;zQmLs/0f 1
2 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 3 
3/]n' afn>d 
;zQmLs/0f 
k|sfzsM 
;dfh;]jf tyf dfgjclwsf/df dlxnf / afnaflnsf -l;lj;_
4 ;zQmLs/0f 
k|sfzs 
;dfh;]jf tyf dfgjclwsf/df dlxnf / afnaflnsf 
-l;lj;_ 
rfjlxn, sf7df8f +}. www.cwish.org.np 
;jf{lwsf/ © M ;dfh;]jf tyf dfgjclwsf/ 
df dlxnf / afnaflnsf -l;lj;_ 
;Nnfxsf/ M zflGt clwsf/L 
;+of]hg M ldng w/]n 
n]vg M /d]zs'df/ kf}8]n / a]bk|;fb 
;fksf]6f 
;xof]uLx¿ M k"0f{snf zdf{, o'j/fh l3ld/], 
k|ltzf b]jfg, dbg lzjfsf]6L 
/ ;'jf; vltj8f 
z'4fz'l4 M ;'efj yfkf 
k|yd k|sfzg M h'g @))% 
k|sflzt ;+Vof M %)) k|lt 
ISBN : 99946-816-4-8 
lk—|k;]| / 5kfO M 6fOD; lso|zg 
k|sfzg ;xof]u M afn>d cGTosf nflu cGt/f{li6«o 
sfo{s|d, cGt/f{li6«o >d ;+u7gsf] 
sfof{no nlntk'/ g]kfn .
ljZje/ sl/a @$ s/f]8 afnaflnsfx¿ ljljwvfn] >ddf ;+nUg eO{ cfkmgf] 
afnfkg latfpg afWo 5g . oLdWo] clwstd afnaflnsfx¿ c;+ul7t jf 
cw{;+ul7t If]qsf] >ddf ;+nUg 5g . afn>d xfd|f] ;dfhsf] gsf/fTds kf6f] xf], 
h;n] dfgj ;Eotfdfly g} k|Zg p7fpF5 . 
3/]n' afn>d o:t} afn>dsf] If]qx¿dWo] Ps k|d'v >d If]q xf] . g]kfndf klg 
%% xhf/eGbf a9L afnaflnsfx¿ 3/]n' >ddf ;+nUg eO{ hLjg ofkg ul//x]sf 
5g . 3/]n' >ddf afnaflnsfsf] ;+nUgtfn] afnaflnsfsf] zf/Ll/s dfgl;s / 
;fdflhs ljsf;df c;/ t u5{ g} ;fy} ;Dk'0f{ ;dfhnfO{ g} w]/} kl5 ws]Nb5 / 
lg/Gt/ ul/aLtkm{ pGd'v u/fpFb5 . t;y{ klg o; 3/]n' afn>d k|yfsf] cGTo 
x'g' h?/L 5 . 
3/]n' afn>d zf]if0f tyf 3/]n' >ddf afnaflnsfnfO{ ;+nUg u/fpg] k|yfs} cGTo 
ug{sf nflu ;/sf/L, u}/;/sf/L kIfx¿af6 w]/} k|oTgx¿ ul/g' h?/L 5 . 
g]kfndf >L %sf] ;/sf/ / cGt/f{li6«o >d ;+u7gn] ;+o'Qm ¿kdf lgs[i6 k|sf/ 
sf] afn>d cGTo ug{ ;doa4 sfo{s|d nfu" ul//x]sf] 5 / 3/]n' afn>d o; 
sfo{s|dsf] Ps k|d'v nlIft ;d"x klg xf] . 3/]n' afn>ddf c;fWo} sd k|oTgx¿ 
ePsf] b]lvG5 . o;sf] sf/0f eg]sf] 3/]n' afn>dnfO{ a'emg] / o;df x:tIf]k ug{ 
cfjZos ;Lk tyf cg'ejsf] sdL klg xf] eGg] nfUb5 . 
o:tf] cj:yfdf l;lj; -;dfh ;]jftyf dfgj clwsf/df dlxnf / afnaflnsf_ n] 
3/]n' afn>d zf]if0f cGTosf nflu :yfgLo lgsfo ljz]ift gu/kflnsfx¿ / cGo 
u/};/sf/L ;3+;:+yfx?sf ]Ifdtf ljsf; ug {]p4Z]on ]ljleGg lgbl{]zsfx¿ ks|flzt 
u/]sf]df ;j{k|yd t l;lj;nfO{ xflb{s awfO tyf wGojfb lbg rfxfG5' . 
oL lgbl{]zsfx¿n ]3/n] 'afn>d zfi]f0fsf ]cGTo tyf lgsi[6 ks|f/sf ]3/n] 'afn>d 
cGTosf nflu ljleGg lgsfox¿ljr ;dembf/L a9fO{ 3/]n' afn>d lgjf/0f ug{ 
;zQmLs/0f 5 
k|fSsyg
pTkl]|/t ug5{] / cfjZos sfos{d|x¿ ug {;DalGwt lgsfox¿sf ]Ifdtf clejl[4 
ug{ dxTjk"0f{ e"ldsf v]Ng]5 eGg] cfzf lnPsf] 5' . 
oL lgbl{]zsfx¿sf ]ks|fzg gk]fndf afn>dlj?4sf ]cleofgdf Ps sf;]9]u+'f 
;flat x'g]5 eGg] klg czff /fv]sL 5' . 
o; lgbl{]zsfsf ]sfofG{jogsf ];Gbed{f bv]fk/s]f sdL sdhf/]Lx¿nfO {cfN+}ofO{ 
kf|Kt ;e'mfjx¿sf ]cfwf/df l;lj;n ]cfufdL lbgdf lgbl{]zsfx¿sf ]kl/dfhg{ 
tyf kg'M ks|fzg ub {}hfcf;] eGg ]klg ze'sfdgf lbg rfxfG5 '. 
cGtdf l;lj;nufot 3/]n' afn>d zf]if0flj?4sf] cleofgdf ;+nUg x'g'ePsf 
;Dk0"f {;3+;:+yf÷AolQmx¿nfO {o; lgbl{]zsf kmnbfoL xg'5] eGg ]k0"f {ljZj:t 5 '. 
wGojfb . 
6 ;zQmLs/0f 
n}nf 6}Udf] /]•L 
lgb]{zs 
cGt/f{li6«o >d ;+u7gsf] sfo{no 
nlntk'/ g]kfn 
ldlt @))%, @& h'g
;zQmLs/0f 7 
cfef/ 
ljZjdf @$ s/f]8eGbf a9L afnaflnsfx¿ >ddf ;+nUg /x]sf] lttf] oyfy{leq 
afFlr/x]sf xfd|f afnaflnsfx¿sf] eljio / To;n] emNsfpg] xfd|f] ;dfhsf] 
jt{dfg tyf eljio b'j} cToGt} uDeL/ / lrGtfhgs b]lvG5 . xfd|f] b]zdf klg 
aL; nfveGbf a9L afnaflnsfx¿ >ddf ;+nUg /x]sf 5g h;dWo] ! nfv @& 
xhf/ afnaflnsfx¿ lgs[i6 k|sf/sf] afn>ddf ;+nUg /xL cfkmgf] hLjg ofkg 
ul//x]sf 5g . o;/L lgs[i6 afn >ddf ;+nUg x'g afWo ePsf afnaflnsfx¿df 
;jf{lws ;+Vof 3/]n' afn>ldsx¿sf] /x]sf] 5 . cGt/f{li6«o >d ;+u7gsf] 
tYofÍcg';f/ g]kfnsf ;x/L If]qdf dfq %% xhf/eGbf a9L afnaflnsfx¿ 3/]n' 
>ddf ;+nUg /x]sf 5g . 3/]n' >ddf ;+nUg afnaflnsfx¿ ljleGgvfn] lx+;f, 
zf]if0f tyf b'Jo{jxf/x¿ vKg afWo eO/x]sf 5g / klg o:tf] cj:yfdf yf]/} dfq 
;+3;+:yf tyf ;/sf/L lgsfox¿n] o; If]qnfO{ cfjZos dfqfdf Wofg k'/ofpg 
;ls/x]sf] b]lvFb}g eg] eO/x]sf k|of;x¿df klg sdL sdhf]/Lx¿ b]lvG5g . 
o; cj:yfdf 3/]n' >ddf cf7 aif{eGbf a9L ;do sfo{/t /xL nfdf] cg'ej 
xfl;n u/]sf] ;+:yfsf] x}l;otn] klg xfdLn] cfkmgf cg'ejx¿ ljleGg ;+3;+:yf 
tyf ;/sf/L lgsfox¿;uF ;f6f;f6 ug {'h?/L bl]vG5 h;n ]ubf {cfufdL lbgdf 
o; If]qdf x'g] ljsf;] x:tIf]kx¿ k|efjsf/L / kl/0ffdd'vL x'g ;s"g . 
oxL s/'fnfO {dWogh/ ub {}xfdf| ];:+yf ;dfh;j]f tyf dfgjclwsf/df dlxnf / 
afnaflnsf -l;lj;_ n] 3/]n' afn>d / x:tIf]ksf pkfox¿ ljifoleq ljleGg 
sfol{gbl{]zsfx¿ to}f/ u/s]f ]5 / To; }cGtut{ of ]æ3/n] 'afn>d ;zQmLs/0fÆ 
k':ts oxfFx¿dfem k|:t't ug{ kfpFbf xfdLnfO{ cToGt} v';L nfu]sf] 5 . 
xfdL cfzf ub5{f +}xfdf| ]of ]ko|f; 3/n] 'afn>d zfi]f0fsf ]cGTosf nflu cjZo g} 
;fys{l;4 xg'5] / o;sf nflu yk' }|kf7sx¿n ]o;df nl]vPsf pkfox¿nfO{ 
Jojxfl/s ¿kdf sfofG{jog ugx{'g'5] .
of ]k:'ts to}f/ kfg {cxf/]fq ldxg]t ugx{'g' ]/dz] kf8}n] tyf ab]k;|fb ;fksf6]fnfO{ 
xfdL wGojfb glbO/xg ;Sbg}f +}. ;fy }o;df z4'fzl'4 xl]/lbg ];e'fj yfkf, o;sf] 
n—]cfp6 l8hfOgsf sfd ugx{'g' ]6fOD; lso|zgsf ;j'0f {efO / o;df cfjZos 
lrqx¿ agfO{ ;3fpg'x'g] /fhg sfkmn], k[YjL >]i7 / pbo efO{nfO{ xfdL w]/}—w]/} 
wGojfb lbg rfxfG5f +}. 
o; k':ts k|sfzg ug{ cfly{s ;xof]u pknAw u/fpg] ;+:yf cGt/f{li6«o >d 
;u+7gkl|t xfdL cfef/ JoQm ug {rfxfG5f +}. 
cGtdf o; k':ts lgdf{0f, k|sfzg tyf ljt/0fdf ;3fpg'x'g] l;lj;df cfj4 
;Dk"0f{ efOalxgLx¿ tyf sd{rf/L ;fyLx¿nfO{ klg w]/}—w]/} wGojfb lbg rfxfG5' . 
of] k':ts xfd|f] klxnf] k|of; xf], t;y{ xfdL] o;df ;Defljt sdL / q'l6x¿sf] 
;DefjgfnfO {gsfg {;Sbg}f +}. To;n} ]xfdL oxfxF¿sf ];e'mfj, kl|tlso|fsf ]af6f] 
xl]//xs]f xg'5]f +}. 
wGojfb 
8 ;zQmLs/0f 
zflGt clwsf/L 
cWoIf
;zQmLs/0f 9 
ljifo ;"rL 
e"ldsf ! 
;zQmLs/0f # 
afn;xeflutf & 
afn;xeflutfsf ljleGg cj:yfx¿ !! 
k|efjsf/L ;xeflutf !& 
afn;xeflutfsf] nflu afnSna #% 
afnSna Joj:yfkg $! 
afnSnasf] ;+:yfut ljsf; %# 
afnSnasf] lqmofsnfkx¿ %& 
afnSnadf ;xhstf{sf] e"ldsf ^# 
;~rf/ / afnd}qL ;~rf/ &%
10 ;zQmLs/0f 
e"ldsf 
g]kfnn] afnclwsf/;DaGwL cGt/f{li6«o dxf;lGwnfO{ cg'df]bg tyf o;sf P]lR5s 
k|n]vx¿df;d]t ;xdlt JoQm ul/;s]sf] 5 . o;sf] ;fy} cGt/f{li6«o >d ;+u7gsf] 
>ddf kj|z] ug {]Gog"td pd/];DjGwL dxf;lGw !#*, lgsi[6 txsf ]afn>d 
pNd'ng;DjGwL dxf;lGw !*@, / ;'emfjx? !() nufotsf dxf;lGwx¿df 
k|ltj4tf JoQm ul/;s]sf] 5 . Toltdfq xf]Og tL cGt/f{li6«o dxf;lGwnfO{ nfu" 
ug ]{qmddf afnaflnsf;DaGwL Pg] @)$* / afn>d lgifw] tyf lgoldt ug{ 
ag]sf] P]g @)%^ h:tf /fli6«o sfg'gx¿sf] lgdf{0f eO{ sfof{Gjog;d]t eO;s]sf] 
5 . t/ csfl{t/ lzIff, :jf:Yo, vn], dgf/]~hgaf6 al~rt xbF' }3/sf ]rf/ 
lbjf/leq sfl]rP/ zfi]f0f bJ'oj{xf/sf ]l;sf/ ePsf xhf/f +}3/n] 'afn>ldsx¿n] 
si6;fWo hLjg latfpg afWo 5g . cfˆgf] hLjg lgjf{xsf nflu dfq xf]Og 
so}fn+} ]t kl/jf/s }nflu ;dt] cyfk{]fhg{ ug {]sfddf cfˆgf slnnf xftx¿ 
nufpg afWo eO/x]sf 5g . ;dfhn] eg] o; lsl;dsf] afn>dnfO{ ;xh / 
:jefljs ¿kn] lnO/x]sf] 5 . ^÷& jif{b]lv g} cfdfafa'b]lv la5f]l8P/ csf{sf] 
3/df a;]/ cfˆgf afNofj:yfsf] pkef]u ug{ gkfO{ zf]if0fo'Qm cj:yfdf ul/g] 
sfd jf:tjd} hf]lvdo'Qm afn>d xf] . hf]lvdo'Qm afn>dsf] b'ikl/0ffd cToGt 
3fts x'G5 . o:tf] cj:yfdf oL afnaflnsfsf] kIfdf cfjfh p7fpg', 3/]n' 
afn>dsf] lj?4df ;r]tgtf clej[l4 ug{' tyf lgs[i6 cj:yfdf /x]sf 
afn>ldsx¿sf ]hLjgdf ;w'f/ NofpbF }3/n] 'afn>dnfO {pGdn"g ug {]lbzflt/ 
cufl8 a9g 'cfhsf ]cfjZostf ags]f ]5 . oxL cfjZostf dx;;' ub {}cGt/fl{i6o« 
>d ;+u7gsf] ;xof]udf l;lj;n] o; k|sf/sf] afn>dsf] lj?4df Pp6f cleofg 
;+rfng u/]sf] 5 . o;} cleofg cGtu{t ;+rflnt sfo{qmdsf] ;Gbe{df of] æ3/]n' 
afn>d ;zQmLs/0fÆ lgbl{]zsf tof/ ul/Psf ]xf ].
