ว่าด้วย หงส์สุมุขะผู้ภักดี พระศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภการสละชีวิตของพระอานนทเถระนั่นแล ตรัสพระธรรมเทศนานี้ ดังนี้. ความพิสดารว่า แม้ในครั้งนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวสรรเสริญคุณของพระอานนทเถระอยู่ ณ โรงธรรมสภา พระบรมศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไรหนอ? เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย ใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้ในชาติปางก่อน อานนท์ก็เคยสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่เรา เหมือนกัน แล้วทรงนำอดีตนิทานมาแสดง ดังต่อไปนี้.

1. 1
จูฬหังสชาดก
พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๑๙ [ฉบับมหาจุฬาฯ]
ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
๖. จูฬหังสชาดก (จากพระไตรปิฎก ลาดับเรื่องที่ ๕๐๒)
ว่าด้วยหงส์สุมุขะผู้ภักดีต่อพญาหงส์จูฬหังสะ
(พระโพธิสัตว์เกิดเป็นพญาหงส์ทองเมื่อจะทดลองใจหงส์สุมุขะ
จึงกล่าวว่า)
[๑๓๓] ฝูงหงส์เหล่านั้นถูกภัยคุกคาม มีความกลัวจนต้องบินหนีไป
ท่านสุมุขะผู้มีผิวพรรณเหลืองอร่ามดังทองคา
ท่านจงบินหนีไปตามความประสงค์เถิด
[๑๓๔] เราผู้เดียวติดบ่วงอยู่ หมู่ญาติทั้งหลายไม่เหลียวแล
พากันละทิ้งบินหนีไป ไยเล่ายังเหลือเจ้าอยู่แต่ตัวเดียว
[๑๓๕] ท่านสุมุขะผู้ประเสริฐโผบินไปเถอะ
เพราะความเป็นสหายไม่มีในผู้ติดบ่วงหรอก
ท่านอย่าทาความเพียรเพื่อความไม่มีทุกข์ให้เสื่อมเสียไปเลย
จงบินหนีไปตามความประสงค์เถิด
(หงส์สุมุขะเสนาบดีจับที่หลังเปือกตมกล่าวว่า)
[๑๓๖] ท้าวธตรัฏฐะ ข้าพระองค์จะไม่ละทิ้งพระองค์ไป
เพราะเหตุเพียงเท่านี้ว่า พระองค์ต้องประสบทุกข์
ข้าพระองค์จะอยู่จะตายกับพระองค์
(พญาหงส์ธตรัฏฐะกล่าวว่า)
[๑๓๗] ท่านสุมุขะ คาใดที่ท่านกล่าวออกมา
คานั้นเป็ นคาอันดีงามของอริยชน แต่เราเมื่อจะทดลองท่าน
จึงได้กล่าวคานั้นออกไปว่า จงบินหนีไปเสียเถิด
(ฝ่ายบุตรนายพรานเข้าไปหาพญาหงส์แล้วกล่าวว่า)
[๑๓๘] ท่านผู้ประเสริฐอุดมกว่าหงส์ทั้งหลาย
วิสัยปักษาทิชาชาติตัวผงาดสัญจรไปในอากาศ
ย่อมทาอากาศที่ไม่ใช่ทางให้เป็นทางบินไปได้ ท่านไม่ทราบว่ามีบ่วงแต่ที่ไกลหรือ
(พญาหงส์โพธิสัตว์กล่าวว่า)
[๑๓๙] เมื่อใดสัตว์มีความเสื่อมในขณะจะสิ้นชีวิต
เมื่อนั้นถึงจะมาใกล้ข่ายและบ่วงก็ไม่รู้
(นายพรานชื่นชมถ้อยคาของพญาหงส์ จึงสนทนากับพญาหงส์สุมุขะว่า)
[๑๔๐] ฝูงหงส์เหล่านั้นถูกภัยคุกคาม มีความกลัวจนต้องบินหนีไป
ท่านผู้มีผิวพรรณเหลืองอร่ามดังทองคา ท่านเท่านั้นยังเหลืออยู่

2. 2
