แนวทางการศึกษาและวิจัยอุทยานแห่งชาติ
โดย : ดร.ทรงธรรม สุขสว่าง : ส่วนศึกษาและวิจัยอุทยานแห่งชาติ
เอกสารประกอบการบรรยาย วิชาการจัดการพื้นที่อนุรักษ์ คณะวนศาสตร์ ม.เกษตรศาสตร์
Forest Complex and Protected Areas in Thailand
จำแนกกลุ่มป่ำ(ForestComplex)
งานวิจัยเพื่อการจัดการพื้นที่อนุรักษ์
การวิจัยสาหรับพื้นที่อนุรักษ์ เป็นการศึกษาค้นคว้าและ
วิเคราะห์องค์ประกอบของพื้นที่อนุรักษ์ อย่างเป็นระบบโดยอาศัย
อุปกรณ์และวิธีการที่เป็นมาตรฐานเพื่อให้ได้มาซึ่งข้อเท็จจริง หรือ
หลักการ หรือแนวทางในการปฏิบัติ ที่เหมาะสมสอดคล้องกับ
วัตถุประสงค์ของการจัดการพื้นที่
องค์ประกอบของระบบพื้นที่อนุรักษ์
นักท่องเที่ยว
ผู้ประกอบการ
ราษฎรท้องถิ่น
นักวิจัย
หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
สาธารณชน
อื่นๆ
ธรณีสันฐาน
แหล่งน้้า
สัตว์ป่า
สังคมพืช
Resource
component
Human
component
ลักษณะที่ส้าคัญของงานวิจัยเพื่อการจัดการพื้นที่อนุรักษ์
สหวิทยาการ (multi-diciplinary)
ประเภทของงานวิจัยมีความหลากหลาย ครอบคลุมทุก
องค์ประกอบของระบบพื้นที่และตอบสนองต่อวัตถุประสงค์ของ
การจัดการทุกด้าน
e
e
ลักษณะที่สาคัญของงานวิจัยเพื่อการจัดการพื้นที่อนุรักษ์
งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ - - งานวิจัยพื้นฐาน (Basic Research) ทดสอบ
สมมุติฐาน สร้างความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับองค์ประกอบในส่วนของทรัพยากรธรรมชาติ
ภายในระบบ
งานวิจัยทางสังคมศาสตร์ - - งานวิจัยพื้นฐาน - - ทดสอบสมมุติฐานสร้างความรู้ความเข้าใจ
เกี่ยวกับ “คน” ที่เกี่ยวข้องกับพื้นที่
งานวิจัยประยุกต์ (applied research) ทั้งทางวิทยาศาสตร์ธรรมชาติและสังคมศาสตร์ - - -
มุ่งที่จะหาข้อมูลเพื่อนาไปใช้ในการวางแผนกาหนดนโยบาย ตลอดจนช่วยในการตัดสินใจใน
การจัดการในพื้นที่
งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ
(Natural Science Research)
งานส้ารวจ
งานวิเคราะห์ระบบนิเวศ
งานติดตามตรวจสอบ
e
e
e
งานสารวจ (Inventiory)
การส้ารวจทรัพยากรชีวภาพ (ชนิดพันธุ์ประชากร การกระจาย...)
