TURUNAN




          1
4.1 Konsep Turunan
4.1.1 Turunan di satu titik

    Pendahuluan ( dua masalah dalam satu tema )

    a. Garis Singgung
    Kemiringan tali busur PQ adalah :
                                                                   Q
                                                  f(x)
                   f ( x ) − f (c )
           mPQ   =                                                     f(x)-f(c)
                        x−c
                                                  f(c)   P
   Jika x  c , maka tali busur PQ akan
   berubah menjadi garis singgung di ttk P                   x-c
   dgn kemiringan                                        c         x
                     f(x) − f(c)
            m = lim
                x→ c    x−c
                                      2
•   b. Kecepatan Sesaat
    Misal sebuah benda bergerak sepanjang garis koordinat sehingga
    posisinya setiap saat diberikan oleh s = f(t). Pada saat t = c benda
    berada di f(c) dan saat t = c + h benda berada di f(c+h).

     Perubahan waktu                                        Perubahan
                                                            posisi
                   c
                                                          f(c)
                       c+h
                                                          f(c+h)



                                                      s
•   Sehingga kecepatan rata-rata pada selang waktu [c,c+h] adalah
                               f ( c + h ) − f (c )
              vrata − rata =
                                        h
                                                                           3
Jika h    0, diperoleh kecepatan sesaat di x = c :

                                          f (c + h ) − f ( c )
            v = lim v rata − rata = lim
                 h→ 0             h→ 0            h
Misal x = c + h, bentuk diatas dapat dituliskan dalam bentuk

          f(x) − f(c)
 v = lim
     x →c    x −c
Dari dua bentuk diatas : kemiringan garis singgung dan kecepatan
sesaat terlihat bahwa dua masalah tersebut berada dalam satu tema,
yaitu turunan
Definisi 4.1 : Turunan pertama fungsi f di titik x = c, notasi      didefinisikan
             sebagai berikut:                                  f ' (c )
                                                         f(x) − f(c)
             bila limit diatas ada        f ' (c) = lim
                                                    x→ c    x−c
                                                                                    4
Notasi lain :
            df (c)
                   , y' (c)
             dx
                            1
Contoh : Diketahui f ( x ) = tentukan f ' (3)
                              x
                                           1  1
                                             −
                      f(x) − f( 3 )
       f'( 3 ) = lim                = lim x
                                      x→ x −
                                              3
                 x →3    x −3            3    3
                          3− x            − ( x − 3)
                = lim              = lim
                                     x →3 3 x(x − 3 )
                  x →3 3 x(x − 3 )

                       −1    1
                = lim     =−
                  x→ 3x
                     3       9

                                  MA1114 Kalkulus I     5
4.1.2 Turunan Sepihak
Turunan kiri dari fungsi f di titik c, didefinisikan sebagai :
                                 f ( x ) − f (c )
               f −' (c) = lim
                         x →c−
                                      x−c
Turunan kanan dari fungsi f di titik c, didefinisikan sebagai :
                                 f(x) − f(c)
               f +' (c) = lim
                         x →c+
                                    x−c
bila limit ini ada.

Fungsi f dikatakan mempunyai turunan(diferensiabel) di c atau     f ' (c )
ada, jika
    '           '
  f − ( c ) = f + ( c ) dan f ' ( c ) = f _ ( c ) = f +' ( c )
                                          '


sebaliknya f dikatakan tidak mempunyai turunan di c.
                                  MA1114 Kalkulus I                   6
x2 − x + 3 , x < 1
          Contoh : Diketahui                  f ( x) = 
                                                       1 + 2 x , x ≥ 1
           Selidiki apakah f(x) diferensiabel di x=1
           Jika ya, tentukan f ' (1)

           Jawab :
                                          f ( x ) − f (1)        x 2 − x + 3 − (1 + 2 1 )
            a.       f −' ( 1 ) =    lim                  = lim
                                    x→ 1−      x−1          x →1           x −1

                                     x2 −x                              x( x − 1 )
                              = lim                               = lim            =1
                                x → x −1
                                   1                               x →1   x −1

                                           f ( x ) − f (1 )              1 + 2 x − (1 + 2 1 )
             b.       f +' ( 1 ) = lim                            = lim
                                    x → 1+      x−1                 x →1        x −1
                                          2 x − 2 = 2 lim         x −1
                                    = lim                                     =1
                                      x→ 1 x −1      x → 1 ( x − 1 )( x + 1 )


      Jadi, f diferensiabel di x=1.                   dan f ' (1) = 1.
MA1114 Kalkulus I                                             7
– Teorema 4.1 Jika f diferensiabel di c f kontinu di c.
       – Bukti : Yang perlu ditunjukkan adalah
                    lim f ( x) = f (c)
                    x→c
                                                   f ( x ) − f (c )
       – Perhatikan bahwa f ( x) = f (c) +                          .( x − c) , x ≠ c
                                                        x−c
       – Maka
                                                f ( x ) − f (c )           
                     lim f ( x) = lim  f (c) +                   ( x − c)
                     x →c          x →c
                                                     x−c                   
                                                    f ( x ) − f (c )
                               = lim f (c) + lim                     . lim( x − c)
                                  x →c        x →c       x−c           x →c


                                = f (c) + f ' (c).0    = f(c). Terbukti.
       – Sifat tersebut tidak berlaku sebaliknya. Artinya, Jika f kontinu di c,
         maka belum tentu f diferensiabel di c. Hal ini, ditunjukkan oleh
         contoh berikut.


MA1114 Kalkulus I                             8
Contoh Tunjukkan bahwa f ( x ) = | x | kontinu di x = 0
tetapi tidak diferensiabel di x = 0
Jawab

 Akan ditunjukkan bahwa f(x)=|x| kontinu di x=0
                        x , x≥0
        f ( x) =| x |= 
                       − x , x < 0
   f(0) = 0

        lim f ( x ) = lim x = 0
        x →0 +           x →0
                                               lim f ( x) = 0
                                               x→ 0
         lim f ( x ) = lim ( − x ) = 0
        x →0 −           x→ 0

        lim f ( x ) = f (0)
         x →0


 f kontinu di x=0
                                 MA1114 Kalkulus I              9
Selidiki apakah f terdiferensialkan di x=0

         '                  f ( x )− f (0)       −x − 0       −x
        f− ( 0 ) =    lim                  = lim        = lim    = −1
                     x→ 0 −      x−0         x→ 0 x       x→ 0 x


          '                f ( x )− f (0)       x− 0        x
        f + ( 0 ) = lim                   = lim      = lim = 1.
                     x→ 0+      x−0         x →0 x     x →0 x




        Karena − 1 = f −' (0) ≠ f +' (0) = 1


        maka f tidak diferensiabel di 0.