;zQmLs/0f 11 
lszf]/x¿ / aflnsf 
s'g} 3/sf] cfFugdf $÷% hgf lszf]/x¿ ;fgf] an v]ln/x]sf x'G5g . olQs}df 
Pp6L ;fgL $ jif{sL aflnsf s'bb} cfpF5] / …of] t d]/f] an xf] . csf{sf] dfdfn] 
lsg]/ NofOlbg'ePsf] an lsg v]lnlbPsf] < d t c?nfO{ v]Ng lbGgÚ eg]/ an 
l6k]/ uf]hLdf xfNb} 3/leq k:5] . an v]Ng] ;a} lszf]/x¿ tL aflnsfnfO{ s]xL 
ug{ ;Sb}gg, 6'n'6'n' x]l//xG5g . 
dGyg ugx{'f;] < 
lszf]/x¿ s] ul//x]sf lyP < 
v]ln/x]sf] an s;n] nUof] < 
aflnsfnfO{ cfkm"eGbf 7"nf bfh'x¿n] v]ln/x]sf] an p7fP/ nfg] cfF6 s]n] lbof] < 
lszf]/x¿n] cfkm"eGbf ;fgf] aflnsfn] pgLx¿nfO{ v]Ng glbO{ an p7fP/ nfFbf 
klg lsg s]xL ug{ ;s]gg <
12 ;zQmLs/0f 
Ps 
;zQmLs/0f 
zlQm s] xf] < 
zlQm eg]sf] an jf tfut xf] . ;fdflhs, /fhgLlts, cfly{s / ;fF:s[lts 
kl/l:ylt cg's"n ePdf dflg; zf/Ll/s / dfgl;s ¿kn] ;zQm x'G5 . dfgl;s 
zlQmnfO{ cfTdan klg elgG5 . 
zlQm s;/L cfh{g x'G5 < 
s;/L zlQm cfh{g ug{ ;lsG5 eGg] ;DaGwdf b'O{ j6f b[li6sf]0fx¿ 5g . 
k/Dk/fjfbL jf k'/fgf] ljrf/cg';f/ zlQm hGdhft (By Birth) k|fKt x'G5 . 
-hGdhft eGgfn] b}jL zlQmaf6 k|fKt ug{;Sg] jf k"j{hGdsf] sdfO{af6 kfpg 
;lsg] zlQm xf] ._ h:t} /fhfsf ;Gtfg g} /fhf x'g] s'/f /fhs'ndf hGd]sf]n] dfq 
x'g k'u]sf] xf] . t/ cfw'lgs ljrf/cg';f/ zlQm cfh{g ug{ (By Earn) ;lsG5 . 
s;/L zlQm cfh{g ug{ ;lsG5 < 
!= Odfgbf/ eP/ @= 1fg, ;Lk / Ifdtfo'Qm eP/ 
#= ;DklQ k|fKt u/]/ $= ;fwg >f]t k|fKt u/]/ 
%= ;d"xdf a;]/÷;+ul7t eP/ ^= cg'ej k|fKt u/]/ 
&= pd]/sf] sf/0faf6 kl/kSj eP/ *= gd|tf÷ldhfl;nf] eP/
(= w}o{ / ;xgzLn -a'4_ eP/ !)= zf/Ll/s ¿kdf tGb'?:t eP/ 
!!= clwsf/ k|fKt u/]/ jf lhDd]jf/L lbP/ !@= ;xefuL x'g kfP/ 
;zQmLs/0f 13 
!#= ;dfg cj;/ kfP/ 
;zQmLs/0f eg]sf] s] xf] < 
;zQmLs/0f eGgfn] dflg;nfO{ zf/Ll/s dfgl;s b'j} zlQmn] o'Qm agfpg' xf] . 
p;df d klg sx]L ug {;S5 'eGg ]cf6F eg {'xf ]. dflg;n ]cfkml"eq /xs]f ]zlQmnfO{ 
klxrfg ug {'/ To;nfO {Jojxf/df ko|fu] ug {;Sg 'xf ]. 
dflg; ;DklQsf ]cefj, ;fgf ]pd/], cfkmn" ]kfpgk'g {]clwsf/sf ]pkefu] ug{ 
gkfP/ h:tf ljljw sf/0fn] zlQmxLg aGg k'u]sf] x'G5 . p;sf] clwsf/ s;}n] 
l5lglbPsf]n] p;nfO{ zlQmxLg agfOPsf] x'G5 . To;}n] lxhf]cfh ;dfhdf 
3/]n'nufot cGo afn>lds, dlxnf, blnt, hghflt cfly{s ¿kn] lakGg ju{nfO{ 
k5fl8 kfl/Psf ju{sf] ¿kdf lng yflnPsf] 5 . 
3/]n' afn>ldsnufot cGo afn>ldsx¿ pd]/nufot cefju|:t hLjg, 
kl/ToQmtf tyf PSnf]kgsf sf/0f c?sf] 3/df >d u/L cfˆgf] afNofj:yf u'dfO{ 
;a} lsl;dsf zf]if0f vKg afWo agfOPsf zlQmxLg afnaflnsfx¿ x'g . o:tf] 
cj:yfdf /x]sf afnaflnsfnfO{ s;/L ;zQm agfpg] eGg] Pp6f uDeL/ r'gf}tLsf] 
ljifo ags]f ]5 . Jojxfl/s cge'jaf6 afn;xeflutfaf6 g }cGo afnaflnsf em}+ 
3/]n' afn>ddf ;+nUg afnaflnsfx¿nfO{ klg ;zQm agfpg, pgLx¿df cfTdan 
eg{ ;lsG5 eGg] k|dfl0ft eO;s]sf] 5 .
14 ;zQmLs/0f 
a'wnfn / uLtf 
-a'wnfn afnSnasf ;xhstf{ x'G5g . Snasf] a}7ssf nflu va/ ug{ hfFb} 
u/]sf] cj:yfdf af6fdf u};;sL sfo{stf{ uLtf;Fu e]6 x'G5_ 
a'wnfnM gd:sf/ . uLtfhL s] 5 xfn va/ < 
uLtf M gd:sf/ a'wnfnhL . stflt/ lxF8of lg < 
a'wnfn M o;f] a}7ssf nflu afnaflnsfnfO{ va/ ug{ lxF8of . 
uLtf M cf====, tkfO +{klg o;/L l;Ëfg ]e/'fe/'LnfO {va/ ug {cfkm }bM'v ug{' 
k5{ / < s;}sf xftdf va/ k7fPsf] eP t eOxfNYof] lg . 
a'wnfn M To;/L sxfF x'G5 / . va/ k'u]g eg] t afnaflnsfx¿ cfOk'Ub}gg 
a7}s ke|fjsf/L xbF'g} . clg s ]ug {]. 
uLtf M a}7sdf tL gfy] s]6fs]6Ln] s] kf] s'/f Nofpnfg / a}7s k|efjsf/L 
xg' '< ;a }cfkmn} ]gu/L xbF'g} . a7}s klg s ]a:g 'k¥of ]/ . o;f] 
a7}s kl':tsfdf ugk{'g {]lg0fo{ nV]of ]clg s6]fs6]Lx¿sf ];xL 
u/fof] eOxfN5 lg . sfd eP t eOxfNof] lg xf]Og / < 
a'wnfn M o; s'/fdf d]/f] rflx‘ km/s dt 5 . afnaflnsfnfO{ klg clxnb]lv 
l;sfof] eg] kf] pgLx¿n] klg l;S5g t . a}7ssf nflu ljifo 
rog ug,{] a7}s s;/L a:g,] s;/L lg0fo{ ug {]cflb ljifout tyf 
k|fljlws s'/fx¿ yfxf kfpF5g .
uLtf M tkfO {+rflx Fa9L cfbz{ xg' vfH]gx'G'5 . tkfOn{+ ]ubf {xfdL ;an}] 
em0em6df km:g'kb{5 . tL ;a emGem6 gu/L Ps} l5gdf x'g] 
sfdsf nflu a9L b'Mv s;n] u/f]; . 
aw'nfn M tkfOn{+ ]s ]eGge'Psf ]uLtfhL . s ]a7}s a:g ]sfd rflx Fsfd xfO]g 
/ < sfdsf ];?'jft ug {]kf|/lDes sfd g }a7}s xf ]. xg]x{'f;] 
tkfOn{+ ]clxnb]l]v g }a7}s a:g ]tf/} tl/sfsf af/d]f afnaflnsfnfO{ 
cEo:t agfpg 'ePg eg ]tkfO {+slt lbg;Dd pgLx¿sf ]kl5kl5 
s'lb/xg'x'G5 < a}7s a:g' eg]sf] s'g} klg sfo{qmdsf] of]hgf 
agfpg,' To;cg;'f/sf ]lhDdj]f/L lng '/ sfd ;DkGg ugt{]km{ 
nfUg' klg t xf] . clg xfdL ;xhstf{x¿sf] lhDd]jf/L s]xL xNsf 
agfpg' klg t xf] . ls s;f] < 
uLtf M aw'nfnhL, tkfOn{+ ]egs]f ]o; s/'fn ]d/]f ]klg lrQ ae'mof ]. ;fRFr} 
afnaflnsfn] a}7ssf tf}/ tl/sfx¿ hfg] / cfkm} sfd ug{ ;Ifd 
eP eg] xfd|f] sfd klg 365 . 
aw'nfn M Tolt dfq sxf Fxf ]/ afnSnasf a7}sdf cfkm +}lg0fo{x¿ ug;{Sg] 
ePdf afnaflnsfsf] afnSnadf ;lqmo, ;zQm / cy{k"0f{ ;xeflutf 
klg xG'5 . so+}f }afnSnasf a7}sx¿df afnaflnsfn ]cToGt 
Jojxfl/s lg0f{ox¿ ;d]t ug{ ;S5g eGg] s'/f ;d]t k|dfl0ft 
klg eO;s]sf] 5 . 
;zQmLs/0f 15 
dGyg ug'xf]; 
!= a'wnfn / uLtfaLr s] ljifodf s'/fsfgL eO/x]sf] lyof] < 
@= uLtfsf] afnaflnsf;DaGwL wf/0ff s:tf] lyof] < 
#= s] afnaflnsfn] ;fFRr} s]xL klg ug{ ;Sb}gg t < 
$= a'wnfnsf] s'g s'/fn] uLtfsf] ljrf/ abNg ;xof]u u¥of] <
16 ;zQmLs/0f 
b'O{ 
afn;xeflutf 
æafnaflnsf ;dfhsf ;lqmo ;b:o x'g To;}n] pgLx? jt{dfg x'g . s]jn 
eljiosf s0f{wf/ dfq xf]Ogg .Æ 
afn;xeflutf eg]sf] s] xf] < 
afn;xeflutf eg]sf] afnaflnsfsf] hLjg;Fu ;/f]sf/ /fVg] lsl;dsf sfd ubf{ 
sg' }klg lg0fo{ lng ]an]fdf afnaflnsfn ]cfˆgf ljrf/ JoQm ug {]dfs}f kfpg' 
tyf cy{k"0f{ / ;lqmo ;+nUgtf x'g' xf] . afn;xeflutf afnaflnsfsf] clwsf/ 
xf] . afn;xeflutf Pp6f lg/Gt/ rln/xg] k|lqmof xf] . ;du|df afnaflnsfn] 
ljrf/ JoQm ug{ kfpg', JoQm u/]sf] ljrf/sf] sb/ x'g', To;df 5nkmn x'g', 
;fc]g;'f/ lg0fo{ kl|qmofdf ;xefuL xg' kfpg,' ePsf lg0fo{x¿ sfofG{jog ug{] 
s'/fdf pgLx¿n] efu lng kfpg', sfof{Gjogaf6 ePsf kmfObf jf a]kmfObfdf 
klg ;';"lrt x'g] tyf ;+nUg x'g kfpg' g} afn;xeflutf xf] . 
afnaflnsfsf] pRrtd lxtsf nflu x'g] kfl/jfl/s, ;fdflhs tyf cGo ljsf;sf 
lqmofsnfkx¿, h;n] pgLx¿sf] hLjgdf c;/ kf5{, tL ;a}df pgLx¿sf] pd]/, 
Ifdtf, ?lr jf OR5f / kl/j]zcg';f/ efu lng] jf cfˆgf ljrf/x¿ -;sf/fTds_ 
JoQm ug {]kl|qmof g }afn;xeflutf xf ]. 
afnclwsf/ dxf;lGwsf wf/f @, %, !@, !#, !$, !%, !&, @#, @(, / #! n] 
afnaflnsfsf] ;xeflutfsf] clwsf/dfly hf]8 lbPsf 5g .
;zQmLs/0f 17 
afn;xeflutf lsg < 
bLw{hLjg ljsf; 
;xeflutf 
;+/If0f 
-!_ afn;xeflutf afnaflnsfsf] clwsf/ xf] M 
dgdf nfu]sf s'/f JoQm ug{ kfpg], :jtGqtfk"j{s cfˆgf ljrf/ /fVg kfpg], 
;r"gf kf|Kt ug,{] ;u+l7t xg' kfpg ]pgLx¿sf ]g;}lus{ clwsf/ xf ]. cGo 
afnaflnsfsf] cltl/Qm 3/]n' afn>ldsx¿sf] klg ;xeflutfsf] ;dfg clwsf/ 
5 . 