การส้ารวจลักษณะทางกายภาพของพื้นที่ ภูมิประเทศลักษณะทาง
ธรณีวิทยา ดิน แหล่งน้้า และอื่นๆ
การส้ารวจทรัพยากรนันทนาการ ความโดดเด่นของธรรมชาติ ภูมิทัศน์
ความเหมาะสมส้าหรับกิจกรรมเฉพาะอย่างการเข้าถึงความปลอดภัย
ศักยภาพด้านการสื่อความหมายและอื่นๆ
งานวิเคราะห์ระบบนิเวศ (Ecosystem Analysis)
การวิเคราะห์ความคงทนของระนิเวศ (ecological stability) โดย
ภาพรวม
การวิเคราะห์ความเสี่ยงต่อการเกิดภัยธรรมชาติ น้้าท่วม แผ่นดินถล่ม
ไฟป่า
การวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างองค์ประกอบทุกส่วนของระบบนิเวศ
เช่น สังคมพืชกับดินและปัจจัยแวดล้อมอื่น ๆ สังคมพืชกับดินและ
ปัจจัยแวดล้อมอื่น ๆ สังคมพืชกับสัตว์ป่า
งานวิเคราะห์ระบบนิเวศ (ต่อ)
การวิเคราะห์ความเปลี่ยนแปลงในองค์ประกอบหลักของระบบนิเวศ (Key
Ecological Elements)
การวิเคราะห์ปัจจัยคุกคาม (threats) และผลกระทบต่อระบบนิเวศ
การวิเคราะห์ขีดความสามารถในการรองรับปริมาณการใช้ประโยชน์ของ
ระบบนิเวศ
การวิเคราะห์ผลกระทบจากกิจกรรมนันทนาการต่อระบบนิเวศ
งานติดตามตรวจสอบ (Monitoring)
การติดตามสภาพการเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ป่า
การติดตามสภาพถิ่นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า
การเปลี่ยนแปลงของประชากรสัตว์ป่า
ปริมาณและคุณภาพน้้าในแหล่งน้้า
การติดตามตรวจสอบแนวปะการัง
การติดตามตรวจสอบการคุกคามของชนิดพันธุ์ต่างถิ่น
งานวิจัยทางสังคมศาสตร์
(Social Science Research)
งานวิจัยเกี่ยวกับนักท่องเที่ยว
งานวิจัยเกี่ยวกับราษฎรและชุมชนท้องถิ่น
งานวิจัยเกี่ยวกับองค์กรและนโยบาย
e
e
e
งานวิจัยเกี่ยวกับนักท่องเที่ยว
การศึกษาลักษณะพื้นฐานทางสังคมประชากรและแรงจูงใจในการเข้า
ร่วมกิจกรรมนันทนาการของนักท่องเที่ยว
การศึกษารูปแบบกิจกรรมนันทนาการทางธรรมชาติในพื้นที่
การคาดการณ์อุปสงค์นันทนาการทางธรรมชาติ/การท่องเที่ยวเชิง
อนุรักษ์
การศึกษาความต้องการของนักท่องเที่ยวเพื่อวางแผนออกแบบสิ่งอ้านวย
ความสะดวกเฉพาะอย่าง
การประเมินขีดความสามารถในการรองรับด้านจิตวิทยาของแหล่ง
นันทนาการ
การวัดความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับพื้นที่ธรรมชาติระบบนิเวศและ
วิธีการประกอบกิจกรรมในลักษณะที่ไม่ส่งผลกระทบต่อพื้นที่ธรรมชาติ
การศึกษาวิเคราะห์ปัจจัยที่เป็นสาเหตุของพฤติกรรมท้าลายหรือการไม่
ปฏิบัติตามกฎระเบียบในการใช้พื้นที่ของนักท่องเที่ยว
การวิจัยเกี่ยวกับความรู้สึกนึกคิดของนักท่องเที่ยวต่อการบริหารจัดการ
อุทยานฯ และประเด็นเฉพาะเรื่องเกี่ยวกับพื้นที่
การวิจัยเพื่อออกแบบและประเมินประสิทธิภาพโปรแกรมสื่อความหมาย
ธรรมชาติ