MA1114 Kalkulus I                              10
Contoh: Tentukan konstanta a dan b agar fungsi f(x) berikut
diferensiabel di x=1 ;
                    x2 + b , x < 1
          f ( x) = 
                    ax , x ≥ 1
 Jawab : Agar f(x) terdiferensialkan di x = 1, haruslah

   a. f kontinu di x = 1 (syarat perlu)

    b. Turunan kiri = turunan kanan di x = 1 (syarat cukup)

  f kontinu di x = 1 jika f kontinu kiri dan kontinu kanan di x = 1 atau

               f (1) = lim f ( x) = lim f ( x).
                          −            +
                       x →1           x →1


           a = lim x 2 + b = lim ax ⇔ a = 1 + b = a ⇔ b = a − 1
                x →1           x →1




                                MA1114 Kalkulus I                          11
f ( x) − f (1) = lim  x 2 +b − a
f −' (1) = lim−
           x→ 1      x−1         x→ 1     x −1
                                     x 2 + ( a −1 ) − a        x 2 −1
                              = lim                     = lim
                                x→ 1        x −1          x→ x −
                                                             1     1
                                    ( x −1 )( x +1 )
                              = lim                  = lim x + 1 = 2
                                x→1      x −1          x →1

             f ( x) − f (1)         ax − a                      x −1
f (1) = lim+
 +
  '
                              = lim                   = a lim        =a
        x→ 1      x−1          x → x −1
                                  1                       x→1   x −1

f −' (1) = f +' (1) ⇒ a = 2


  Maka diperoleh : a = 2 dan b = 1.

                                      MA1114 Kalkulus I                   12
Soal Latihan
   Tentukan nilai a dan b agar fungsi berikut diferensiabel
   di titik yang diberikan.

                        ax − b ; x < 2
          1. f ( x ) =  2 x 2 − 1 ; x ≥ 2               ,   x=2
                       
                        x2 − 1 ; x < 3
                       
          2. f ( x ) =                                  ,   x=3
                        2 ax + b ; x ≥ 3
                       


          3.                  a x + 3 ;0 ≤ x < 1
                    f (x ) =  2                         ,x=1
                              x − bx ; x ≥ 1
                             




MA1114 Kalkulus I                                   13
4.2 Aturan Pencarian Turunan

             • Fungsi Turunan Pertama
             • Definisi 4.2 Misalkan f (x) terdefinisi pada selang I. Fungsi turunan
               pertama dari f, ditulis f ' ( x ) didefinisikan sebagai
                                                ,
                                            f (t ) − f ( x)
                             f '( x) = lim                  , ∀x ∈Ι
                                       t→x       t−x
             • atau jika h=t-x
                                             f ( x + h) − f ( x )
                              f '( x) = lim                       , ∀ x∈Ι
                                        h →0           h
                bila limitnya ada.
                               dy df ( x)
             • Notasi lain y ', ,         , Dx y, Dx f ( x) , bentukdy   dikenal
                               dx dx                                dx
                sebagai notasi Leibniz.

MA1114 Kalkulus I                           14
•   Dengan menggunakan definisi tersebut dapat diturunkan aturan
    untuk mencari turunan sebagai berikut :


    1. Jika f (x)=k, maka     f ' ( x) = 0

    2.
       d xr( )  = r x r −1 ; r ∈ R
         dx
    3. d ( f(x) ± g(x))
                         = f ' (x) ± g ' (x)
              dx
       d ( f ( x) g ( x) )
    4.                     = f ' ( x) g ( x) + f ( x) g ' ( x)
               dx

         d ( f ( x ) g ( x ) ) f ' ( x) g ( x) − f ( x) g ' ( x)
    5.                        =                                             ≠
                                                                   dengan g(x)    0.
               dx                           g 2 ( x)
                              MA1114 Kalkulus I                              15
Bukti aturan ke-4
            Misal h(x) = f(x)g(x)
                            h( x + h) − h( x )          = lim
                                                                  f ( x + h ) g ( x + h) − f ( x ) g ( x )
             h' ( x) = lim
                       h→ 0         h                      h→ 0                      h

                              f ( x + h) g ( x + h) − f ( x + h) g ( x ) + f ( x + h) g ( x ) − f ( x ) g ( x )
                    = lim
                      h→ 0                                         h
                                      g ( x + h) − g ( x )              f ( x + h) − f ( x ) 
                    = lim  f ( x + h)                      + g ( x + h)                      
                      h→ 0
                                               h                                 h           
                                             g ( x + h) − g ( x )                       f ( x + h) − f ( x )
                    = lim f ( x + h) lim                          + lim g ( x + h) lim
                       h→ 0             h→ 0          h             h→ 0           h→ 0          h
                     = f ( x) g ' ( x) + g ( x) f ' ( x)

                    = f ' ( x) g ( x) + f ( x) g ' ( x)


MA1114 Kalkulus I                                             16
Contoh
 1. Tentukan turunan pertama dari f ( x) = x + 3x + 4
                                            3    2


    Jawab :
       f ' ( x) = 3 x 2 + 3.2 x + 0 = 3 x 2 + 6 x

 2. Tentukan turunan pertama dari f ( x) = ( x 3 + 1)( x 2 + 2 x + 3)
    Jawab :
      f ' ( x) = 3 x 2 ( x 2 + 2 x + 3) + ( x 3 + 1)(2 x + 2)

             = 3x 4 + 6 x 3 + 9 x 2 + 2 x 4 + 2 x 3 + 2 x + 2
             = 5x 4 + 8x3 + 9 x 2 + 2 x + 2
                                                            x+3
 3.Tentukan turunan pertama dari f ( x) = 2
   Jawab :                               x +1

                    1.( x 2 + 1 ) − 2 x( x + 3 )       x2 +1 − 6x − 2x2       − x 2 − 6x +1
        f' ( x) =                                  =                      =                   .
                                                                                  2      2
                               2
                           ( x +1 )   2                        2
                                                          ( x +1)   2          ( x +1)

