APPARATUS RESPIRATORIUS
Bagian Anatomi Histologi dan Embriologi
Departemen Anatomi Fisiologi dan Farmakologi
Fakultas Kedokteran Hewan - IPB
Apparatus respiratorius
Splanchnology : mempelajari alat jeroan tubuh, alat tubuh
yang berbentuk tabung/saluran
- lumen berselaput lendir
- mempunyai hubungan dengan dunia luar
di satu ujung atau keduanya
Termasuk alat jeroan :
1. Apparatus respiratorius  hidung
2. Apparatus digestorius  mulut, anus
3. Apparatus urogenitalis  vulva, penis
Apparatus respiratorius alat pernapasan
Fungsi : menyelenggarakan proses pernafasan (respirasi)
Pernapasan  pertukaran oksigen dan karbondioksida
antara sel-sel tubuh serta lingkungan
Dua macam respirasi :
 Respirasi interna  di sel jaringan
 Respirasi eksterna  di paru-paru
Proses pernafasan :
Inspirasi : proses aktif oleh Mm. Inspiratorius
Ekspirasi : proses pasif  elastisitas dan
Mm. expiratorius
Respirasi eksterna dan interna
Tractus respiratorius :
a. Hidung & cuping hidung
b. Cavum nasi
c. Pharynx
d. Larynx
e. Trachea
f. Bronchi & bronchioli
g. Sacculi alveolaris
Sistem respirasi
ORGAN UTAMA SISTEM RESPIRASI
Organ Fungsi Utama
Cavum Nasi Filter, penghangat, pelembab udara , mengalirkan udara
ke pharynk
Pharynk Penghubung jalan udara antara hidung dan larynk, dan
sebagai penghubung jalan makanan dari mulut ke esophagus
Larynk Penghubung jalan udara antara pharynk dan trachea,
produksi suara, melindungi trakhea dari benda asing
Trachea Jalan masuk udara dari dan menuju ruang dada. Melindungi
saluran napas dari benda asing, dengan gerakan silia
Diafragma Membesarkan rongga dada pada inspirasi dan mengembalikan
pada posisi semula pada ekspirasi
Bronchi Jalan masuk dan filter udara dari dan menuju paru-paru,
Bronchioli Jalan masuk udara dari dan menuju alveol
Alveoli Tempat pertukaran gas, unit fungional paru-paru
Pulmonum Organ utama respirasi
Pleura Pelindung dan lubrikasi permukaan luar paru-paru
Pengaruh tractus respiratorius terhadap udara pernafasan :
1. Pembersihan udara  sel epitel bersilia dan gl. nasales.
2. Penaikan suhu  mukosa
3. Pelembaban udara  kelenjar sero-mucus
Membran mukosa  jaringan cavernosus (plexus cavernosus nasalis)
Regio olfactorius  antara os turbinatio dorsalis & septum nasi
Selaput lendir mengandung ujung-ujung N. olfactorius & Gl. olfactorius
CAVUM NASI
Batas :
- anterior : nares
- posterior : os ethmoidale & choanae
- dorsal : os nasale
- ventral : palatum durum
Potongan sagital kepala sapi
- planum nasale/cermin hidung
sapi : planum nasolabiale
babi : planum rostri
kuda : tidak ada
- philtrum :
anjing, kucing, domba, babi : jelas
babi, kuda, sapi : celah pendek
Bentuk cermin hidung berbagai hewan
Cavum nasi  septum nasi
 septum nasi osseum di caudal
- pars perpendicularis os ethmoidale
- os vomer
 cartilago septum nasi di anterior
Os turbinatio dorsalis et ventralis,
membagi cavum nasi:
- meatus nasi dorsalis
- meatus nasi ventralis
- meatus nasi communis
- meatus nasi medius
ostium naso lacrimalis
ductus lacrimalis
punctum lacrimalis
Os turbinatio dorsalis et ventralis,
membagi cavum nasi:
- meatus nasi dorsalis
- meatus nasi ventralis
- meatus nasi communis
- meatus nasi medius
Potongan melintang hidung kuda
Organa vomeronasale (organa Jacobson) :
- terletak di dasar cavum nasi di kiri dan kanan septum nasi
- tabung tulang rawan (cartilago vomeronasale)  ductus
vomeronasale
- bagian anterior  ductus nasopalatinus (incisivus)
- N. olfactorius
- kurang subur : bangsa burung, mamalia laut & primata
sangat subur : ular, bangsa lizard
- fungsi : merasakan bau & makanan
- anjing  tabung tidak tertutup sempurna, N. olfactorius subur,
 daya cium sangat tajam.