[๑๔๑] นกทั้งหลายเหล่านั้นกินดื่มแล้วก็บินไป ไม่เหลียวแล
ท่านผู้เดียวเท่านั้นยังอยู่ใกล้
[๑๔๒] นกตัวนี้เป็ นอะไรกับเจ้าหนอ
พ้นไปแล้วยังเข้าไปใกล้นกตัวติดบ่วง นกทั้งหลายพากันทอดทิ้งบินหนีไป
ไยเล่ายังเหลือเจ้าอยู่แต่ตัวเดียว
(หงส์สุมุขะเสนาบดีกล่าวว่า)
[๑๔๓] นกตัวนั้นเป็นราชาของข้าพเจ้า
เป็นทั้งมิตรเป็ นทั้งเพื่อนเสมอด้วยชีวิตของข้าพเจ้า
ข้าพเจ้าจักไม่ละทิ้งท่านไปตราบจนวันตาย
(นายพรานฟังดังนั้นแล้วมีจิตเลื่อมใส คิดจะปล่อยพญาหงส์ที่ติดบ่วง
จึงกล่าวว่า)
[๑๔๔] ก็เจ้าประสงค์จะสละชีวิตเพราะเหตุแห่งเพื่อน
เรายอมปล่อยสหายของเจ้า ขอพญาหงส์จงตามเจ้าไปเถิด
(หงส์สุมุขะเสนาบดีมองดูพระโพธิสัตว์มีจิตยินดี
จึงอนุโมทนาแก่นายพรานว่า)
[๑๔๕] นายพราน วันนี้ข้าพเจ้าเห็นพญาหงส์ผู้เป็นใหญ่กว่านก
พ้นจากอันตรายแล้วย่อมร่าเริงฉันใด
ขอท่านพร้อมกับญาติทั้งหมดจงร่าเริงฉันนั้นเถิด
(พญาหงส์ทูลถามพระราชาว่า)
[๑๔๖] พระองค์ทรงพระเกษมสาราญแลหรือ
มีพระอนามัยสมบูรณ์แลหรือ รัฐสีมารุ่งเรืองแลหรือ
พระองค์ทรงอนุศาสน์พร่าสอนพสกนิกรโดยธรรมแลหรือ
(พระราชาตรัสว่า)
[๑๔๗] พญาหงส์ เราสุขเกษมสาราญดี อนามัยก็สมบูรณ์ดี อนึ่ง
รัฐสีมาก็รุ่งเรือง และเราก็อนุศาสน์พร่าสอนพสกนิกรโดยธรรม
(พญาหงส์ทูลถามว่า)
[๑๔๘] โทษบางประการในหมู่อามาตย์ของพระองค์ไม่มีแลหรือ อนึ่ง
พระองค์มีศัตรูหมู่อมิตรอยู่ห่างไกล ดุจพระฉายาด้านทิศทักษิณแลหรือ
(พระราชาตอบว่า)
[๑๔๙] แม้โทษบางประการในหมู่อามาตย์ของเราก็ไม่มี อนึ่ง
เรามีศัตรูหมู่อมิตรอยู่ห่างไกลดุจเงาด้านทิศทักษิณ
(พญาหงส์ทูลถามว่า)
[๑๕๐] พระองค์ทรงมีพระมเหสีที่เหมาะสมอยู่ในพระโอวาท
มีพระเสาวนีย์ที่น่ารัก ถึงพร้อมด้วยพระโอรส พระรูป และพระยศ
อยู่ในพระอานาจตามความพอพระทัยของพระองค์แลหรือ

3. 3
(พระราชาตอบว่า)
[๑๕๑] ถูกแล้ว เรามีมเหสีที่เหมาะสมอยู่ในโอวาท มีดารัสที่น่ารัก
ถึงพร้อมด้วยปุตตสมบัติ รูปสมบัติ และยศสมบัติ
อยู่ในอานาจตามความพอใจของเรา
(พญาหงส์ทูลถามว่า)
[๑๕๒] ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญ
พระราชบุตรจานวนมากของพระองค์ ทรงสมภพมาดีแล้ว
ถึงพร้อมด้วยพระปรีชาเฉลียวฉลาด ยังทรงพากันรื่นเริงบันเทิงพระทัยอยู่ ณ
สถานที่นั้นๆ แลหรือ
(พระราชาตอบว่า)
[๑๕๓] ท้าวธตรัฏฐะ บุตรของเรา ๑๐๑ พระองค์ปรากฏแล้วเพราะเรา
ขอท่านโปรดชี้แจงกิจที่พึงกระทาแก่พวกเขาด้วยเถิด
พวกเขาจะไม่ฝ่าฝืนคาของท่าน
(พญาหงส์พระโพธิสัตว์ได้ฟังพระราชดารัสแล้วได้ถวายโอวาทแก่พระราชบุตรเห
ล่านั้นว่า)
[๑๕๔] แม้ถ้าว่ากุลบุตรผู้เข้าถึงโดยชาติกาเนิดหรือโดยวินัย
แต่ประกอบความเพียรในภายหลัง
