Η Ετυμολογία των λέξεων (παραγωγή και σύνθεση) , κανόνες τονισμού, μέρη του λόγου, τα παρεπόμενα των πτωτικών Ενότητα 3 Αρχαίων Α΄ Γυμνασίου, σελ. 22-27

1. ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
Α΄
ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ
Σελ. 22– 27
Β. Ετυμολογικά
Παραγωγή και Σύνθεση
Γ. Γραμματική
1. Τόνοι και πνεύματα
2.Μέρη του λόγου
3. Τα παρεπόμενα των
πτωτικών
4. Τα παρεπόμενα του
ρήματος
Τσατσούρης Χρήστος
Φιλόλογος Γυμνασίου Μαγούλας
xtsat.blogspot.gr

3. Σελίδα 22
Ιδιοκτήτης πλοίου υποδηματοποιός

4. Σελίδα 22
= βιασύνη, ενδιαφέρον
= φροντίζω, ασχολούμαι με
πολύ ενδιαφέρον με κάτι
= ασκώ επάγγελμα = ασχολία, επάγγελμα

5. Σελίδα 23

6. Σελίδα 22

7. 1.Να κατατάξετε τις λέξεις που ακολουθούν σε απλές και
σύνθετες:
•τρέφω
•πόλις
•βραχύβιος
•κωμόπολις
•βίος
•ἀνατρέφω
•ἐξωμιδοποιία
•χλαμυδουργία
•τέχνη
•κατοικέω-κατοικῶ.
Άσκηση 1,σελίδα 23

8. 1.Να κατατάξετε τις λέξεις που ακολουθούν σε απλές και
σύνθετες:
•τρέφω
•πόλις
•βραχύβιος
•κωμόπολις
•βίος
•ἀνατρέφω
•ἐξωμιδοποιία
•χλαμυδουργία
•τέχνη
•κατοικέω-κατοικῶ.
Άσκηση 1,σελίδα 23
απλή
απλή
βραχύς + βίος
κώμη + πόλις
απλή
ἀνά + τρέφω
ἐξωμίς + ποιέω–ῶ
χλαμύς + ἔργον
απλή
κατά + οἰκέω-ῶ

9. 2.Να αντιστοιχίσετε τις πρωτότυπες λέξεις της στήλης Α′ με τις παράγωγές τους στη στήλη B′:
Α′ B′
1. ποιέω, ποιῶ α. μαθητής
2. κάπηλος β. πολίτης
3. πόλις γ. καπηλεύω
4. σθένος δ. κόσμημα
5. μανθάνω ε. ποίημα
6. κοσμέω, κοσμῶ στ. σθεναρός
Άσκηση 2,σελίδα 23

10. 2.Να αντιστοιχίσετε τις πρωτότυπες λέξεις της στήλης Α′ με τις παράγωγές τους στη στήλη B′:
Α′ B′
1. ποιέω, ποιῶ α. μαθητής
2. κάπηλος β. πολίτης
3. πόλις γ. καπηλεύω
4. σθένος δ. κόσμημα
5. μανθάνω ε. ποίημα
6. κοσμέω, κοσμῶ στ. σθεναρός
Άσκηση 2,σελίδα 23
Ν.Ε.
πατριδοκάπηλος
= αυτός που
εκμεταλλεύεται
την ιδέα της
πατρίδας (τον
πατριωτισμό, τη
φιλοπατρία) για
να επιτύχει
προσωπικά
οφέλη: Οι
πατριδοκάπηλοι
διαφέρουν από
τους γνήσιους,
τους αληθινούς
πατριώτες.
= 1.τακτοποιώ, 2.κυβερνώ, 3.στολίζω

11. 3.Να αντιστοιχίσετε τις νεοελληνικές λέξεις της Α′ στήλης με τις αρχαίες ελληνικές της B′ στήλης
με τις οποίες παρουσιάζουν ετυμολογική συγγένεια. Συμβουλευτείτε λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής:
Α′ Β′
1. συμφορά α. τυγχάνω
2. κρατικός β. φαίνω
3. τυχερός γ. τάχος
4. φανερός δ. νέμω
5. επιτάχυνση ε. ἐπικράτησις
6. διανομή στ. φέρω
Άσκηση 3,σελίδα 23