-@_ ;xeflutfsf] clwsf/n] cGo clwsf/sf] ;+/If0f ug{ d2t ldN5 M 
afnaflnsfx¿ cfkm"n] g} ;a}eGbf klxn] cfˆgf] ;'/Iff ug{ ;S5g . afnaflnsfn] 
dgdf nfu]sf s'/fx¿ eGg kfP, ;+ul7t x'g kfPsf] v08df g} pgLx¿dfly x'g] 
;a} lsl;dsf zf]if0f tyf b'Jo{jxf/af6 cfkm"nfO{ ;+/If0f ug{ ;S5g / afFRg 
kfpg], bL3{ hLjgsf clwsf/x¿ pkef]u ug{ ;S5g . 
3/]n' afn>d tyf cGo k|sf/sf afn>ddf ;+nUg ePsf afnaflnsf cfTdansf] 
b[li6n] x]bf{ ;dfhsf ;a}eGbf sdhf]/ agfOPsf ;b:o x'g . pgLx¿sf] clwsf/sf] 
kIfdf rnfOg] cleofgdf 3/]n' afn>ldsnufot cGo afnaflnsfsf] ;xeflutfn]
7"nf] d2t k'Ub5 . afn>ldsx¿ / sfddf ;+nUg gx'g] cGo afnaflnsfx¿ Ps 
csf{sf] ;d:of a'emg ;Sb5g . o;}n] lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>ddf ;+nUg 
afnaflnsfx¿sf] clwsf/sf] ;+/If0fdf ;xof]u ug{ ;Sb5g . 
-#_ k|hftGq / ;Eo ;dfhsf] l;h{gfdf of]ubfg lbg ;S5g M 
afnaflnsf ;dfhsf ;lqmo tyf lhpFbf hfUbf ;b:o ePsf]n] ;xeflutfsf] 
sf/0faf6 pgLx¿n] ;dfhnfO{ /fd|/L a'emg ;S5g . ;lqmo gful/ssf] ¿kdf 
cfkm"nfO{ ¿kfGtl/t ug{ ;S5g . afNofj:yfb]lv g} k|hftflGqs cEof;df nfUg] 
x'gfn] ;dfhnfO{ 7Ls lbzflt/ 8f]¥ofpg ;S5g . 
18 ;zQmLs/0f 
afn;xeflutf 
s] xf]Og 
z afnaflnsfnfO{ of] u/ / of] eg 
eg]/ cx|fpg] 
z jo:sx¿ afnaflnsf;Fu l;Sgsf 
nflu pbfl;g ePdf 
z jo:sx¿sf] cg'ej / ;Lksf] 
cjd"Nog ePdf 
z jo:sx¿sf] sfddf afnaflnsfnfO{ 
k|of]u u/]df 
z jo:sx¿sf] s'g} clwsf/ gx'g] l:ylt 
/ afnaflnsfsf] s'g} st{Jo gx'g] 
l:ylt ePdf 
z afnaflnsfnfO{ ;a} zlQm ;'lDkPdf 
z oyfl:ylts} kl5 nfu]df 
afn;xeflutf 
s] xf] 
z afnaflnsfsf] 1fg / ljrf/sf] 
dxTjnfO{ dfGotf lbPdf 
z afnaflnsf;Fu cg'ej / ;Lk 
cfbfg k|bfg ul/Pdf 
z afnaflnsfaf6 l;Sg'k5{ eGg] 
efjgf ePdf 
z afnaflnsfnfO{ lg0f{o lng / 
pQ/bfloTj lngsf nflu ;lhnf] 
pkfo kQf nufPdf 
z afnaflnsf / jo:sx¿nfO{ 
pgLx¿sf] clwsf/ / 
pQ/bfloTjsf] af/]df a'emfpg 
;xof]u u/]df 
z afnaflnsfnfO{ cfjZostfcg';f/ 
zlQm x:tfGt/0f ul/Pdf 
z afnclwsf/k|lt ;Ddfg u/]df .
;zQmLs/0f 19 
-$_ afnljsf;df ljz]if of]ubfg k'Ub5 M 
afn;xeflutfn ];r+f/ ug {]Ifdtfsf ]ljsf; xG'5 . ;Demft}f ug {];Lk, sx]L u/f+} 
eGg] :jtM:km"t{ efjgf tyf cfTdljZjf;sf] ljsf; x'G5 . pgLx¿df ;fd'bflos 
efjgfsf ]ljsf; xG'5 . o;/L ;du |JolQmTjsf ]ljsf; xbF' }pgLx¿ 3/, ;dfh / 
b]zk|lt pQ/bfoL x'g k'Ub5g . 3/]n' afn>ldsx¿sf] ;xeflutfn] pgLx¿ cGo 
afnaflnsf h:t} eljiodf ;Ifd gful/ssf] ¿kdf ljsf; x'g ;Sb5g . 
-%_ ;xeflutfsf] dfWodaf6 afnaflnsfn] cfˆgf ;d:ofx¿ klxrfg ug{ ;Sb5g M 
afnaflnsf ;dfhsf ;lqmo afn;b:o ePsfn] s'g} klg ;d:ofnfO{ afncfFvfn] 
xg] {]ub5{g, hg' s/'f jo:sx¿n ]x/]s]f ]eGbf km/s klg xg';S5 . pgLx¿ cfˆgf 
;d:of / ;jfnx¿nfO{ jo:ssf] eGbf /fd|/L hfGg / a'‰g ;S5g . pgLx¿sf] 
;xeflutfn] afnaflnsfsf ;d:ofx¿nfO{ cem l;h{gfTds 9+un] xn ug{ ;lsG5 . 
h:t} 3/]n' afn>ldsx¿n] cfkm"n] ef]u]sf kL8fx¿ Pscsf{df cfbfg—k|bfg 
ub{5g .
20 ;zQmLs/0f 
tLg 
afn;xeflutfsf ljleGg cj:yfx¿ 
afn;xeflutf eGgfn] 3/kl/jf/, ljBfno, ;ef, ;Dd]ng, cflbdf afnaflnsfx¿sf] 
cy{k"0f{ lsl;dsf] ;xeflutfnfO{ a'emfpF5 . ljleGg ;+3;+:yfx¿n] afnaflnsfx¿nfO{ 
ljleGg ;ef,;df/f]x / h'n';x¿df ;xefuL u/fpg] ub{5g . t/ To:tf] ;xeflutfsf] 
af/]df :jo+ pgLx¿nfO{ slQsf] hfgsf/L lbOPsf] x'G5 < o:tf ;df/f]xdf ul/g] 
lg0f{ox¿df pgLx¿sf] ;'emfjnfO{ slQsf] k|fyldstf lbOG5 < s] pgLx¿n] 
cfˆgf] af/]df s;n] s;/L lg0f{o ub{5g eGg] a'emb5g < oL k|Zgx¿sf] vf]hL 
ul/g'kb{5 . olb afnaflnsfx¿ lg0f{osf] tx;Dd kxn tyf cfˆgf ljrf/x¿sf] 
k|jfx ug{;Sg] ePsf 5g eg] pgLx¿sf] jf:tljs ;xeflutf ePsf] a'lemG5 . 
afnaflnsfx¿nfO{ jo:sx¿åf/f ;xefuL u/fpg] s'/fnfO{ ljZn]if0f ug{sf nflu 
;g !((@ df o'lg;]kmdf sfo{/t cd]l/sfsf /f]u/ P xf6{ cf/n] afn;xeflutfsf] 
e¥ofª tof/ u/]sf lyP M h;cg';f/ afn;xeflutfsf ljleGg cf7 cj:yfx¿ 
5g  . 
cy{k"0f{ ;xeflutfsf] nflu cfjZos s'/fx¿ 
z afnaflnsfn] pgLx¿ ;xefuL ePsf] lqmofsnfksf] p2]Zo a'em]sf] x'g'k5{ . 
z pgLx¿nfO{ ;DjlGwt lqmofsnfkdf ;xefuL u/fpg] lg0f{o s;n] / lsg 
u¥of] eGg] s'/f yfxf kfpg'kb{5 . 
z pgLx¿ ;xefuL x'g] lqmofsnfkdf pgLx¿sf] cy{k"0f{ e"ldsf x'g'kb{5 . 
z ul/g] lqmofsnfk k|i6 kfl/;s]kl5 dfq pgLx¿ :j]lR5s ¿kn] lqmofsnfkdf 
;xefuL x'g ;Sb5g .
!= unt lsl;daf6 ul/Psf] k|of]u (Manipulation) 
jo:sx¿n] afnaflnsfx¿nfO{ s'g} 
sfddf k|of]u u/]sf 5g t/ s] sfdsf] 
nflu pgLx¿nfO{ ;xefuL u/fFOb}5 eGg] 
af/]df pgLx¿nfO{ hfgsf/L 5}g jf 
;xefuL u/fOPsf sfo{qmddf 5nkmn 
ul/Psf ljifoj:t'sf] af/]sf a'emb}gg, 
cfˆgf] sfd klg a'emg ;Sb}gg eg] of] 
afnaflnsfnfO{ unt 9+uaf6 k|of]u 
ul/Psf] xf] . of] afn;xeflutfsf] e¥ofªsf] ;a}eGbf tNnf] l;+9L xf] . pbfx/0fsf 
nflu afnaflnsfnfO {ke|fljt kfg {];fdflhs ;/fs]f/sf gLltx¿;uF ;DalGwt 
/fhgLlts gf/fx¿ ePsf] Kn]sf8{x¿ af]sL h'n';df lxF8fOPsf] x'G5 eg] of] 
afnaflnsfsf] k|of]u dfq xf] . of] jf:tjdf afn;xeflutf xf]Og . lsgls pm 
lsg hn';'df lx8Fs]f ]xf ]eGg ]s/'f p;nfO {yfxf xbF'g} . Toxf F5nkmn ul/Psf] 
ljifoj:ta'f/d]f p;nfO {hfgsf/L xbF'g} . o;n ]afnaflnsfsf ];jfQ{]d lxtsf] 
l;4fGtnfO {cg;'/0f u/s]f ]xbF'g} . 
@= sfoq{mdsf ]zfe]f a9fpgsf nflu dfq aRrfx¿nfO {;xefuL u/fPsf] 
(Decoration) 
o; lsl;dsf] ;xeflutf 
afn;xeflutfsf] e¥ofªsf] bf]>f] l;+9L 
xf] . slxnsfFxL ljz]if cj;/x¿df 
lglZrt k|of]hgsf nflu 
afnaflnsfnfO{ ljleGg gf/fx¿ 
n]lvPsf u~hL, Sofk cflb ljt/0f u/L 
lrl6Ss kf//] grfpbF }pkmfb {}lx8FfOG5 . 
u~hL kfPsf]df afnaflnsfx¿ bË 
ePsf] b]lvP tfklg pgLx¿nfO{ 
jo:sx¿n] cfˆgf] p2]Zo k"/f ug{ k|of]u 
u/]sf x'G5g . jf:tjdf afnaflnsfnfO{ xftdf km"ndfnf u~hL, Sofk cflb lsg 
;zQmLs/0f 21
nufP/ lx8gk'/s]f ]xf ]k0"f {¿kn ]yfxf xbF'g} . afnaflnsfsf ];G'b/tfnfO {;hfj6sf] 
¿kdf pkofu] ug {]ul/G5 . 
#= aRrfx¿sf] s'g} e"ldsflagf g} ;xefuL agfPsf] 
(Tokenism) 
o; txsf] ;xeflutfdf 
afnaflnsfx¿n] k|ToIf ¿kdf 
cfˆgf cfjfhx¿ p7fpF5g t/ 
jf:tjdf ;+rf/–k|jfxdf 
pgLx¿sf cfjfhnfO{ cToGt 
sd dxTj lbOG5 cyjf :yfg 
lbObFg} eg ]klg xG'5 . cfˆgf OR5fcg;'f/ kl/ofh]gfx¿ tof/ ug {]cj;/ guGo 
¿kdf lbOPsf] x'G5 . pbfx/0fsf nflu afnaflnsfnfO{ ;Dd]ngdf ;f+s]lts 
¿kdf ;xefuL u/fOg] sfdnfO{ lng ;lsG5 . slxn]sfFxL afnclwsf/;DaGwL 
uf]i7Lsf] pb3f6g afnaflnsfx¿åf/f u/fOG5 . uf]i7Ldf ul/g] lg0f{odf pgLx¿sf] 
sg' }el"dsf xbF'g} . afn;xeflutf sj]n bv]fj6L dfq xG'5 . o:tf ]l:yltdf 
pgLx¿sf ];frFf ]kl|tlglwTj eO/xs]f ]xbF'g} . 
$= afnaflnsfx¿nfO{ /fd|f] 
hfgsf/L lbP/ sfdsf] lhDdf 
lbPsf] (Assigned and informed) 
o; txsf] ;xeflutfdf afnaflnsfnfO{ dfly 
# g+=df elgPsf ;"rgf lbP/ :j]lR5s ¿kdf 
sfd ug{ elgG5 . of] cy{k"0f{ ;xeflutfsf] 
klxnf] kfOnf xf] . 
22 ;zQmLs/0f
%= 7"nf]n] sfo{qmd u/] tfklg afnaflnsfx¿;Fu /fd|/L 
5nkmn u/s]f ]/ hfgsf/L lbPsf ](Consulted and Informed) 
o; txsf] ;xeflutfdf 
jo:sx¿af6 afnaflnsfx¿sf] 
ljrf/nfO{ uDeL/tfk"j{s lnOG5 . 
o;n] ubf{ ;|f]t ;fwgsf] pkof]udf 
afnaflnsfx¿sf] dxTjk"0f{ k|efj 
/xg;Sg] ;Defjgf x'G5 . 
afnaflnsfnfO{ nlIft u/]/ pTkfbg 
ul/Psf pkef]Uo j:t' tyf ;]jfsf] 
pTkfbg k/LIf0f ug]{ ;Gbe{df 
Jofkfl/s sDkgLx¿n] 
afnaflnsfnfO{ o; txsf] ;xeflutf u/fpg] ub{5g . 
^= 7"nf]sf] cu|;/tfdf sfd ;'? eP tfklg afnaflnsfx¿nfO{ 
5nkmn / lg0f{odf ;xefuL agfPsf] . (Adult-Initiated shared 
decisions with children) 
of] klxnf] r/0fsf] k|efjsf/L 
;xeflutf xf] . o4lk ;]jf, 
kl/of]hgf jf lqmofsnfkx¿sf] 
lg0f{o cem} ao:sx¿sf] kxndf 
xg' ]ub5{ t/ lg0fo{ ug {]an]fdf 
afnaflnsfnfO{ klg hfgsf/L 
u/fOG5 . 