เขาย่อมตกอยู่ในห้วงแห่งอันตรายที่แก้ไขได้ยาก
[๑๕๕] ช่องโหว่อันใหญ่หลวงย่อมเกิดแก่เขาผู้มีปัญญาง่อนแง่น
เหมือนคนผู้ตกอยู่ในความมืดแห่งราตรี ย่อมเห็นได้แต่รูปหยาบๆ เท่านั้น
[๑๕๖] ส่วนกุลบุตรผู้รู้แต่การประกอบความเพียร
ในสิ่งที่ไม่เป็ นสาระว่าเป็นสาระ เขาจะไม่ประสบความรู้เลย
ย่อมตกอยู่ในห้วงอันตรายอย่างเดียวเหมือนกวางที่ตกอยู่ที่ซอกเขา
[๑๕๗] แม้หากว่าคนผู้มีชาติสกุลต่า แต่เป็นคนมีความขยันหมั่นเพียร
มีปัญญา สมบูรณ์ด้วยอาจาระและศีล ก็ย่อมรุ่งเรืองเหมือนไฟในราตรี
[๑๕๘] ขอพระองค์ทรงทาข้อที่ข้าพระองค์กล่าวแล้วนั้น
ให้เป็นข้อเปรียบเทียบ แล้วทรงให้พระราชบุตรดารงอยู่ในวิชา
กุลบุตรผู้มีปัญญาย่อมงอกงามเหมือนพืชในนางอกงามเพราะน้าฝน
จูฬหังสชาดกที่ ๖ จบ
------------------------
คาอธิบายเพิ่มเติมนามาจากบางส่วนของอรรถกถา
หังสชาดก
ว่าด้วย หงส์สุมุขะผู้ภักดี

4. 4
พระศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร
ทรงปรารภการสละชีวิตของพระอานนทเถระนั่นแล ตรัสพระธรรมเทศนานี้ ดังนี้.
ความพิสดารว่า แม้ในครั้งนั้น
เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวสรรเสริญคุณของพระอานนทเถระอยู่ ณ โรงธรรมสภา
พระบรมศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย
บัดนี้พวกเธอประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไรหนอ?
เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย
ใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้ในชาติปางก่อน
อานนท์ก็เคยสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่เรา เหมือนกัน
แล้วทรงนาอดีตนิทานมาแสดง ดังต่อไปนี้.
ในอดีตกาล
มีพระราชาทรงพระนามว่า พหุปุตตกะ เสวยราชสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี
พระนางเทวีทรงพระนามว่า เขมา ได้เป็นพระอัครมเหสีของพระองค์.
กาลครั้งนั้น พระโพธิสัตว์เจ้าบังเกิดในกาเนิดพญาหงส์ทอง
มีหงส์เก้าหมื่นเป็นบริวาร อาศัยอยู่ ณ จิตตกูฏบรรพต.
แม้ในคราวนั้น
พระบรมราชเทวีก็ทรงพระสุบินนิมิต โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง จึงกราบทูลกา
รที่จะทรงสดับธรรมเทศนาของพญาหงส์ทอง
และความแพ้พระครรภ์แก่พระราชา. แม้พระราชาก็ตรัสถามเสวกามาตย์ว่า
ชื่อว่าหงส์ทองมีอยู่ที่ไหน ก็แลครั้นทรงสดับว่าอยู่ที่จิตตกูฏบรรพต
จึงมีพระบรมราชโองการให้ขุดสระขึ้น
ขนานนามว่า เขมาโบกขรณี แล้วเพาะพันธุ์ธัญชาติสาหรับเป็ นอาหารแห่งสุวรร
ณหงส์มีประการต่างๆ ให้ประกาศโฆษณาพระราชทานอภัยแก่ฝูงหงส์ทั้งหลาย
ในมุมสระทั้ง ๔ แล้ว แต่งบุตรนายพรานคนหนึ่งไว้ให้คอยจับหงส์ทั้งหลาย.