งานวิจัยเกี่ยวกับนักท่องเที่ยว (ต่อ)
งานวิจัยเกี่ยวกับราษฎรและชุมชนท้องถิ่น
การศึกษาลักษณะพื้นฐานทางสังคมวัฒนธรรมของราษฎรท้องถิ่น
การศึกษาลักษณะพื้นฐานทางเศรษฐกิจและการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ
ของราษฎรท้องถิ่น
งานวิจัยเกี่ยวกับความรู้ความเข้าใจของราษฎรต่อทรัพยากรธรรมชาติ
และระบบนิเวศ
งานวิจัยเกี่ยวกับความรู้สึกนึกคิดของราษฎร
ต่อการบริหารจัดการพื้นที่อนุรักษ์และ
ประเด็นเฉพาะเรื่องเกี่ยวกับพื้นที่
งานวิจัยเกี่ยวกับราษฎรและชุมชนท้องถิ่น (ต่อ)
งานวิจัยเกี่ยวกับการมีส่วนร่วมของราษฎรในการบริหารจัดการพื้นที่อนุรักษ์
การศึกษาบทบาทและศักยภาพขององค์กรท้องถิ่นในการดูแลรักษา
ทรัพยากรธรรมชาติ
การประเมินผลสัมฤทธิ์ของการด้าเนินกิจกรรมการจัดการพื้นที่ในส่วนที่
เกี่ยวข้องกับชุมชนท้องถิ่น
งานวิจัยเกี่ยวกับองค์กรและนโยบาย
การวิเคราะห์โครงสร้างองค์กรบริหารจัดการพื้นที่อนุรักษ์ และ
ประสิทธิภาพการบริหารงาน
การวิจัยเกี่ยวกับบุคลากรในพื้นที่
การวิจัยเพื่อประเมินประสิทธิภาพการบริหารจัดการพื้นที่ตาม
วัตถุประสงค์การจัดการ/ตามแผนการจัดการ
การประเมินมูลค่าของพื้นที่ในทางเศรษฐศาสตร์
การศึกษาเกี่ยวกับรูปแบบที่เหมาะสมของสิ่งจูงใจ
ที่จะสร้างความร่วมมือจากกลุ่มต่าง ๆ ในการบริหาร
จัดการพื้นที่
แนวทางการพัฒนางานวิจัยเพื่อการจัดการพื้นที่อนุรักษ์
สร้างองค์กรภายในในลักษณะของหน่วยสนับสนุนทางวิชาการ
(Technical Support Unit) ขึ้นมาพัฒนางานวิจัยอย่างต่อเนื่อง
พัฒนาแผนงานวิจัย (Research Programs) ทั้งในระยะยาวและระยะสั้น
สร้างเครือข่ายความร่วมมือกับหน่วยงานวิชาการภายนอก - - - Park
Cooperative Unit
พัฒนากิจกรรมที่ส่งเสริมงานวิชาการ เช่น พัฒนาระบบฐานข้อมูลวิชาการ การ
จัดทาวารสาร/จุลสารวิชาการเพื่อเป็นแหล่งตีพิมพ์ผลงานให้กับหัวหน้าอุทยาน
แห่งชาติและบุคลากรที่เกี่ยวข้อง การส่งเสริมให้มีการพัฒนาระบบการจัดเก็บ
ข้อมูลที่เป็นมาตรฐานในพื้นที่
งานวิจัยด้านการท่องเที่ยวในพื้นที่อนุรักษ์
งานวิจัยด้านแหล่งท่องเที่ยว
ชายหาด
น้้าตก
น้้าพุ
ถ้้า
การศึกษาเพื่อจัดท้าเส้นทางการศึกษา
ธรรมชาติ
การศึกษาซากดึก
ดาบรรพ์
การศึกษาด้านประวัติศาสตร์
และวัฒนธรรม
ประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม
ชุมชนชาวมอแกนในอุทยานแห่งชาติ
งานวิจัยด้านแหล่งที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า
Principles
• Ecosystem approach
ส่วนศึกษาและวิจัยอุทยานแห่งชาติ : ส้านักอุทยานแห่งชาติ
พบนกอาศัยอยู่ในประเทศไทย
ทั้งหมด 946 ชนิด สองในสามเป็นนก
ประจ้าถิ่นซึ่งอาศัยหากินและขยายพันธุ์
อยู่ในประเทศไทยตลอดทั้งปี ไม่บินย้าย