PHARYNX
Bagian dari tractus respiratorius & digestivus
Bertaut dengan : os palatinus, os pterygoideus,
os hyoideus,cartilago cricoideus &
cartilago thyroideus
Cavum pharyngis, ada 7 buah pintu :
2 buah Choanae  cavum nasi
2 buah Ostia pharyngea tubae auditivae  tuba auditiva
1 buah Isthmus faucium  cavum oris
1 buah Aditus esophagi  oesophagus
1 buah Aditus laryngis  larynx
1. Ostia pharyngea tubae auditivae
2. Palatum molle
2’. Epiglottis
2”. Vestibulae laryngis
3. Lidah
4. Cartilago thyroid
5. M. omohyoid & M. sternothyroid
6. Cartilago cricoideus
7. Glottis
8. Trachea
9. Oesophagus
. Potongan sagital daerah pharynk
LARYNX
Fungsi :
- mengatur volume udara respirasi
- menjaga benda asing masuk paru-paru
- menghasilkan suara
Larynx dibentuk oleh :
1. Cartilago laryngis : tempat bertaut otot
2. Membrana & ligamenta : pengikat cartilago laryngis
3. Otot-otot larynx : penggerak cartilago laryngis
4. Selaput lendir
Cartilago larynx :
1 buah cartilago cricoidea
1 buah cartilago thyroidea
1 buah cartilago epiglottica
2 buah cartilago arytenoidea
Cartilago larynx
Membrana & ligamenta larynx :
 membrana crico-thyroidea
 membrana hyo-thyroidea
 membrana crico-trachealis
 ligamentum hyo-epiglotticum
 ligamentum thyro-epiglotticum
Ligamentum arytenoideum trans
Ligamentum vocale
Ligamentum ventriculare
Larynx kuda, tampak lateral
Otot-otot extrinsic :
bertaut dari larynx ke alat-alat tubuh
di sekitar larynx.
1. M. sterno-thyro-hyoideus :
retraktor dan depressor basis lidah, tulang lidah
dan larynx pada waktu menelan
2. M. thyro-hyoideus :
mendorong larynx ke arah basis lidah
3. M. hyo-epiglotticus :
mendorong epiglottis ke arah basis lidah
Potongan melintang larynx
1. Articulation crycoarytenoid
2. Rima glottidis
3. Plica vocalis
4. M. thyroarytenoideus
5. M. cricoarytenoideus dorsalis
6. M. cricoarytenoideus lateralis
7. M. arytenoideus transversus
TRACHEA
1. Mukosa trachea
2. Cartilago trachealis
3. Adventitia
4. M. transversus trachealis
Jumlah cincin trachea :
Kuda 50 – 60
Sapi 50
Babi 32 – 35
Anjing 40 - 45
Berdasarkan lokasi trachea terbagi :
1. Pars cervicalis :
terletak sepanjang leher, mula-mula di ventral oesophagus
sampai di daerah os vertebrae cervicalis III trachea terletak
di sebelah kanan oesophagus
2. Pars thoracalis :
terletak di rongga dada.
Trachea kembali teretak di ventral oesophagus.
Bifurcatio trachealis melepaskan :
-bronchi principalis dextra
-bronchi principalis sinistra
Pada babi & ruminansia,
sebelum bifurcatio bronchus trachealis
Percabangan bronchi principalis :
Bronchi principalis
Bronchi lobares
Bronchi segmentalis
Bronchi subsegmentalis
Bronchioli terminalis
Bronchioli respiratorius
Saccus alveolaris
PULMONUM
Bersifat lunak, spons, elastis, mengapung di air, ada krepitasi.