                                           MA1114 Kalkulus I                                      17
Soal Latihan

          Tentukan fungsi turunan pertama dari


                    1.   f ( x) = x 1 / 2 + 3 x 2 + 1

                    2.   f ( x) = ( x + 1) ( x 3 + 2 x + 1)

                                    x +1
                    3.   f ( x) =
                                    x −1
                                      x
                    4.   f ( x) =
                                    x2 − 1
                                  x2 − 1
                    5.    f ( x) = 2
                                  x +1
MA1114 Kalkulus I                                  18
4.3 Turunan Fungsi Sinus dan Cosinus

a. f ( x) = sin x → f ' ( x) = cos x
b. f ( x) = cos x → f ' ( x) = − sin x
Bukti:
a. Misal f(x) = sin x maka

                                                              t + x t − x
                                                         2 cos      sin  
                        sint −sin x                             2   2 
      f ' ( x ) = lim                             = lim
                    t→x    t −x                     t →x          t−x

                                               t−x
                                           sin(      )
                             t+x                 2
               = lim cos(        ). lim
                  t →x        2 t − x →0      t−x
                                    2       (      )
                                               2
               = cos x.1 = cos x.


                                   MA1114 Kalkulus I                            19
b. Misal f(x) = cos x maka

                cos( x + h) − cos x = lim cos x cosh − sin x sinh − cos x
f ' ( x) = lim
           h →0          h            h→ 0              h
                                                                      h
                                                         cos x(− sin 2 )
              cos x(cosh − 1) − sin x sinh        = lim               2 − sin x sinh
       = lim                                        h→ 0        h                 h
         h→ 0              h
                               h                                                2
              cos x (− sin 2 )h                                        sin(h / 2)  h           sinh
       = lim(                  2 − sin x sinh )   = cos x lim −                    − sin x lim
         h→ 0     ( h / 2) 2 4             h
                                                         ( h / 2 )→ 0
                                                                       h/2  4              h→ 0 h



        = cos x .0 − sin x = − sin x



                                     MA1114 Kalkulus I                                           20
Untuk turunan fungsi trigonometri yang lain dapat diperoleh dengan
      menerapkan rumus perhitungan turunan, khususnya turunan bentuk u/v


         d ( tan x ) d ( sin x cos x ) = cos 2 x + sin 2 x     =
                                                                       1
                                                                                 = sec 2 x
      c.            =                         cos 2 x                cos 2 x
             dx            dx
         d ( cot x ) d ( cos x sin x )   − sin 2 x − cos 2 x          −1
      d.            =                  =                       =               = − csc 2 x
             dx           dx                   sin 2 x              sin 2 x

         d ( sec x ) d ( 1cos x ) = sin x             sin x 1
      e.            =                             =                    = tan x sec x
             dx          dx         cos 2 x           cos x cos x

         d ( csc x ) d ( 1sin x ) = − cos x = − cos x 1                = − csc x cot x
      f.            =               sin 2 x     sin x sin x
             dx         dx



MA1114 Kalkulus I                                     21
4.4 Aturan Rantai

                                       dy     du
• Andaikan y = f(u) dan u = g(x). Jika    dan    ada ,
  maka                                 du     dx
              dy dy du
                 =
              dx du dx
                     dy
                        dari y = sin( x + 1)
                                       2
   Contoh : Tentukan
                     dx
   Jawab :

Misal u = x 2 + 1 sehingga bentuk diatas menjadi         y = sin u
   Karena dy                  dan        du
                  = cos u                         = 2x
             du                             dx

maka
              dy
                 = cos( x 2 + 1) 2 x = 2 x cos( x 2 + 1)
              dx

                              MA1114 Kalkulus I                      22
dy du dv
Jika y = f(u), u = g(v), v = h(x), dan          , , Ada, maka
                                              du dv dx
                  dy dy du dv
                    =
                  dx du dv dx

                         dy
                            dari y = Sin ( x + 5)
                                        4   3
 Contoh : Tentukan
                         dx
            Jawab :
                                                dv
            Misal     v= x +53
                                         →      dx
                                                   = 3 x2

                      u = Sin v      →         du
                                                  = cos v = cos( x 3 + 5)
                                               dv
                      y = u4        →          dy
                                                  = 4 u 3 = 4Sin 3 ( x 3 + 5)
            sehingga                           du

                        dy dy du dv
                          = . . = 12 x 2 Sin 3 ( x 3 + 5) Cos( x 3 + 5)
                        dx du dv dx
                                  MA1114 Kalkulus I                             23
•    Contoh : Tentukan
                                                        d
                                               2
                                         f ' ( x ) jika    ( f ( x 2 )) = x 2 + 1, x ≠ 0
                                                        dx
               jawab :

                         d
                         dx
                            ( f ( x 2 )) = x 2 + 1        ⇔ f ' ( x 2 ).2 x = x 2 + 1
                                                                      x2 + 1
                                                          ⇔ f '(x ) =
                                                                  2

                                                                       2x




MA1114 Kalkulus I                                    24
Soal Latihan

Tentukan fungsi turunan pertama dari

                2
               x − 2x + 5
   1.   y= 2                                Tentukan f' (cos(x )),             2
          x + 2x − 3
                                                      d(f(cos(x 2 ))
                                                                       = ( 2 x − 3)
                                                                                      10
   2.   y = ( 2 x − 3) 10                   jika           dx

   3.   y = sin 3 x

   4.
                    (
        y = cos 4 4 x 2 − x   )
                        2
           x + 1
   5.   y=      
           x − 1
   6.   y = sin x tan [ x2 + 1 ]

                                  MA1114 Kalkulus I                                        25
4.5 Turunan Tingkat Tinggi

             • Turunan ke-n didapatkan dari penurunan turunan ke-(n-1).

                       f   (n)
                                 ( x) =
                                        dx
                                           ( f ( x) )
                                        d ( n −1)
                                                        df ( x)
             •      Turunan pertama        f ' (x) =
                                                           dx
                                                 d f ( x)
                                                   2

             •      Turunan kedua   f " ( x) =
                                                   dx 2
                                                  d 3 f ( x)
             •      Turunan ketiga  f " ' ( x) =
                                                     dx 3
                                           d f ( x)   n
             • Turunan ke-n                  f ( n ) ( x) =
                                            dx n
             • Contoh : Tentukan y ' ' dari      y = 4 x 3 + sin x

             • Jawab :
                                   y ' = 12 x 2 + cos x       maka y' ' = 24 x − sin x