12. 3.Να αντιστοιχίσετε τις νεοελληνικές λέξεις της Α′ στήλης με τις αρχαίες ελληνικές της B′ στήλης
με τις οποίες παρουσιάζουν ετυμολογική συγγένεια. Συμβουλευτείτε λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής:
Α′ Β′
1. συμφορά α. τυγχάνω
2. κρατικός β. φαίνω
3. τυχερός γ. τάχος
4. φανερός δ. νέμω
5. επιτάχυνση ε. ἐπικράτησις
6. διανομή στ. φέρω
Άσκηση 3,σελίδα 23
= μεταφέρω, υποφέρω
= νίκη στη μάχη
= συναντώ, συμβαίνει
= φανερώνω, καταγγέλλω
= ταχύτητα
= μοιράζω

13. Εσείς είστε
αστέρια αφού τα
καταλαβαίνετε
όλα!!!

15. http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos%20Politismos/Yliko/Theoria%20arxaia/profora.htm
Άκου προφορά γραμμάτων αρχαίας ελληνικής

16. Τσατσούρης Χρήστος, Φιλόλογος Γυμνασίου Μαγούλας

17. οξεία ( ´ )
λέγω
βαρεία ( ` )
λαὸς
περισπωμένη ( ῀ )
τιμῶ
Ο τόνος της φωνής ανεβαίνει
και γίνεται οξύς
Ο τόνος της φωνής κατεβαίνει
και γίνεται βαρύς
Είναι δύο τόνοι μαζί και γι' αυτό
μόνο τα μακρά φωνήεντα
μπορούν να τη «σηκώσουν»

19. Οι τόνοι σημειώνονται αριστερά από τα
κεφαλαία και πάνω από τα μικρά γράμματα.
Ἄλλος, πόνος
Οι τόνοι σημειώνονται πάνω από το
δεύτερο γράμμα των δίψηφων
φωνηέντων.
παίζω, παῖδες
Όταν σε ένα γράμμα υπάρχει
πνεύμα και οξεία, αριστερά
μπαίνει το πνεύμα και δεξιά
η οξεία.
ἕδρα, ἔπαινος
Ἕδρα, Ἔπαινος
Όταν σε ένα γράμμα υπάρχει πνεύμα και
περισπωμένη, επάνω μπαίνει η
περισπωμένη και από κάτω το πνεύμα. οὗτος, Ἦθος

20. Οι τόνοι μπαίνουν στη λήγουσα (Λ), στην παραλήγουσα (ΠΛ) και στην προπαραλήγουσα (ΠΠΛ)
Μια λέξη, ανάλογα με τη συλλαβή στην οποία τονίζεται, λέγεται:
οξύτονη, αν έχει οξεία στη λήγουσα, π.χ. πα-τήρ
περισπώμενη, αν έχει περισπωμένη στη λήγουσα, π.χ. ποι-ῶ
παροξύτονη, αν έχει οξεία στην παραλήγουσα, π.χ. λό-γος
προπερισπώμενη, αν έχει περισπωμένη στην παραλήγουσα, π.χ. δῶ-ρον
προπαροξύτονη, αν έχει οξεία στην προπαραλήγουσα, ἄν-θρω-πος
Γελάω από τα
νεύρα μου!

21. Για να μπορούμε να τονίζουμε σωστά τις λέξεις της αρχαίας
Ελληνικής χρειάζεται να γνωρίζουμε καλά τη διάκριση φωνηέντων.
Βραχύχρονα ή βραχέα
ονομάζουμε το «ε» και το «ο»,
προφέρονταν σε σύντομο χρόνο
Μακρόχρονα ή μακρά
ονομάζουμε το «η» και το «ω»,
προφέρονταν σε διπλάσιο χρόνο
Δίχρονα δηλαδή πότε μακρά
και πότε βραχέα είναι τα «α»,
«ι», «υ»
Φωνήεντα
Κόλλησε
η
βελόνα!