Berwarna merah jambu
Bagian paru-paru :
Facies : - costalis : konveks, berhadapan dgn
dinding thoraks, lekukan/gambaran sesuai costae
- mediastinalis :merapat ke bidang median, impressio
cardiaca, hilus pulmonum, sulcus-sulcus
- diafragmaticus : berhadapan dengan diafragma
Margo : - obtusus (dorsalis) : pinggir yang tumpul
- acutus (ventralis): pinggir yang tajam,
incisura cardiaca
Basis pulmonis : sebelah caudal
Apex pulmonis : sebelah cranial
Keterangan : 1. Lobus cranialis pars cranialis sinistra 2.
Lobus cranialis pars caudalis sinistra 3. Lobus diaphragmaticus
sinistra 4. Lobus cranialis pars cranialis dextra,
5. M. Diaphragma
Situs viscerum pulmonum
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
6
7
8
9
12
10
11
13
13
14
Keterangan
1. Bifurcatio trachealis
2. Bronchus epartrialis
3. Bronchus principalis
sinitra et dextra
4. Esophagus
5. Lobus accessorius
6. Lobus cranialis pars
cranialis sinistra
7. Lobus cranialis pars
caudalis sinistra
8. Lobus cranialis pars
cranialis dextra
9. Lobus cranialis pars
caudalis dextra
10.Lobus diaphragmaticus
sinistra
11.Lobus diaphragmaticus
dextra
12.Lobus medius (cardiacus)
13.A,V. pulmonalis (cabang)
14.Trachea
Situasi paru-paru tampak ventral
PLEURA
Selaput sereus, licin, terang tembus
dan basah
Berdasarkan tempat :
-pleura pulmonalis (visceralis)
-pleura costalis (parietalis)
-pleura mediastinalis
-pleura pericardiaca
-pleura diafragmatica
Cavum pleura  berisi cairan,
tekanan -
Mekanisme Pernafasan
Inspirasio  Pembesaran rongga dada
1. Kontraksi otot diafragma  pernafasan abdominal
Kontraksi diafragma  diafragma memendek  diafragma lurus
 cavum pleura membesar organ tubuh di ruang perut
terdesak ke caudal  otot perut mengendur & desakan diafragma
 rongga perut menonjol ke luar.
Diafragma memegang peran penting : pernafasan abdominal
2. Gerakan costae ke lateral  pernafasan costal
Gerakan costae ke latero cranial pembesaran cavum pleura,
Gerakan ini oleh otot-otot :
- M. intercostalis externus - M. scalenus
- M. serratus dorsalis anterior - M. levatorus costarum
- M. serratus ventralis pars thoracis; jika terpaksa
Fungsi costae memegang peran penting  pernafasan costal
Dalam keadaan normal  pernafasan costo abdominal
Ekspiratio  pengeluaran napas
Dengan mengecilkan rongga dada 
mengendorkan diafragma & mengembalikan posisi costae
latero cranial ke medio caudal.
Ekspiratio : proses pasif  elastisitas paru-paru, tulang-tulang rawan dan
ligamenta yang terdapat pada costae, sternum & lain-lain.
Ekspirasi aktif : batuk, bersin, tertawa dsb.
Otot-otot ekspirasi :
-M. serratus dorsalis posterior
-M. illiocostalis
-M. intercostalis internus
-M. retractor costae
-M. transversus thoracis
-M. longissimus dorsi
-M. transversus costae
-M. abdominalis : secara tak langsung
Lapangan paru-paru
Untuk kepentingan klinik
Diukur dengan membuat garis horizontal dari
3 tempat di daerah dada, yang di buat dari 3 titik :
1. Tuber coxae
2. Tuber ischiadicum
3. Persendian bahu
Lapangan paru-paru kuda
a
b
c
a
b
c
Titik- titik membuat garis horizontal :
1. Tuber coxae (garis a)
2. Tuber ischiadicum (garis b)
3. Persendian bahu (garis c)
Lapangan paru-paru sapi
Tabel lapangan paru-paru
Species Jumlah
costae
Berpadanan tinggi dengan
Tuber coxae Tuber
ischiadicum
Persendian bahu
Kuda 18 16* 11 6
Sapi 13 11 9 5
Kambing,
domba
13 11 7 6
Babi 14 11 8 4
Anjing,
kucing
13 11 9 6
* = ruang intercostal

Kuliah 9 respiratorius

  • 1.