ก็แลอาการที่พระเจ้าพหุปุตตกะทรงแต่งตั้งนายพรานไว้ดักหงส์ก็ดี
สภาวะที่นายพรานคอยต้อนหงส์ให้ลงสระนั้นก็ดี
อาการที่กาหนดดักบ่วงไว้ในเวลาที่พญาหงส์ทองมา
แล้วกราบทูลให้พระราชาทรงทราบก็ดี อาการที่กาหนดพระมหาสัตว์ติดบ่วงก็ดี
กิริยาที่สุมุขหงส์เสนาบดี ไม่เห็นมหาสัตว์มาในฝูงหงส์ทั้ง ๓
เหล่านั้นแล้วย้อนกลับไปดูก็ดี
ข้อความทั้งปวงนี้ จักมีแจ้งใน มหาหังสชาดก
แม้ในชาดกนี้ พระมหาสัตว์เจ้าครั้นติดบ่วงคันแร้ว
จึงทอดตัวลงกับหลักบ่วงนั่นเอง ชูคอแลดูทางที่หมู่หงส์บินไป
ได้เห็นสุมุขหงส์เสนาบดีบินกลับมา จึงดาริว่า ในเวลาที่สุมุขหงส์มาถึงแล้ว
เราจักลองใจดู

5. 5
เมื่อสุมุขหงส์เสนาบดีมาถึงแล้ว จึงกล่าวคาถา ๓ คาถา ความว่า
ฝูงหงส์เหล่านั้น มีผิวกายอร่ามงามเรืองรองดังทองคา
ถูกภัยคุกคามแล้ว มีตัวงอบินหนีไป ดูก่อนสุมุขะ
ท่านจงหลบหลีกไปตามใจปรารถนาเถิด.
หมู่ญาติทั้งหลายละทิ้งเราผู้ติดบ่วงไว้ผู้เดียว ไม่ห่วงใย
พากันบินหนีไป ท่านผู้เดียว จะมัวห่วงอยู่ทาไม.
ดูก่อนสุมุขะผู้ประเสริฐ จะมัวพะวงอยู่ทาไม
ท่านควรบินหนีเอาตัวรอด เพราะความเป็ นสหายในเราผู้ติดบ่วงไม่มี
ท่านหลบหลีกไปเสียเถิด อย่ายังความเพียรให้เสื่อมเสีย เพราะความไม่มีทุกข์เลย
จงรีบบินหนีไปตามใจปรารถนาเถิด.
ลาดับนั้น หงส์สุมุขเสนาบดีจับอยู่ที่หลังเปลือกตม กล่าวคาถาความว่า
ข้าแต่ท้าวธตรฐมหาราช ถึงพระองค์จะถูกทุกข์ภัยครอบงา
ข้าพระพุทธเจ้าก็จักไม่ละทิ้งพระองค์ไป จักเป็นหรือตาย
ข้าพระพุทธเจ้าก็จักอยู่ร่วมกับพระองค์.
เมื่อหงส์สุขุมเสนาบดีเปล่งสีหนาทอย่างนี้แล้ว
ท้าวธตรฐมหาราชกล่าวคาถาความว่า
ดูก่อนสุมุขเสนาบดี ท่านกล่าวคาใด
คานั้นเป็ นคาดีงามของพระอริยเจ้า อนึ่ง เราเมื่อจะทดลองท่านดู
จึงพูดว่าจงหลบไปเสีย.
เมื่อหงส์ทั้งสองเหล่านั้นกาลังสนทนากันอยู่นั่นเอง
บุตรของนายพรานถือไม้วิ่งมาโดยเร็ว
สุมุขเสนาบดีจึงพูดปลอบใจท้าวธตรฐมหาราช พลางผินหน้าไปหานายพราน
บินไปทาความเคารพ แล้วกล่าวสรรเสริญคุณของพญาหงส์.