22. Κύριες δίφθογγοι Καταχρηστικές δίφθογγοι
 Οι δίφθογγοι είναι
μακρόχρονοι. Όμως οι
δίφθογγοι αι και οι όταν
βρίσκονται στο τέλος της
λέξης θεωρούνται ως
βραχύχρονοι.
Δίφθογγοι

24. Τσατσούρης Χρήστος, Φιλόλογος Γυμνασίου Μαγούλας
Καμιά λέξη δεν τονίζεται
πιο πάνω από την
προπαραλήγουσα
ΠΠΛ ΠΛ Λ
λέ γο μεν
ἐ λέ γο μεν
ἐ λε γό με θα

25. Καμιά λέξη δεν
τονίζεται πιο πάνω
από την
προπαραλήγουσα

26. Τσατσούρης Χρήστος, Φιλόλογος Γυμνασίου Μαγούλας
Πότε βάζουμε οξεία;
Οξεία παίρνει
πάντα η
προπαραλήγουσα,
π.χ. ἄν-θρω-πος
πε-ρί-βο-λος
πεί-θο-μαι

27. Πότε βάζουμε
οξεία;
Οξεία παίρνει
πάντα η
προπαραλήγουσα,
π.χ. ἄν-θρω-πος
πε-ρί-βο-λος
πεί-θο-μαι

28. Τσατσούρης Χρήστος, Φιλόλογος Γυμνασίου Μαγούλας
Πότε βάζουμε οξεία;
Οξεία παίρνουν
πάντα τα
φωνήεντα ό και
έ, όταν
τονίζονται π.χ.
λόγος, νέος

29. Πότε βάζουμε οξεία;
Οξεία παίρνουν
πάντα τα
φωνήεντα ό και
έ, όταν
τονίζονται π.χ.
λόγος, νέος

30. Τσατσούρης Χρήστος, Φιλόλογος Γυμνασίου Μαγούλας
Πότε βάζουμε οξεία;
Οξεία παίρνει η παραλήγουσα όταν:
η παραλήγουσα
είναι μακρά (Μ)
και η λήγουσα
είναι μακρά (Μ)
Προπαραλήγουσα Παραλήγουσα Λήγουσα
Μακρά Μακρά
κήπων
θήκη
δώρων
κώμη
ἀν θρώπων
ἀν θρώποις

31. Πότε βάζουμε οξεία;
Οξεία παίρνει η παραλήγουσα όταν:
η παραλήγουσα
είναι μακρά (Μ)
και η λήγουσα
είναι μακρά (Μ)
 Οι δίφθογγοι είναι
μακρόχρονοι. Όμως οι
δίφθογγοι αι και οι όταν
βρίσκονται στο τέλος της
λέξης θεωρούνται ως
βραχύχρονοι.

32. Τσατσούρης Χρήστος, Φιλόλογος Γυμνασίου Μαγούλας
Πότε βάζουμε
περισπωμένη;
Περισπωμένη παίρνει η παραλήγουσα όταν:
η παραλήγουσα
είναι μακρά (Μ)
και η λήγουσα
είναι βραχεία (Β)
Προπαραλήγουσα Παραλήγουσα Λήγουσα
Μακρά Βραχεία
κῆ πος
κῆ πε
δῶ ρον
πῶ λε
φεῦ γε
κῶ μαι
γλῶσ σα
βα θεῖαι

33. Πότε βάζουμε
περισπωμένη;
Περισπωμένη παίρνει η παραλήγουσα όταν:
η παραλήγουσα
είναι μακρά (Μ)
και η λήγουσα
είναι βραχεία (Β)

34. Τσατσούρης Χρήστος, Φιλόλογος Γυμνασίου Μαγούλας

35. μη βάζεις τους
τόνους στην τύχη! Θα βρεις
μπελά από τον καθηγητή σου!

36. Νομίζω ότι έφτασε η
ώρα να λύσουμε
μερικές ασκήσεις!

37. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
θηκη λεγω νησος σταδιον
Άσκηση 1,σελίδα 27

38. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
νῆσος
θηκη
λέγω στάδιονθήκη
λεγω νησος σταδιον
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
μακρόχρονη
λήγουσα
παίρνει οξεία.
Το –ε- και το
–ο- , όταν
τονίζονται,
παίρνουν
πάντα οξεία.
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.
Στην
προπαραλήγουσα
όταν τονίζεται,
βάζουμε μόνο
οξεία.
Άσκηση 1,σελίδα 27

39. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
περιβολος αδυτον ναυλος κτηνος
Άσκηση 1,σελίδα 27

40. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
ναῦλος
περιβολος
ἄδυτον κτῆνοςπερίβολος
αδυτον ναυλος κτηνος
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.
Στην
προπαραλήγουσα
όταν τονίζεται,
βάζουμε μόνο
οξεία.
Άσκηση 1,σελίδα 27
Στην
προπαραλήγουσα
όταν τονίζεται,
βάζουμε μόνο
οξεία.
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.

42. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
μεσον τροπος λογων νεος
Άσκηση 1,σελίδα 27

43. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
λόγων
μεσον
τρόπος νέοςμέσον
τροπος λογων νεος
Το –ε- και το
–ο- , όταν
τονίζονται,
παίρνουν
πάντα οξεία.
Άσκηση 1,σελίδα 27
Το –ε- και το
–ο- , όταν
τονίζονται,
παίρνουν
πάντα οξεία.
Το –ε- και το
–ο- , όταν
τονίζονται,
παίρνουν
πάντα οξεία.
Το –ε- και το
–ο- , όταν
τονίζονται,
παίρνουν
πάντα οξεία.

44. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
βωλος ταυρος δουλων δουλος
Άσκηση 1,σελίδα 27

45. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
δούλων
βωλος
ταῦρος δοῦλοςβῶλος
ταυρος δουλων δουλος
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
μακρόχρονη
λήγουσα
παίρνει οξεία.
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.
Άσκηση 1,σελίδα 27
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.

47. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
γενναιων οινος μηκος
Άσκηση 1,σελίδα 27
γενναιος

48. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
γενναιων
οἶνος μῆκοςγενναίων
οινος μηκος
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
μακρόχρονη
λήγουσα
παίρνει οξεία.
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.
Άσκηση 1,σελίδα 27
γενναῖος
γενναιος
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.

49. Τα σαΐνια
της τάξης
Τσατσούρης Χρήστος, Φιλόλογος Γυμνασίου Μαγούλας

50. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
ζευγος οικτος ρωμη ρητωρ
Άσκηση 1,σελίδα 27

51. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
ῥώμη
ζευγος
οἶκτος ῥήτωρζεῦγος
οικτος ρωμη ρητωρ
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
μακρόχρονη
λήγουσα
παίρνει οξεία.
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.
Άσκηση 1,σελίδα 27
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
μακρόχρονη
λήγουσα
παίρνει οξεία.
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.

52. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
ψηφος χωρος
πολεμων τραπεζης
Άσκηση 1,σελίδα 27

53. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
πολέμων
ψηφος
χῶρος τραπέζηςψῆφος
χωρος
πολεμων τραπεζης
Το –ε- και το
–ο- , όταν
τονίζονται,
παίρνουν
πάντα οξεία.
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.
Άσκηση 1,σελίδα 27
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.
Το –ε- και το
–ο- , όταν
τονίζονται,
παίρνουν
πάντα οξεία.

54. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
ανθρωπων τοιχος
Άσκηση 1,σελίδα 27

55. Να τονίσετε τις ακόλουθες λέξεις, δικαιολογώντας την επιλογή
σας, και να βάλετε το σωστό πνεύμα:
ανθρωπων
τοῖχοςἀνθρώπων
τοιχος
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
μακρόχρονη
λήγουσα
παίρνει οξεία.
Μακρόχρονη
παραλήγουσα
πριν από
βραχύχρονη
λήγουσα παίρνει
περισπωμένη.
Άσκηση 1,σελίδα 27
Αχ, πόσο
παιδεύομαι

58. Σελίδα 25

59. Σελίδα 25

60. Σελίδα 25

61. χωρίς αφορμή
ωστόσο
ως ένα βαθμό
Στο τέλος
Στη συνέχεια
σε δράση
Σε κάθε περίπτωση
εξαιτίας
Δόξα στο Θεό, ευχαριστώ το Θεό
Με τη βοήθεια του Θεού
Σελίδα 25

62. Σελίδα 26

63. Σελίδα 26

64. Σελίδα 26

66. Και τώρα
…
διάβασμα!