&= afnaflnsfx¿sf ]cu;|/tf / lgbz{]gdf sfd ePsf] 
(Child-Initiated and Directed) 
o; txsf] ;xeflutfdf jo:sx¿dfly e/ gkl/sg g} afnaflnsf cfkm} lrGtg 
dgg ub{5g . cfˆgf k|fyldstfx¿ lgwf{/0f ub{5g . o; k|sf/sf] ;xeflutf 
;zQmLs/0f 23
kf|oMu/L afnaflnsfn ]vn] vN]bf ko|fu] ug {]ub5{g . t/ o; lsl;dsf ];fr]nfO{ 
cGo sfo{qmd jf lqmofsnfk ;+rfng ubf{ klg k|of]u ug{ ;lsG5 . afnaflnsfs} 
lgbz{]gdf ags]f sfoq{md tyf lqmofsnfkn ]>ft] / ;fwgdfly afnaflnsfs} 
lgoGq0f / pgLx¿n ]g }ko|fu] ug {]l:yltsf ]ljsf; xG'5 . 
*= afnaflnsfx¿s} ;lqmotfdf sfd ;'? ePsf] / lg0f{odf 
7"nf;Fu ;/;Nnfx lnPsf] (Child-Initiated, Shared Decisions 
with Adults) 
of] ;a}eGbf dflyNnf] txsf] ;xeflutf xf] . o;df afnaflnsfx¿n] g} lg0f{o 
u5{g . pgLx¿ cfkm"n] u/]sf lg0f{ox¿ jo:sx¿;Fu k|:t't ug]{ u5{g . 
afn;xeflutfsf] o; txdf >f]t ;fwgdflysf] lgoGq0f / kl/rfngdf jo:sx¿sf] 
e"ldsf g]t[TjbfoL xf]Og s]jn ;xhstf{sf] ¿kdf dfq x'G5 . sfo{qmd tyf 
lqmofsnfksf] pknlAw afnaflnsfn] jo:sx¿nfO{ ;'gfpg] ub{5g . o;af6 
afnaflnsfsf ]rfvcg;'f/sf sfoq{mdx¿ ugs{f nflu jo:sx¿nfO {lbzflgbz{] 
klg ug{;S5 . 
24 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 25 
k|efjzfnL ;f]g' 
;f]g' rf}w/L cfheGbf kfFr aif{ klxnf cgf}krfl/s sIffdf k9g cfpFbf pgn] 
cfkmgf] clwsf/ / cj:yfsf] af/]df Tolt w]/} s'/f a'em]sL lyOgg . cgf}krfl/s 
sIff k9]/ ljBfno egf{ eO;Sbf klg pgn] ;fdfGo ;fIf/ / ;r]t x'g]eGbf gofF 
sx]L klg ug {]cj;/ kfPsL lyOgg . 
ljBfnodf cWoog ul//xFbf pgn] afnSnaaf/] ;'lgg / cfkm}nfO{ cgf}krfl/s 
sIff k9fpg'ePsf] o'j/fh ;/nfO{ cfkm" h:tf cGo afnaflnsfx¿ klg ;lDdlnt 
eO {afnSna agfpgk'g {]cg/'fw] ul/g . pgsf ]s/'f ]l;lj;df sfd ugx{'g' ]oj'/ 
fh ;/nfO {klg /fd }|nfUof ]/ ;?'df cgfk}rfl/s sIffdf cWoog u/L ;kmn 
ePsf afnaflnsfx?n ]k5L;Dd klg e6]3f6 ug {]ynfs]f ]¿kdf pgLx?n ]3/n]' 
afn>lds d~r u7g u/] . 
cfh 3/]n' afn>lds d~rn] rf/ aif{ kf/ ul/;s]sf] 5 / ;f]g' klg ca jo:s 
eO;Sg'ePsf] 5 . 
3/]n' afn>lds d~rn] clxn];Dd afn>ldssf clwsf/ k|flKtsf nflu / afn>d 
zfi]f0f cGTosf nflu yk' }|sfos{d|x¿ ;DkGg ul/;ss]f ]5 / To;kl5sf lbgx¿df 
3/]n' afn>d;Fu ;DalGwt $@ j6f eGbf a9L afnSnax? u7g eO{ ls|ofzLn 
eO;ss]f 5g . clxn ]3/n] 'afn>lds d~r tL ;a }afnSnax¿sf ];dGjo ug{] 
;~hfnsf] ¿kdf ljsf; eO;s]sf] 5 . lxhf] :yfkgfsf] ;dodf /xg'ePsf 
;fyLx¿dWo] w]/} hgf x/fO;s]sf 5g . t/ ;f]g' cem} klg o;} cleofgdf x'gx'G5 . 
jxfsFf ]o:tf ]kl|tj4tfsf ]sb/ ub {}s6]fs6]L 86 sd h:tf ;:+yfx¿n ]jxfnFfO{ 
;Ddfg klg u/]sf 5g . 
;fg] 'clxn ];a }afnaflnsfx¿sf ]nflu k/]|0ffbfoL xg'e'Psf ]5 . jxfnF ]ljleGg 
/fli6«o cGt/f{li6«o d+rx¿df afn>ldssf cfjfhx¿nfO{ p7fpg'ePsf] 5 . 
;fg]s'f ]o; cj:yfsf ]sb/ ub {}l;lj;n ]klg jxfnFfO {l;lj;sf ]sfo;{ldltsf] 
;b:odf r'g]sf] 5 . 
;f]g' clxn] jo:s eP klg 3/]n' afn>d zf]if0fsf] cGTosf nflu plQs} ls|ofzLn 
x'g'x'G5 . To;}n] jxfFn] cfkmgf] ls|ofzLntfnfO{ hLjGttf lbg jo:s 3/]n' 
>ldsx¿sf] ;d"x u7g u/L 3/]n' >ldssf] dfgjclwsf/sf s'/fx¿ klg p7fpg 
yfNg'ePsf] 5 . 
;f]g' o:tf] x'g'df pgn] kfPsf] cj;/, pgdf /x]sf] k|ltj4tf / cfTdljZjf;, clg 
/f]huf/bftf, ;fyLefO / 3/kl/jf/sf] k|f]T;fxg / l;lj;af6 k|fKt ljleGg tflndx¿ 
g} xf] eGg] pgsf] wf/0ff 5 .
26 ;zQmLs/0f 
rf/ 
k|efjsf/L ;xeflutf 
afnaflnsfnfO{ s;/L ;xefuL u/fpg] 
afnaflnsfx¿sf ]lg0fo{ ug {]Ifdtf 
afnaflnsf ;fgf xG'5g, dfgl;s / zf/Ll/s ¿kdf kl/kSj eO;ss]f xbF'g}g . 
To;}n] pgLx¿ cfˆgf] lg0f{o ug{ ;Sb}gg . pgLx¿ /fd|f] g/fd|f] 5'6ofpg ;Sb}gg . 
To;}n] ;a} lqmofsnfkdf 7"nf dfG5]n] g} lg0f{o ul/lbg'kb{5 eGg] ;f]r unt xf] . 
pgLx¿ klg cfˆgf af/]df lg0f{o ug{ ;Sb5g . o;/L /fd|f] / ;xL lg0f{o ug{ 
;Sg] Ifdtf ljsf; u/fpg pgLx¿nfO{ x/]s lqmofsnfksf] lg0f{o ug{ nufpg'kb{5 .
afs]s]f ]ss'/'n ]du[ dfbg{} eg ]em +}afnaflnsfnfO {aj]f:tf u/L sg' }klg sfoq{md 
jf lqmofsnfkdf 7"nfn] dfq lg0f{o ug{ yfNg] xf] eg] k/]sf] a]nfdf Ps}rf]6L s'g} 
s'/fsf] lg0f{o ug{ nufpg] xf] eg] pgLx¿ lxlRsrfpg' :jefljs} x'G5 . Snadf 
jf cGo sfoq{mdsf ];Gbed{f afnaflnsfnfO {lg0fo{ ug {]cEof; u/fO/xg ]xf] 
eg ]pgLx¿sf ]lg0fo{ ug {]Ifdtf a95 . jo:sx¿n ]pgLx¿sf ];/fs]f/sf 
;fgf—;fgf ljifox¿df klg pgLx¿nfO{ ;f]w]/ lg0f{o lng ;lsG5 . 
;xL lg0f{o ug{ gkfpg'sf sf/0fx¿ M 
!= jo:sx¿ cufl8 a;]df jf a;]sf] b]v]df 
afnaflnsfn] s'g} klg ljifodf lg0f{o ubf{ jo:sx¿ cufl8 a;]sf] v08df 
pgLx¿df ;+sf]r k}bf x'g] ub{5 . jo:sx¿ pgLx¿eGbf hfGg] ;'Gg] ePsf]n] 
lg0f{o ubf{ uNtL kf] x'g] xf] ls eGg] 8/n] dgsf s'/fx¿ ws k'msfP/ eGg 
;Sb}gg . jo:s dflg;sf a'l4, cg'ejn] lsRg] x'gfn] pgLx¿ cfˆgf s'/fx¿ 
lg;+sf]r eP/ ug{ ;Sb}gg . 
@= lg0fo{ ugk{'g {]ljifosf ]bl[i6sf0]f 
h;/L s'g} s'/fsf] af/]df jo:sn] klxn] h:tf] b[li6sf]0f agfpg] ub{5g kl5 
To;nfO {abNg ufxf| ]xG'5, To;u}/L afnaflnsfn ]sg' }ljifodf lg0fo{ uge{'Gbf 
cufl8 g} To; af/]df jo:sx¿n] cfˆgf ljrf/ JoQm u/]df afnaflnsfx¿ Tof] 
ljrf/sf] k|efjdf k/L cfˆgf ljrf/ slxNo} aflx/ NofpFb}gg / cGo b[li6sf]0faf6 
g;fR]g,] gxg] {]l:ylt l;hg{f xG'5 . o;n ]ubf {pgLx¿ sg' }s/'fsf ]lg0fo{ ug {'k/d]f 
hlxNo }jo:sx¿dfly e/ kg {]kj|l[Qsf ]ljsf; xG'5 . 
#= ljifoj:t'af/]df 1fg 
lg0fo{ ugk{'g {]ljifosf ]af/d]f /fdf| ]1fg 5g} eg ]klg lg0fo{ ug {cK7of/f ]xG'5 . 
;DalGwt ljifodf lsg lg0fo{ lngk'g {]xf ]< lg0fo{ s:tf ]lngk'g {]xf ]< lg0fo{ ubf{ 
s ]xG'5 < cflb ljifoj:ts'f ]af/d]f kIf ljkIfaf6 xg], {]ljZni]f0f ug {]zn}Lsf] 
ljsf; ePdf lg0fo{ ug {]sfd ug {;lhnf ]xG'5 . o;n} ]afnaflnsfnfO {lg0fo{ 
ugk{'g {]ljifosf ]af/d]f ulx/f ]hfgsf/L xg' cfjZos 5 . o;sf ]nflu jo:sx¿n] 
;DalGwt ljifosf] af/]df oy]i6 ;"rgfx¿ lbg'kb{5 . 
;zQmLs/0f 27
$= ;sf/fTds dfq 1fg 
jo:sx¿n ]afnaflnsfsf ]lg0fo{ ug {]Ifdtfsf ]ljsf; ugs{f ]nflu lg0fo{ ugk{'g{] 
ljifoj:t'sf] ;sf/fTds gsf/fTds b'j} lsl;dsf hfgsf/Lx¿ lbg'kb{5 . s]jn 
;sf/fTds dfq hfgsf/L lbg] xf] / kmfObf x'g] kIfx¿ dfq atfOlbg] xf] eg] 
pgLx¿n ]cfkm +}ljZni]f0f u//] ;xL lg0fo{df kU'gs'f ];f6f ]jo:sx¿n ]egs]f 
e/df dfq lg0fo{ ug {]l:ylt l;hg{f xG'5 . To;n} ]ljifoj:ts'f ];sf/fTds jf 
gsf/fTds b'j} kIfsf] af/]df hfgsf/L lbOof] eg] afnaflnsfnfO{ lg0f{o ug{ 
;lhnf ]xG'5 / o;n ]pgLx¿sf ]lg0fo{ ug {]Ifdtfdf ljsf; ub5{ . 
%= unt lg0f{oaf/] k|i6 kfl/lbg] 
s'g} gofF ljifodf lg0f{o ubf{ afnaflnsfn] unt lg0f{o klg ug{ ;Sb5g . o:tf] 
cj:yfdf jo:sx¿n ]lg0fo{ unt eof ]eg/] 7f8 }elgxfNg 'xbF'g} . o;f ]egd]f 
afnaflnsfdf g/}fZotf cfpg;S5 / kml]/ cfkm +}lg0fo{ ug {cf6F ubg{}g . a? cfkm+} 
lg0fo{ ug {]s/'fdf cf6F u/s]f ]af/d]f pgLx¿nfO {:ofjf;L lbgk'b5{ / pgLx¿nfO{ 
Tof] lg0f{on] Nofpg] kl/0ffdsf af/]df 5nkmn ug{ nufpg'kb{5 . pgLx¿ cfkm}n] 
g };fRFr }lg0fo{ unt g }ePsf ]/x5] eg/] dx;;' u/k]l5 To;nfO {;w'f/ ug]{ 
pkfox¿sf] af/]df cfˆgf /fox¿ lbO{ ;Rofpg nufpg'kb{5 . 
ke|fjsf/L / Jojxfl/s afn;xeflutf kj|4g{ ug {]pkfox¿ 
!= afn;xeflutf k|hftflGqs cEof;sf] Pp6f k|lqmof M 
;xeflutfnfO{ ;+jfb, sfo{, ljZn]if0f, / kl/jt{gsf nflu lg/Gt/ ¿kdf ul/g] 
k|hftflGqs k|lqmofsf] ¿kdf lnOg'kb{5 . o;}n] sfo{;"rL agfpFbf, ;"rgf ;+sng, 
ljZn]if0f, sfo{of]hgf, sfof{Gjog, tflnd, ;fdu|L pTkfbg, cg'udg, d"NofÍg / 
clen]vLs/0fsf x/]s r/0fdf afnaflnsfnfO{ ;xefuL u/fOg'kb{5 . jo:s / 
afnaflnsfsf cg'ej, Ifdtf / of]UotfnfO{ k|hftflGqs k|lqmofaf6 Jojxf/df 
ptfgk{'b5{ . 