    APPARATUS RESPIRATORIUS Bagian AnatomiHistologi dan Embriologi Departemen Anatomi Fisiologi dan Farmakologi Fakultas Kedokteran Hewan - IPB
  • 2.
    Apparatus respiratorius Splanchnology :mempelajari alat jeroan tubuh, alat tubuh yang berbentuk tabung/saluran - lumen berselaput lendir - mempunyai hubungan dengan dunia luar di satu ujung atau keduanya Termasuk alat jeroan : 1. Apparatus respiratorius  hidung 2. Apparatus digestorius  mulut, anus 3. Apparatus urogenitalis  vulva, penis
  • 3.
    Apparatus respiratorius alatpernapasan Fungsi : menyelenggarakan proses pernafasan (respirasi) Pernapasan  pertukaran oksigen dan karbondioksida antara sel-sel tubuh serta lingkungan
  • 4.
    Dua macam respirasi:  Respirasi interna  di sel jaringan  Respirasi eksterna  di paru-paru Proses pernafasan : Inspirasi : proses aktif oleh Mm. Inspiratorius Ekspirasi : proses pasif  elastisitas dan Mm. expiratorius
  • 5.
  • 6.
    Tractus respiratorius : a.Hidung & cuping hidung b. Cavum nasi c. Pharynx d. Larynx e. Trachea f. Bronchi & bronchioli g. Sacculi alveolaris Sistem respirasi
  • 8.
    ORGAN UTAMA SISTEMRESPIRASI Organ Fungsi Utama Cavum Nasi Filter, penghangat, pelembab udara , mengalirkan udara ke pharynk Pharynk Penghubung jalan udara antara hidung dan larynk, dan sebagai penghubung jalan makanan dari mulut ke esophagus Larynk Penghubung jalan udara antara pharynk dan trachea, produksi suara, melindungi trakhea dari benda asing Trachea Jalan masuk udara dari dan menuju ruang dada. Melindungi saluran napas dari benda asing, dengan gerakan silia Diafragma Membesarkan rongga dada pada inspirasi dan mengembalikan pada posisi semula pada ekspirasi Bronchi Jalan masuk dan filter udara dari dan menuju paru-paru, Bronchioli Jalan masuk udara dari dan menuju alveol Alveoli Tempat pertukaran gas, unit fungional paru-paru Pulmonum Organ utama respirasi Pleura Pelindung dan lubrikasi permukaan luar paru-paru
  • 9.
    Pengaruh tractus respiratoriusterhadap udara pernafasan : 1. Pembersihan udara  sel epitel bersilia dan gl. nasales. 2. Penaikan suhu  mukosa 3. Pelembaban udara  kelenjar sero-mucus Membran mukosa  jaringan cavernosus (plexus cavernosus nasalis) Regio olfactorius  antara os turbinatio dorsalis & septum nasi Selaput lendir mengandung ujung-ujung N. olfactorius & Gl. olfactorius
  • 10.
    CAVUM NASI Batas : -anterior : nares - posterior : os ethmoidale & choanae - dorsal : os nasale - ventral : palatum durum Potongan sagital kepala sapi
  • 11.
    - planum nasale/cerminhidung sapi : planum nasolabiale babi : planum rostri kuda : tidak ada - philtrum : anjing, kucing, domba, babi : jelas babi, kuda, sapi : celah pendek Bentuk cermin hidung berbagai hewan
  • 12.
    Cavum nasi septum nasi  septum nasi osseum di caudal - pars perpendicularis os ethmoidale - os vomer  cartilago septum nasi di anterior Os turbinatio dorsalis et ventralis, membagi cavum nasi: - meatus nasi dorsalis - meatus nasi ventralis - meatus nasi communis - meatus nasi medius ostium naso lacrimalis ductus lacrimalis punctum lacrimalis
  • 13.
    Os turbinatio dorsaliset ventralis, membagi cavum nasi: - meatus nasi dorsalis - meatus nasi ventralis - meatus nasi communis - meatus nasi medius Potongan melintang hidung kuda
  • 14.