MA1114 Kalkulus I                                        26
Soal Latihan
    A. Tentukan turunan kedua dari
           1.       y = sin ( 2 x − 1)
                             4
           2. y = ( 2 x − 3)
                        x
           3.       y=
                       x+1
           4.       y = cos2 ( π x)

      B. Tentukan nilai c sehingga f "( c) = 0 bila f ( x ) = x 3 + 3 x 2 − 45 x − 6

                                                    2
      C. Tentukan nilai a, b dan c dari g ( x ) = ax + b x + c bila g (1) = 5,
           g ' (1) = 3 dan g ' ' (1) = − 4




MA1114 Kalkulus I                            27
4.6 Turunan Fungsi Implisit

•    Jika hubungan antara y dan x dapat dituliskan dalam bentuk
     y = f(x) maka y disebut fungsi eksplisit dari x, yaitu antara
     peubah bebas dan tak bebasnya dituliskan dalam ruas yang
     berbeda. Bila tidak demikian maka dikatakan y fungsi
     implisit dari x.
    Contoh :

       1. x 3 y 2 + x 2 + y = 10
        2. sin( xy ) + x 2 = y 2 + 1
•    Untuk menentukan turunan dari bentuk implisit digunakan
     aturan rantai dan anggap y fungsi dari x.




                              MA1114 Kalkulus I                      28
Tentukan dy/dx dari bentuk implisit berikut

                1. x 3 y 2 + x 2 + y = 10                   2. sin( xy ) + x 2 = y 2 + 1
         Jawab
           1. Dx ( x 3 y 2 + x 2 + y ) = Dx (10)
              D x ( x 3 y 2 ) + D x ( x 2 ) + D x ( y ) = D x (10)
              (3 x 2 y 2 + 2 x 3 y y ' ) + 2 x + y ' = 0
              (2 x 3 y + 1) y ' = − 2 x − 3x 2 y 2
                      − 2 x − 3x 2 y 2
               y' =
                        2x 3 y + 1
2. Dx ( sin( xy ) + x 2 ) = Dx ( y 2 + 1)

              cos( xy ) ( y + xy ' ) + 2 x = 2 yy '+ 0
              ( x cos( xy ) − 2 y ) y ' = − 2 x − y cos( xy )
                      − 2 x − y cos( xy )
               y' =
                       x cos( xy ) − 2 y


MA1114 Kalkulus I                                                    29
Soal Latihan

                                       '
  Tentukan turunan pertama ( y ) dari bentuk implisit

    1.   x 3 − 3x 2 y + y2 = 0
    2.   y + sin ( xy) = 1

    3. tan ( x y ) - 2 y = 0


    4.   x 2 sin( xy ) + y = x




                               MA1114 Kalkulus I        30
4.7 Garis singgung dan garis normal


          • Persamaan garis singgung fungsi y = f(x) di titik (x0,y0)
            dengan kemiringan m adalah

                    y – y0 = m( x – x0 ).

          • Garis yang tegak lurus dengan garis singgung disebut
            dengan garis normal.
          • Persamaan garis normal di titik (x0,y0) adalah
                              1
                    y − y0 = − ( x − x0 ).
                              m
MA1114 Kalkulus I                      31
Contoh: Tentukan persamaan garis singgung dan garis normal

                    y = x3 − 2 x 2 + 6
       fungsi                      di (2,6).
  Jawab :
            y ' = 3 x 2 − 4 x → y ' (2,6) = 3.2 2 − 4.2 = 4
   Sehingga persamaan garis singgung di titik (2,6) :

             y − 6 = 4( x − 2)
             y = 4x − 2

    Persamaan garis normal dititik (2,6) :
                         1                    1    1
                y − 6 = − ( x − 2) ⇔ y − 6 = − x +
                         4                    4    2
                  1  13
              y =− x+ .
                  4   2

                                MA1114 Kalkulus I             32
Tentukan persamaan garis singgung dan garis normal pada kurva

     x 2 y 2 − xy − 6 = 0 di titik dengan absis( x) = 1
   Jawab :

      Jika disubstitusikan nilai x = 1 pada persamaan kurva diperoleh
       y2 − y − 6 = 0      ⇔ ( y − 3)( y + 2) = 0         y = 3 dan y = -2
     Sehingga diperoleh titik dimana akan ditentukan persamaan garis
     singgung dan garis normalnya adalah (1,3) dan (1,-2)

        Hitung terlebih dahulu y ' dengan menggunakan turunan fungsi implisit
Dx ( x 2 y 2 − xy − 6) = Dx (0) ⇔ 2 xy 2 + 2 x 2 yy '− ( y + xy ' ) − 0 = 0

 2 xy 2 + 2 x 2 yy '− y − xy ' = 0
                                     MA1114 Kalkulus I                       33
y − 2 xy 2
               (2 x y − x) y ' = y − 2 xy
                    2                             2
                                                          ⇒    y' = 2
                                                                   2x y − x
           Di titik (1,3)
                           3 − 2.1.9 − 15
              y ' |(1,3) =           =    = −3
                           2.1.3 − 1   5
           Persamaan garis singgung
                         y − 3 = − 3( x − 1) = − 3x + 3

                        3x + y = 6
          Persamaan garis normal
                                1          1 1
                         y − 3 = ( x − 1) = x −
                                3          3 3

                        x − 3 y = −8

MA1114 Kalkulus I                                         34
Di titik (1,-2)
                                     − 2 − 2.1.4 − 10
                    y ' |(1, −2) =                =    =2
                                     2.1.(− 2) − 1 − 5
          Persamaan garis singgung

                    y + 2 = 2( x − 1) = 2 x − 2
                    2x − y = 4
         Persamaan garis normal
                             1            1    1
                    y + 2 = − ( x − 1) = − x +
                             2            2    2
                     x + 2 y = −3




MA1114 Kalkulus I                                    35
4.8 Diferensial dan Hampiran

    •   4.8.1 Diferensial
                                                           f ( x + ∆x) − f ( x)          ∆y
    •   Jika f ' ( x)ada, maka           f ' ( x) = lim                         = lim
                                                  ∆x → 0            ∆x            ∆x → 0 ∆x