@= afnaflnsfnfO {dfgj / afnclwsf/nfO {dfgjclwsf/s }cËsf ]¿kdf lnOgk'g {]M 
x/]s afnaflnsfsf] cfˆgf] clwsf/ x'G5 / p;sf] cfˆg} ljrf/ / efjgf x'G5 . 
;a} afnaflnsf dfgj ePsf gftfn] ljrf/ cleJoQm ug{, pgLx¿sf] hLjg;Fu 
;DalGwt lg0f{ox¿df ;xefuL aGg tyf :yfgLo / cfd ;d'bfodf cfˆgf] ;lqmo 
e"ldsf lgefpg kfpg] clwsf/nfO{ cfTd;ft u/]/ afnaflnsfnfO{ h'g s'g} klg 
lqmofsnfkdf ;xefuL u/fOg'kb{5 . 
28 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 29 
#= lgikIftf M 
afnaflnsfx¿ ;a}dfly lgikIf, Jojxf/ xf]; eGg] rfxG5g . To;}n] afn;xeflutf 
u/fpbFf kIfkftsf ]uGw sta}f6 cfpg 'xbF'g} . sg' }s/'f xg' ;Sof ]jf ;sg] eg] 
To;sf ] sf/0fx¿ ki|6 kfl/gk'b5{ . afnaflnsfx¿ dfemd +}klg wg, hft, sn', 
:yfg cflbsf cfwf/df eb]efj ul/g 'xbF'g} . 
$= kf/blz{tf M 
kf/blz{tf sfo{qmdsf] x/]s txdf plQs} cfjZos x'G5 . P]g lgoddf tf]s]sf] 
cj:yfdf afx]s s'g} klg ;+:yfleq x'g] ;f+u7lgs, cfly{s, gLlt lg0f{onufotsf 
s'/fx¿ ;+:yfleq / aflx/ /x]sf ;a}n] k|i6 9+uaf6 a'emg] u/L ;"rgf jf 
hfgsf/L lng] lbg] k|lqmof g} kf/blz{tf xf] . kf/blz{tf eg]sf] nlIft ;d"xsf] 
;r"gf kfpg ]clwsf/nfO {;Ddfg ug '{klg xf ]. kf/blzt{fn ];:+yf, sfoq{md jf 
lqmofsnfkleq bv]f kg {];d:ofx¿ xn ug {;xh agfOlbG5 . afn;xeflutfnfO{ 
k|j4{g ug{sf] nflu kf/blz{tfsf] 7"nf] e"ldsf x'G5 . 
%= ;r+f/ / jftfd{f lhtsf ]bl[i6sf0]fsf ]ljsf; ugk{'g {]M 
afnaflnsfdf ;~rf/, jftf {tyf åGå ;dfofh]g ug {];Lksf ]ljsf; ug {'cfjZos 
x'G5 . o;n] pgLx¿nfO{ jo:sx¿;Fu cy{k"0f{ ;fem]bf/Lsf] nflu ;zQm agfpF5 . 
o; b[li6sf]0fn] afnaflnsf / jo:sx¿aLrsf] zlQm x:tfGt/0f sfo{ ;sf/fTds 
9+uaf6 x'G5 / afnaflnsf / jo:saLrsf] ;DaGwnfO{ cem uf9f agfpF5 . 
^= nrstf / :jcfnf]rgf M 
nrstf / :jcfnf]rgfn] Ps csf{aLrsf] b"/LnfO{ x6fOlbG5 . unt ljrf/ abNgsf] 
nflu af6f] v'nf ul/lbG5 . ljleGg ;+:s[lt, cfly{s kl/j]z, efiff, hghflt, 
of]Uotfnufotsf kl/j]zaf6 cfPsf afnaflnsf / jo:sx¿aLr ljleGg sfo{qmd 
jf lqmofsnfkx¿ ;femb]f/L ug {]qmddf c;dembf/Lx¿ ljsf; xg';S5g . oL 
c;dembf/Lx¿ x6fpg nrstf / :jcfnf]rgfn] dxTjk"0f{ e"ldsf v]Ng;S5 . 
&= kf/:kl/s ;Ddfg 
afnaflnsfnfO{ bafa lbP/ xf]Og kf/:kl/s ;Ddfgsf] ;xof]uaf6 dfq jf:tljs 
¿kdf ;xefuL u/fpg ;lsG5 . afnaflnsfsf] :jt:km"t{ ;xeflutfsf] nflu 
jo:sx¿n ]ko|fu] ug {]zAb tyf Jojxf/df Wofg k¥'ofpgk'b5{ .
o;sf nflu jo:sx¿n ]lgDg s/'fdf ;Ddfg ugk{'b5{ M 
Š ug{ nfluPsf] sfdsf] af/]df afnaflnsfsf] ljrf/ / :jLs[lt lng] M jo:sx¿n] 
cfˆgf egfO /fVbf, xfpefp k|:t't ubf{, af]Nbf k|of]u ul/Psf zAbx¿af6 
afnaflnsfn] s'g} sfd ug{ jf s'g} pQ/ eGg afWo ePsf] h:tf] dx;'; 
gu¿g eGg ]s/'fdf ;l'glZrt ug {]. 
Š afnaflnsfn] eg]sf s'/f /fd|/L ;'Gg] M afnaflnsfn] eg]sf s'/fx¿ ;'Ggsf] 
nflu ;do lbg], afnaflnsfn] af]ln/x]sf] a]nfdf jo:s jf cGo s'g} 
afnaflnsfnfO {x:tIfk] gug,{] 
Š lg0fo{ / sfdsf af/d]f JofVof ug {]M sg' }s/'fdf lg0fo{ ubf {afnaflnsfn] 
lbPsf ;Nnfx Jojxfl/s gePsf] v08df lsg tL ;Nnfx Jojxfl/s 5}gg, 
csf {];Nnfx lsg Jojxfl/s 5 eGga]f/d]f ki|6 kfl/lbg ]. 
Š afnaflnsfnfO{ ;a} k|sf/sf cleJolQmx¿ eGg] df}sf lbg] M afnaflnsfn] 
cfkmg }lsl;daf6 cfˆgf ljrf/x¿ JoQm ul//xs]f xG'5g . ;r+f/ ug {];Lkx¿ 
klg km/s—km/s txsf x'g;S5g . jo:s ;xhstf{n] pgLx¿nfO{ v'Nnf 
9+uaf6 eGg] cj;/ lbg] . 
Š pkoQ'm kfz]fs nufpg ]/ ;xh Jojxf/ kb|zg{ ug {]M jo:s ;xhstfs{f] 
kf]zfs vlr{nf], a9L cf}krfl/s lsl;dsf] 5 / afnaflnsfx¿sf] kf]zfs 
k'/fgf, RofltPsf 5g eg] o;n] pgLx¿df cfTdxLgtfsf] af]w x'ghfG5 . 
njfO{vjfO, Jojxf/ cflbn] klg afnaflnsfn] pgLx¿sf] ;Ddfg x'G5 ls 
xbF'g} eGga]f/d]f cgd'fg ug;{S5g . To;n} ];xhstfx{¿n ]nufpg ]kfz]fs / 
Jojxf/df ljz]if Wofg k'¥ofpg'kb{5 . 
Š ;dfg Jojxf/ M afnaflnsfnfO{ sltko cj;/x¿df bf]>f] bhf{sf] Jojxf/ 
ul/G5 . h:t} M ;Dd]ng, tflnd cflbdf cGo jo:s ;xefuLx¿sf] t'ngfdf 
afnaflnsfnfO{ tNnf] :t/sf] oftfoft, vfgf, cGo ;/;'ljwf vr{ lbOg] 
ul/G5 . ;fy} To:tf sfo{qmdx¿ jo:s ;xefuLx¿sf] rfv / cfjZostf 
cg's"n x'g] u/L a9L cf}krfl/s 9+un] tof/ ul/Psf] x'G5 . o:tf] cj:yfdf 
afnaflnsfn] cfkm"x¿nfO{ jo:sx¿sf] t'ngfdf sd dxTj lbPsf] dx;'; 
ub{5g . To;}n] afnaflnsfsf] k|efjsf/L ;xeflutfsf] nflu o:tf sfo{qmdx¿ 
tof/ ubf{ cgf}krfl/s lsl;dsf] / afnd}qL x'g] lsl;dsf sfo{qmdx¿ 
agfpg'kb{5 . 
30 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 31 
*= afnd}qLk"0f{ ;+rf/sf] dfWodaf6 ;"rgf M 
afnaflnsfn] a'emg] z}nLdf jf:tljs, k"0f{ / kl/dflh{t ;"rgf gkfp~h]n;Dd 
sg' }klg lqmofsnfkx¿sf ]ofh]gf thd{'f ug,{] lg0fo{ ug {]h:tf sfdx¿ ke|fjsf/L 
9u+n ]ug {;Sbg}g . h:t }M afnSna u7g ug '{/ ;r+fng ugk{'g {]cj:yfdf klg 
pgLx¿nfO{ afnSna s] xf] < To;sf] cf}lrTo, cfjZostfsf af/]df k|i6 9+uaf6 
atfOlbg'kb{5 . o;sf nflu ljifo;Fu ;DalGwt lstfa, 6]k, >Job[Zo, gf6s, 
el"dsf, clego, uLt, kfi]6/, afna7}s tyf en]fx¿df k:|tl't ug {]nufot ;a} 
lsl;dsf js}lNks ;r+f/sf dfWodx¿ cjnDag ugk{'b5{ . 3/n] 'afn>ldsx¿nfO{ 
lhNnf, /fli6«o, If]qLo, cGt/fli6«o txsf sfo{qmdx¿df ;xefuL u/fpg'kb{5 
h;af6 pgLx¿n] cfˆgf clwsf/sf af/]df cGo k|sf/sf afn>ldsx¿;Fu ;"rgfx¿ 
cfbfg—kb|fg ug {]cj;/ kfp5Fg . 
(= ;xeflutfsf] nflu ;xdlt M 
afnaflnsfn] s'g} lqmofsnfkdf efu lng'eGbf cufl8 pgLx¿sf] ;xeflutf 
:j]lR5s xf] ls xf]Og eGg] s'/f ;'lglZrt ul/g'kb{5 . o;sf nflu k|d'v s]xL 
kZ|gx¿sf ]pQ/sf ]vfh]L ugk{'b5{ . 
;xdltsf] ;'lglZrttfsf nflu kfFr k|Zgx¿ M 
Š afnaflnsfnfO{ s'g} lqmofsnfkdf lsg ;xefuL x'g] < eGg] s'/f yfxf 
x'g'kb{5 . 
Š slt ;do nfU5 < s–]s ]ugk{'b5{ < eGg ]yfxf kfpgk'b5{ . 
Š ;xefuL ePkl5 s] pknlAw x'G5 < eGg] yfxf kfpg'kb{5 . 
Š afnaflnsfnfO{ s'g} lqmofsnfk ug{sf nflu lg0f{o lng;Sg] agfpg s'g 
;:+yfsf ]s;n ]s;/L ;xofu] ug {]xf ]< eGg ]yfxkfpg 'kb5{ . 
Š lqmofsnfk ug{sf nflu s]–slt ef}lts, ljQLo, dfgjLo ;xof]u x'g] xf] . 
of ];xofu] jtd{fgbl]v eljio;Dd sg' ;:+yf jf ;femb]f/L ;:+yfn ]ug {]xf ]< 
eGg] yfxf kfpg'kb{5 .
;xdltsf ]cy {afnaflnsfx¿n ]ugk{'g {]lqmofsnfksf ]af/d]f cfjZos ;r"gf 
kfO;s]kl5 s'/f a'em]/ ;f] sfo{qmddf ;xefuL gx'g] ljrf/ JoQm ug{ kfpg] 
pgLx¿sf ]clwsf/sf ];Ddfg ug {'klg xf ]. olb sg' }lqmofsnfk ubf {pgLx¿ 
hf]lvddf kg{;Sg] ;Defjgf x'G5 eg,] lqmofsnfkdf ;xefuL x'gsf nflu 3/b]lv 
6f9f hfgk'g {]ePdf, olb afnaflnsfsf kmf6]fx]¿ kr|f/—k;|f/sf nflu nluG5 
eg] o:tf] cj:yfdf afnaflnsfsf] ;xdlt lng' cToGt h?/L x'G5 . 
!)= ljZj;gLotf M 
olb afnaflnsfn] afnaflnsfdfly x'g] zf]if0f tyf b'Jo{jxf/sf] lj?4df x'g] 
5nkmndf ;xefuL x'g] xf] eg] o:tf] cj:yfdf ljZj;gLotfn] 7"nf] e"ldsf 
v]Ng;S5 . lsgls ;a} afnaflnsfnfO{ uf]kgLotfsf] clwsf/ 5 . vf;u/L 
cfdfafa'n] yfxf gkfOsg o:tf] 5nkmndf ;xefuL ePsf] cj:yf 5 eg] o:tf] 
cj:yfdf jo:s tyf cGo afnaflnsfn ]of ]ufk]gLotfsf ]clwsf/sf ];Ddfg ug{} 
kb{5 . 3/]n' afn>ldsx¿ o; k|sf/sf] zf]if0f tyf b'Jo{jxf/sf] l;sf/ x'g] a9L 
;Defjgf ePsf]n] o;df ljz]if Wofg k'¥ofpg'kb{5 . lsgls o:tf ;jfn 
/f]huf/bftfx¿;Fu} ufFl;Psf] x'g;S5 . o; lsl;dsf] ;xeflutfn] afn>ldsx¿sf] 
hLjg g} vt/fdf kg{;S5 . afn>ldsx¿sf] cfTd;Ddfgdf rf]6 k'Ug;S5 . 
o:tf] cj:yfdf ;xhstf{x¿n] ;DalGwt afnaflnsfsf] jf:tljs gfd n'sfP/ 
cs {}gfdaf6 klg ;r"gfx¿ aflx/ Nofpg ;Sb5g . afnaflnsf / jo:sx¿ 
Pscfk;df ;Nnfx u/]/ ;"rgfx¿ aflx/ Nofpg] jf gNofpg] lg0f{o ug{ ;Sb5g . 