ไปอยู่ถิ่นอื่นเพราะประเทศไทยมีอากาศ
อบอุ่นตลอดปีเต็มไปด้วยสภาพธรรมชาติ
หลากหลายให้นกอาศัยหากินอย่างอุดมสมบูรณ์
นกแต่ละชนิดปรับตัวให้เหมาะสมกับถิ่นอาศัยซึ่งในประเทศไทย
แบ่งสภาพถิ่นอาศัยของนกได้ 4 ประเภท ดังนี้
บริเวณชายหาดและท้องทะเล
บริเวณป่าชายเลนและปากแม่น้้า
บริเวณทุ่งหญ้า ที่ลุ่มน้้าขัง และหนองบึง
ป่าไม้ประเภทต่าง ๆ
นกในอุทยานแห่งชาติ
ส่วนศึกษาและวิจัยอุทยานแห่งชาติ : ส้านักอุทยานแห่งชาติ
การศึกษาในอุทยานแห่งชาติที่เป็นแหล่งดูนก
ที่ส้าคัญในเมืองไทย
แหล่งดูนกในเมืองไทยส่วนใหญ่จะอยู่ใน
อุทยานแห่งชาติ
เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า
เขตห้ามล่าสัตว์ป่า
พื้นที่ของหน่วยต้นน้า
Elephant in Thailand
- 1,500 Wild Elephants
- 3,500 Domistic Elephants
Problem
- Fragmentation
Khao Chamao NP. - Angluenai WS.
KhaoYai – Thablan NP.
- Tourism
Phukradung NP.
Khao Yai NP.
- Plantation
Kuiburi NP.
Kaeng Krachan NP.
Asiatic Jackal
Asiatic Black Bear
Malayan Sun Bear
Asian Wild Dog - EN
Prime habitat for mammalian carnivores
Home of many
Globally
threatened
species e.g.
Malayan Tapir - VU
Asian Elephant - EN
Stump-tailed Macaque - VU
Banteng - EN Asian Wild Dog - EN
Gaur - VU
Serow - VU
Asiatic Black Bear - VU
ตารางความหลากหลายทางชีวภาพสัตว์ป่าของไทยเปรียบเทียบกับของโลก
มีความอุดมสมบูรณ์ติดอับดับ 7 ในเอเซีย
ประเภทของสิ่งมีชีวิต โลก ไทย %
สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้า
สัตว์เลื้อยคลาน
นก
สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม
เฟิร์น
สน
พืชใบเลี้ยงเดี่ยว
พืชใบเลี้ยงคู่
4,184
6,300
9,040
4,000
10,000
529
50,000
170,000
107
298
916
282
633
25
2,387
6,270
2.6
4.7
10.1
7.1
6.3
4.7
4.8
3.7
หน่วย : ชนิด
National Park Research Division : National Park Office : National Park, Wildlife and Plant Conservation Department
ตัวอย่างข้อมูลสัตว์ป่าในแผนแม่บทการจัดการอุทยานแห่งชาติ
National Park Research Division : National Park Office : National Park, Wildlife and Plant Conservation Department
ตัวอย่างพิกัดต้าแหน่งบริเวณที่พบสัตว์ป่า ในระบบ GIS
นกลุมพู นกทะเลแดง
นกทะเลขาเขียว นกชายเลนบึง
นกลุมพูแดง
นกกก ไก่จุก นกชาปีไหน นกลุมพูขาว
งานวิจัยด้านมาตรฐานการท่องเที่ยว
มาตรการในการจัดการนักท่องเที่ยว
สิ่งอ้านวยความสะดวกในการท่องเที่ยว
การบริการนักท่องเที่ยว
งานวิจัยด้านผลกระทบการท่องเที่ยว
ในพื้นที่อนุรักษ์
การศึกษาขีดความสามารถ ในการรองรับ
