบราณคดี เศรษฐศาสตร์
ภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ กฎหมาย ปรัชญา รัฐศาสตร์ จิตวิทยา ศาสนา สังคมวิทยา มนุษยศาสตร์
คณิตศาสตร์ และวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ ดังนั้นจึงสรุปได้ว่า สังคมศึกษา หมายถึง การศึกษา
ที่ได้บูรณาการของสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ เพื่อส่งเสริมสมรรถภาพความเป็นพลเมือง
ภายในสถานศึกษา อันประกอบไปด้วยสาขาวิชามานุษยวิทยา โบราณคดี เศรษฐศาสตร์ ภูมิศาสตร์
ประวัติศาสตร์ กฎหมาย ปรัชญา รัฐศาสตร์ จิตวิทยา ศาสนา และสังคมวิทยา โดยมีการจัดให้
เหมาะสมกับสาระเนื้อหาวิชาจากมนุษยศาสตร์ คณิตศาสตร์ และวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ ทั้งนี้ ใน
รายวิชาสังคมศึกษามุ่งพัฒนาผู้เรียนให้มีความเจริญงอกงามทั้ง 3 ด้าน คือ ด้านความรู้ ให้ผู้เรียนมี
ความรู้ในเนื้อหาสาระ ความคิดรวบยอด หลักการส�ำคัญของวิชาต่าง ๆ ในสาขาสังคมศึกษาตามขอบเขต

5. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 5
ที่ก�ำหนดไว้ในแต่ละระดับชั้น ในลักษณะบูรณาการ ด้านทักษะ และกระบวนการ ให้ผู้เรียนได้รับ
การพัฒนาให้เกิดทักษะและกระบวนการต่าง ๆ ทั้งทักษะวิชาการและทักษะทางสังคม ทักษะ
การท�ำงานเป็นกลุ่ม และทักษะการแก้ไขปัญหาในชีวิตประจ�ำวัน รวมถึงให้ผู้เรียนได้พัฒนาเจตคติ
และค่านิยมเกี่ยวกับประชาธิปไตยและความเป็นมนุษย์
2. สังคมศึกษากับสังคมศาสตร์
สังคมศึกษา หรือกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม ได้ก�ำหนดใน
หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 โดยมีลักษณะเป็นสหวิทยาการที่
สามารถบูรณาการศาสตร์ต่าง ๆ ในสาขาสังคมศาสตร์ อาศัยวิธีการทางวิทยาศาสตร์มาใช้ศึกษา
เรื่องราวของมนุษย์ และความสัมพันธ์ของมนุษย์กับสิ่งแวดล้อม ดังนั้นจึงเป็นวิชาที่มีความเชื่อมโยง
สัมพันธ์กับศาสตร์หลายสาขา ทั้งภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ รัฐศาสตร์ สังคมวิทยา
และมานุษยวิทยา (Schuncke, 1988: 34-53; Maxim, 2010: 8-11)
สังคมศาสตร์ (Social sciences) หมายถึง การศึกษาสังคมและพฤติกรรมของมนุษย์
โดยน�ำเอาวิธีการทางวิทยาศาสตร์การประยุกต์ในการศึกษาพฤติกรรมและสังคมมนุษย์ นอกจาก
สังคมวิทยาจะเป็นวิชาที่มีความใกล้เคียงและสัมพันธ์กับวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ (Seligman, 1930: 1-7)
ตลอดจนวิธีการที่ใช้ในการศึกษาแล้ว สังคมวิทยายังมีความสัมพันธ์กับสังคมศาสตร์สาขาอื่น เช่น
มานุษยวิทยา (Anthropology) มีสาขาย่อย ได้แก่ มานุษยวิทยาวัฒนธรรมและมานุษยวิทยากายภาพ,
เศรษฐศาสตร์ (Economics) มีสาขาย่อย ได้แก่ เศรษฐศาสตร์จุลภาคและเศรษฐศาสตร์มหภาค,
รัฐศาสตร์ (Political sciences) มีสาขาย่อย ได้แก่ ทฤษฎีการเมืองและการเมืองประยุกต์, จิตวิทยา
(Psychology) มีสาขาย่อย ได้แก่ จิตวิทยาที่ปรึกษาและจิตวิทยาทดลอง สังคมวิทยา (Sociology)
มีสาขาย่อย ได้แก่ สังคมวิทยาเชิงปริมาณและสังคมวิทยาเชิงคุณภาพ นอกจากนี้ การศึกษาสาขา
สังคมศาสตร์ที่ส�ำคัญ ได้แก่ ภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ รัฐศาสตร์ สังคมวิทยา และ
มานุษยวิทยา เป็นต้น (Schuncke, 1988: 34-53; Maxim, 2010: 8-11)
สังคมวิทยา (Sociology) หมายถึง การศึกษาเกี่ยวกับการอธิบายความสัมพันธ์ระหว่าง
พฤติกรรมของมนุษย์กับสังคม โดยอาศัยความสนใจในพฤติกรรมทางสังคมทุกด้านในปรากฏการณ์
ต่าง ๆ ทางพฤติกรรม โครงสร้างทางสังคม โดย Robert James Parelius และ Ann Parker Parelius
(1987: 1-2) กล่าวว่า สังคมวิทยาเป็นกระบวนการทางสังคมที่มีการเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา และมี
ความส�ำคัญต่อวิถีชีวิตและการด�ำรงอยู่ของมนุษย์ในสังคมต่อไป อีกทั้งพื้นฐานที่มนุษย์มีความต้องการ
อยากรู้อยากเห็นเกี่ยวกับโลกรอบตัว จึงท�ำให้มนุษย์รู้จักพัฒนาวิธีการศึกษาที่เรียกว่า วิทยาศาสตร์

6. 6 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
(David Popenoe (1993: 2) ให้มีวิธีการที่เป็นระเบียบวิธีอย่างเป็นระบบส�ำหรับใช้ศึกษาสังคมและ
ธรรมชาติต่าง ๆ ในโลกที่อาศัยอยู่
3. กลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม
สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม เป็นกลุ่มสาระการเรียนรู้ในหลักสูตรแกนกลางการศึกษา
ขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 ที่ผู้เรียนระดับชั้นประถมศึกษาและระดับชั้นมัธยมศึกษาทุกคนต้อง
เรียน เป็นวิชาที่ช่วยให้ผู้เรียนมีความรู้ ความเข้าใจว่ามนุษย์ด�ำรงชีวิตอย่างไร ทั้งในฐานะปัจเจกบุคคล
และการอยู่ร่วมกันในสังคม การปรับตัวตามสภาพแวดล้อม การจัดการทรัพยากรที่มีอยู่อย่างจ�ำกัด
นอกจากนี้ยังช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจถึงการพัฒนา เปลี่ยนแปลงตามยุคสมัย กาลเวลา ตามเหตุปัจจัย
ต่าง ๆ ท�ำให้เกิดความเข้าใจในตนเองและผู้อื่น มีความอดทน อดกลั้น ยอมรับในความแตกต่าง
และมีคุณธรรม สามารถน�ำความรู้ไปปรับใช้ในการด�ำเนินชีวิต เป็นพลเมืองดีของประเทศชาติ และ
สังคมโลก ชี้ให้เห็นว่า สังคมศึกษาเป็นวิชาที่สามารถพัฒนาพลเมืองเพื่อการอยู่ร่วมกันในสังคม มี
ความเชื่อมสัมพันธ์กัน และให้มนุษย์เข้าใจในความแตกต่างกันอย่างหลากหลาย และช่วยให้สามารถ
ปรับตนเองกับบริบทสภาพแวดล้อม เป็นพลเมืองดี มีความรับผิดชอบ มีความรู้ ทักษะ คุณธรรม
และค่านิยมที่เหมาะสม โดยได้ก�ำหนดสาระต่าง ๆ ไว้ 5 สาระดังนี้ (กระทรวงศึกษาธิการ, 2552 : 1)
1. ศาสนา ศีลธรรม และจริยธรรม แนวคิดพื้นฐานเกี่ยวกับศาสนา ศีลธรรม จริยธรรม
หลักธรรมของพระพุทธศาสนา หรือศาสนาที่ตนนับถือ การน�ำหลักธรรมค�ำสอนไปปฏิบัติในการ
พัฒนาตนเอง และการอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข เป็นผู้กระท�ำความดี มีค่านิยมที่ดีงาม พัฒนาตนเอง
อยู่เสมอ รวมทั้งบ�ำเพ็ญประโยชน์ต่อสังคมและส่วนรวม
2. หน้าที่พลเมือง วัฒนธรรม และการด�ำเนินชีวิตในสังคม ระบบการเมืองการปกครองใน
สังคมปัจจุบัน การปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข ลักษณะและ
ความส�ำคัญ การเป็นพลเมืองดี ความแตกต่างและความหลากหลายทางวัฒนธรรม ค่านิยม ความเชื่อ
ปลูกฝังค่านิยมด้านประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข สิทธิ หน้าที่ เสรีภาพการด�ำเนิน
ชีวิตอย่างสันติสุขในสังคมไทยและสังคมโลก
3. เศรษฐศาสตร์ การผลิต การแจกจ่าย และการบริโภคสินค้าและบริการ การบริหาร
จัดการทรัพยากรที่มีอยู่อย่างจ�ำกัดอย่างมีประสิทธิภาพ การด�ำรงชีวิตอย่างมีดุลยภาพ และการน�ำ
หลักเศรษฐกิจพอเพียงไปใช้ในชีวิตประจ�ำวัน
4. ประวัติศาสตร์ เวลาและยุคสมัยทางประวัติศาสตร์ วิธีการทางประวัติศาสตร์ พัฒนาการ
ของมนุษยชาติจากอดีตถึงปัจจุบัน ความสัมพันธ์และเปลี่ยนแปลงของเหตุการณ์ต่าง ๆ ผลกระทบ

7. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 7
ที่เกิดจากเหตุการณ์ส�ำคัญในอดีต บุคคลส�ำคัญที่มีอิทธิพลต่อการเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ ในอดีต
ความเป็นมาของชาติไทย วัฒนธรรมและภูมิปัญญาไทย แหล่งอารยธรรมที่ส�ำคัญของโลก
5. ภูมิศาสตร์ ลักษณะของโลกทางกายภาพ ลักษณะทางกายภาพ แหล่งทรัพยากร และ
ภูมิอากาศของประเทศไทย และภูมิภาคต่าง ๆ ของโลก การใช้แผนที่และเครื่องมือทางภูมิศาสตร์
ความสัมพันธ์กันของสิ่งต่าง ๆ ในระบบธรรมชาติ ความสัมพันธ์ของมนุษย์กับสภาพแวดล้อมทาง
ธรรมชาติ และสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้น การน�ำเสนอข้อมูลภูมิสารสนเทศ การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมเพื่อ
การพัฒนาที่ยั่งยืน
สรุปได้ว่า กลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม ในหลักสูตรแกนกลาง
การศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 ประกอบไปด้วย 5 สาระ ได้แก่ 1) ศาสนา ศีลธรรม
และจริยธรรม 2) หน้าที่พลเมือง วัฒนธรรม และการด�ำเนินชีวิตในสังคม 3) เศรษฐศาสตร์
4) ประวัติศาสตร์ และ 5) ภูมิศาสตร์ ซึ่งเป็นกระบวนการขัดเกลาและพัฒนาเด็กและเยาวชนให้เป็น
คนดี คนเก่ง และมีความสุขกล่าวคือ คนดี ได้แก่ การพัฒนาบุคคลให้สามารถด�ำเนินชีวิตอย่างมี
คุณภาพ มีจิตใจที่ดีงาม มีคุณธรรม จริยธรรม มีคุณลักษณะที่พึงประสงค์ทั้งด้านจิตใจและพฤติกรรม
ที่แสดงออกทั้งต่อตนเองและผู้อื่น เช่น ควบคุมอารมณ์และความต้องการของตนเอง มีวินัย
มีความรับผิดชอบ มีความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ รูหน้าที่ เข้าใจยอมรับผู้อื่น ซื่อสัตย์ อนุรักษ์วัฒนธรรมไทย
รักความเป็นไทย มีจิตสาธารณะ สามารถอยู่ร่วมกับผู้อื่นไดอย่างมีความสุข ฯลฯ สวนคนเกง ได้แก่
การพัฒนาบุคคลให้มีสมรรถภาพในการด�ำเนินชีวิต โดยมีความสามารถด้านใดด้านหนึ่งหรือรอบด้าน เช่น
มีภาวะความเป็นผู้น�ำและผู้ตามที่ดี มีความใฝ่รู้ใฝ่เรียน มีความมุมานะ กล้าแสดงออกอย่างเหมาะสม
รู้จักใช้เหตุผล คิดเป็น ท�ำเป็น แก้ปัญหาเป็น ก้าวทันโลก ทันเหตุการณ์ ใช้ทรัพยากรที่มีอยู่จ�ำกัดเพื่อการ
ด�ำรงชีวิต รู้จักบูรณาการความรู้และประยุกต์ใช้ในชีวิตจริงได้ ฯลฯ และสุดท้าย คนมีความสุข ได้แก่
คนที่มีสุขภาพดีทั้งทางร่างกายและจิตใจ การอยู่ร่วมกันระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ มนุษย์กับธรรมชาติ
มนุษย์กับเทคโนโลยี เช่น รู้จักภูมิใจในตนเอง เห็นคุณค่าในตนเอง เชื่อมั่นในตนเอง พึงพอใจในชีวิต
มองโลกในแง่ดี มีอารมณ์ขัน พอใจในสิ่งมี่ตนมีอยู่ มีความสงบทางใจ มีกิจกรรมที่เสริมสร้างความสุข
รู้จักผ่อนคลาย และมีความสงบทางจิตใจ ฯลฯ
4. ทักษะทางสังคมกับทักษะสังคมศึกษา
จากการศึกษาทักษะทางสังคม มาจากค�ำ 2 ค�ำ คือ ค�ำว่า “ทักษะ” กับค�ำว่า “สังคม”
โดยทักษะ หมายถึง ความสามารถในการท�ำสิ่งใดสิ่งหนึ่งจนช�ำนาญ ในความหมายของ สังคม เป็น
ค�ำที่มาจากภาษาบาลี ประกอบด้วยค�ำ “สัง” แปลว่า ด้วยกัน พร้อมกัน ส่วนค�ำว่า “คม” แปลว่า

8. 8 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
ด�ำเนินไป เมื่อน�ำมารวมกัน จึงสามารถแปลได้ว่า “ไปด้วยกัน” “ไปพร้อมกัน” (จ�ำนงค์ อดิวัฒนสิทธิ์,
2545 : 59) ในส่วนอีกความหมายหนึ่ง “สังคม” หมายถึง คนจ�ำนวนหนึ่งที่มีความสัมพันธ์ต่อเนื่อง
กันตามระเบียบกฎเกณฑ์ โดยมีวัตถุประสงค์ร่วมกัน (ราชบัณฑิตยสถาน, 2524 : 371) ดังนั้นจึงสรุป
ได้ว่า ทักษะทางสังคม หมายถึง ความสามารถของบุคคลในการปฏิบัติตนเพื่อให้สามารถอยู่ร่วมกับ
บุคคลอื่น หรือท�ำสิ่งใดสิ่งหนึ่งร่วมกับบุคคลอื่นตามวัตถุประสงค์ที่ก�ำหนดไว้ ภายใต้ระเบียบกฎเกณฑ์
ของสังคมนั้น ๆ ได้อย่างเหมาะสม
ทักษะทางสังคม หมายถึง ความสามารถของบุคคลในการปฏิบัติตนกับบุคคลอื่นได้อย่าง
มีประสิทธิภาพ โดยสามารถแสดงออกถึงความคิด ความรู้สึกของตนเองตามประสิทธิภาพและความ
พึงพอใจ ตลอดจนท�ำให้ความต้องการแห่งตนสามารถบรรลุได้โดยไม่ละเมิดสิทธิและความพึงพอใจ
ของผู้อื่น (สมโภช เอี่ยมสุภาษิต, 2540 : 2) และนอกจากนี้ ในความหมายของ วิลาสลักษณ์ ชัววัลลี
(2542 : 40) ได้ให้ความหมายว่า ทักษะทางสังคม หมายถึง ความสามารถในการจัดการกับอารมณ์ใน
เรื่องความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลได้ดี สามารถอ่านสถานการณ์ทางสังคมและบุคคลที่เกี่ยวข้องได้อย่าง
แม่นย�ำ มีปฏิสัมพันธ์ที่ราบรื่นได้ สามารถใช้ทักษะในการชักจูงและเป็นผู้น�ำในการประนีประนอม และ
ยุติข้อโต้แย้งเพื่อการร่วมมือกันและท�ำงานเป็นทีมได้ ในความหมายของ อุษณีย์ โพธิสุข (2545 : 120)
กล่าวว่า ทักษะทางสังคม หมายถึง ความสามารถที่เรารู้จักเข้าใจความรู้สึก ความต้องการทางจิตใจ
หรือความต้องการต่าง ๆ ของคนเราที่เกี่ยวข้องด้วย รวมทั้งรู้จักสร้างสานสายสัมพันธ์ให้มั่นคง
ด้วยความรัก ความเอาใจใส่ เอื้ออาทรต่อผู้อื่นอย่างต่อเนื่อง รู้จักการแสดงออกอย่างเหมาะสมต่อ
สภาพการณ์ต่าง ๆ เช่นเดียวกับ ฮาร์กี และแมคคาร์ตัน (วนิดา เดี่ยวพานิช, 2537 : 32 อ้างถึงใน
Hargie & Mccartan, 1986) กล่าวว่า ทักษะทางสังคม หมายถึง ทักษะที่ใช้เมื่อบุคคลมีการกระท�ำ
ระหว่างกัน ในระดับของการมีความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล ในความหมายของ ริกจิโอ (Riggio, 1986: 651)
กล่าวว่า ทักษะทางสังคม เป็นทักษะในการติดต่อสื่อสารทางสังคมในด้านอารมณ์และสังคม ซึ่ง
จัดหมวดหมู่ไว้ 3 ด้าน คือ ทักษะในการรับสาร ทักษะในการส่งสาร และทักษะในการควบคุม
การสื่อสารระหว่างบุคคล อารจีล (Argyle, 1995: 99) ไดให้ความหมายของทักษะทางสังคมไววา
เป็นแบบแผนของพฤติกรรมทางสังคม ซึ่งท�ำให้บุคคลสามารถอยู่ร่วมกันในสถานการณต่าง ๆ ทาง
สังคมไดโดยสามารถประเมินไดจากการแสดงบทบาททางสังคม การสัมภาษณ์และการประเมินโดย
บุคคลอื่น เช่นเดียวกับ โกลแมน (Goleman, 1998: 95) ไดให้ความหมายของทักษะทางสังคมไววา
เป็นความสามารถในการสร้างสัมพันธภาพและสายสัมพันธ์กับบุคคลอื่น ตลอดจนสามารถค้นพบสิ่งที่
เป็นพื้นฐานร่วมกันของคนในองค์กร และท�ำให้คนให้องค์กรมีความสามัคคีปรองดองกัน

9. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 9
ริกจิโอ (Riggio, 1986: 651) กล่าวว่า ทักษะทางสังคมมีองค์ประกอบ ได้แก่ 1. การ
แสดงออกทางอารมณ์ (Emotional expressivity) 2. ความไวในการรับรูอารมณ์บุคคลอื่น (Emotional
sensitivity) 3. การควบคุมทางอารมณ์ของตนเอง (Emotional control) 4. การแสดงออกทางสังคม
(Social expressivity) 5. ความไวในการรับรูทางสังคม (Social sensitivity) และ 6. การควบคุมทาง
สังคม (Social control) องค์ประกอบของ ทาบา (ปาริชาต โชคพิพัฒน์, 2538 : 34 อ้างถึงใน Taba,
1967) กล่าวถึงองค์ประกอบของทักษะทางสังคมไว้ว่า ทักษะทางสังคมเน้นในเรื่อง 1. การท�ำงาน
กลุม 2. ความสามารถในการร่วมกันอภิปราย 3. ความสามารถในการพัฒนาความคิดในการมีปฏิสัมพันธ์
กับคนอื่น ๆ 4. ความสามารถในการร่วมมือกันวางแผน นอกจากนี้ จาโรลิเมก (Jarolimek, 1977: 10-
11) ไดกล่าวถึงองค์ประกอบของทักษะทางสังคม ดังนี้ 1. การใช้ชีวิตและการท�ำงานร่วมกับผู้อื่น
2. การรูจักเป็นผู้ให้และผู้รับ 3. การเคารพต่อข้อตกลง 4. การรู้จักใช้โอกาสให้เหมาะสม 5. การเคารพ
ในสิทธิของผู้อื่น 6. การตระหนักถึงการสร้างสังคม ในส่วนของ โกลแมน (Goleman, 1998: 27)
กล่าวไว้ว่า องค์ประกอบทักษะทางสังคม ประกอบด้วย 1. การโน้มน้าว (Influence) 2. การสื่อสาร
ที่ดี (Communication) 3. มีความเป็นผู้น�ำ (Leadership) 4. การกระตุ้นให้เกิดการเปลี่ยนแปลง
(Change catalyst) 5. การจัดการความขัดแย้ง (Conflict management) 6. การสร้างความสัมพันธ์
(Building bonds) 7. การร่วมมือร่วมใจกัน (Collaboration and cooperation) และ 8. ความ
สามารถในการท�ำงานเป็นทีม (Team capabilities)
ทักษะสังคมศึกษา เป็นองค์ประกอบส�ำคัญที่เกี่ยวข้องหรือสัมพันธ์กัน รวมทั้งทัศนคติที่
เกี่ยวข้องกับทักษะ โดยในนิยามความหมายของทักษะไว้ว่า ความสามารถในการท�ำสิ่งใดสิ่งหนึ่ง
ได้อย่างดีและปฏิบัติงานบางอย่างได้เป็นอย่างดี บุคคลที่มีทักษะต้องมีความรู้ ความเข้าใจขั้นตอน
การปฏิบัติ ปฏิบัติอย่างช�ำนาญ และประยุกต์ใช้ทักษะในสถานการณ์ต่าง ๆ ดังนั้นการที่บุคคลมีทักษะ
ได้ต้องอาศัยการฝึกฝนและการมีประสบการณ์โดยรวมที่มีประสิทธิภาพดังนี้
1. มีความรู้ความเข้าใจในวิชาที่เป็นองค์ความรู้ของวิชาสังคมศึกษา อันประกอบด้วยสาระที่
1 ศาสนา ศีลธรรม จริยธรรม สาระที่ 2 หน้าที่พลเมือง วัฒนธรรม และการด�ำเนินชีวิตในสังคม
สาระที่ 3 เศรษฐศาสตร์ สาระที่ 4 ประวัติศาสตร์ และสาระที่ 5 ภูมิศาสตร์
2. มีทักษะหรือกระบวนการในการเรียนรู้ เช่น 1) กระบวนการสืบค้น 2) วิธีการทาง
ประวัติศาสตร์ 3) กระบวนการสอนแบบบูรณาการ 4) กระบวนการกระจ่างค่านิยม 5) กระบวนการ
คิดวิเคราะห์ สังเคราะห์ 6) การวิจัยในชั้นเรียน 7) เทคนิคการตั้งค�ำถาม 8) การวัดผลและประเมินผล
9) การปลูกฝังและสร้างเสริมค่านิยมที่พึงประสงค์ และ 10) การผลิตสื่อ นวัตกรรมและเทคโนโลยี ฯลฯ