!!= afnaflnsfsf] ;+/If0f M 
sg' }klg lqmofsnfkx¿df ;xefuL xbF'f To;n ]afnaflnsfsf ]zf/Ll/s, dgfj]1}flgs, 
;j+u]fTds, ljsf;fTds tyf gl}ts dN"odf rf6] gku'f;] eg/] ;/+If0f ugk{'b5{ . 
3/]n' afn>dnufot cGo k|sf/sf afn>ddf ;+nUg ePsf afnaflnsfx¿ 
hfl]vddf kg {]ka|n ;e+fjgf ePsfn] ]o:tf lqmofsnfkx¿df ;xefuL u/fpbFf 
ljz]if ljrf/ k'¥ofpg} kb{5 . o;sf nflu cfjZos k/]df k|x/L, cGo u}/;/sf/L 
;:+yf, :yfgLo ;/sf/ / sfgg' Joj;foL;uF ;dGjo ugk{'g {]xg';S5 . 
!@= ;xeflutfsf] nflu ;dfg clwsf/ M 
dfgjclwsf/ tyf afnclwsf/sf] Pp6f df}lns l;4fGt ;dfgtfsf] clwsf/ xf] . 
afnaflnsfn] hft hflt, j0f{, lnË, hGd jf cGo tx, efiff, wd{, /fhgLlts jf 
32 ;zQmLs/0f
cGo cf:yf, /fli6«otf, ;fdflhs :t/ cflb s'g} klg s'/fsf] cfwf/df e]befj gu/L 
;dfg 9+un] ;xefuL x'g kfpF5g . o;}n] s'g} klg lqmofsnfkx¿df afnaflnsfsf] 
;xeflutf u/fpFbf lgDg s'/fdf Wofg k'¥ofpg'kb{5 M 
pd]/ M pd]/n] afnaflnsfaLr cfkmg} lsl;dsf] txsf] l;h{gf ub{5 . o'jfx¿n] 
lszf]/x¿nfO{ lszf]/x¿n] pgLx¿eGbf d'lgsf afnaflnsfnfO{ sdhf]/ / cfkm"nfO{ 
hfGg];'Gg] kl/kSj 7flg/x]sf x'G5g . jo:sx¿n] oxL sf/0fn] afnaflnsfn] s]xL 
hfgs]f xbF'g}g eGg ];fr]sf ]sf/0f ;xefuL u/fO/xs]f xbF'g}g . csf {]s/'f lszf/] 
cj:yfaf6 o'jf cj:yflt/ 9Ns]sf afnaflnsfx¿ / lszf]/ cj:yfeGbf sd 
pd]/sf afnaflnsfx¿n] rf;f] /fVg] s'/fx¿df klg km/s kg{;S5 . h] eP klg 
oxfFg]/ la;{g} gx'g] s'/f s] xf] eg] ;a} pd]/sf afnaflnsfnfO{ pgLx¿sf] pd]/ 
cg';f/sf] lqmofsnfkdf ;xefuL u/fpg'kb{5 . olb ;+rf/sf ;fwg / tl/sfx¿ 
pko'Qm lsl;dsf 5g eg] 3/]n' afn>ldsnufot cGo afnaflnsfx¿nfO{ ;xefuL 
u/fpg cK7of/f ]kbg{} . 
;fdflhs lnËe]b M ;fdflhs lnËe]bn] afnaflnsfsf] ;xeflutfsf] clwsf/dfly 
gsf/fTds c;/ ul//x]sf] 5 . ;dfhdf s]6fx¿sf] t'ngfdf s]6Lx¿n] sd 
cj;/x¿ kfPsf ]sf/0fn ]ubf {pgLx¿sf ] cfTdan dhat' xg' kfPsf ]xb‘'g}, / 
afnsx¿ h:t }:jtGq xbF'g}g . o;n ]pgLx¿df nfdf ];do;Dd cfTdljZjf; 
kb}f xg' / ;xefuL xg'sf ]nflu cfjZos kg {];Lkx¿sf ]ljsf; ug {;ls/xs]f 
xbF'g}g . 3/kl/jf/leq klg s6]Lx¿sf ];xeflutfsf ]nflu kl|tsn" l:ylt xG'5 . 
3/leq s]6Lx¿nfO{ 3/]n' sfdwGbfdf nufOg] x'gfn] km';{bsf] ;do Hofb} sd 
x'G5 . To;}u/L ;fdflhs lje]bsf] rfk s]6fx¿sf] sfFwdf klg cfOk/]sf] x'G5 . 
s6]Lx¿nfO {3/leqsf ]sfddf nufOg ]xg'fn ]s6]fx¿ 3/ 5f8]L 6f9f hfgk'g,{] 
hfl]vdoQ'm sfdx¿ ugk{'g {]l:ylt ljBdfg 5 . oL s/'fx¿n ]klg afnaflnsfsf] 
;xeflutfsf] clwsf/df gsf/fTds c;/ kf/]sf] 5 . ;xhstf{x¿n] o:tf] lsl;dsf] 
ljeb]nfO {lg?T;flxt ug {];dfg ;xeflutfsf ]nflu kxn ugk{'b5{ . 
ckfËtf M ;fdfGotof ckfËtf ePsf afnaflnsfx¿ lqmofsnfkdf ;xefuL x'g 
;Sb}gg eGg] ul/G5 . s'g} klg lsl;dsf] ckfËtfsf] sf/0faf6 afnaflnsfnfO{ 
;xeflutfaf6 al~rt u/fOg 'xbF'g} . a? ckfË afnaflnsfsf ];xeflutfsf ]nflu 
l;h{gfTds ljlw / tl/sfx¿ k|of]u u/L pgLx¿nfO{ ;'xfpFbf lqmofsnfkx¿ 
lgdf0{f ugk{'b5{ . ;/'lIft :yfgdf / ;xh 9u+af6 pgLx¿nfO {;xefuL u/fpgsf 
nflu cgs'n" jftfj/0f tof/ ugk{'b5{ . alx/f, cGwf / cGo lsl;dsf ckfË 
;zQmLs/0f 33
afnaflnsfnfO{ klg jfbljjfb, lg0f{o tyf ;"rgf cfbfg k|bfg, v]nnufotsf 
ultljlw plQs} cfjZostf x'G5 . 
;fdflhs x}l;ot jf k|lti7f M k|foM h;f] 3/]n' afn>ldsnufot ;a} lsl;dsf 
afn>ldsx¿ ;'ljwfljxLg tyf cfTdan sdhf]/ x'g k'u]sf ;dfhsf ;b:o 
x'g . ul/a afnaflnsf, ;8s afnaflnsf, b]xJofkf/df nfu]sf afnaflnsfn] 
;dfhsf c? dflg;x¿af6 x]kfO tyf e]befjsf] l;sf/ x'g'kb{5 . 
afn;xhstfx{¿n ];a }afnaflnsfkl|t ;dfg Jojxf/ ugk{'b5{ . cem }klg kf|oM 
h;f] 7"nf—7"nf ;Dd]ng tyf uf]i7Lx¿df ;xefuL x'g] cj;/ ;dfhsf k|ltli7t 
/ ;'ljwf;DkGg kl/jf/af6 cfPsf afnaflnsfx¿n] kfO/x]sf x'G5g . s'g} klg 
;xefuLtfd"ns lqmofsnfkx¿df ;dfhsf ;'ljwfljxLg afnaflnsfx¿nfO{ efu 
lng] cj;/ lbO{ pgLx¿nfO{ ;zQm agfOg'kb{5 . ;dfhdf ;fdflhs x}l;ot jf 
k|lti7fsf sf/0f zlQmdf /x]sf ;d"xx¿af6 ;'ljwfljxLg cj:yfdf /x]sf afnaflnsf 
/ ;d"xnfO{ cy{k"0f{ / ;dfgtfsf] cfwf/df zlQm x:tfGt/0f ug{sf] nflu ;xhLs/0f 
ul/g'kb{5 . o;n] ;fFrf] ;xeflutfsf] nflu ;xh jftf/0f tof/ ub{5 . 
hghflt, wd{ / eflifs ;d"xsf] ;b:otf M ;dfhdf ax'hftLo, ax'eflifs, ax'wfld{s 
;d'bfox¿ x'g] x'gfn] ;a} hft wd{ efiffsf] k|ltlglwTj x'g] u/L afn ;+3 tyf 
;+u7gx¿sf] lgdf{0f ul/g'kb{5 . a]rlavg tyf c;'/lIft cfk|jf;gdf k/L :jb]zleq 
jf ljb]z k'¥ofOPsf afnaflnsfx¿ a9L hf]lvdk"0f{ hLjg latfpg afWo eO/x]sf 
x'G5g . 3/]n' afn>dnufot cGo k|sf/sf afn>ddf ;+nUg ePsf 
afnaflnsfx¿nfO{ tTsfn ;xof]usf] cfjZostf k/]sf] x'g;S5 . cj}w sfddf 
;+nUg ePsf afnaflnsfx¿ c? dflg;x¿n] yfxf kfpF5g eg]/ o:tf 
afnlqmofsnfkx¿df ;xeflutf c:jLsf/ ug{ ;S5g . o;}n] afn ;xhstf{x¿ 
oL ;jfnx¿df ;j+b]gzLn xg' 'h?/L 5 . afnaflnsfsf ];jfQ{]d lxtnfO {Wofgdf 
/fvL afnaflnsfnfO{ ;xefuL u/fOPdf o;n] jf:tljs ¿kdf ;'ljwfljxLg tyf 
hf]lvdo'Qm cj:yfdf /x]sf afnaflnsfsf] ;xeflutf ;'lglZrt ug{ ;lsG5 . 
!#= cfkmd+}fly e/ kg {]afgLsf ]ljsf; 
afn;xeflutfsf ]cy {afnaflnsfnfO {jo:sx¿dfly lge/{ ug {]afgL ljsf; ug{' 
xf]Og . jo:sx¿ t s]jn afn;xhstf{x¿ x'g . ;xeflutfn] afnaflnsfnfO{ 
cfTdan kb|fg ub5{ . afnaflnsf Pscsfd{f / cfkmd}+f e/ kg {]afgLsf ]ljsf; 
ub{5 . o:tf] lge{/tf s]jn sfo{qmd ;+rfng u?~h]n dfq xf]Og hLjgsf] x/ 
If]qdf h?/L x'G5 . afn;+:yfsf cu'jfx¿n] cfkm" !* jif{ k'u]kl5 qmdzM gofF 
34 ;zQmLs/0f
afnaflnsfdfly lhDd]jf/L ;'lDk+b} afNosfndf l;s]sf cg'ejx¿nfO{ lnP/ cfkm"x¿ 
o'jfo'jtLx¿sf] ;+u7gdf ;fd]n x'g;S5g . To;}u/L sltko afnaflnsfs} 
;xhstf{ klg aGg ;Sb5g . To;}n] ;xhstf{n] afn;+u7gdf ;+ul7t ePs} 
an]fbl]v cfTdlge/{ aGg kf|T];flxt ug '{kb5{ . 
!$= ;xof]ufTds kl/j]z 
afn;xeflutfsf nflu ;xof]ufTds kl/j]z x'g cfjZos x'G5 . o:tf] jftfj/0fn] 
afnaflnsfnfO{ lqmofsnfkdf ;xefuL x'g xNsf / ;xh agfpF5 . o;n] d}qLk"0f{ 
jftfj/0f l;h{gf ub{5 . o;n] pgLx¿leq /x]sf] lxlRsrfpg] afgL, 8/, qf; 
lg/fzf lj:tf/} x6]/ ljrf/x¿ JoQm ug{ / :j]R5fn] sfd ug{ yfNb5g . 
;xeflutfnfO{ cem k|efjsf/L agfpg a;fOdf klg Wofg k'¥ofpg['kb{5 . 
lqmofsnfkdf efu lnFbf ;xhstf{ / afnaflnsf ;a} e'O{df uf]nf] eP/ a:g] 
u/]df afnaflnsf a9L ;xefuL x'g ?rfpF5g . t/ afnaflnsfn] s';L{df a:bf 
cfˆgf] x}l;ot dfly ePsf] 7fGg] ub{5g eg] s';L{ 6]annfO{ uf]nf] kf/L /fv]/ klg 
lqmofsnfk ;+rfng ug{ ;lsG5 . 
afnaflnsfnfO{ v]n a9L ?rfpg] x'gfn] a9L v]n v]nfpg'kb{5 . o;sf] ;fy} 
l;h{gfTds lqmofsnfkx¿ ;+rfng ul//xg'kb{5 . v]n v]Ng] s'/f s]jn ;do 
latfpgsf nflu dfq xf]Og o;n] pgLx¿nfO{ cGo lqmofsnfkx¿df ;xefuL x'g 
a9L pTkl]|/t ug {]ub5{ . 
olb afnaflnsfx¿ ;xhstf{sf] cg'kl:yltdf :jtGq ¿kn] lqmofsnfkdf ;xefuL 
xg' ;xh 7fGb5g eg ];xhstfn{ ]6f9f a;/] /v]bv] ugk{'b5{ . 
!%= pko'Qm ljlw M 
afnaflnsfsf nflu ;+rfng ul/g] ;a} lqmofsnfk tyf tl/sfx¿ afnaflnsfsf] 
pd]/ Ifdtfcg';f/ ldNg] x'g'kb{5 . ePsf ;a} afnaflnsfnfO{ s;/L ;xefuL 
agfpg] eGg] pkfo kQf nufpg] s'/f ;xhstf{sf] lhDd]jf/Lsf] s'/f xf] . vf;u/L 
lg/If/, cGo ;Lkx¿ gePsf tyf ckfË afnaflnsfnfO{ ;xefuL x'gsf nflu 
;xh xg' ]tl/sfx¿sf ]vfh]L ul/gk'b5{ . ;xhstfn{ ]o:tf ]pkfosf ]vfh]L ugk{'b5{ 
h;af6 ;'ljwfljxLg / ;'ljwfo'Qm afnaflnsf tyf afnaflnsf / jo:sx¿aLrsf] 
zlQm ;DaGwnfO{ ;Gt'ng ug{ ;lsof]; . 