ด้านนันทนาการในพื้นที่อุทยานแห่งชาติ
การศึกษาขีดความสามารถ ในการรองรับ
ด้านนันทนาการและการท่องเที่ยวในพื้นท
อุทยานแห่งชาติ
แนวคิดการสร้างโมเดลการก้าหนดขีดความสามารถ
ในการรองรับด้านนันทนาการ
ต่ากว่าค่า CC
เข้าใกล้ค่า CC
เกินค่า CC
ระดับการใช้ประโยชน์
วิกฤติ (Extreme concern)
ค่อนข้างวิกฤติ (High concern)
น้อย/ไม่มี (Low or No concern)
ObservedLevel of Impact
ประยุกต์แนวคิด Limits of Acceptable Change (LAC) และ
Recreation Opportunity Spectrum (ROS)
โดยระดับของผลกระทบที่วัดได้ เป็นตัวบ่งชี้ว่า การใช้ประโยชน์นันทนาการ/การ
ท่องเที่ยว ยังอยู่ภายใต้ค่า CC หรือไม่
NationalPark Research Division : National Park Office : National Park, Wildlife and Plant Conservation Department
National Park Research Division : National Park Office : National Park, Wildlife and Plant Conservation Department
แผนภูมิแสดงความสัมพันธ์ระหว่างระดับการใช้ประโยชน์ (use level)
และกระทบที่เกิดขึ้น (impacts) และขีดความสามารถในการรองรับ
ด้านนันทนาการ (RCC)
ปริมาณและคุณภาพการใช้ประโยชน์
นันทนาการ/การท่องเที่ยว
ผลกระทบจากกิจกรรม
นันทนาการ/การท่องเที่ยวต่อ
สภาพนิเวศ สังคมจิตวิทยา และ
กายภาพ
ขีดความสามารถในการรองรับด้านนันทนาการ/
การท่องเที่ยว
• นิเวศวิทยา
• สังคมจิตวิทยา
• กายภาพ และสิ่งอานวยความสะดวก
National Park Research Division : National Park Office : National Park, Wildlife and Plant Conservation Department
โครงการศึกษาทดลองรูปแบบการจัดการเพื่อการอนุรักษ์พะยูนและระบบนิเวศ
ฯ
เขตอุทยานแห่งชาติหาดเจ้าไหม อุทยานแห่งชาติหมู่เกาะเภตราและพื้นที่
ใกล้เคียง
(โครงการบ้านพะยูน)เพื่อการท่องเที่ยว
National Park Research Division : National Park Office : National Park, Wildlife and Plant Conservation Department
การสารวจและติดตามการเปลี่ยนแปลงของหญ้าทะเล
National Park Research Division : National Park Office : National Park, Wildlife and Plant Conservation Department
ประเมินและออกแบบทุ่นจอดเรือเพื่ออนุรักษ์ปะการัง
(ในเขตอุทยานแห่งชาติทางทะเล)
National Park Research Division : National Park Office : National Park, Wildlife and Plant Conservation Department
การสารวจและติดตามการเปลี่ยนแปลงของปะการัง
Photo by JW McManus
Photo by AM Jones
Fisheries, fishers and tourism
Mangroves, seagrass and coral reefs protect the
coasts from erosion and strong waves
การศึกษาEcosystem and habitat based
ส่วนศึกษาและวิจัยอุทยานแห่งชาติ : สานัก