    Organa vomeronasale (organaJacobson) : - terletak di dasar cavum nasi di kiri dan kanan septum nasi - tabung tulang rawan (cartilago vomeronasale)  ductus vomeronasale - bagian anterior  ductus nasopalatinus (incisivus) - N. olfactorius - kurang subur : bangsa burung, mamalia laut & primata sangat subur : ular, bangsa lizard - fungsi : merasakan bau & makanan - anjing  tabung tidak tertutup sempurna, N. olfactorius subur,  daya cium sangat tajam.
  • 16.
    PHARYNX Bagian dari tractusrespiratorius & digestivus Bertaut dengan : os palatinus, os pterygoideus, os hyoideus,cartilago cricoideus & cartilago thyroideus Cavum pharyngis, ada 7 buah pintu : 2 buah Choanae  cavum nasi 2 buah Ostia pharyngea tubae auditivae  tuba auditiva 1 buah Isthmus faucium  cavum oris 1 buah Aditus esophagi  oesophagus 1 buah Aditus laryngis  larynx
  • 17.
    1. Ostia pharyngeatubae auditivae 2. Palatum molle 2’. Epiglottis 2”. Vestibulae laryngis 3. Lidah 4. Cartilago thyroid 5. M. omohyoid & M. sternothyroid 6. Cartilago cricoideus 7. Glottis 8. Trachea 9. Oesophagus . Potongan sagital daerah pharynk
  • 19.
    LARYNX Fungsi : - mengaturvolume udara respirasi - menjaga benda asing masuk paru-paru - menghasilkan suara Larynx dibentuk oleh : 1. Cartilago laryngis : tempat bertaut otot 2. Membrana & ligamenta : pengikat cartilago laryngis 3. Otot-otot larynx : penggerak cartilago laryngis 4. Selaput lendir
  • 20.
    Cartilago larynx : 1buah cartilago cricoidea 1 buah cartilago thyroidea 1 buah cartilago epiglottica 2 buah cartilago arytenoidea Cartilago larynx
  • 21.
    Membrana & ligamentalarynx :  membrana crico-thyroidea  membrana hyo-thyroidea  membrana crico-trachealis  ligamentum hyo-epiglotticum  ligamentum thyro-epiglotticum Ligamentum arytenoideum trans Ligamentum vocale Ligamentum ventriculare Larynx kuda, tampak lateral
  • 22.
    Otot-otot extrinsic : bertautdari larynx ke alat-alat tubuh di sekitar larynx. 1. M. sterno-thyro-hyoideus : retraktor dan depressor basis lidah, tulang lidah dan larynx pada waktu menelan 2. M. thyro-hyoideus : mendorong larynx ke arah basis lidah 3. M. hyo-epiglotticus : mendorong epiglottis ke arah basis lidah
  • 23.
    Potongan melintang larynx 1.Articulation crycoarytenoid 2. Rima glottidis 3. Plica vocalis 4. M. thyroarytenoideus 5. M. cricoarytenoideus dorsalis 6. M. cricoarytenoideus lateralis 7. M. arytenoideus transversus
  • 24.
    TRACHEA 1. Mukosa trachea 2.Cartilago trachealis 3. Adventitia 4. M. transversus trachealis Jumlah cincin trachea : Kuda 50 – 60 Sapi 50 Babi 32 – 35 Anjing 40 - 45
  • 25.
    Berdasarkan lokasi tracheaterbagi : 1. Pars cervicalis : terletak sepanjang leher, mula-mula di ventral oesophagus sampai di daerah os vertebrae cervicalis III trachea terletak di sebelah kanan oesophagus 2. Pars thoracalis : terletak di rongga dada. Trachea kembali teretak di ventral oesophagus.
  • 26.
    Bifurcatio trachealis melepaskan: -bronchi principalis dextra -bronchi principalis sinistra Pada babi & ruminansia, sebelum bifurcatio bronchus trachealis Percabangan bronchi principalis : Bronchi principalis Bronchi lobares Bronchi segmentalis Bronchi subsegmentalis Bronchioli terminalis Bronchioli respiratorius Saccus alveolaris
  • 27.
    PULMONUM Bersifat lunak, spons,elastis, mengapung di air, ada krepitasi. Berwarna merah jambu Bagian paru-paru : Facies : - costalis : konveks, berhadapan dgn dinding thoraks, lekukan/gambaran sesuai costae - mediastinalis :merapat ke bidang median, impressio cardiaca, hilus pulmonum, sulcus-sulcus - diafragmaticus : berhadapan dengan diafragma
  • 28.