;zQmLs/0f 35
!^= ;xeflutfsf] nflu afnaflnsfsf] rog M 
s]lx ;xefuLd"ns lqmofsnfkx¿df ;a} afnaflnsfnfO{ ;xefuL u/fpg ;ls+b}g . 
o:tf] cj:yfdf afnaflnsf :jo+nfO{ ug{ vf]lhPsf] lqmofsnfkdf pgLx¿dWo] 
s;nfO{ ;xefuL agfp‘bf pko'Qm x'G5 eg]/ rog ug{ nufpg ;lsG5 . k|ltlglw 
rog ug{sf nflu k|of]u ul/g] k|hftflGqs cEof; s} tl/sf ckgfpg ;lsG5 . 
sg' }klg 5gf6} kl|qmof ;?' ug {'eGbf cufl8 jo:sx¿n ]ug {nfluPsf ]lqmofsnfk 
jf sfo{qmdsf af/]df afnaflnsfnfO{ s'g} klg s'/f g5'6g] u/L s'/fx¿ atfpg' 
kb{5 . vf; u/L lqmofsnfkdf efu lng] afnaflnsfaf6 s] cfzf ul/Psf] xf] 
eGg] s'/f k|i6 kfl/lbg' kb{5 . oxL s'/fnfO{ cfwf/ dfg]/ afnaflnsfn] ;xefuL 
x'g] s]xL ;fyLx¿sf] ;"rL tof/ ug{ ;Sb5g . ;xefuL x'g rfxg]x¿sf] ;+Vof 
w]/} ePdf jf cfjZostf k/]df dtbfg klg ug{ ;Sb5g . o:tf] cj:yfdf 
afnaflnsfsf ]rognfO {;Ddfg ug {'kb5{ . vf; u/L cj;/x¿ yf/] }xG'5g t/ 
lg/Gt/ cfO/xg ;S5g . c? afnaflnsfnfO{ kl5Nnf cj;/x¿ lbg] eGg] s'/f 
k|i6 kfl/lbg' kb{5 . lqmofsnfk jf sfo{qmddf ;xefuL x'g] afns jf aflnsfn] 
;xefuL eP/ cfPkl5 Toxf‘ k|fKt cg'ej jf l;s]sf s'/fx¿sf] k|ltj]bg tof/ 
u/L ;a }c? ;fyLx¿nfO {;g'fpg 'kg {]s/'f atfpbFf /fdf| ]xG'5 . 
!&= efiff M 
lhNnf, /fli6«o If]qLo tyf cGt/f{li6«o txdf x'g] lqmofsnfkx¿df ljleGg b]z, 
If]q, hghflt ;d"xaf6 ;xefuL x'g] afnaflnsfsf] k|efjsf/L tyf ;lqmo 
;xeflutfsf] nflu efiffn] 7"nf] e"ldsf v]Ng] ub{5 . olb efiff ga'emg] l:ylt 
ePdf afnaflnsf] ;xeflutf k|efjsf/L gx'g] dfq xf]Og o;n] gsf/fTds k|efj 
;d]t kfg{ ;Sb5 . ;fdflhs k|lti7f, x}l;ot / efiff Ps csf{df uf‘l;Psf 
s'/fx¿ x'g . h:t} lzlIft afnaflnsfn] /fli6«o jf cGt/f{li6«o efiff klg l;Sg] 
df}sf kfPsf] x'G5 . olb ;xefuL afnaflnsf sfo{qmddf k|of]u ul/g] efiff 
a'emb}g eg] efiffsf] ;§fdf lrq, kf]i6/, >Job[Zo, ;+rf/sf l;h{gfTds tl/sfx¿ 
ckgfpg' kb{5 . bf]efif]x¿ afnclwsf/af/]df ;+j]bgzLn x'g h?/L 5 . 5nkmn 
ePsf ljifox¿sf] ;f/ ;+If]k ;/n efiff / xfpefpsf] dfWodaf6 k|i6 kfl/g' 
kb5{ . ;xhstfn{ ]5nkmn tyf lqmofsnfkx¿nfO {lj:tf/ };~rfng ug {'kb5{ . 
;xhstf{n] 5nkmn / lqmofsnfkx¿nfO{ w}o{tfk"j{s ;'Ggsf] nflu k|f]T;fxg ul//xg' 
kb{5 . 
36 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 37 
!*= ;kmntfdf v';L dgfpg] M 
of]hgf ul/Psf sfo{qmdx¿ ;kmn ePdf ;xefuL ePsf lqmofsnfksf] ;kmntfsf] 
nflu v';LofnL dgfpg] . ;fgf] 7"nf] hqf] ;kmntf k|fKt eP klg ;xefuL x'g]nfO{ 
awfO lbg] . o;n] km]l/—km]l/ o:tf sfo{qmd ;+rfng ug{ tyf ;xefuL x'gsf] 
nflu c? afnaflnsfnfO{ klg k|f]T;fxg ldNb5 . 
!(= sfo{qmdsf] lg/Gt/tfsf] nflu yk lqmofsnfk M 
sg' }klg lqmofsnfk jf sfoq{md ;lsPkl5 To;kl5 s ]ug {]eGga]f/d]f ;fR]gk'b5{ . 
olb sfo{qmddf afnaflnsfsf] ;xeflutf 5f]6f] cjlwsf] eP To;sf] k|ltj]bg jf 
pgLx¿ efu lnPsf] a}7ssf] 3f]if0ff pgLx¿nfO{ lbg] . 
sltko afnaflnsfx¿ cfkm"n] sfo{qmddf efu lnP/ cfPkl5 l;s]sf 1fg tyf 
;Lkx¿ ;+u7gdf nfu" ug{ rfxG5g . of] :jefljs s'/f xf] . o;}n] sfo{qmd 
;+rfnsx¿n] ;xefuLx¿;Fu pgLx¿n] tof/ u/]sf of]hgfsf af/]df 5nkmn 
ugk'{b5{ . olb yk sfoq{md ;~rfngsf nflu >ft] h6'fpg k/d]f ;fs]f nflu 
cGo ;:+yfx¿;uF ;dGjo u/L afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ .
Wofg lbgk'g {]s/'fx¿ M 
afn;xeflutfn], 
Š nfdf] ;do lng;S5 . 
Š afnaflnsfsf] Ifdtfsf] clwstd / l;{hgfTds 9+un] pkof]u ub{5 . 
Š of] Pp6f l;sfOsf] k|lqmof xf] 
Š JolQmut pGgltsf nflu Pp6f cj;/ xf] . 
Š afn;xeflutf lqmofsnfk xfO]g a? cGo lqmofsnfkx¿ ug {]Pp6f tl/sf 
xf] . 
Š Pp6f dfq lqmofsnfkdf ;xefuL x'g' jf:tljs ;xeflutf xf]Og, 
afn;xeflutfnfO{ hLjgdf x/ If]qdf ul/g] lqmofsnfkx¿df d"nk|jfxLs/0f 
ul/g'kb{5 . 
Š afn;xeflutf sfoq{mdaf6 lgbl{]zt xG'5, of ]Jojxf/af6 ;DkGg ul/g ]sfo{ 
xf], of] afnaflnsf / jo:sx¿sf] ;+nUgtfdf ;DkGg x'G5 . 
Š afn;xeflutf ;w +}Pl]R5s, ;;'l"rt, cyk{0"f {/ afnaflnsfsf ];jfQ{]d lxtsf] 
kIfdf x'G5 . 
Š afn;xeflutfn] ;'ljwfljxLg afnaflnsfnfO{ ;zQm agfpg'kb{5 . 
Š afn;xeflutfn] afnaflnsfsf] 1fg, k|j[lQ / ;Lksf] ljsf;df ;xof]u u/L 
pgLx¿nfO{ pgLx¿leq cGt/lglxt Ifdtf dx;'; u/fpF5, pQ/bfoL / ;lqmo 
gful/ssf] ljsf; u5{ . 
Š afn;xeflutfn] afnaflnsf cfkm}nfO{ zf]if0f / b'Jo{jxf/af6 ;'/Iff ug{sf] 
nflu ;Ifd agfpg ;xof]u ug{;S5 . 
Š olb afnaflnsf;Fu 5nkmn u/]df / pgLx¿nfO{ ;+nUg u/fPdf 3/]n' 
afn>dnufot cGo k|sf/sf afn>d;DaGwL sfo{qmd tyf kl/of]hgfx¿ a9L 
;do;fk]If / To;sf p2]Zox¿ xfl;n ug{;Sg] ;Defjgf x'G5 . 
38 ;zQmLs/0f
Š sfo{qmdsf] zf]ef a9fpgsf nflu dfq / afnaflnsfsf] s'g} e"ldsflagf g} 
pgLx¿nfO {;xefuL u/fpgsf ]nflu ko|fu] ug {]s/'fnfO {k>|o lbg 'xbF'g} . 
Š afnaflnsfnfO{ ;xh, d}qLk"0f{ / k|hftflGqs kl/j]zdf ;xefuL u/fpg] s'/fnfO{ 
;'lglZrt ug{ ljz]if Wofg k'¥ofpg'kb{5 . 
Š afnaflnsf / jo:sx¿ aLrsf] cfk;L ;DaGw ;Ddfghgs x'g'kb{5 . 
Š ;Dej eP;Dd w]/} afnaflnsfnfO{ ;xefuL u/fpg] nIo lnOg'kb{5 . 
Š afnaflnsfsf] Ifdtf, cfjZostf / rfvcg';f/ pko'Qm x'g] tl/sf / 
lqmofsnfkx¿ k|of]u ul/g'kb{5 . 
Š aflx/L lqmofsnfkdf efu lng] hfg];DaGwL lg0f{o ubf{ afnaflnsfnfO{ g} 
lg0f{o ug{ lbOg'kb{5 . 
Š sfo{qmd Joj:yfkg kIfn] s'g} lqmofsnfkdf ;xefuL u/fpg] a]nf afnaflnsf 
/ ;xhstfx{¿nfO {hfl]vddf kg {]jf gkg {]s/'f ;l'glZrt ul/gk'b5{ . 
Š afn;xeflutfnfO{ lgs[i6 k|sf/sf 3/]n'nufot cGo k|sf/sf afn>ddf ;+nUg 
ePsf afnaflnsfnfO {kg':yfk{gf tyf ;u+l7t ug {]sfdlt/ pGdv' ul/gk'b5{ . 
Š sfo{qmd jf lqmofsnfksf] cjlw ;dfKt ePkl5 afnaflnsfx¿;Fu} a;]/ 
v';LofnL dgfpg'kb{5 . 
Š k|To]s lqmofsnfkdf ;+nUg eO;s]kl5 tL lqmofsnfkx¿af6 pgLx¿sf] hLjgdf 
ePsf] kl/jt{g hfFRg nfut – -/sd, ;fdu|L, dfgjLo >f]t ;fwg slt vr{ 
eof] <_ k|lqmof – -tL ;fdu|Lx¿ s;/L k|of]u ul/P <_ lgut{ -tfNsfnLg 
kl/0ffd s] cfof] <_ / pknlAw –-bL3{sfnLg k|efj s] k¥of] <_ eGg] af/]df 
afnaflnsfnfO{ hfgsf/L lbg} kb{5 . 
Š sfoq{md jf lqmofsnfk ;dfKt ePkl5 Tof ]sfoq{mdkZrft ug {]gof ‘ofh]gfsf] 
af/]df afnaflnsf;Fu ;f]lwg'kb{5 / cfjZos >f]t ;fwg h'6fOlbg'kb{5 . 
Š afn;xeflutf g} 3/]n' afn>ldsx¿sf] ;a} ;d:ofsf] ;dfwfg xf]Og a? 
o;n] ltgLx¿sf] afFRg], bL3{ hLjg lhpg], ljsf; ug{, ;+/If0f kfpg] nufotsf 
clwsf/nfO {;l'glZrt ug {]sfddf ;xofu] ub5{ . 
;zQmLs/0f 39
afn;xeflutfsf cj/f]wx¿ 
Š æafnaflnsfn] s] ug{ ;S5g / <Æ eGg] jo:sx¿sf] wf/0ff 
Š ;xeflutfsf] gfddf afnaflnsfnfO{ æk|of]uÆ u/fOPsf] 
Š afnaflnsfnfO{ lbOg] dfof / ;'/Iffsf] cefj 
Š afnaflnsfnfO {cfjZostfeGbf a9L lgoGq0f / lgbz{]g ug {vfH]g' 
Š lg0f{o ug{;Sg] Ifdtfsf] sdL 
Š afnaflnsfnfO{ 1fg / ;"rgfsf] sdL 
Š 3/]n' afn>dnufot ;a} k|sf/sf] afn>dnfO{ sfg'gn] ;d]6g g;Sg' 
Š jo:sx¿df afnaflnsfnfO {;xhLs/0f ug {];Lk gxg'' 
Š afnaflnsfnfO{ sfd ug{sf nflu cfjZos ;Lk, tflnd glbOg' 
Š afnaflnsfdf pgLx¿sf cfwf/e"t clwsf/af/] r]tgfsf] sdL 
Š afnd}qLk"0f{ ;+rf/sf] cefj 
Š afnaflnsfn ]ug {]lg0fo{df jo:sx¿n ]cfˆgf ]kmfObfsf nflu x:tIfk] ug{' 
Š ;db'fo / kl/jf/af6 jf:tf gug{' 
Š pTk/]|0ffsf ]cefj 
Š Ps csf{df ;Dks{ / ;dGjosf] sdL 
40 ;zQmLs/0f
3/n] 'afn>ldsnfO {;xefuL u/fpbFf Wofg lbgk'g {]s/'fx¿ 
3/]n' afn>ldsx¿nfO{ sfo{qmdx¿df ;xefuL u/fpFbf w}o{tf, nrstf / 
l;h{gfTdstfsf] vf‘rf] kb{5 . o;sf nflu p;sf] /f]huf/bftf, kl/jf/, ;d'bfo, 
;DalGwt clwsf/Lx¿;uF ;dyg{ / ;xofu] kf|Kt ug '{cfjZos xG'5 . lgDg 
s'/fx¿n] ubf{ of] r'gf}tLk"0f{ x'G5 M 
!= 3/]n' afn>ldsx¿df k9fOsf] :t/ / cGo ;Lksf] ljsf; Go"g x'G5 M 
3/]n' afn>ldsx¿df, plgx¿sf] kl/jf/ ;fdfGo ;fIf/ jf lg/If/ klg x'g;S5g . 
pgLx¿sf ]afN]g;Sg ];Lksf ]ljsf; ePsf ]xbF'g} . cGo afnaflnsf h:tf ]lrq 
sfg],{] gS;f agfpg ]h:tf ;Lkx¿sf ]klg /fdf| ]ljsf; gePsf ]xg';S5 . o;n}] 
jo:s ;xhstf{n] l;h{gfTds 9+un] pko'Qm ljlwx¿ vf]Hg'kb{5 . 