ทันใดนั้นเอง บุตรนายพรานได้มีจิตอ่อนลง
หงส์สุมุขเสนาบดีรู้ว่าบุตรนายพรานมีจิตอ่อนลงแล้ว
จึงบินกลับไปยืนปลอบใจพญาหงส์อยู่.
ฝ่ายบุตรนายพรานเข้าไปหาพญาหงส์ แล้วกล่าวคาถาที่ ๖ ความว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐสูงสุดกว่าหงส์ทั้งหลาย
วิสัยปักษีทิชากรสัญจรไปในอากาศ ย่อมบินไปสู่ทางโดยที่มิใช่ทางได้
พระองค์ไม่ทรงทราบบ่วงแต่ที่ไกลดอกหรือ.
พระมหาสัตว์ตอบว่า
คราวใดจะมีความเสื่อม คราวนั้นเมื่อถึงคราวจะสิ้นชีพ
สัตว์แม้จะติดบ่วงติดข่าย ก็ย่อมไม่รู้สึก.
นายพรานชื่นชมยินดีถ้อยคาของพญาหงส์
เมื่อจะสนทนากับหงส์สุมุขเสนาบดี จึงกล่าวคาถา ๓ คาถา ความว่า

6. 6
ฝูงหงส์เหล่านั้น มีกายอร่ามงามเรืองรองดังทองคา ถูกภัยคุกคามแล้ว
มีตัวงอพากันบินหนีไป ท่านเท่านั้นมัวพะวงอยู่.
หงส์เหล่านั้นกินและดื่มแล้ว ก็พากันบินหนีไป
มิได้มีความห่วงใยบินไปสิ้น ก็ตัวท่านผู้เดียวเท่านั้นเฝ้ าพะวักพะวน.
หงส์ตัวนี้เป็นอะไรกับท่านหนอ ท่านพ้นแล้วจากบ่วง
ทาไมจึงมาเป็ นห่วงหงส์ผู้ติดบ่วงอยู่เล่า หงส์ทั้งหลายต่างพากันทอดทิ้งไป
ไยเล่าท่านผู้เดียว จึงมัวพะวงอยู่.
หงส์สุมุขเสนาบดีกล่าวว่า
หงส์ตัวนั้นเป็นราชาของเรา เป็นมิตรสหายเสมอด้วยชีวิตของเรา
เราจักไม่ทอดทิ้งท่านไป จนตราบเท่าวันตาย.
นายพรานได้ฟังดังนั้น มีจิตเลื่อมใส คิดว่า
ถ้าเราจักประพฤติผิดในหงส์ทองผู้สมบูรณ์ด้วยศีลเหล่านี้อย่างนี้
แม้แผ่นดินก็จะพึงให้ช่องแก่เรา ประโยชน์อะไรด้วยยศศักดิ์
ทรัพย์สมบัติที่เราจักได้จากสานักพระราชา เราจักปล่อยพญาหงส์นั้นไป ดังนี้แล้ว
กล่าวคาถาความว่า
ท่านปรารถนาจะสละชีวิต เพราะเหตุแห่งสหาย
เราก็จักปล่อยสหายของท่านไป ขอพญาหงส์จงไปตามความประสงค์ของท่านเถิด.
ก็แล นายพรานครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว
ก็ปลดท้าวธตรฐออกจากหลักบ่วง นาไปยังขอบสระ
แก้บ่วงออกแล้วชาระล้างโลหิต ด้วยจิตอ่อนโยนไปด้วยกรุณา
แล้วจัดแจงตบแต่งเส้นเอ็นเป็ นต้น ให้เรียบร้อยเป็นอันดี
ด้วยอานาจมุทุจิตของนายพราน
และด้วยอานุภาพแห่งบารมีที่พระมหาสัตว์บาเพ็ญมา
เท้าที่มีบาดแผลก็มีหนังและขนงอกขึ้นในขณะนั้น
แม้ริ้วรอยที่บ่วงผูกพันก็ไม่ปรากฏ.
หงส์สุมุขเสนาบดีแลดูพระโพธิสัตว์แล้วมีจิตยินดี
เมื่อจะกระทาอนุโมทนา จึงกล่าวคาถาความว่า
ดูก่อนนายพราน
วันนี้ข้าพเจ้าได้เห็นพญาหงส์ผู้เป็นใหญ่ในหมู่ทิชาชาติ พ้นจากบ่วงแล้ว
ย่อมชื่นชมยินดี ฉันใด ขอท่านพร้อมกับหมู่ญาติทั้งปวง จงชื่นชมยินดีฉันนั้นเถิด.