10. 10 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
3. การพัฒนาค่านิยมและคุณลักษณะของวิชาสังคมศึกษา เช่น 1) ความเชื่อมั่นและศรัทธา
ในหลักธรรม 2) มีความเป็นประชาธิปไตย 3) ใฝ่รู้ ใฝ่เรียน (บุคคลแห่งการเรียนรู้) 4) มีความเป็นเหตุ
เป็นผล 5) ก้าวทันโลก ทันเหตุการณ์ 6) ใช้ทรัพยากรที่มีอยู่จ�ำกัด เพื่อการด�ำรงชีวิต การประกอบ
อาชีพ และการให้อยู่ในสังคมอย่างคุ้มค่า (หลักเศรษฐกิจพอเพียง) 7) รับผิดชอบ เอาใจใส่ต่อสังคม และ
สิ่งแวดล้อมของประเทศ ของโลก 8) บูรณาการความรู้และน�ำประยุกต์ใช้ในชีวิตจริง เชื่อมโยงความรู้
ที่เรียนสู่โลกแห่งความเป็นจริงในชีวิตได้ 9) อนุรักษ์วัฒนธรรมไทย รักความเป็นไทย 10) จิตสาธารณะ
และ 11) วัฒนธรรมทางการเมือง (เน้นจิตส�ำนึกทางการเมือง) ฯลฯ
ดังนั้นกล่าวสรุปได้ว่า ทักษะทางสังคมศึกษาจ�ำเป็นต้องประกอบด้วย 3 ประการ ได้แก่
(1) ทักษะตามหลักวิชา (Technical skills) ได้แก่ ความรู้ ความสามารถในกิจกรรมเกี่ยวกับวิธีการ
กระบวนการและกรรมวิธีปฏิบัติงานสอดคล้องกับทักษะพื้นฐาน ทักษะการจัดการเรียนรู้ และทักษะ
สารสนเทศ สื่อ และเทคโนโลยี (2) ทักษะด้านมนุษยสัมพันธ์ (Human skills) คือ ความสามารถ
ในการท�ำงานร่วมกับผู้อื่นเพื่อให้เกิดความร่วมมือ การท�ำงานเป็นทีมและเสริมสร้างบรรยากาศใน
การปฏิบัติงาน สอดคล้องกับทักษะทางสังคม ทักษะความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล ทักษะชีวิตและการ
ท�ำงาน และ (3) ทักษะการคิด (Conceptual skills) คือความสามารถในการมองภาพรวม การคิด
วิเคราะห์เหตุการณ์ และปัจจัยต่าง ๆ ที่มีผลกระทบต่อการด�ำเนินงาน ซึ่งสามารถสรุปดังตารางได้ดังนี้
ตารางที่ 1 การสังเคราะห์แนวทางการจัดการเรียนรู้ทักษะทางสังคมและทักษะสังคมศึกษา
ทักษะทางสังคม ทักษะสังคมศึกษา แนวทางการจัดการเรียนรู้
ด้านความรู้ (K)
1) การเชื่อมโยงความรู้เก่ากับ
ความรู้ใหม่
2) การคิดริเริ่มสร้างสรรค์
3)มีความรู้ความเข้าใจในการทำ�งานกลุ่ม
4) มีความรู้ความเข้าใจในการแสวงหา
ความรู้
5) มีความรู้ความเข้าใจในการสื่อสาร
6) มีความรู้ความเข้าใจในการแก้ปัญหา
ด้านความรู้ (K)
สาระที่ 1 ศาสนา ศีลธรรม
จริยธรรม
สาระที่ 2 หน้าที่พลเมือง
วัฒนธรรม และการดำ�เนินชีวิต
ในสังคม
สาระที่ 3 เศรษฐศาสตร์
สาระที่ 4 ประวัติศาสตร์
สาระที่ 5 ภูมิศาสตร์
ด้านความรู้ (K)
1) มีความรู้ในเนื้อหาสาระทั้ง 5
สาระการเรียนรู้สังคมศึกษา
2) มีความรอบรู้ในการใช้แหล่ง
เรียนรู้ที่อยู่ใกล้ตัว
3) รู้กระบวนการทำ�งานกลุ่ม และ
การนำ�เสนอ
4) มีความรู้เรื่องกฎกติกา และมี
วินัยในสังคม

11. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 11
ทักษะทางสังคม ทักษะสังคมศึกษา แนวทางการจัดการเรียนรู้
ด้านทักษะหรือกระบวนการ (P)
1) การให้ความสำ�คัญและเอาใจใส่ต่อ
ทุกคนเท่าเทียมกัน
2) การเป็นผู้นำ�และผู้ตามที่ดี
3) ยอมรับฟังความคิดเห็นของผู้อื่น
4) สามารถหลีกเลี่ยงข้อขัดแย้ง
5) มีน�้ำใจและความกระตือรือร้นใน
การช่วยเหลือผู้อื่น
6. รู้จักให้กำ�ลังใจผู้อื่น
ด้านทักษะหรือกระบวนการ (P)
1) กระบวนการสืบค้น
2) วิธีการทางประวัติศาสตร์
3) กระบวนการสอนแบบบูรณาการ
4) กระบวนการกระจ่างค่านิยม
5) กระบวนการคิดวิเคราะห์
สังเคราะห์
6) การวิจัยในชั้นเรียน
7) เทคนิคการตั้งคำ�ถาม
8) การวัดผลและประเมินผล
9) การปลูกฝังและสร้างเสริมค่า
นิยมที่พึงประสงค์
10) การผลิตสื่อ นวัตกรรมและ
เทคโนโลยี
ด้านทักษะหรือกระบวนการ (P)
1) เกิดทักษะในการทำ�งานกลุ่ม
การอยู่ร่วมกันในกลุ่ม
2) ผู้เรียนสามารถทำ�งานร่วมกับ
ผู้อื่นได้อย่างมีความสุข
3) ทักษะการเป็นผู้นำ�และผู้ตามที่ดี
4) ทักษะการคิดแก้ปัญหา
5) ยอมรับฟังความคิดเห็นของผู้อื่น
6) มีความเป็นมิตรกับผู้อื่น
7) ปฏิบัติตนตามหลักประชาธิปไตย
ในการเสนอความคิดเห็นได้อย่าง
เหมาะสม
8) การเลือกใช้วัสดุอุปกรณ์ให้
เหมาะสมกับการสืบค้นและการนำ�
เสนอข้อมูลให้มีความน่าสนใจ
ด้านเจตคติ (A)
1) การรับผิดชอบต่อตนเองและผู้อื่น
2) ดูแลบุคคลอื่น และปฏิบัติตนตาม
หน้าที่ที่ได้รับมอบหมาย
3) เคารพให้เกียรติหน้าที่ของผู้อื่น
4) การรักษากฎระเบียบในการทำ�งาน
และการรักษาเวลา
ด้านเจตคติ (A)
1) ความเชื่อมั่นและศรัทธาใน
หลักธรรม
2) มีความเป็นประชาธิปไตย
3) ใฝ่รู้ ใฝ่เรียน (บุคคลแห่ง
การเรียนรู้)
4) มีความเป็นเหตุ เป็นผล
5) ก้าวทันโลก ทันเหตุการณ์
6) ใช้ทรัพยากรที่มีอยู่จำ�กัด เพื่อ
การดำ�รงชีวิต การประกอบอาชีพ
และการให้อยู่ในสังคมอย่างคุ้มค่า
(หลักเศรษฐกิจพอเพียง)
ด้านเจตคติ (A)
1) เห็นคุณค่า และความสำ�คัญ
ของกระบวนการทำ�งานร่วมกับผู้อื่น
ได้อย่างมีความสุข
2) เห็นคุณค่าของการรักษา
สิ่งแวดล้อมทางสังคม
3) เห็นคุณค่าและตระหนักถึง
การแก้ปัญหาด้านเศรษฐกิจและ
สังคมของประเทศ
4) เห็นคุณค่าความสำ�คัญของวัสดุ
อุปกรณ์ที่ใช้
5) รักและเห็นคุณค่าของแหล่งเรียนรู้
ตารางที่ 1 การสังเคราะห์แนวทางการจัดการเรียนรู้ทักษะทางสังคมและทักษะสังคมศึกษา (ต่อ)

12. 12 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
ตารางที่ 1 การสังเคราะห์แนวทางการจัดการเรียนรู้ทักษะทางสังคมและทักษะสังคมศึกษา (ต่อ)
ทักษะทางสังคม ทักษะสังคมศึกษา แนวทางการจัดการเรียนรู้
ด้านเจตคติ (A)
7) รับผิดชอบ เอาใจใส่ต่อสังคม
และสิ่งแวดล้อมของประเทศของ
โลก
8)บูรณาการความรู้และนำ�ประยุกต์
ใช้ในชีวิตจริง เชื่อมโยงความรู้ที่
เรียนสู่โลกความเป็นจริงได้
9) อนุรักษ์วัฒนธรรมไทย รักความ
เป็นไทย
10) จิตสาธารณะ
11) วัฒนธรรมทางการเมือง
(เน้นจิตสำ�นึกทางการเมือง)
ด้านเจตคติ (A)
6) ค่านิยมในการรักษาของสังคม
ประชาธิปไตย
7) ค่านิยมที่ดีในการปฏิบัติตนเป็น
พลเมืองดี
5. สังคมศึกษากับทักษะผู้เรียนที่คาดหวังในยุคศตวรรษที่ 21
ทักษะแห่งอนาคต มาจากภาคีความร่วมมือเพื่อทักษะการเรียนรู้ในยุคศตวรรษที่ 21
(เครือข่าย P21) (Partnership for 21st
Century skills) ในสหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นภาคีที่
รวมกันระหว่างบริษัทเอกชนชั้นน�ำขนาดใหญ่ เช่น บริษัทแอปเปิล บริษัทไมโครซอฟท์ บริษัท
วอลท์ดิสนีย์ องค์กรวิชาชีพระดับประเทศ และส�ำนักงานด้านการศึกษาของรัฐ ฯลฯ ซึ่งการจัดการศึกษาใน
ยุคศตวรรษที่ 21 ดังกล่าวนี้ เป็นการก�ำหนดแนวทางยุทธศาสตร์ในการจัดการเรียนรู้ยุคใหม่ที่ครูผู้สอน
จ�ำเป็นต้องค�ำนึงถึงผู้เรียนเป็นส�ำคัญ หรือเป็นศูนย์กลางของกระบวนการเรียนรู้ ตามความแตกต่าง
ระหว่างบุคคล กล่าวคือ มีความยืดหยุ่น สร้างสรรค์ ท้าทาย และซับซ้อน อันท�ำให้โลกเกิดการ
เปลี่ยนแปลงที่เป็นไปได้ใหม่ ๆ ที่น่าตื่นเต้น สามารถพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ให้เป็นผู้ที่มีความสามารถและ
อยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข ดังนั้นครูผู้สอนสังคมศึกษาต้องฝึกให้ผู้เรียนเผชิญกับปัญหาในโลกที่เป็นจริง
สามารถน�ำความรู้ไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจ�ำวัน โดยครูผู้สอนมีบทบาทส�ำคัญในการเชื่อมโยงบทเรียน
ผู้เรียน และชุมชนเข้าสู่คลังแห่งความรู้ทั่วโลก ครูผู้สอนเปลี่ยนจากการเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้ไปเป็น
ผู้สนับสนุนช่วยเหลือให้ผู้เรียนสามารถเปลี่ยนสารสนเทศเป็นความรู้และน�ำความรู้เป็นเครื่องมือสู่การปฏิบัติ
และให้เป็นประโยชน์ เป็นการเรียนรู้เพื่อสร้างความรู้ และต้องมีการสร้างวัฒนธรรมการสืบค้น (Create a
culture of inquiry) และผู้เรียนสามารถเรียนรู้ด้วยตนเองตลอดชีวิต ซึ่งตามกรอบแนวคิดเพื่อการเรียนรู้

13. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 13
ในยุคศตวรรษที่ 21 (Framework for 21st
Century learning) มุ่งเน้นเรื่อง 1) ทักษะการเรียนรู้และ
นวัตกรรม (learning and innovation skills) 2) ทักษะชีวิตและอาชีพ (life and career skills)
ทักษะสารสนเทศ สื่อ และเทคโนโลยี (Information, media and technology skills) ที่คาดหวัง
ว่าเกิดขึ้นได้จากความร่วมมือ (Collaboration) ในการท�ำงานเป็นทีม การคิดเชิงวิพากษ์ (Critical
Thinking) ในปัญหาที่ซับซ้อน การน�ำเสนอด้วยวาจาและด้วยการเขียน การใช้เทคโนโลยี ความเป็น
พลเมืองดี การฝึกปฏิบัติอาชีพ การวิจัย และการปฏิบัติสิ่งต่าง ๆ (วรพจน์ วงศ์กิจรุ่งเรือง และอธิป
จิตตฤกษ์, 2554 : 30-35)
ทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 (21st
Century skills) วิจารณ์ พานิช (2555 : 16-21) ได้
กล่าวถึงทักษะเพื่อการด�ำรงชีวิตในยุคศตวรรษที่ 21 ดังนี้ สาระวิชามีความส�ำคัญ แต่ไม่เพียงพอ
ส�ำหรับการเรียนรู้เพื่อมีชีวิตในโลกยุคศตวรรษที่ 21 ปัจจุบันการเรียนรู้สาระวิชา (Content หรือ
Subject matter) ควรเป็นการเรียนจากการค้นคว้าเองของศิษย์ โดยครูผู้สอนช่วยแนะน�ำ และช่วย
ออกแบบกิจกรรมเพื่อให้ผู้เรียนแต่ละคนสามารถประเมินความก้าวหน้าของการเรียนรู้ของตนเองได้ โดย
วิชาแกนหลักนี้น�ำมาสู่การก�ำหนดเป็นกรอบแนวคิดและยุทธศาสตร์ส�ำคัญต่อการจัดการเรียนรู้
ในเนื้อหาเชิงสหวิทยาการ (Interdisciplinary) หรือหัวข้อส�ำหรับศตวรรษที่ 21 โดยการส่งเสริม
ความเข้าใจในเนื้อหาวิชาแกนหลักและสอดแทรกทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 เข้าไปในทุกวิชาแกนหลัก
ดังตารางที่ 2
ตารางที่ 2 ทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 (21st
Century skills)
แกนวิชาหลัก หัวข้อหลักของศตวรรษที่ 21
สาระวิชาหลัก (Core subjects) 1) ภาษาแม่ และภาษาสำ�คัญของโลก
2) ศิลปะ
3) คณิตศาสตร์
4) การปกครองและหน้าที่พลเมือง
5) เศรษฐศาสตร์
6) วิทยาศาสตร์
7) ภูมิศาสตร์
8) ประวัติศาสตร์

14. 14 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
ตารางที่ 2 ทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 (21st
Century skills) (ต่อ)
แกนวิชาหลัก หัวข้อหลักของศตวรรษที่ 21
ทักษะแห่งศตวรรษที่ 21 1) ความรู้เกี่ยวกับโลก (Global Awareness)
2) ความรู้เกี่ยวกับการเงิน เศรษฐศาสตร์ ธุรกิจ และ
การเป็นผู้ประกอบการ (Financial, Economics,
Business and Entrepreneurial Literacy)
3) ความรู้ด้านการเป็นพลเมืองที่ดี (Civic Literacy)
4) ความรู้ด้านสุขภาพ (Health Literacy)
5) ความรู้ด้านสิ่งแวดล้อม (Environmental Literacy)
ทักษะด้านการเรียนรู้และนวัตกรรม
เป็นตัวกำ�หนดความพร้อมของผู้เรียน
เข้าสู่โลกการทำ�งานที่มีความซับซ้อน
มากขึ้นในปัจจุบัน
1) ความริเริ่มสร้างสรรค์และนวัตกรรม
1.1) การคิดอย่างสร้างสรรค์
1.2) ทำ�งานกับผู้อื่นอย่างสร้างสรรค์
1.3) การสร้างนวัตกรรม
2) การคิดอย่างมีวิจารณญาณและการแก้ปัญหา
2.1) การให้เหตุผลอย่างมีประสิทธิผล
2.2) การใช้การคิดอย่างเป็นระบบ
2.3) การพิจารณาและการตัดสินใจ
3) การสื่อสารและการร่วมมือ
3.1) สื่อสารอย่างชัดเจน
3.2) การร่วมมือกับผู้อื่น
ทักษะด้านสารสนเทศ สื่อ และ
เทคโนโลยี
ปัจจุบันมีการเผยแพร่ข้อมูลข่าวสารผ่าน
ทางสื่อและเทคโนโลยีมากมาย
ผู้เรียนจึงต้องมีความสามารถในการ
แสดงทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณ
และปฏิบัติงานได้หลากหลาย
1) ความรู้ด้านสารสนเทศ
1.1) การเข้าถึงและการประเมินข้อมูลสารสนเทศ
1.2) การใช้และการจัดการสารสนเทศ
2) ความรู้เกี่ยวกับสื่อ
2.1) การวิเคราะห์สื่อ
2.2) การผลิตสื่อ
2.3) การพิจารณาและตัดสินใจ
2.4) การแก้ปัญหา

15. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 15
แกนวิชาหลัก หัวข้อหลักของศตวรรษที่ 21
3) ความรู้ด้านเทคโนโลยี
3.1) การประยุกต์ใช้เทคโนโลยีอย่างมีประสิทธิภาพ
ทักษะด้านชีวิตและอาชีพ
ในการดำ�รงชีวิตและทำ�งาน
ในยุคปัจจุบันให้ประสบ
ความสำ�เร็จ เพื่อพัฒนาทักษะชีวิต
1) ความยืดหยุ่นและการปรับตัว
1.1) ความยืดหยุ่น
1.2) การปรับตัวเพื่อพร้อมรับการเปลี่ยนแปลง
2) การริเริ่มสร้างสรรค์และเป็นตัวของตัวเอง
2.1) การวิเคราะห์สื่อ
2.2) การผลิตสื่อ
2.3) การพิจารณาและตัดสินใจ
3) ทักษะสังคมและสังคมข้ามวัฒนธรรม
3.1) การมีปฏิสัมพันธ์อย่างมีประสิทธิภาพกับผู้อื่น
3.2) การทำ�งานอย่างมีประสิทธิภาพในทีมที่มีความ
หลากหลาย
4) การเป็นผู้สร้างหรือผู้ผลิต (Productivity)
และความรับผิดชอบเชื่อถือได้ (Accountability)
4.1) การวิเคราะห์สื่อ
4.2) การผลิตสื่อ
5) ภาวะผู้นำ�และความรับผิดชอบ (Responsibility)
5.1) การแนะนำ�ผู้อื่นได้
5.2) ความรับผิดชอบต่อผู้อื่น
ตารางที่ 2 ทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 (21st
Century skills) (ต่อ)
จากตารางที่ 2 สรุปได้ว่า ทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 (21st
Century skills) ประกอบด้วย
แกนวิชาหลัก และหัวข้อหลักของศตวรรษที่ 21 ซึ่งทั้ง 2 ส่วนนี้ต้องมีการบูรณาการวิชาให้ครอบคลุม
ทักษะ 3 อย่างที่ผู้เรียนควรมี ได้แก่ 1) ทักษะชีวิตและการท�ำงาน 2) ทักษะการเรียนรู้และนวัตกรรม
และ 3) ทักษะด้านสารสนเทศ สื่อ และเทคโนโลยี ดังนั้นครูผู้สอนเป็นผู้มอบความรู้ผ่านการจัด
การเรียนรู้ให้กับผู้เรียนเพียงอย่างเดียวมิอาจเพียงพอ แต่ครูผู้สอนจ�ำเป็นต้องเป็นผู้ออกแบบกระบวนการ
เรียนรู้เพื่อท�ำให้ผู้เรียนเกิดทักษะในการแสวงหาความรู้ด้วยตนเอง

16. 16 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
ภาพที่ 1 กรอบแนวคิดเพื่อการเรียนรู้ในยุคศตวรรษที่ 21
(21st
Century Learning Framework)
(ที่มา : วิจารณ์ พานิช, 2556 : 14)
ทักษะของคนในยุคศตวรรษที่ 21 ที่ทุกคนต้องเรียนรู้ตลอดชีวิต คือ การเรียนรู้ 3Rs x 8Cs
และเพิ่ม + 2Ls มีดังต่อไปนี้ 3Rs ได้แก่ ทักษะด้านการอ่านออก เขียนได้ คิดเลขเป็น (Reading, Riting,
Rithmetics + 21st
Century Themes) 8Cs ได้แก่ 1) ทักษะด้านการคิดอย่างมีวิจารณญาณและ
ทักษะในการแก้ปัญหา (Critical Thinking and Problem Solving) 2) ทักษะด้านการสร้างสรรค์ และ
นวัตกรรม (Creativity and Innovation) 3) ทักษะด้านความร่วมมือ การท�ำงานเป็นทีม และภาวะ
ผู้น�ำ (Collaboration, Teamwork and Leadership) 4) ทักษะด้านความเข้าใจต่างวัฒนธรรม ต่าง
กระบวนทัศน์ (Cross-cultural Understanding) 5) ทักษะด้านการสื่อสาร 2-3 ภาษา สารสนเทศ
และรู้เท่าทันสื่อ (Communication, Information and Media Literacy) 6) ทักษะด้านคอมพิวเตอร์
และเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร (Computing and Media Literacy) 7) ทักษะอาชีพ และ
ทักษะการเรียนรู้ (Career and Learning Self-reliance) 8) ทักษะการเปลี่ยนแปลง (Change) 2Ls
ได้แก่ ทักษะการเรียนรู้ (Learning Skills) และภาวะผู้น�ำ (Leadership)
มาตรฐานและการประเมินผล
หลักสูตรและการสอน
การพัฒนาครูผู้สอน
สภาพแวดล้อมการเรียนรู้
ทักษะชีวิตและกา
รทำำงาน
ทักษะการเรียนรู้และนวัตกรรม
ทักษะ
ด้านสารสนเทศ
สื่อแ
ละเทคโนโลยี

17. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 17
จากกรอบแนวคิดเพื่อการเรียนรู้ในยุคศตวรรษที่ 21 (21st
Century Learning Framework)
มุ่งเน้นด้านความรู้สาระวิชาหลัก (Core subjects) และทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 ที่ช่วยให้ผู้เรียน
ได้เตรียมความพร้อมในหลากหลายด้าน รวมทั้งระบบสนับสนุนการเรียนรู้ ได้แก่ มาตรฐานและ
การประเมิน หลักสูตรและการสอน การพัฒนาครูผู้สอน สภาพแวดล้อมที่เหมาะสมต่อการเรียนในยุค
ศตวรรษที่ 21 โดยการเรียนรู้ในยุคศตวรรษที่ 21 ดังกล่าวต้องก้าวข้าม “สาระวิชา” ไปสู่การเรียนรู้
“ทักษะในยุคศตวรรษที่ 21” (21st
Century skills) ซึ่งครูผู้สอนเป็นผู้สอนไม่ได้ แต่ต้องให้ผู้เรียนเป็น
ผู้เรียนรู้ด้วยตนเอง โดยครูผู้สอนออกแบบการเรียนรู้ ฝึกฝนให้ตนเองเป็นโค้ช (Coach) และอ�ำนวยความ
สะดวก (Facilitator) ในการเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐาน (Problem-Based Learning: PBL) ของผู้เรียน
ซึ่งสิ่งที่เป็นตัวช่วยของครูผู้สอนในการจัดการเรียนรู้คือ ชุมชนการเรียนรู้ครูเพื่อศิษย์ (Professional
Learning Communities: PLC) เกิดการรวมตัวของครูผู้สอนเพื่อแลกเปลี่ยนประสบการณ์การ
ท�ำหน้าที่ของครูผู้สอนแต่ละคน
ส�ำหรับวิชาสังคมศึกษากับการพัฒนาผู้เรียนให้มีทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 ได้นั้น ครูผู้สอนสังคม
ศึกษาต้องมุ่งเน้นให้ผู้เรียนมีความรู้ในเนื้อหา และความเชี่ยวชาญในสาขาสังคมศึกษา โดยสร้าง
ความเข้าใจระหว่างวิชาหลักในสาระศาสนา ศีลธรรม และจริยธรรม สาระหน้าที่พลเมือง วัฒนธรรม
และการด�ำเนินชีวิต สาระเศรษฐศาสตร์ สาระประวัติศาสตร์ และสาระภูมิศาสตร์ เช่นเดียวกับ
รูปแบบสหวิทยาการในยุคศตวรรษที่ 21 เน้นความเข้าใจอย่างลึกซึ้งมากกว่าความรู้แบบผิวเผิน จาก
การระดมสมองเป็นกลุ่มของผู้เรียนกับข้อมูล และการเผชิญกับสถานการณ์หลากหลายในโลกแห่ง
ความเป็นจริง เนื่องจากผู้เรียนต้องเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่พร้อมท�ำงานร่วมกับผู้อื่นในสังคม หากประสบ
กับปัญหาหรืออุปสรรค ผู้เรียนสามารถแก้ปัญหาที่มีได้ อีกทั้งค�ำนึงถึงการประเมินด้านทักษะใน
ยุคศตวรรษที่ 21 ที่สอดคล้องกับความสมดุลของการประเมินรวม ทั้งด้านการทดสอบมาตรฐานที่มี
คุณภาพสูงพร้อมกับการประเมินผลในชั้นเรียนทั้งคุณภาพและปริมาณ ได้แก่ ด้านความรู้เพื่อทราบ
ว่าผู้เรียนเข้าใจบทเรียนหรือไม่อย่างไร ด้านทักษะเพื่อทราบว่าผู้เรียนปฏิบัติได้จริงหรือไม่อย่างไร และ
ด้านเจตคติเพื่อทราบว่าผู้เรียนมีความสุขหรือไม่อย่างไร รวมถึงควรเน้นการปฏิบัติงานและการประเมิน
การใช้เทคโนโลยีให้มีความสมดุล เป็นต้น เพื่อให้ผู้เรียนสามารถต่อยอดการศึกษาและการท�ำงาน
ในชีวิตประจ�ำวันต่อไป
นอกจากนี้ หลักสูตรและการสอนสังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21 ต้องมุ่งเน้นให้ครูผู้สอน
สังคมศึกษารู้จักน�ำนวัตกรรมที่สามารถบูรณาการการใช้เทคโนโลยี และส่งเสริมทักษะการคิดขั้น
สูง สนับสนุนให้รวมทรัพยากรของชุมชน ภูมิปัญญาชาวบ้าน แหล่งเรียนรู้นอกห้องเรียน ตลอดจน
การพัฒนามืออาชีพไปสู่​​การปฏิบัติในชั้นเรียน จากการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ที่มุ่งเน้นการท�ำโครงการ

18. 18 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
หรือโครงงาน กระตุ้นความคิดด้วยการอภิปราย การเสวนา การอธิบายเรื่องราว การเรียนรู้นอกห้องเรียน
ฯลฯ ที่สะท้อนถึงการมีความรู้ความเข้าใจในวิชาสังคมศึกษาโดยแท้จริง ซึ่งครูผู้สอนมีส่วนพัฒนา
ความสามารถให้ผู้เรียนค้นพบความถนัด ความสามารถของตนเองผ่านการสังเกต สัมภาษณ์ สอบถาม
ผู้เรียนและผู้ปกครอง การให้รายงานตนเอง เพื่อให้ทราบจุดแข็งและจุดอ่อนในการพัฒนาและส่งเสริม
ศักยภาพในอนาคต รวมทั้งครูผู้สอนต้องเลือกใช้กลยุทธ์ เทคนิคต่าง ๆ ที่มีความหลากหลายและ
สร้างสภาพแวดล้อมที่สนับสนุนความแตกต่างเหล่านั้น ส่งเสริมผู้เรียนให้รู้จักแลกเปลี่ยนความรู้ระหว่าง
ชุมชน โดยใช้รูปแบบความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันและความยั่งยืนของการพัฒนาวิชาชีพต่าง ๆ
ดังนั้นการจัดสภาพแวดล้อมการเรียนรู้วิชาสังคมศึกษา ครูผู้สอนต้องสร้างการเรียนรู้วิธี
ปฏิบัติที่สนับสนุนความต้องการของมนุษย์ และสภาพแวดล้อมทางกายภาพที่จะสนับสนุนการจัดการ
เรียนรู้ด้วยทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 โดยสนับสนุนการเรียนรู้ชุมชนมืออาชีพที่ช่วยให้การศึกษาเพื่อ
การท�ำงานร่วมกัน แบ่งปันแนวทางปฏิบัติที่ดีและบูรณาการทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 ในการปฏิบัติ
ในชั้นเรียน ช่วยให้ผู้เรียนได้เรียนรู้ในงานที่เกี่ยวข้องในโลกยุคศตวรรษที่ 21 แวดล้อมจริง เช่น การเน้น
ให้ลงมือปฏิบัติด้วยตนเอง เรียนรู้การใช้เครื่องมือเทคโนโลยีและทรัพยากรอย่างมีคุณภาพ รู้จักการ
ท�ำงานส�ำหรับการเรียนรู้เป็นกลุ่มและรายบุคคล สนับสนุนการติดต่อกับชุมชนและการมีส่วนระหว่าง
ต่างชาติในการเรียนรู้โดยตรงและออนไลน์ ฯลฯ การเตรียมความพร้อมให้ผู้เรียนในยุคศตวรรษที่ 21
อาศัยการท�ำงานอย่างมีประสิทธิภาพ โดยการมีวิสัยทัศน์ พันธกิจและเป้าหมายที่ชัดเจน ผู้เรียน
ต้องมีความรู้ที่จ�ำเป็นในการใช้ชีวิตและท�ำงานอย่างมีประสิทธิภาพ มีความรู้และทักษะเพื่อให้สามารถ
ใช้ชีวิตการท�ำงาน ด�ำรงชีพอยู่ได้กับภาวะเศรษฐกิจในสังคมโลกปัจจุบันการเรียนรู้ในยุคศตวรรษที่ 21
สรุปได้ว่า ทักษะสังคมศึกษาในการน�ำมาจัดกระบวนการเรียนรู้ของผู้เรียนสามารถน�ำมา
ก�ำหนดเป็นแนวทางการจัดการเรียนรู้สังคมศึกษากับทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 ของผู้เรียนดังนี้

19. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 19
ตารางที่ 3 แนวทางการจัดการเรียนรู้สังคมศึกษากับทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 ของผู้เรียน
สาระสังคมศึกษา ทักษะในยุคศตวรรษที่ 21
ของผู้เรียน
คุณลักษณะ/ทักษะของ
ผู้เรียนที่จำ�เป็น
ศาสนา ศีลธรรม
จริยธรรม
ทักษะความยืดหยุ่นและการปรับตัว
(Flexibility and Adaptability)
ทักษะริเริ่มและชี้นำ�ตนเอง
(Initiative and Self-Direction)
- ทักษะชีวิตและสร้างจริยธรรมและ
ทัศนคติที่ดี
- เห็นคุณค่าและมีความรับผิดชอบ
ต่อสังคม
- ตระหนักในการอยู่ร่วมกันอย่างมี
ความสุข
- เข้าใจในหลักศาสนาที่แตกต่างจาก
ตนเอง
หน้าที่พลเมือง
วัฒนธรรม และ
การดำ�เนินชีวิตใน
สังคม
ทักษะการสื่อสารและความรวมกลุ่ม
(Communication and Collection)
ทักษะภาวะผู้นำ�และความรับผิดชอบ
(Leadership and Responsibility)
- ทักษะในการใช้ชีวิตและรักการเรียนรู้
- ทักษะในการสื่อสาร
- ทักษะในการมีปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่น
และการทำ�งานร่วมกับผู้อื่น
- ทักษะในการความคิดสร้างสรรค์
- กล้าแสดงออก และมีภาวะความ
เป็นผู้นำ�
- มีเจตคติที่ดี มีจิตสำ�นึก มีทัศนคติและ
ความรับผิดชอบต่อหน้าที่ที่ได้รับ
มอบหมาย
เศรษฐศาสตร์ ทักษะชีวิตและอาชีพ
(Life and Career Skill)
ทักษะความร่วมมือ (Collaboration)
ทักษะความสามารถในการผลิตและ
พันธะรับผิดชอบ
(Productivity and Accountability)
- ทักษะในการเรียนรู้ด้วยตนเองอย่าง
ต่อเนื่อง
- มีความรู้และทักษะอาชีพที่
เหมาะสมลึกซึ้งได้
- มีความสามารถในการสร้างสรรค์
มูลค่าเพิ่ม (Value-creation)