                                              Q
                                                  T
.
                                 P

                                                                x
                                     x         x + ∆x
                                                                        ∆y
    Untuk ∆x sangat kecil , maka mPQ = mPT yakni                           ≈ f ' ( x) , ∆y ≈ f ' ( x)∆x
                                                                    ,
                                                                        ∆x
    •    Definisi 4.4 Jika y = f (x) diferensiabel di x, maka
         Diferensial dari x , dinyatakan dengan dx, adalah                   dx = ∆x
        Diferensial dari y , dinyatakan dengan dy, adalah                    dy = f ' ( x)dx
                                                MA1114 Kalkulus I                                         36
4.8.2 Hampiran


•   Perhatikan kembali gambar sebelumnya,
•   Misalkan y= f (x) diferensiabel di interval I yang memuat x dan x + ∆x. Jika x
    ditambah ∆x, maka y bertambah sepadan dengan ∆y yang dapat dihampiri oleh
    dy .
•   Jadi , f ( x + ∆x ) ≈ f ( x ) + dy = f ( x ) + f ' ( x(*) x
                                                           )∆

                         3
•   Contoh : Hampiri          28
                                    1              1
•   Jawab : Pandang,    f ( x) = x ⇒ f (27) = 27 = 3 27 = 3
                                    3              3

                         2                         2       2
                     1 −3           1    −   1 3 −3 1
           f ' ( x) = x ⇒ f ' (27) = (27) = (3 ) =
                                           3
                     3              3        3      27
Dengan pers (*)
                                                   1
      f ( 28) ≈ f ( 27) + f ' (27)(28 − 27) = 3       .
                               MA1114 Kalkulus I
                                                   27                      37
Soal Latihan

         1. Diketahui kurva yang dinyatakan secara implisit
                    y + sin ( xy) = 1
             Tentukan persamaan garis singgung dan garis normal di (π ,1)