นายพรานได้ฟังดังนั้นแล้ว กล่าวว่า ข้าแต่เจ้า เชิญท่านทั้งสองไปเถิด.
ลาดับนั้น พระมหาสัตว์จึงถามนายพรานนั้นว่า ดูก่อนสหาย
ท่านมาดักเราเพื่อประโยชน์ของตัวหรือมาดักโดยอาณัติของผู้อื่น
เมื่อนายพรานบอกเหตุนั้นแล้ว จึงไตร่ตรองทบทวนดูว่า
เราจากที่นี้ไปยังจิตตกูฏบรรพตทีเดียวดี หรือว่าไปสู่พระนครดี ดังนี้

7. 7
แล้วตกลงใจว่า เมื่อเราไปพระนคร
แม้บุตรนายพรานก็จะได้ทรัพย์สมบัติ
แม้ความแพ้พระครรภ์ของพระเทวีก็จะระงับ
มิตรธรรมของสุมุขเสนาบดีก็จักปรากฏ
กาลังแห่งญาณของเราก็จักปรากฏเหมือนกัน ทั้งเราจักได้สระเขมาโบกขรณี
เป็นที่ให้อภัยแก่ปักษีทั้งหลาย
การที่เราไปสู่พระนครของพระเจ้าพาราณสีนั้นดีแน่ ดังนี้
แล้วจึงกล่าวกะนายพรานว่า ดูก่อนนายพราน
ท่านจงเอาเราทั้งสองใส่หาบ นาไปเฝ้ ายังสานักของพระราชาเถิด
ถ้าหากว่าพระราชาจะทรงพระเมตตาโปรดปล่อยพวกเราไซร้
พระองค์ก็จักโปรดปล่อยพวกเราไปเอง.
นายพรานกล่าวชี้แจงว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นเจ้า
ขึ้นชื่อว่าพระราชาทั้งหลายร้ายกาจนัก ท่านทั้งสองจงไปเสียเถิด
พญาหงส์กล่าวว่า แม้นายพรานเช่นท่าน พวกเรายังทาให้ใจอ่อนลงได้
อันการที่จะให้พระราชาทรงโปรดปราน เป็นภารธุระของข้าพเจ้า
สหายจงนาพวกเราไปเฝ้ าเถิด.
นายพรานก็ได้ทาตามนั้นทุกประการ.
พระราชาทอดพระเนตรเห็นหงส์ทั้งสองเท่านั้น
ก็เกิดความชื่นชมโสมนัส โปรดให้หงส์ทั้งสองพักจับอยู่ที่ตั่งทอง
พระราชทานข้าวตอกคลุกน้าผึ้งให้ดื่มน้าเจือด้วยน้าผึ้งแล้ว
ทรงประคองอัญชลีตรัสวิงวอนขอให้แสดงธรรมกถา
พญาหงส์รู้ชัดว่า พระเจ้าพาราณสีทรงยินดีใคร่จะทรงธรรม
จึงมีความยินดีได้ทาปฏิสันถารขึ้นก่อน.
คาถาสนทนาโต้ตอบระหว่างพญาหงส์กับพระราชา มีลาดับดังต่อไปนี้
(พญาหงส์ทูลว่า) พระองค์ผู้ทรงพระเจริญทรงเกษมสาราญดีหรือ
โรคาพยาธิมิได้เบียดเบียนพระองค์หรือ รัฐสีมาอาณาจักรของพระองค์นี้
สมบูรณ์ดีหรือ พระองค์ทรงปกครองประชาราษฎร์โดยธรรมหรือ.
(พระราชาตรัสตอบว่า) ดูก่อนพญาหงส์ เราเกษมสาราญดี
ทั้งโรคาพยาธิก็มิได้เบียดเบียน รัฐสีมาอาณาจักรของเรานี้ ก็สมบูรณ์ดี
เราปกครองราษฏรโดยธรรม.
(พญาหงส์ทูลว่า) โทษผิดบางประการ
ในหมู่อามาตย์ราชเสวกทั้งหลายของพระองค์ ไม่มีอยู่หรือ
หมู่ศัตรูห่างไกลจากพระองค์ เหมือนเงาที่ไม่เจริญด้านทิศทักษิณอยู่แลหรือ.