20. 20 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
สาระสังคมศึกษา ทักษะในยุคศตวรรษที่ 21
ของผู้เรียน
คุณลักษณะ/ทักษะของ
ผู้เรียนที่จำ�เป็น
- มีความสามารถในการใช้ภาษาเพื่อ
การสื่อสาร
-มีทักษะในการปฏิบัติงานกับเทคโนโลยี
ชั้นสูง
ประวัติศาสตร์ ทักษะความคิดเชิงวิพากษ์และ
การแก้ปัญหา
(Critical Thinking and Problem
Solving)
ทักษะทางสังคมและข้ามวัฒนธรรม
(Social and Cross-Cultural Skills)
- มีทักษะความเป็นกลาง
- มีความคิดที่เป็นประวัติศาสตร์
- มีความเป็นระเบียบในการจัดเก็บ
และบันทึกข้อมูล (ตามกระบวนการ
ทางวิทยาศาสตร์)
- มีลำ�ดับการทำ�งานที่เป็นตรรกะ
- มีความซื่อสัตย์ในการแสวงหา
ข้อเท็จจริง
- มีความระมัดระวังในการใช้หลักฐาน
- มีทักษะการสังเกต ทดลอง วิเคราะห์
สังเคราะห์ ตรวจสอบ ประเมินค่า
อย่างเป็นระบบ
ภูมิศาสตร์ ทักษะการสร้างสรรค์และนวัตกรรม
(Creativity and innovation)
ทักษะสารสนเทศ สื่อ และเทคโนโลยี
(Information,MediaandTechnology
Skills)
- มีทักษะวิชาความรู้รอบตัว
- มีทักษะและความสามารถเรียนรู้
ได้ด้วยตนเอง ก้าวทันเหตุการณ์
ปัจจุบัน และความเปลี่ยนแปลงของ
เทคโนโลยี
- มีทักษะทางภูมิศาสตร์และเทคโนโลยี
สารสนเทศ
- มีทักษะในการอนุรักษ์ทรัพยากร
ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
ตารางที่ 3 แนวทางการจัดการเรียนรู้สังคมศึกษากับทักษะในยุคศตวรรษที่ 21 ของผู้เรียน (ต่อ)

21. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 21
การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21 จึงไม่ได้ละทิ้งทฤษฎีการเรียนรู้ที่มีอยู่
เดิม แต่เพิ่มการเรียนรู้ผ่านเทคโนโลยี (Technology-based learning) ครอบคลุมวิธีการเรียนรู้
หลากหลายรูปแบบ ได้แก่ การเรียนรู้บนคอมพิวเตอร์ (Computer-based learning) การเรียนรู้
บนเว็บ (Web-based learning) ห้องเรียนเสมือนจริง (Virtual classrooms) ความร่วมมือดิจิทัล
(Digital collaboration) เป็นต้น ผู้เรียนสามารถเรียนรู้ผ่านสื่ออิเล็กทรอนิกส์ทุกประเภท เช่น
อินเทอร์เน็ต (Internet) อินทราเน็ต (Intranet) เอกซ์ทราเน็ต (Extranet) การถ่ายทอดผ่านดาวเทียม
(Satellite broadcast) แถบบันทึกเสียงและวีดิทัศน์ (Audio/Video Tape) โทรทัศน์ที่สามารถ
โต้ตอบกันได้ (Interactive TV) ซีดีรอม (CD-ROM) และอื่น ๆ ซึ่งครูผู้สอนสามารถถ่ายทอดเนื้อหา
บทเรียนสังคมศึกษาผ่านภาพยนตร์ แอนิเมชัน วิดีโอคลิป โปรแกรมกราฟิก หนังสือเรียน (Textbook)
สารคดี เพลง โปรแกรมประยุกต์ประจ�ำเครื่อง เช่น Microsoft word excel และ PowerPoint ไป
จนถึงโปรแกรมเฉพาะ เช่น Crocodile chemdraw หรือโปรแกรมกราฟิก เช่น Autodesk MAYA
โปรแกรมตัดต่อภาพยนตร์ Movie maker หรือ Ulead รวมไปถึงสื่อเนื้อหาอิเล็กทรอนิกส์ (Electronic
content) ต่าง ๆ ที่สามารถเข้าถึงได้ผ่านอินเทอร์เน็ต เช่น เว็บไซต์ของรายการโทรทัศน์ สมาคมวิชาชีพ
ครูผู้สอน องค์กรวิทยาศาสตร์ต่าง ๆ
นอกจากนี้ ครูผู้สอนสังคมศึกษาสามารถสร้างเครือข่ายสังคมออนไลน์ (Online social
network) เพื่อติดตามความก้าวหน้าในการเรียนรู้ของผู้เรียน เช่น Facebook Instagram Twitter หรือ
Application Software อื่น ๆ การใช้เครื่องมือค้นหาบนเว็บ (Search engine) การโต้ตอบผ่านกระดาน
สนทนา (Web board) การเขียนบล็อก (Blog) การโต้ตอบโดยใช้วีดิทัศน์ เช่น Youtube.com ฯลฯ
ทั้งนี้ ครูผู้สอนต้องศึกษาและฝึกฝนการใช้เทคโนโลยี การสร้างสื่อและสร้างบริบท (Context) หรือ
อรรถบท (Theme) ของบทเรียน โดยสิ่งที่ครูผู้สอนต้องรู้มี 2 ประการ คือ (1) การรู้และเข้าใจศักยภาพ
ของทรัพยากรที่โรงเรียนมี เช่น ครูผู้สอนต้องรู้ว่าในโรงเรียนมีอะไรที่สามารถใช้เป็นประโยชน์ในการจัด
การเรียนรู้โดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศได้ โดยปกติสิ่งที่โรงเรียนมีคือ ห้องคอมพิวเตอร์ ห้องโสตทัศนศึกษา
ห้องเรียนที่มีเครื่องฉายโพรเจกเตอร์ คอมพิวเตอร์แบบตั้งโต๊ะ หรือแบบโน้ตบุ๊ก รวมไปถึงระบบ
ขยายเสียง (2) ครูผู้สอนต้องมีความรู้ด้านเทคโนโลยีที่สามารถน�ำมาใช้ในการจัดการเรียนรู้ รวมไป
ถึงข่าวสารข้อมูลต่าง ๆ โปรแกรมประยุกต์ที่เป็นประโยชน์ในการจัดการเรียนรู้ สื่อ ภาพ และเสียง
วีดิทัศน์ ข่าวและประเด็นที่เป็นที่สนใจ ฯลฯ เทคโนโลยีที่ครูผู้สอนสามารถน�ำมาใช้ในการจัด
การเรียนรู้ เพื่อส่งเสริมให้ผู้เรียนเกิดการเปลี่ยนแปลงแนวคิดมีจ�ำนวนมาก และครูผู้สอนสามารถ
เลือกใช้ได้ตามความถนัดหรือความสนใจ

22. 22 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21 สามารถน�ำมาก�ำหนดกลยุทธ์ในการจัด
การเรียนรู้และกระบวนการที่ใช้ เพื่อเสริมสร้างการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21 ได้ดังนี้
ตารางที่ 4 กลยุทธ์ในการจัดการเรียนรู้และกระบวนการที่ใช้ เพื่อเสริมสร้างการเรียนรู้สังคมศึกษาใน
ยุคศตวรรษที่ 21
สาระสังคมศึกษา/
แนวการจัด
การเรียนรู้
ความรู้ ทักษะ และ
คุณลักษณะอันพึงประสงค์
ในยุคศตวรรษที่ 21
กลยุทธ์ในการจัดการเรียนรู้
เพื่อเสริมสร้างการเรียนรู้
สังคมศึกษา
ศาสนา ศีลธรรม
จริยธรรม
(การเรียนรู้ใช้ปัญหา
เป็นฐาน)
- Ethic person
(บุคคลที่มีคุณธรรมจริยธรรม)
- Reasoning ability
(ความสามารถในการใช้
เหตุผล)
- การเป็นแบบอย่าง : การจัดการเรียนรู้แบบ
สอดแทรกกระบวนการสร้างค่านิยมกระบวนการ
สร้างความตระหนัก และกระบวนการสร้าง
เจตคติ
- กระบวนการใช้เหตุผลแบบนิรนัยและอุปนัย
กระบวนการคาดคะเนคำ�ตอบ : กระบวนการ
ใช้เหตุผลแบบอุปมาอุปไมย และกระบวนการ
ใช้เหตุผลเชิงจริยธรรม
หน้าที่พลเมือง
วัฒนธรรม และ
การดำ�เนินชีวิตใน
สังคม
(การจัดการเรียนรู้เน้น
ผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง)
-Creativeproblemsolving
skills
(ทักษะแก้ปัญหาอย่างสร้าง
สรรค์)
- Collaborative skills
(ทักษะการทำ�งานอย่างร่วม
พลัง)
- Communicative skills
(ทักษะการสื่อสาร)
- กระบวนการคิดสร้างสรรค์ : กระบวนการวิจัย
การจัดการเรียนรู้เสริมสร้างการคิดสร้างสรรค์
- กระบวนการกลุ่ม : กระบวนการกลุ่มสัมพันธ์
และการเรียนรู้เป็นทีม
- กระบวนการเดียวกับการพัฒนา

23. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 23
สาระสังคมศึกษา/
แนวการจัด
การเรียนรู้
ความรู้ ทักษะ และ
คุณลักษณะอันพึงประสงค์
ในยุคศตวรรษที่ 21
กลยุทธ์ในการจัดการเรียนรู้
เพื่อเสริมสร้างการเรียนรู้
สังคมศึกษา
เศรษฐศาสตร์
การเรียนรู้ใช้
(สถานการณ์จำ�ลอง
เป็นฐาน)
- Numeracy (การรู้เรื่อง
จำ�นวน)
- Career and life skills
(ทักษะอาชีพและทักษะ
การใช้ชีวิต)
- กระบวนการจัดกระทำ�ข้อมูล : กระบวนการ
วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณ : กระบวนการแก้
ปัญหาโจทย์เลขและโจทย์วิทยาศาสตร์
- การจัดการเรียนรู้เสริมสร้างความสามารถ
ประกอบอาชีพ : กระบวนการแสวงหาความ
รู้ตลอดชีวิต; กระบวนการทำ�งานร่วมกัน :
กระบวนการแก้ปัญหาความขัดแย้ง
ประวัติศาสตร์
(การเรียนรู้ใช้ประเด็น
สังคมเชื่อมโยง
วิทยาศาสตร์เป็นฐาน)
- Literacy (การรู้หนังสือ)
- Critical thinking skills
(ทักษะการคิดอย่างมี
วิจารณญาณ)
- กระบวนการเรียนภาษา : กระบวนการอ่าน
กระบวนการฟัง กระบวนการพูด กระบวนการ
เขียน กระบวนการสื่อความหมายข้อมูล และ
กระบวนการนำ�เสนอด้วยวาจา
- กระบวนการคิดอย่างมีวิจารณญาณ
ภูมิศาสตร์
(การเรียนรู้ใช้
โครงงานเป็นฐาน)
- Electronic person
(บุคคลที่มีความสามารถ
ด้านอิเล็กทรอนิกส์)
- Computing skills
(ทักษะการใช้คอมพิวเตอร์)
- Cross cultural skills
(ทักษะการใช้ชีวิตในวัฒนธรรม
ข้ามชาติ)
- ICT-based learning กระบวนการเทคโนโลยี
: กระบวนการสืบค้นข้อมูลจากคอมพิวเตอร์
- ใช้กระบวนการเดียวกับการสร้างสมรรถนะ
การใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ
- กระบวนการเสริมสร้างวัฒนธรรมระดับ
ท้องถิ่น ชาติ อาเซียน และระดับโลก
ตารางที่ 4 กลยุทธ์ในการจัดการเรียนรู้และกระบวนการที่ใช้ เพื่อเสริมสร้างการเรียนรู้สังคมศึกษาใน
ยุคศตวรรษที่ 21 (ต่อ)