          2. Gunakan diferensial untuk menghampiri

               a.   10
               b. 33


         3. Jika diketahui f ' (0) = 2 , g (0) = 0 , g ' (0) = 3 tentukan ( f  g )' (0).




MA1114 Kalkulus I                             38

Turunan

  • 1.
  • 2.
    4.1 Konsep Turunan 4.1.1Turunan di satu titik Pendahuluan ( dua masalah dalam satu tema ) a. Garis Singgung Kemiringan tali busur PQ adalah : Q f(x) f ( x ) − f (c ) mPQ = f(x)-f(c) x−c f(c) P Jika x  c , maka tali busur PQ akan berubah menjadi garis singgung di ttk P x-c dgn kemiringan c x f(x) − f(c) m = lim x→ c x−c 2
  • 3.
    b. Kecepatan Sesaat Misal sebuah benda bergerak sepanjang garis koordinat sehingga posisinya setiap saat diberikan oleh s = f(t). Pada saat t = c benda berada di f(c) dan saat t = c + h benda berada di f(c+h). Perubahan waktu Perubahan posisi c f(c) c+h f(c+h) s • Sehingga kecepatan rata-rata pada selang waktu [c,c+h] adalah f ( c + h ) − f (c ) vrata − rata = h 3
  • 4.
    Jika h 0, diperoleh kecepatan sesaat di x = c : f (c + h ) − f ( c ) v = lim v rata − rata = lim h→ 0 h→ 0 h Misal x = c + h, bentuk diatas dapat dituliskan dalam bentuk f(x) − f(c) v = lim x →c x −c Dari dua bentuk diatas : kemiringan garis singgung dan kecepatan sesaat terlihat bahwa dua masalah tersebut berada dalam satu tema, yaitu turunan Definisi 4.1 : Turunan pertama fungsi f di titik x = c, notasi didefinisikan sebagai berikut: f ' (c ) f(x) − f(c) bila limit diatas ada f ' (c) = lim x→ c x−c 4
  • 5.
    Notasi lain : df (c) , y' (c) dx 1 Contoh : Diketahui f ( x ) = tentukan f ' (3) x 1 1 − f(x) − f( 3 ) f'( 3 ) = lim = lim x x→ x − 3 x →3 x −3 3 3 3− x − ( x − 3) = lim = lim x →3 3 x(x − 3 ) x →3 3 x(x − 3 ) −1 1 = lim =− x→ 3x 3 9 MA1114 Kalkulus I 5
  • 6.
    4.1.2 Turunan Sepihak Turunankiri dari fungsi f di titik c, didefinisikan sebagai : f ( x ) − f (c ) f −' (c) = lim x →c− x−c Turunan kanan dari fungsi f di titik c, didefinisikan sebagai : f(x) − f(c) f +' (c) = lim x →c+ x−c bila limit ini ada. Fungsi f dikatakan mempunyai turunan(diferensiabel) di c atau f ' (c ) ada, jika ' ' f − ( c ) = f + ( c ) dan f ' ( c ) = f _ ( c ) = f +' ( c ) ' sebaliknya f dikatakan tidak mempunyai turunan di c. MA1114 Kalkulus I 6
  • 7.
    x2 − x+ 3 , x < 1 Contoh : Diketahui f ( x) =  1 + 2 x , x ≥ 1 Selidiki apakah f(x) diferensiabel di x=1 Jika ya, tentukan f ' (1) Jawab : f ( x ) − f (1) x 2 − x + 3 − (1 + 2 1 ) a. f −' ( 1 ) = lim = lim x→ 1− x−1 x →1 x −1 x2 −x x( x − 1 ) = lim = lim =1 x → x −1 1 x →1 x −1 f ( x ) − f (1 ) 1 + 2 x − (1 + 2 1 ) b. f +' ( 1 ) = lim = lim x → 1+ x−1 x →1 x −1 2 x − 2 = 2 lim x −1 = lim =1 x→ 1 x −1 x → 1 ( x − 1 )( x + 1 ) Jadi, f diferensiabel di x=1. dan f ' (1) = 1. MA1114 Kalkulus I 7
  • 8.
    – Teorema 4.1Jika f diferensiabel di c f kontinu di c. – Bukti : Yang perlu ditunjukkan adalah lim f ( x) = f (c) x→c f ( x ) − f (c ) – Perhatikan bahwa f ( x) = f (c) + .( x − c) , x ≠ c x−c – Maka  f ( x ) − f (c )  lim f ( x) = lim  f (c) + ( x − c) x →c x →c  x−c  f ( x ) − f (c ) = lim f (c) + lim . lim( x − c) x →c x →c x−c x →c = f (c) + f ' (c).0 = f(c). Terbukti. – Sifat tersebut tidak berlaku sebaliknya. Artinya, Jika f kontinu di c, maka belum tentu f diferensiabel di c. Hal ini, ditunjukkan oleh contoh berikut. MA1114 Kalkulus I 8
  • 9.
    Contoh Tunjukkan bahwaf ( x ) = | x | kontinu di x = 0 tetapi tidak diferensiabel di x = 0 Jawab Akan ditunjukkan bahwa f(x)=|x| kontinu di x=0  x , x≥0 f ( x) =| x |=  − x , x < 0  f(0) = 0  lim f ( x ) = lim x = 0 x →0 + x →0 lim f ( x) = 0 x→ 0 lim f ( x ) = lim ( − x ) = 0 x →0 − x→ 0  lim f ( x ) = f (0) x →0 f kontinu di x=0 MA1114 Kalkulus I 9
  • 10.
    Selidiki apakah fterdiferensialkan di x=0 ' f ( x )− f (0) −x − 0 −x f− ( 0 ) = lim = lim = lim = −1 x→ 0 − x−0 x→ 0 x x→ 0 x ' f ( x )− f (0) x− 0 x f + ( 0 ) = lim = lim = lim = 1. x→ 0+ x−0 x →0 x x →0 x Karena − 1 = f −' (0) ≠ f +' (0) = 1 maka f tidak diferensiabel di 0. MA1114 Kalkulus I 10
  • 11.
    Contoh: Tentukan konstantaa dan b agar fungsi f(x) berikut diferensiabel di x=1 ;  x2 + b , x < 1 f ( x) =   ax , x ≥ 1 Jawab : Agar f(x) terdiferensialkan di x = 1, haruslah a. f kontinu di x = 1 (syarat perlu) b. Turunan kiri = turunan kanan di x = 1 (syarat cukup) f kontinu di x = 1 jika f kontinu kiri dan kontinu kanan di x = 1 atau f (1) = lim f ( x) = lim f ( x). − + x →1 x →1 a = lim x 2 + b = lim ax ⇔ a = 1 + b = a ⇔ b = a − 1 x →1 x →1 MA1114 Kalkulus I 11
  • 12.
    f ( x)− f (1) = lim x 2 +b − a f −' (1) = lim− x→ 1 x−1 x→ 1 x −1 x 2 + ( a −1 ) − a x 2 −1 = lim = lim x→ 1 x −1 x→ x − 1 1 ( x −1 )( x +1 ) = lim = lim x + 1 = 2 x→1 x −1 x →1 f ( x) − f (1) ax − a x −1 f (1) = lim+ + ' = lim = a lim =a x→ 1 x−1 x → x −1 1 x→1 x −1 f −' (1) = f +' (1) ⇒ a = 2 Maka diperoleh : a = 2 dan b = 1. MA1114 Kalkulus I 12
  • 13.