การศึกษาผลกระทบขยะ/ของเสียต่อการท่องเที่ยว
โครงการศึกษาเกณฑ์กาหนดมาตรฐาน
การพัฒนาแหล่งท่องเที่ยว
กรอบแนวคิดในการดาเนินการวิจัย
กำหนด
วัตถุประสงค์ของ
กำรศึกษำ
ประมวลเอกสาร
และงานวิจัยที่
เกี่ยวข้อง
กำหนดลักษณะ /
ประเภทของแหล่ง
ท่องเที่ยว ในเขต
อุทยำนแห่งชำติ
ตำมเกณฑ์ทั่วไป
และ ROS
ลักษณะเฉพำะ ของ
แหล่งท่อง เที่ยวใน
เ ข ต อุ ท ย ำ น
แห่งชำติ :แหล่ง
ท่องเที่ยวเชิงนิเวศ
นำเสนอ
กรมอุทยำนแห่งชำติฯ
ตรวจสอบแหล่ง
ท่องเที่ยว 8 พื้นที่
ตำมมำตรฐำนฯ
ยกร่ำงมำตรฐำน
แหล่งท่องเที่ยวใน
เขตอุทยำนแห่งชำติ
มำตรฐำนแหล่ง
ท่องเที่ยวในเขต
อุทยำนแห่งชำติ ฉบับ
สมบูรณ์
จัดทำคู่มือกำร
ใช้มำตรฐำนฯ
สัมมนำผู้เกี่ยวข้อง
สัมมนำ :
Expert
Judgment
ร่ำงมำตรฐำนแหล่ง
ท่องเที่ยว ในเขต
อุทยำนแห่งชำติ
ศึกษำข้อมูลเชิงประจักษ์
ในแหล่งท่องเที่ยว
8 พื้นที่
ปรับปรุงมำตรฐำนฯ
ครั้งที่ 1
ปรับแก้ไข
หลักเกณฑ์มาตรฐานการท่องเที่ยวและพื้นที่อนุรักษ์
1) มาตรฐานคุณภาพแหล่งท่องเที่ยว
2) มาตรฐานในการท่องเที่ยวเชิงนิเวศและการผจญภัย
- ด้านการพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวและบริการ
- การพัฒนาและการจัดการความปลอดภัยในการท่องเที่ยว
- มาตรฐานความปลอดภัยในการท่องเที่ยวทางทะเล
- มาตรฐานความปลอดภัยในการจัดนาเที่ยวด้วยจักรยาน
- มาตรฐานความปลอดภัยในการท่องเที่ยวดูนกและแมลงที่มีผลต่อระบบนิเวศ
3) คุณภาพมาตรฐานที่พักสัมผัสวัฒนธรรมชนบท (Homestay)
งานวิจัยด้านเศรษฐศาสตร์เกี่ยวกับการท่องเที่ยว
ในพื้นที่อนุรักษ์ (กรณีศึกษาจากต่างประเทศ)
จะมุ่งพัฒนาเพื่อเสริมสร้างให้พื้นที่อนุรักษ์ของประเทศไทยเป็นแหล่ง
ท่องเที่ยวทางธรรมชาติที่มีความพร้อมสาหรับบริการการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์
อย่างมีคุณภาพ (Quality Destination) และจะเน้นการพัฒนาไปสู่มาตรฐานสากล
ภายใต้การบริหารจัดการเชิงธุรกิจ โดยเปิดโอกาสการมีส่วนร่วมและประะสาน
ประโยชน์ของทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องอย่างเป็นธรรม และนาไปสู่การท่องเที่ยวเชิง
อนุรักษ์อย่างยั่งยืน (Sustainable Eco-tourism)
ทิศทางการวิจัยและพัฒนาการท่องเที่ยวในพื้นที่อนุรักษ์
ส่วนศึกษาและวิจัยอุทยานแห่งชาติ : ส้านักอุทยานแห่งชาติ
ตัวอย่างการวิจัยด้าน sustainable tourism ในต่างประเทศ
Dr. Christof Schenck, Frankfurt Zoological Society
Die Serengeti – das größte Wandersystem von Landsäugetieren
auf der Welt
1-2 Millionen GnusLargest migration of terrestrial mammals in the world
www.nprcenter.com
Contact us :
ดร.ทรงธรรม สุขสว่าง ss.songtam@hotmail.com

แนวทางการศึกษาและวิจัยอุทยานแห่งชาติ