24. 24 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
การจัดการศึกษาในรายวิชาสังคมศึกษาครบทั้ง 5 กลุ่มสาระการเรียนรู้ เพื่อส่งเสริมคุณลักษณะ
และทักษะของผู้เรียนและคนไทยในยุคศตวรรษที่ 21 เน้นองค์ประกอบที่ส�ำคัญคือ ส่งเสริมให้ผู้เรียนมี
ความรู้พื้นฐานทั้งความรู้ (Knowledge) ทักษะกระบวนการ (Process) และคุณลักษณะอันพึงประสงค์
(Attribute) ตลอดจนมีคุณธรรมที่ดีงามในการพัฒนาตนเอง สังคม ประเทศชาติต่อไปในอนาคต
นอกจากนี้ การพัฒนาการเรียนรู้ต้องท�ำให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ที่แท้จริง โดยการปฏิบัติและสร้าง
องค์ความรู้ได้ด้วยตนเองเป็นหลัก จึงท�ำให้การเรียนรู้นั้นคงทนได้ อย่างไรก็ตาม การพัฒนากระบวนการ
จัดการเรียนรู้ของครูผู้สอนเป็นสิ่งจ�ำเป็น ครูผู้สอนต้องจัดการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับสภาพสังคมปัจจุบัน
และเงื่อนไขการเรียนรู้ของผู้เรียนที่เปลี่ยนแปลงอย่างสม�่ำเสมอ
6. คุณลักษณะคนไทยที่คาดหวังในยุคศตวรรษที่ 21
ส�ำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ (2552 : 76) ได้ก�ำหนดเป้าหมาย
คุณลักษณะของคนไทยที่มีความรู้ ทักษะ อุปนิสัย ที่ควรพัฒนาพลเมืองให้เหมาะสมเพื่ออยู่ในโลก
ยุคศตวรรษที่ 21 ไว้ดังนี้
1. การมีความรู้พื้นฐานที่จ�ำเป็นในการเรียนรู้ต่อด้วยตนเอง อ่าน เขียน เลขคณิต คอมพิวเตอร์
เศรษฐกิจ สังคม จิตวิทยา วิทยาศาสตร์ สิ่งแวดล้อม รู้จักวิธีการเรียนรู้ คิดวิเคราะห์เป็น รู้จักวิธีการ
ค้นคว้าวิจัยอย่างเป็นวิทยาศาสตร์ มีจิตใจใฝ่รู้ ชอบอ่าน ค้นคว้าอยากพิสูจน์ อยากทดลอง
2. คิดอย่างวิพากษ์วิจารณ์ คิดอย่างเป็นระบบ รู้จักตั้งค�ำถามที่ถูกต้อง เพื่อก้าวไปขั้นตอน
ต่อไปได้ มีทักษะในการแก้ไขปัญหา เรื่องการท่องจ�ำความรู้จ�ำเป็นแค่บางเรื่อง ในยุคนี้เราสามารถ
ค้นหาข้อมูลความรู้ได้ง่ายกว่ายุคก่อนมาก ที่ส�ำคัญกว่าคือ รู้จักเลือกจับประเด็นตีความข้อมูลความรู้
เพื่อเอาไปประยุกต์ใช้งานในโลกจริงได้อย่างไร
3. มีความคิดประดิษฐ์ สร้างสรรค์ มีจินตนาการ เปิดใจกว้าง คิดนอกกรอบ
4. รู้จักตนเอง รู้จักดูแลพัฒนาตนเอง ทั้งในเรื่องสุขภาพกาย สุขภาพใจ และในแง่การมี
สัมพันธ์ที่ดีกับคนอื่น ๆ ในสังคม รู้จักพัฒนาวินัยในตนเอง พัฒนาภาวะผู้น�ำ
5. รู้จักการร่วมมือ การท�ำงานเป็นทีมได้ดี รู้จักรับฟัง สื่อสาร ใจกว้าง มีวุฒิภาวะในการติดต่อ
กับคนอื่น เพื่อท�ำงานเป็นกลุ่ม องค์กร ได้อย่างมีประสิทธิภาพเพิ่มขึ้น รวมทั้งพัฒนาตนเองได้มากขึ้น
รู้จักการบริหารจัดการความขัดแย้ง การต่อรองอย่างสร้างสรรค์ เพื่อประโยชน์ร่วมกันของส่วนรวมใน
ระยะยาว
6. รู้จักชุมชน ประเทศ และโลก มีจิตส�ำนึกเป็นพลเมืองในสังคมประชาธิปไตย รับผิดชอบ
ใจกว้าง ให้เกียรติผู้อื่น เคารพความหลากหลายทางวัฒนธรรม เข้าใจถึงความร่วมมือ พึ่งพา
อาศัยกัน เพื่อประโยชน์ของส่วนรวม รวมทั้งเรื่องการอนุรักษ์ และฟื้นฟูธรรมชาติหรือระบบนิเวศ

25. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 25
7. การมีความซื่อตรง เป็นตัวของตัวเอง เข้าใจโลกที่เป็นจริงว่า ความเป็นธรรมและ
จริยธรรมส�ำคัญจ�ำเป็นส�ำหรับส่วนรวม เพราะถ้าส่วนรวมดี มีสุข เราแต่ละคนถึงอยู่ดี มีสุข ได้อย่าง
แท้จริง
คณะรักษาความสงบแห่งชาติ (2557) ได้ก�ำหนดค่านิยมหลักของคนไทย 12 ประการ
ซึ่งอาจพิจารณาได้ว่าเป็นอุดมการณ์ของชาติดังรายละเอียดต่อไปนี้
1. มีความรักชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์
2. ซื่อสัตย์ เสียสละ อดทน มีอุดมการณ์ในสิ่งที่ดีงามเพื่อส่วนรวม
3. กตัญญูต่อพ่อแม่ ผู้ปกครอง ครูผู้สอนบาอาจารย์
4. ใฝ่หาความรู้ หมั่นศึกษาเล่าเรียนทั้งทางตรงและทางอ้อม
5. รักษาวัฒนธรรมประเพณีไทยอันงดงาม
6. มีศีลธรรม รักษาความสัตย์ หวังดีต่อผู้อื่น เผื่อแผ่และแบ่งปัน
7. เข้าใจเรียนรู้การเป็นประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขที่ถูกต้อง
8. มีระเบียบวินัย เคารพกฎหมาย ผู้น้อยรู้จักการเคารพผู้ใหญ่
9. มีสติรู้ตัว รู้คิด รู้ท�ำ รู้ปฏิบัติตามพระราชด�ำรัสของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหา
ภูมิพลอดุลยเดช (รัชกาลที่ 9)
10. รู้จักด�ำรงตนอยู่โดยใช้หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงตามพระราชด�ำรัสของพระบาท
สมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช (รัชกาลที่ 9) รู้จักอดออมไว้ใช้เมื่อยามจ�ำเป็น มีไว้พอกิน
พอใช้ ถ้าเหลือก็แจกจ่ายจ�ำหน่าย และพร้อมขยายกิจการเมื่อมีความพร้อม เมื่อมีภูมิคุ้มกันที่ดี
11. มีความเข้มแข็งทั้งร่างกายและจิตใจ ไม่ยอมแพ้ต่ออ�ำนาจฝ่ายต�่ำหรือกิเลส มีความ
ละอายเกรงกลัวต่อบาปตามหลักของศาสนา
12. ค�ำนึงถึงผลประโยชน์ของส่วนรวมและของชาติมากกว่าผลประโยชน์ของตนเอง
จากทักษะเพื่อการด�ำรงชีวิตในยุคศตวรรษที่ 21 เห็นได้ว่า เป็นยุคแห่งการเปลี่ยนผ่าน
จากสังคม เศรษฐกิจ วัฒนธรรมแบบดั้งเดิมและเน้นความพอเพียง สู่สังคมแห่งสารสนเทศ เศรษฐกิจ
บนฐานความรู้ สังคมข้ามวัฒนธรรม เน้นการบริโภคและวัตถุนิยม การเปลี่ยนแปลงส่งผลถึง
ด้านการศึกษาเรียนรู้ของผู้คนในสังคม ในฐานะครูผู้สอนสังคมศึกษา จึงมีความจ�ำเป็นอย่างยิ่งในการปรับ
รูปแบบการเรียนและเปลี่ยนรูปแบบการจัดการเรียนรู้ เพื่อให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
มีความสุขในการเรียนรู้ และกลายเป็นผู้ใฝ่รู้ตลอดชีวิต สามารถน�ำมาประยุกต์ใช้ให้สอดคล้องกับ
ทักษะทางสังคมศึกษาเพื่อน�ำมาจัดกระบวนการเรียนรู้ของผู้เรียนได้ดังนี้

26. 26 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
1. ความรับผิดชอบและพึ่งพาตนเองในการเรียนรู้ (Autonomous learning) คือ ผู้เรียน
สามารถรู้จักวางแผนการเรียนรู้ของตนเอง จากการตั้งเป้าหมายและรู้จักค้นหาวิธีการในการไปถึง
เป้าหมายนั้น ตลอดจนมีวินัยในการเรียนรู้และพึ่งพาตนเองในสถานการณ์ที่หลากหลาย
2. ทักษะด้านการคิด (Thinking skills) คือ ผู้เรียนสามารถฝึกฝนทักษะการคิดอย่างมี
ระบบ เช่น การพัฒนาทักษะการคิดอย่างสร้างสรรค์ การคิดวิเคราะห์ การคิดไตร่ตรอง รวมทั้ง
ทักษะในการคิดแก้ปัญหา ฯลฯ เพื่อค้นพบการเรียนรู้ด้วยตนเองจากการทดลองปฏิบัติ
3. ทักษะในการท�ำงานร่วมกับผู้อื่นอย่างมีประสิทธิภาพ (Effective collaborators) คือ
ผู้เรียนสามารถประสานงานกับผู้อื่นได้ มีทักษะของการเป็นผู้น�ำและเป็นผู้ตามที่ดี สามารถสื่อสาร
กับผู้อื่นในการด�ำเนินงาน ตลอดจนมีทักษะในการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม โดยอาศัยทักษะพื้นฐานด้าน
การสื่อสารในการท�ำงาน
4. ทักษะในการสืบเสาะค้นหา (Enquirers) คือ ผู้เรียนมีคุณลักษณะของการเป็น
นักส�ำรวจ ศึกษา ค้นคว้า ทดลอง พิสูจน์ รวมทั้งสืบค้นเพื่อการศึกษาค้นคว้า ความรู้ ข้อมูล สารสนเทศ
ที่ทันสมัย ดังนั้นผู้เรียนต้องมีทักษะในการเลือกสรร/คัดกรองสารสนเทศที่เหมาะสม เพื่อน�ำมาใช้
ในการตัดสินใจ
5. ทักษะพื้นฐานด้านไอซีที (ICT skills) คือ ผู้เรียนทักษะพื้นฐานในด้านการใช้โปรแกรม
คอมพิวเตอร์ปฏิบัติการ ดังนั้นผู้เรียนต้องมีทักษะในการสืบค้น ทักษะในด้านการใช้เครื่องมือติดต่อ
สื่อสารผ่าน ICT และ/หรือทักษะในการเลือกใช้ซอฟต์แวร์ที่เหมาะสมในการปฏิบัติงาน
ทักษะสังคมศึกษาในการน�ำมาจัดกระบวนการเรียนรู้ของผู้เรียนข้างต้น เป็นแนวทาง
การจัดการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ คือเน้นผู้เรียนเป็นส�ำคัญ มุ่งเน้นการเรียนรู้ความคิดรวบยอดหลัก
และเน้นการบูรณาการที่เห็นความสัมพันธ์ของสรรพสิ่งที่ต้องพึ่งพาอาศัยกัน โดยสร้างส�ำนึก
ความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมร่วมกันเป็นปัจจัยหลัก ซึ่งครูผู้สอนสามารถก�ำหนดเป็น
แนวทางทักษะทางสังคมศึกษาสามารถสรุปได้ดังนี้
1. การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษา เพื่อพัฒนาทักษะทางปัญญา โดยอาศัยการคิดวิเคราะห์
คิดวิจารณญาณ คิดสร้างสรรค์ การเชื่อมโยงด้วยหลักการและเหตุผล มีทักษะในการประเมิน
การตัดสินใจ และแก้ปัญหาในการใช้ทักษะการเรียนรู้ด้วยกระบวนการกลุ่มเป็นหลัก
2. การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษา เพื่อพัฒนาทักษะทางสังคม มุ่งเน้นทักษะที่ผู้เรียนได้มี
ปฏิสัมพันธ์ร่วมกับผู้อื่น มีทักษะในการสื่อสารหรือการสื่อความหมายข้อมูล สามารถมีทักษะในการ
แสดงความคิดเห็นและการน�ำเสนอผลงานที่สร้างสรรค์ ตลอดจนใช้ทักษะกระบวนการท�ำงาน ทักษะ
ความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ ทักษะการจัดการ ทักษะการท�ำงานร่วมกับผู้อื่น ทักษะกระบวนการแก้ปัญหา
ส่วนรวมเป็นหลัก

27. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 27
3. การจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาเจตพิสัยและคุณลักษณะ โดยเน้นทักษะที่ครอบคลุมใน
เรื่องการพัฒนาค่านิยม เจตคติ ความสนใจ ความซาบซึ้งต่อสิ่งต่าง ๆ โดยมุ่งเน้นการฝึกฝนอุปนิสัย
และความประพฤติของตน โดยอยู่บนพื้นฐานของคุณธรรม จริยธรรมที่เกี่ยวกับความเสมอภาค
ความยุติธรรม เสรีภาพ หรือสอดแทรกเจตคติที่ดีต่อกลุ่มคนที่ต่างเชื้อชาติ ต่างศาสนา ต่างสถาบัน
และต่างภูมิภาคเป็นหลัก
สรุปความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา
สังคมศึกษาเป็นวิชาที่ช่วยให้ผู้เรียนมีความรู้ ทักษะ และเจตคติที่ดีว่ามนุษย์ด�ำรงชีวิต
อย่างไร ทั้งในฐานะปัจเจกบุคคลและการอยู่ร่วมกันในสังคม โดยครูผู้สอนควรส่งเสริมให้ผู้เรียนรู้จัก
เรียนรู้ได้ด้วยตนเอง เรียนในเรื่องที่สอดคล้องกับความสามารถและความต้องการของตนเอง และได้
พัฒนาศักยภาพของตนเองอย่างเต็มที่ ซึ่งครูผู้สอนสังคมศึกษาสามารถจัดการเรียนรู้ที่ไม่ควรจ�ำกัด
เพียงแต่ในห้องเรียนเท่านั้น แต่ควรถือว่ากิจกรรมนอกห้องเรียนและกิจกรรมในชุมชนเป็นสื่อการสอน
สังคมศึกษา ช่วยให้การเรียนวิชาสังคมศึกษาสนุกสนาน อีกทั้งสื่อการจัดการเรียนรู้สังคมศึกษามีส่วน
ส�ำคัญต่อการจัดกิจกรรม เพื่อท�ำให้การเรียนรู้หรือการเรียนการสอนบรรลุผลส�ำเร็จตามวัตถุประสงค์
หรือจุดมุ่งหมายที่วางไว้ได้ ซึ่งได้กล่าวในบทต่อไป

28. 28 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
บรรณานุกรม
กระทรวงศึกษาธิการ. (2545). คู่มือการจัดการสาระการเรียนรู้กลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา
ศาสนา และวัฒนธรรม ตามหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2544. กรุงเทพฯ :
องค์การรับส่งสินค้าและพัสดุภัณฑ์ (ร.ส.พ.).
________. (2552). ตัวชี้วัดและสาระแกนกลางกลุ่มสาระเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม
ตามหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์
การเกษตรแห่งประเทศไทย.
จรูญ คูณมี. (2520). การสอนวิชาสังคมศึกษา. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ประสานการพิมพ์.
จ�ำนงค์ อดิวัฒนสิทธิ์. (2545). สังคมวิทยาตามแนวพุทธศาสตร์. กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยมหาจุฬา-
ลงกรณราชวิทยาลัย, ส�ำนักอธิการบดี.
บันลือ พฤกษะวัน. (2519). การประถมศึกษา. กรุงเทพฯ : ไทยวัฒนาพานิช.
บุญนาค ตีวกุล. (2532). แนวทางการสอนวิชาสังคมศึกษา. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยศิลปากร.
ประนอม เดชชัย. (2536). เสริมทักษะการเรียนการสอนวิชาสังคมศึกษา. กรุงเทพฯ : ภาควิชา
มัธยมศึกษา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
ปาริชาต โชคพิพัฒน์. (2538). การเปรียบเทียบทักษะทางสังคมของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ที่
ได้รับการฝึกโดยชุดกิจกรรมฝึกทักษะทางสังคม การฝึกตามโครงการ และการฝึกตาม
คู่มือครูผู้สอน. ปริญญานิพนธ์ กศ.ม. (การมัธยมศึกษา). กรุงเทพฯ : บัณฑิตวิทยาลัย
มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร. (อัดส�ำเนา)
พนัส หัสนาคินทร. (2518). เอกสารประกอบค�ำบรรยายเรื่องวิธีสอนสังคมศึกษา. พิษณุโลก :
มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ พิษณุโลก.
ไพโรจน์ กลิ่นกุหลาบ. (2542). การนิเทศการศึกษา : ทฤษฎีและการปฏิบัติ. กรุงเทพฯ : ภาควิชาการ
บริหารการศึกษา คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ.
ราชบัณฑิตยสถาน. (2524). พจนานุกรมศัพท์สังคมวิทยา อังกฤษ-ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน.
กรุงเทพฯ : ราชบัณฑิตยสถาน.
________. (2546). พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒. กรุงเทพฯ : นานมีบุ๊คส
พับลิเคชั่นส์.
วนิดา เดี่ยวพานิช. (2537). ผลของการฝึกทักษะทางสังคมที่มีต่อการสื่อสารกับผู้ป่วยของนักศึกษา
พยาบาลชั้นปีที่ 2. วิทยาลัยพยาบาล สภากาชาดไทย. ปริญญานิพนธ์ กศ.ม. (จิตวิทยา

29. ความรู้ทั่วไปของวิชาสังคมศึกษา 29
การศึกษา). กรุงเทพฯ : บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร.
(อัดส�ำเนา)
วรพจน์ วงศ์กิจรุ่งเรือง และอธิป จิตตฤกษ์. (2554). ทักษะแห่งอนาคตใหม่ : การศึกษาเพื่อศตวรรษ
ที่ 21-21st
Century Skills : Rethinking How Students Learn. กรุงเทพฯ : โอเพ่นเวิลด์.
วิจารณ์ พานิช. (2555). วิถีสร้างการเรียนรู้เพื่อศิษย์ในศตวรรษที่ 21. กรุงเทพฯ : มูลนิธิสดศรี-
สฤษดิ์วงศ์.
________. (2556). การสร้างการเรียนรู้สู่ศตวรรษที่ 21. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ ส. เจริญการพิมพ์.
วิชัย ตันศิริ. (2547). โฉมหน้าการศึกษาไทยในอนาคต : แนวคิดสู่การปฏิรูปในพระราชบัญญัติ
การศึกษา. พิมพ์ครั้งที่ 4. กรุงเทพฯ : ส�ำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
วิชัย วงศ์ใหญ่. (2542). กระบวนทัศน์ใหม่ : การจัดการศึกษาเพื่อพัฒนาศักยภาพของบุคคล.
กรุงเทพฯ : เอสอาร์ ปริ้นเตอร์.
วิลาสลักษณ์ ชัววัลลี. (2542). ผลของรางวัลภายนอกและการรับรู้ความสามารถของตนเองที่มี
แรงจูงใจภายในของนักเรียน. รายงานการวิจัยสถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์. กรุงเทพฯ :
สถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร.
สมโภช เอี่ยมสุภาษิต. (2540). การพัฒนาทักษะทางสังคม. เอกสารในการอบรมหลักสูตรการพัฒนา
ทักษะทางสังคม. 30 เมษายน-20 พฤษภาคม 2540 ณ โรงพยาบาลธัญญารักษ์
ปทุมธานี.
สิริวรรณ ศรีพหล. (2540). เอกสารการสอนชุดวิทยาการการสอน. พิมพ์ครั้งที่ 15. กรุงเทพฯ :
มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.
สุมน อมรวิวัฒน์. (2542). การพัฒนาการเรียนรู้ตามแนวพุทธศาสตร์ : ทักษะกระบวนการเผชิญ
สถานการณ์. นนทบุรี : โครงการกิติเมธีสาขาศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.
อุษณีย์ โพธิสุข. (2545). สร้างเด็กให้เป็นอัจฉริยะ เล่มที่ 5 : E.Q. ปัญญาหนักของมนุษยชาติ.
กรุงเทพฯ : มูลนิธิสดศรี-สฤษดิ์วงศ์.
Argyle, Michael. (1995). Social psychology at work: Essays in honour of Michael Argyle.
New York: Routledge.
David Popenoe. (1993). The Suburban Environment: Sweden and the United States.
Chicago: University of Chicago Press.
Goleman, Daniel. (1998). Working with emotional intelligence. New York: Bantam
Books.

30. 30 การจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในยุคศตวรรษที่ 21
Good, Carter V. (1973). Dictionary of Education. New York: McGraw-Hill Book,
Co., Inc.
Jarolimek, J. (1967). Social Studies in Elementary Education. New York: The
Macmillan Company.
Jarolimek. (1977). Social studies in elementary education. New York: The Macmillan.
Maxim, George W. (2010). Dynamic social studies for constructivist classrooms:
Inspiring tomorrow’s social scientists. 9th
ed. Boston: Allyn & Bacon.
McLendon, J.C. (1969). Social Studies In Secondary Education. 3rd
ed. New York:
The Macmillan Company.
Michaelis, J.U. (1968). Social Studies for Children: A Guide to Basic Instruction. 9th
ed.
Englewood Cliffs, NJ.
Parelius, Ann Parker, and Parelius, J. Robert. (1987). The sociology of education.
New Jersy: Prentice Hall.
Preston, Ralph C. (1960). Teaching in Social Studies in Elementary School. New York:
Holt Reinhart and Winston.
Riggio, Ronald E. (1986). Assessment of Basic Social Skills. Journal of Personality and
Social Psycholog 51(3): 649-660.
Schuncke, George M. (1988). Elementary social studies: Knowing, doing, caring.
New York: Macmillan.