    Margo : -obtusus (dorsalis) : pinggir yang tumpul - acutus (ventralis): pinggir yang tajam, incisura cardiaca Basis pulmonis : sebelah caudal Apex pulmonis : sebelah cranial
  • 29.
    Keterangan : 1.Lobus cranialis pars cranialis sinistra 2. Lobus cranialis pars caudalis sinistra 3. Lobus diaphragmaticus sinistra 4. Lobus cranialis pars cranialis dextra, 5. M. Diaphragma Situs viscerum pulmonum 1 2 3 4 5
  • 30.
    1 2 3 4 5 6 7 8 9 12 10 11 13 13 14 Keterangan 1. Bifurcatio trachealis 2.Bronchus epartrialis 3. Bronchus principalis sinitra et dextra 4. Esophagus 5. Lobus accessorius 6. Lobus cranialis pars cranialis sinistra 7. Lobus cranialis pars caudalis sinistra 8. Lobus cranialis pars cranialis dextra 9. Lobus cranialis pars caudalis dextra 10.Lobus diaphragmaticus sinistra 11.Lobus diaphragmaticus dextra 12.Lobus medius (cardiacus) 13.A,V. pulmonalis (cabang) 14.Trachea Situasi paru-paru tampak ventral
  • 31.
    PLEURA Selaput sereus, licin,terang tembus dan basah Berdasarkan tempat : -pleura pulmonalis (visceralis) -pleura costalis (parietalis) -pleura mediastinalis -pleura pericardiaca -pleura diafragmatica Cavum pleura  berisi cairan, tekanan -
  • 32.
    Mekanisme Pernafasan Inspirasio Pembesaran rongga dada 1. Kontraksi otot diafragma  pernafasan abdominal Kontraksi diafragma  diafragma memendek  diafragma lurus  cavum pleura membesar organ tubuh di ruang perut terdesak ke caudal  otot perut mengendur & desakan diafragma  rongga perut menonjol ke luar. Diafragma memegang peran penting : pernafasan abdominal 2. Gerakan costae ke lateral  pernafasan costal Gerakan costae ke latero cranial pembesaran cavum pleura, Gerakan ini oleh otot-otot : - M. intercostalis externus - M. scalenus - M. serratus dorsalis anterior - M. levatorus costarum - M. serratus ventralis pars thoracis; jika terpaksa Fungsi costae memegang peran penting  pernafasan costal Dalam keadaan normal  pernafasan costo abdominal
  • 33.
    Ekspiratio  pengeluarannapas Dengan mengecilkan rongga dada  mengendorkan diafragma & mengembalikan posisi costae latero cranial ke medio caudal. Ekspiratio : proses pasif  elastisitas paru-paru, tulang-tulang rawan dan ligamenta yang terdapat pada costae, sternum & lain-lain. Ekspirasi aktif : batuk, bersin, tertawa dsb. Otot-otot ekspirasi : -M. serratus dorsalis posterior -M. illiocostalis -M. intercostalis internus -M. retractor costae -M. transversus thoracis -M. longissimus dorsi -M. transversus costae -M. abdominalis : secara tak langsung
  • 34.
    Lapangan paru-paru Untuk kepentinganklinik Diukur dengan membuat garis horizontal dari 3 tempat di daerah dada, yang di buat dari 3 titik : 1. Tuber coxae 2. Tuber ischiadicum 3. Persendian bahu
  • 35.
    Lapangan paru-paru kuda a b c a b c Titik-titik membuat garis horizontal : 1. Tuber coxae (garis a) 2. Tuber ischiadicum (garis b) 3. Persendian bahu (garis c) Lapangan paru-paru sapi
  • 36.
    Tabel lapangan paru-paru SpeciesJumlah costae Berpadanan tinggi dengan Tuber coxae Tuber ischiadicum Persendian bahu Kuda 18 16* 11 6 Sapi 13 11 9 5 Kambing, domba 13 11 7 6 Babi 14 11 8 4 Anjing, kucing 13 11 9 6 * = ruang intercostal