(พระราชาตรัสตอบว่า) โทษผิดบางประการ
ในหมู่อามาตย์ราชเสวกทั้งหลายของเรา แม้น้อยหนึ่งไม่มีเลย อนึ่ง

8. 8
หมู่ศัตรูก็ห่างไกลจากเรา เหมือนเงาย่อมไม่เจริญทางด้านทิศทักษิณฉะนั้น.
(พญาหงส์ทูลว่า) พระมเหสีของพระองค์มิได้ทรงประพฤติล่วงละเมิดพ
ระทัย ทรงเชื่อฟัง ทรงปราศรัยน่ารัก พรักพร้อมไปด้วยบุตรสมบัติ
รูปสมบัติและยศสมบัติ ยังเป็นที่โปรดปรานของพระองค์อยู่หรือประการใด.
(พระราชาตรัสตอบว่า) พระมเหสีของเราเป็นเช่นนั้น
ทรงเชื่อฟังมิได้คิดนอกใจ ทรงปราศรัยน่ารัก พรักพร้อมไปด้วยบุตรสมบัติ
รูปสมบัติและยศสมบัติ เป็นที่โปรดปรานของเราอยู่.
(พญาหงส์ทูลว่า) พระราชโอรสของพระองค์มีจานวนมากทรงอุบัติมาเ
ป็ นศรีสวัสดิ์ในรัฐสีมาอันเจริญ ทรงสมบูรณ์ด้วยปรีชาเฉลียวฉลาด
ต่างพากันบันเทิง รื่นเริงพระทัย แต่ที่นั้นๆ อยู่แลหรือ.
(พระราชาตรัสตอบว่า) ดูก่อนพญาหงส์ธตรฐ เราชื่อว่ามีบุตรมากถึง
๑๐๑ องค์ ขอท่านได้โปรดชี้แจงกิจที่ควรแก่บุตรเหล่านั้นด้วยเถิด
เธอเหล่านั้นจะไม่ดูหมิ่นโอวาทคาสั่งสอนของท่านเลย.
พระมหาสัตว์ทรงสดับพระดารัสนั้นแล้ว
เมื่อจะถวายโอวาทแก่พระโอรสเหล่านั้น ได้กล่าวคาถา ๕ คาถา ความว่า
แม้ถ้าว่ากุลบุตรเป็นผู้เข้าถึงชาติกาเนิดหรือวินัย แต่กระทาความเพียร
ในภายหลัง เมื่อธุรกิจเกิดขึ้น ย่อมต้องจมอยู่ในห้วงอันตราย.
ช่องทางรั่วไหลแห่งโภคสมบัติเป็ นต้น ก็จะเกิดขึ้นอย่างใหญ่หลวง
กับกุลบุตรผู้มีปัญญาง่อนแง่นนั้น กุลบุตรนั้นย่อมมองเห็นได้แต่รูปที่หยาบๆ
เหมือนความมืดในราตรีฉะนั้น.
กุลบุตรผู้ประกอบความเพียรในสิ่งอันไม่เป็ นสาระว่า เป็นสาระ
ก็ย่อมไม่ประสบความรู้เลยทีเดียว ย่อมจะจมลงในห้วงอันตรายอย่างเดียว
เหมือนกวางวิ่งโลดโผนไปในซอกผา ตกจมเหวลงไปในระหว่างทางฉะนั้น.
ถึงหากว่านรชนจะเป็ นผู้มีชาติเลวทราม แต่เป็นผู้มีความขยันหมั่นเพีย
ร มีปัญญา ประกอบด้วยอาจาระและศีล
ย่อมจะรุ่งเรืองสุกใสเหมือนกองไฟในยามราตรี ฉะนั้น.
ขอพระองค์ทรงทาข้อนั้นนั่นแลให้เป็นข้อเปรียบเทียบ แล้วจงให้พระโ
อรสดารงอยู่ในวิชา กุลบุตรผู้มีปัญญาย่อมงอกงามขึ้น ดังพืชในนางอกงามขึ้นเพร
าะน้าฝน ฉะนั้น.
ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ ความมืดในราตรี คือความมืดบอดในราตรี
ย่อมเห็นได้แต่รูปหยาบๆ อย่างเดียว โดยแสงพระจันทร์เป็ นต้นในราตรี
ไม่สามารถจะเห็นรูปละเอียดๆ ได้ฉันใด
กุลบุตรผู้ไม่ได้รับการศึกษามีปัญญาง่อนแง่นฉันนั้น
เมื่อภัยอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแล้ว
ย่อมไม่สามารถจะเห็นกิจการอันละเอียดสุขุมได้ เห็นได้เฉพาะกิจการที่หยาบๆ

9. 9
ฉะนั้น เพราะฉะนั้นควรที่จะโปรดให้พระโอรสทั้งหลายของพระองค์
เล่าเรียนศึกษา ในเวลาที่พระโอรสยังทรงพระเยาว์ทีเดียว.
เปรียบเหมือนกวางเดินทางมาสู่สถานที่อยู่ของตน
สาคัญที่อันไม่ราบเรียบว่าราบเรียบ วิ่งโลดโผนไปในซอกผาโดยกาลังเร็ว
ย่อมตกห้วงเหวจมลงไปในระหว่าง หาถึงที่อยู่ไม่ ฉันใด
กุลบุตรผู้เห็นปานนี้นั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน
เล่าเรียนลัทธิพระเวทย์อันเนื่องในโลกอันไร้สาระด้วยความสาคัญว่าเป็นสาระ
ย่อมจะถึงความพินาศใหญ่ เพราะฉะนั้น
พระองค์โปรดให้พระโอรสทั้งหลายของพระองค์ศึกษาประกอบในกิจทั้งหลายอันเ
นื่องด้วยประโยชน์ นาความเจริญมาให้.
ข้าแต่มหาราชเจ้า คนเราแม้จะเกิดในกาเนิดต่าทราม
แต่เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณสมบัติ มีความขยันหมั่นเพียรเป็ นต้น
ย่อมสว่างไสวได้เหมือนกองไฟ ในราตรีฉะนั้น.
พระองค์โปรดทาการเปรียบเทียบความมืดในราตรี
กับกองไฟที่ข้าพเจ้ากราบทูลมา
แล้วให้โอรสทั้งหลายของพระองค์ดารงอยู่ในวิชาความรู้
คือโปรดให้ประกอบในสิกขาทั้งหลาย อันควรแก่การศึกษาเถิด
เพราะกุลบุตรผู้ประกอบด้วยวิชาอย่างนี้แล้ว
เป็นผู้มีปัญญาเครื่องทรงจาย่อมงอกงามคือเจริญด้วยเกียรติยศและโภคสมบัติ
เหมือนพืชย่อมงอกงามขึ้นในนาอันดีทั้งหลาย เพราะน้าฝนฉะนั้น.
พระมหาสัตว์แสดงธรรมถวายพระราชาอยู่อย่างนี้ จนตลอดคืนยังรุ่ง
ความแพ้พระครรภ์ของพระเทวีก็สงบระงับ.
ในเวลารุ่งอรุณนั้นเอง พระมหาสัตว์ให้พระราชาดารงอยู่ในศีล
ถวายโอวาทด้วยอัปปมาทกถา แล้วทูลลาออกไปสู่จิตตกูฏบรรพตนั่นแหละ
โดยสีหบัญชรด้านทิศอุดร พร้อมกับหงส์สุมุขเสนาบดี.
พระศาสดา ครั้นทรงนาพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ตรัสว่า
ภิกษุทั้งหลาย แม้ในกาลก่อน
อานนท์นี้ก็ได้สละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่เราอย่างนี้เหมือนกัน
แล้วทรงประชุมชาดกว่า
นายพรานในครั้งนั้น ได้มาเป็น พระฉันนะ
พระราชาได้มาเป็น พระสารีบุตร
พระเทวีได้มาเป็ น นางเขมาภิกษุณี
หมู่หงส์ได้มาเป็น หมู่ศากยราช

10. 10
หงส์สุมุขเสนาบดีได้มาเป็น พระอานนท์
ส่วนพญาหงส์ได้มาเป็ น เราผู้ตถาคต ฉะนี้แล.
จบอรรถกถาหังสชาดกที่ ๖
-----------------------------------------------------