    Soal Latihan Tentukan nilai a dan b agar fungsi berikut diferensiabel di titik yang diberikan.  ax − b ; x < 2 1. f ( x ) =  2 x 2 − 1 ; x ≥ 2 , x=2   x2 − 1 ; x < 3  2. f ( x ) =  , x=3  2 ax + b ; x ≥ 3  3.  a x + 3 ;0 ≤ x < 1 f (x ) =  2 ,x=1  x − bx ; x ≥ 1  MA1114 Kalkulus I 13
  • 14.
    4.2 Aturan PencarianTurunan • Fungsi Turunan Pertama • Definisi 4.2 Misalkan f (x) terdefinisi pada selang I. Fungsi turunan pertama dari f, ditulis f ' ( x ) didefinisikan sebagai , f (t ) − f ( x) f '( x) = lim , ∀x ∈Ι t→x t−x • atau jika h=t-x f ( x + h) − f ( x ) f '( x) = lim , ∀ x∈Ι h →0 h bila limitnya ada. dy df ( x) • Notasi lain y ', , , Dx y, Dx f ( x) , bentukdy dikenal dx dx dx sebagai notasi Leibniz. MA1114 Kalkulus I 14
  • 15.
    Dengan menggunakan definisi tersebut dapat diturunkan aturan untuk mencari turunan sebagai berikut : 1. Jika f (x)=k, maka f ' ( x) = 0 2. d xr( ) = r x r −1 ; r ∈ R dx 3. d ( f(x) ± g(x)) = f ' (x) ± g ' (x) dx d ( f ( x) g ( x) ) 4. = f ' ( x) g ( x) + f ( x) g ' ( x) dx d ( f ( x ) g ( x ) ) f ' ( x) g ( x) − f ( x) g ' ( x) 5. = ≠ dengan g(x) 0. dx g 2 ( x) MA1114 Kalkulus I 15
  • 16.
    Bukti aturan ke-4 Misal h(x) = f(x)g(x) h( x + h) − h( x ) = lim f ( x + h ) g ( x + h) − f ( x ) g ( x ) h' ( x) = lim h→ 0 h h→ 0 h f ( x + h) g ( x + h) − f ( x + h) g ( x ) + f ( x + h) g ( x ) − f ( x ) g ( x ) = lim h→ 0 h  g ( x + h) − g ( x ) f ( x + h) − f ( x )  = lim  f ( x + h) + g ( x + h)  h→ 0  h h  g ( x + h) − g ( x ) f ( x + h) − f ( x ) = lim f ( x + h) lim + lim g ( x + h) lim h→ 0 h→ 0 h h→ 0 h→ 0 h = f ( x) g ' ( x) + g ( x) f ' ( x) = f ' ( x) g ( x) + f ( x) g ' ( x) MA1114 Kalkulus I 16
  • 17.
    Contoh 1. Tentukanturunan pertama dari f ( x) = x + 3x + 4 3 2 Jawab : f ' ( x) = 3 x 2 + 3.2 x + 0 = 3 x 2 + 6 x 2. Tentukan turunan pertama dari f ( x) = ( x 3 + 1)( x 2 + 2 x + 3) Jawab : f ' ( x) = 3 x 2 ( x 2 + 2 x + 3) + ( x 3 + 1)(2 x + 2) = 3x 4 + 6 x 3 + 9 x 2 + 2 x 4 + 2 x 3 + 2 x + 2 = 5x 4 + 8x3 + 9 x 2 + 2 x + 2 x+3 3.Tentukan turunan pertama dari f ( x) = 2 Jawab : x +1 1.( x 2 + 1 ) − 2 x( x + 3 ) x2 +1 − 6x − 2x2 − x 2 − 6x +1 f' ( x) = = = . 2 2 2 ( x +1 ) 2 2 ( x +1) 2 ( x +1) MA1114 Kalkulus I 17
  • 18.
    Soal Latihan Tentukan fungsi turunan pertama dari 1. f ( x) = x 1 / 2 + 3 x 2 + 1 2. f ( x) = ( x + 1) ( x 3 + 2 x + 1) x +1 3. f ( x) = x −1 x 4. f ( x) = x2 − 1 x2 − 1 5. f ( x) = 2 x +1 MA1114 Kalkulus I 18
  • 19.
    4.3 Turunan FungsiSinus dan Cosinus a. f ( x) = sin x → f ' ( x) = cos x b. f ( x) = cos x → f ' ( x) = − sin x Bukti: a. Misal f(x) = sin x maka t + x t − x 2 cos  sin  sint −sin x  2   2  f ' ( x ) = lim = lim t→x t −x t →x t−x t−x sin( ) t+x 2 = lim cos( ). lim t →x 2 t − x →0 t−x 2 ( ) 2 = cos x.1 = cos x. MA1114 Kalkulus I 19
  • 20.
    b. Misal f(x)= cos x maka cos( x + h) − cos x = lim cos x cosh − sin x sinh − cos x f ' ( x) = lim h →0 h h→ 0 h h cos x(− sin 2 ) cos x(cosh − 1) − sin x sinh = lim 2 − sin x sinh = lim h→ 0 h h h→ 0 h h 2 cos x (− sin 2 )h  sin(h / 2)  h sinh = lim( 2 − sin x sinh ) = cos x lim −   − sin x lim h→ 0 ( h / 2) 2 4 h ( h / 2 )→ 0  h/2  4 h→ 0 h = cos x .0 − sin x = − sin x MA1114 Kalkulus I 20
  • 21.
    Untuk turunan fungsitrigonometri yang lain dapat diperoleh dengan menerapkan rumus perhitungan turunan, khususnya turunan bentuk u/v d ( tan x ) d ( sin x cos x ) = cos 2 x + sin 2 x = 1 = sec 2 x c. = cos 2 x cos 2 x dx dx d ( cot x ) d ( cos x sin x ) − sin 2 x − cos 2 x −1 d. = = = = − csc 2 x dx dx sin 2 x sin 2 x d ( sec x ) d ( 1cos x ) = sin x sin x 1 e. = = = tan x sec x dx dx cos 2 x cos x cos x d ( csc x ) d ( 1sin x ) = − cos x = − cos x 1 = − csc x cot x f. = sin 2 x sin x sin x dx dx MA1114 Kalkulus I 21
  • 22.
    4.4 Aturan Rantai dy du • Andaikan y = f(u) dan u = g(x). Jika dan ada , maka du dx dy dy du = dx du dx dy dari y = sin( x + 1) 2 Contoh : Tentukan dx Jawab : Misal u = x 2 + 1 sehingga bentuk diatas menjadi y = sin u Karena dy dan du = cos u = 2x du dx maka dy = cos( x 2 + 1) 2 x = 2 x cos( x 2 + 1) dx MA1114 Kalkulus I 22
  • 23.
    dy du dv Jikay = f(u), u = g(v), v = h(x), dan , , Ada, maka du dv dx dy dy du dv = dx du dv dx dy dari y = Sin ( x + 5) 4 3 Contoh : Tentukan dx Jawab : dv Misal v= x +53 → dx = 3 x2 u = Sin v → du = cos v = cos( x 3 + 5) dv y = u4 → dy = 4 u 3 = 4Sin 3 ( x 3 + 5) sehingga du dy dy du dv = . . = 12 x 2 Sin 3 ( x 3 + 5) Cos( x 3 + 5) dx du dv dx MA1114 Kalkulus I 23
  • 24.
    Contoh : Tentukan d 2 f ' ( x ) jika ( f ( x 2 )) = x 2 + 1, x ≠ 0 dx jawab : d dx ( f ( x 2 )) = x 2 + 1 ⇔ f ' ( x 2 ).2 x = x 2 + 1 x2 + 1 ⇔ f '(x ) = 2 2x MA1114 Kalkulus I 24
  • 25.
    Soal Latihan Tentukan fungsiturunan pertama dari 2 x − 2x + 5 1. y= 2 Tentukan f' (cos(x )), 2 x + 2x − 3 d(f(cos(x 2 )) = ( 2 x − 3) 10 2. y = ( 2 x − 3) 10 jika dx 3. y = sin 3 x 4. ( y = cos 4 4 x 2 − x ) 2  x + 1 5. y=   x − 1 6. y = sin x tan [ x2 + 1 ] MA1114 Kalkulus I 25
  • 26.
    4.5 Turunan TingkatTinggi • Turunan ke-n didapatkan dari penurunan turunan ke-(n-1). f (n) ( x) = dx ( f ( x) ) d ( n −1) df ( x) • Turunan pertama f ' (x) = dx d f ( x) 2 • Turunan kedua f " ( x) = dx 2 d 3 f ( x) • Turunan ketiga f " ' ( x) = dx 3 d f ( x) n • Turunan ke-n f ( n ) ( x) = dx n • Contoh : Tentukan y ' ' dari y = 4 x 3 + sin x • Jawab : y ' = 12 x 2 + cos x maka y' ' = 24 x − sin x MA1114 Kalkulus I 26
  • 27.
    Soal Latihan A. Tentukan turunan kedua dari 1. y = sin ( 2 x − 1) 4 2. y = ( 2 x − 3) x 3. y= x+1 4. y = cos2 ( π x) B. Tentukan nilai c sehingga f "( c) = 0 bila f ( x ) = x 3 + 3 x 2 − 45 x − 6 2 C. Tentukan nilai a, b dan c dari g ( x ) = ax + b x + c bila g (1) = 5, g ' (1) = 3 dan g ' ' (1) = − 4 MA1114 Kalkulus I 27
  • 28.
    4.6 Turunan FungsiImplisit • Jika hubungan antara y dan x dapat dituliskan dalam bentuk y = f(x) maka y disebut fungsi eksplisit dari x, yaitu antara peubah bebas dan tak bebasnya dituliskan dalam ruas yang berbeda. Bila tidak demikian maka dikatakan y fungsi implisit dari x. Contoh : 1. x 3 y 2 + x 2 + y = 10 2. sin( xy ) + x 2 = y 2 + 1 • Untuk menentukan turunan dari bentuk implisit digunakan aturan rantai dan anggap y fungsi dari x. MA1114 Kalkulus I 28
  • 29.
    Tentukan dy/dx daribentuk implisit berikut 1. x 3 y 2 + x 2 + y = 10 2. sin( xy ) + x 2 = y 2 + 1 Jawab 1. Dx ( x 3 y 2 + x 2 + y ) = Dx (10) D x ( x 3 y 2 ) + D x ( x 2 ) + D x ( y ) = D x (10) (3 x 2 y 2 + 2 x 3 y y ' ) + 2 x + y ' = 0 (2 x 3 y + 1) y ' = − 2 x − 3x 2 y 2 − 2 x − 3x 2 y 2 y' = 2x 3 y + 1 2. Dx ( sin( xy ) + x 2 ) = Dx ( y 2 + 1) cos( xy ) ( y + xy ' ) + 2 x = 2 yy '+ 0 ( x cos( xy ) − 2 y ) y ' = − 2 x − y cos( xy ) − 2 x − y cos( xy ) y' = x cos( xy ) − 2 y MA1114 Kalkulus I 29
  • 30.
    Soal Latihan ' Tentukan turunan pertama ( y ) dari bentuk implisit 1. x 3 − 3x 2 y + y2 = 0 2. y + sin ( xy) = 1 3. tan ( x y ) - 2 y = 0 4. x 2 sin( xy ) + y = x MA1114 Kalkulus I 30
  • 31.
    4.7 Garis singgungdan garis normal • Persamaan garis singgung fungsi y = f(x) di titik (x0,y0) dengan kemiringan m adalah y – y0 = m( x – x0 ). • Garis yang tegak lurus dengan garis singgung disebut dengan garis normal. • Persamaan garis normal di titik (x0,y0) adalah 1 y − y0 = − ( x − x0 ). m MA1114 Kalkulus I 31
  • 32.
    Contoh: Tentukan persamaangaris singgung dan garis normal y = x3 − 2 x 2 + 6 fungsi di (2,6). Jawab : y ' = 3 x 2 − 4 x → y ' (2,6) = 3.2 2 − 4.2 = 4 Sehingga persamaan garis singgung di titik (2,6) : y − 6 = 4( x − 2) y = 4x − 2 Persamaan garis normal dititik (2,6) : 1 1 1 y − 6 = − ( x − 2) ⇔ y − 6 = − x + 4 4 2 1 13 y =− x+ . 4 2 MA1114 Kalkulus I 32
  • 33.
    Tentukan persamaan garissinggung dan garis normal pada kurva x 2 y 2 − xy − 6 = 0 di titik dengan absis( x) = 1 Jawab : Jika disubstitusikan nilai x = 1 pada persamaan kurva diperoleh y2 − y − 6 = 0 ⇔ ( y − 3)( y + 2) = 0 y = 3 dan y = -2 Sehingga diperoleh titik dimana akan ditentukan persamaan garis singgung dan garis normalnya adalah (1,3) dan (1,-2) Hitung terlebih dahulu y ' dengan menggunakan turunan fungsi implisit Dx ( x 2 y 2 − xy − 6) = Dx (0) ⇔ 2 xy 2 + 2 x 2 yy '− ( y + xy ' ) − 0 = 0 2 xy 2 + 2 x 2 yy '− y − xy ' = 0 MA1114 Kalkulus I 33
  • 34.
    y − 2xy 2 (2 x y − x) y ' = y − 2 xy 2 2 ⇒ y' = 2 2x y − x Di titik (1,3) 3 − 2.1.9 − 15 y ' |(1,3) = = = −3 2.1.3 − 1 5 Persamaan garis singgung y − 3 = − 3( x − 1) = − 3x + 3 3x + y = 6 Persamaan garis normal 1 1 1 y − 3 = ( x − 1) = x − 3 3 3 x − 3 y = −8 MA1114 Kalkulus I 34
  • 35.
    Di titik (1,-2) − 2 − 2.1.4 − 10 y ' |(1, −2) = = =2 2.1.(− 2) − 1 − 5 Persamaan garis singgung y + 2 = 2( x − 1) = 2 x − 2 2x − y = 4 Persamaan garis normal 1 1 1 y + 2 = − ( x − 1) = − x + 2 2 2 x + 2 y = −3 MA1114 Kalkulus I 35
  • 36.
    4.8 Diferensial danHampiran • 4.8.1 Diferensial f ( x + ∆x) − f ( x) ∆y • Jika f ' ( x)ada, maka f ' ( x) = lim = lim ∆x → 0 ∆x ∆x → 0 ∆x Q T . P x x x + ∆x ∆y Untuk ∆x sangat kecil , maka mPQ = mPT yakni ≈ f ' ( x) , ∆y ≈ f ' ( x)∆x , ∆x • Definisi 4.4 Jika y = f (x) diferensiabel di x, maka Diferensial dari x , dinyatakan dengan dx, adalah dx = ∆x Diferensial dari y , dinyatakan dengan dy, adalah dy = f ' ( x)dx MA1114 Kalkulus I 36
  • 37.
    4.8.2 Hampiran • Perhatikan kembali gambar sebelumnya, • Misalkan y= f (x) diferensiabel di interval I yang memuat x dan x + ∆x. Jika x ditambah ∆x, maka y bertambah sepadan dengan ∆y yang dapat dihampiri oleh dy . • Jadi , f ( x + ∆x ) ≈ f ( x ) + dy = f ( x ) + f ' ( x(*) x )∆ 3 • Contoh : Hampiri 28 1 1 • Jawab : Pandang, f ( x) = x ⇒ f (27) = 27 = 3 27 = 3 3 3 2 2 2 1 −3 1 − 1 3 −3 1 f ' ( x) = x ⇒ f ' (27) = (27) = (3 ) = 3 3 3 3 27 Dengan pers (*) 1 f ( 28) ≈ f ( 27) + f ' (27)(28 − 27) = 3 . MA1114 Kalkulus I 27 37
  • 38.
    Soal Latihan 1. Diketahui kurva yang dinyatakan secara implisit y + sin ( xy) = 1 Tentukan persamaan garis singgung dan garis normal di (π ,1) 2. Gunakan diferensial untuk menghampiri a. 10 b. 33 3. Jika diketahui f ' (0) = 2 , g (0) = 0 , g ' (0) = 3 tentukan ( f  g )' (0). MA1114 Kalkulus I 38