;zQmLs/0f 41 
@= ;xh jftfj/0f tof/ ug{ sl7g M 
3/]n' afn>ldsx¿ a]rlavgdf k/]sf], a;fFO ;/]sf] cnu—cnu /f]huf/bftfx¿sf] 
3/df a;]sf]n] Ps 7fpFdf e]nf x'g sl7g x'G5 . ufp‘af6 cfPsf] x'gfn] ;x/lt/ 
af]lng] :yfgLo efiff af]Ng klg sl7g x'G5 . Ps csf{aLr 3'nldn x'g, ljZjf; 
k|fKt ug{ lgs} sl7g x'G5 . ;xeflutfsf lqmofsnfkx¿ ;+rfngsf nflu ;xh 
jftfj/0f agfpg ;do nfUg;S5 . 
#= ;dosf] cefj / vf]h]sf] a]nf e]§fpg ufx|f] M 
3/n] 'afn>ldsx¿n ]nfdf ];do;Dd sfddf Jo:t xg'k'g {]xg'fn ]km;'b{sf ];do 
lgsfNg sl7g x'G5 . lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>ddf /x]sf afnaflnsfnfO{ 
/f]huf/bftfx¿n] s7f]/ lgoGq0fdf /fv]sf x'G5g . 8/ qf;sf] sf/0fn] pgLx¿ 
rfx]sf] a]nf aflx/ lg:sg g;Sg] cj:yf x'G5 . Sna cflbdf ;xefuL x'g klg 
;dosf] cefj / sfdsf] rfkn] ubf{ pgLx¿sf] Snadf efu lng] ?lr klg gx'g 
;S5 . ?lr eP klg vf]h]sf] a]nf e]§fpg ufx|f] x'G5 . o;}n] pgLx¿ ;+nUg ePsf 
;+:yf jf sfo{x¿sf] k|ult l9nf] x'g;S5 .
$= lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>d ;+j]bgzLn ;jfn M 
lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>d ;+j]bgzLn ;jfn xf] . o;df afnaflnsfsf] a]rlavg, 
afn of}g zf]if0f tyf b'Jo{jxf/ x'g;Sg], sfg'gn] tf]s]sf] eGbf sd pd]/df sfddf 
nufPsf] jf cGo k|sf/sf] hf]lvdk"0f{ sfo{x¿ x'g ;Sb5g, h'g sfg'gn] klg 
lgifw] u/s]f ]xG'5 . o:tf ;jfnx¿ ;dfhsf ]cufl8 nfhdbf {]xg' ]/ cgl}ts klg 
x'G5g . ;xefuL u/fpg'k5{ eGg] gfddf o:tf ;jfnx¿af/] 5nkmn ubf{ /f]huf/bftf 
/ 3/n] 'afn>ldsx¿nfO {Ps }7fpdFf afn]fO {5nkmn ug {'xbF'g} . afnaflnsfnfO{ 
5'§} 9+un] ;xefuL u/fpg' kb{5 . gq eg] o:tf ;jfnx¿ uDeL/ / vt/gfs klg 
x'g;S5g . o:tf ;jfnx¿df ;r]tgf Nofpg] tyf /f]huf/bftf, k|x/L, sfg'g;Fu 
;Da4 lgsfosf clwsf/Lx¿;Fu 5nkmn rnfpgsf] nflu nfdf] /0fgLlt agfO{ 
sfd ugk{'b5{ . 
%= dgf]j}1flgs c;/ M 
lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>dn] afnaflnsfnfO{ dgf]j}1flgs / efjgfTds ¿kn] 
rf]6 k'¥ofPsf] x'G5 . ;xhstf{n] pgLx¿dfly k/]sf] c;/sf] af/]df /f]huf/bftf;Fu 
5nkmn rnfpg cfkm +};lsG5 ;lsb+g} ;l'glZrt ugk{'b5{ . cfkmn+} ]xn ug {g;s] 
c?;Ifd ;+:yfx¿nfO{ lhDdf lbg'kb{5 . o:t} lsl;dsf ;d:ofdfly ljho k|fKt 
ug{ ;kmn ;+:yfx¿sf] ;xof]u lng'kb{5 . 3/]n' afn>ldsx¿sf] sdhf]/ 
cfTdannfO{ dfly p7fpgsf nflu cGo afnaflnsfx¿;Fu 3'nldn u/fpg'kb{5 . 
o;n] Psflt/ 3/]n' afn>ldsx¿n] cGo afnaflnsfx¿af6 w]/} s'/f l;Sg] 
cj;/ kfpF5g eg] cGo afnaflnsfn] klg 3/]n' afn>ldsx¿n] ef]u]sf kL8f 
tyf cGo Jojxfl/s 1fg l;Sg] a'emg] cj;/ kfpF5g . 
42 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 43 
kfFr 
afn;xeflutfsf] nflu afnSna 
3/]n' afn>ldsx¿ dfq xf]Og cGo afn>ldsnufot ;a} afnaflnsfsf] nflu 
Sna jf ;dx" afn;xeflutfsf ]cEof; ug {];ae}Gbf pkoQ'm :yn xf ]. lsgeg ]M 
z ;+ul7t x'g kfpg] afn>ldsx¿sf] clwsf/ xf] . 
z 3/n] 'afn>ldsx¿ cbZ[o / kxrF'af6 6f9f eP klg afn;u+7gx¿ bZ[o 
x'G5g / k'Ug ;lsg] :yndf x'G5g . 
z afn>ldsx¿ >lds eP klg 68]« ol'gogx¿df ;u+l7t xg' ;Sbg}g lsgls 
>d;DaGwL cGt/f{li6«o sfg'gcg';f/ !% jif{d'lgsfnfO{ >ldssf] ¿kdf dfGotf 
k|fKt 5}g . 
z afn;+u7gsf] ;b:otf / ;+u7gsf] gfdn] 3/]n' afn>ldsx¿nfO{ ;zQm 
agfpF5 . 
z o;n] 3/]n' afn>lds / /f]huf/bftfaLrsf ;d:ofx¿nfO{ xn ug{ d2t 
ub{5 . 
z ;fdfGotof jo:sx¿sf] nflu afnaflnsfnfO{ ;+ul7t ug{ ;lhnf] x'G5 t/ 
3/]n' afn>ldssf] xsdf eg] /f]huf/bftfsf] 3/df a;]sf] sf/0f km';{bsf] 
;do kfpg / lx8+8n' ug {]:jtGqtf sd dfq xg' ]ePsfn] ];u+l7t ug {ufxf|] 
x'G5 . 
z ;+u7gdf ;xefuL x'gfn] afnaflnsfn] ;xeflud"ns 9+uaf6 ;Lkx¿ l;Sg] 
/ lje]b/lxt jftfj/0fdf a:g / sfd ug{sf] nflu pko'Qm jftfj/0f l;h{gf 
ub{5 .
;d"x s] xf] < 
;d"x eGgfn] lglZrt p2]Zo k"/f ug{sf nflu b'O{ jf b'O{eGbf a9L dflg;x¿ 
ldn]/ ;fd"lxs efjgf / klxrfg;lxt lgdf{0f ul/Psf] ;+u7g xf] . 
;d"x lsg < 
z nIf k"/f ug{ jf p2]Zo k|fKt ug{ . 
z Pp6} jf p:t} ;d:of jf ;jfn ePsfx¿aLr ljrf/ cfbfg—k|bfg ug{ . 
z Pp6} jf p:t} ;d:of jf ;jfn ePsfx¿n] cg'ej cfbfg—k|bfg ug{ . 
z Pp6} jf p:t} ;d:of jf ;jfn ePsfx¿n] ;d:of ;dfwfgsf nflu 
of]hgf agfpg . 
z Pp6} jf p:t} ;d:of jf ;jfn ePsfx¿n] zlQm ;+ro ug{ . 
z Pp6} jf p:t} ;d:of jf ;jfn ePsfx¿n] >f]t ;fwg h'6fpg . 
z PSn}n] k"/f ug{ g;Sg] sfd ug{ jf ;d:of ;dfwfg ug{ jf lk/dsf{ 
x6fpg . 
z g]t[Tj ljsf; ug{ . 
afnSna s] xf] < 
afnaflnsfx¿sf ];xeflutf ug {kfpg ]tyf JolQmTj ljsf; ug {]clwsf/sf] 
Jojxfl/s sfof{Gjog ug{sf nflu afnaflnsfx¿nfO{ ;+ul7t u/]/ agfOPsf] 
Pp6f afn;d"x xf] . cGo afnaflnsfx¿sf] cltl/Qm 3/sf] rf/ lbjf/leq y'lgP/ 
cb[Zo tyf cf]em]ndf k/]sf 3/]n' afn>ldsx¿df cfTdansf] ljsf; ug{sf] 
nflu afnSnan] 7"nf] e"ldsf v]Ng;S5 . 
3/]n' afn>dsf] If]qdf sfo{/t ;+:yf jf ;xhstf{af6 pko'Qm jftfj/0f tof/ 
u/L cgf}krfl/s afnsIffdf ;xefuL eO/x]sf jf ljBfno uO/x]sf tyf s'g} 
44 ;zQmLs/0f
klg sfo{s|ddf ;xefuL ePsf 3/]n' afn>ldsx¿nfO{ g} ;+ul7t u/]/ afnSna 
u7g ug{ ;lsG5 . o:tf] cj;/ kfPsf 3/]n' afn>ldsx¿ lg/Gt/ ;d"xdf 
pkl:yt xg' ]xbF'f pgLx¿nfO {;u+l7t ug {;lhnf ]xG'5 . 
3/]n' afn>ldssf nflu afnSna lsg cfjZos 5 < 
;zQmLs/0f 45 
Š af]Ng], n]Vg] ;Lkdf ljsf; ug{ 
Š g]t[Tj ;Lksf] ljsf; ug{ 
Š cfTdansf] ljsf; ug{ 
Š d]nldnfksf] efjgf a9fpg 
Š cfkm"dfly k/]sf ;d:ofx¿sf] af/]df 5nkmn ug{ / hfgsf/L cfbfgk|bfg 
ug{ 
Š hftLo, n}lËs e]befj x6fpg 
Š Ps cfk;df ;xof]usf] efjgf j[l4 ug{ 
Š cGo afn>ldsx¿nfO{ ;xof]u ug{, 
Š 3/]n' afn>ldsx¿sf] hLjgdf r]tgf hufpg 
Š afnaflnsfk|lt ul/g] cdfgjLo Jojxf/sf] lj/f]w jf k|lt/f]w ug{ 
Š /rgfTds tyf l;h{gfTds Ifdtfsf] ljsf; ug{ 
3/n] 'afn>ldsx¿nfO {;u+l7t ubf {cfOkg {];d:ofx¿ 
Š afnaflnsfx¿ /f]huf/bftfx¿sf] lgoGq0fdf x'g] x'gfn] afnSna u7g 
x'g] s'/f /f]huf/bftfn] yfxf kfPkl5 ca s] ug{ nfu] eGg] z+sf pTkGg 
eO{ ;d"x tyf e]nfdf cfpg k|ltaGw nfUg;S5 .
Š afnSnadf ;u+l7t ePkl5 clns a9L ;do lbgk'g {]l:ylt cfpg ;Sg] 
x'gfn] /f]huf/bftfaf6 /f]s nufOg;S5 . 
Š /f]huf/bftfsf] 8/n] afnaflnsfx¿ Snadf ga:g] ;+efjgf x'G5 . 
Š Snasf] ultljlwn] sIffut k9fOnfO{ w]/} afwf k'u]df afnaflnsfx¿sf] 
k9fO sdhf]/ x'g;S5 . 
Š yf]/}nfO{ ;+ul7t ug{ ;lsP klg cem w]/} afnaflnsfx¿ ul/a kl/jf/sf 
:s'n ghfg], ckfËtf ePsf afnaflnsf c;+ul7t cj:yfd} /x]sf]n] 
ltgnfO {;dfjz] ug {]ko|f; gxg' ]xf ]eg ]Sna;uF ltgsf ]b/"L a9g;S5 
jf ltgLk|lt ul/g] e]befj emg a9g]5 . 
g]kfnsf afnSansf] P]ltxfl;s k[i7e"ld 
;g !(*( df afnclwsf/ dxf;lGwnfO{ ;+o'Qm /fi6«;+3n] kfl/t u¥of] . To;sf] 
Ps jif{kl5 cyjf !(() df g]kfnn] afnclwsf/ dxf;lGwdf x:tfIf/ tyf 
cg'df]bg u¥of] . o;/L afnclwsf/ dxf;lGwnfO{ cg'df]bg u/]kl5 dxf;lGw 
g]kfnsf] sfg'g;/x nfu" eof] . o;n] !* jif{d'lgsfnfO{ afnaflnsfsf] ¿kdf 
dfGotf lbg'sf ;fy} afnaflnsfnfO{ ;+u7g vf]Ng;Sg] clwsf/ lbof] . afnclwsf/ 
dxf;lGwn ]Joj:yf u/s]f ]clwsf/nfO {sfofG{jog ug {]p2Z]on ]Knfg OG6/gz]gnåf/f 
;xofu] k¥'ofOPsf afnSnax¿sf ]:yfkgf eof ]. o;u}/L ;e] b lrN8g]« gjå{]f/f 
;xof]u k'¥ofOPsf Snax¿ ;g !((@÷!((# lt/ ndh'ª, pbok'/ / kfNkfdf 
:yfkgf eP . 
;g !(($ df sf7df08f}df dxf;lGwsf] k|ltj]bg tof/ ug{ hDdf ePsf 
afnaflnsfsf] ;d"xnfO{ g} ;Ël7t u/L afnr]tgf ;d"xsf] :yfkgf eof] . o;} 
;do PS;g P8n] afnaflnsfsf] ;+nUgtfdf ;fd'bflos ;xeflutfTds cg';Gwfg 
;~rfng ugs'{f ;fy }afn;dx"x¿ klg :yfkgf u¥of ]. xftd]fnf ]afn;dx"sf] 
:yfkgf ;g !((^ df eof ]. ;e] b lrN8g]« o='s=] tyf ;e] b lrN8g«], o='P;=åf/f 
;xofu] k¥'ofOPsf afnSnax¿sf ]:yfkgf klg ;e] b lrN8g]« gjn{] ];xofu] 
ul/Psf afnSnax¿s} 9fFrfdf eof] . ;g !((& b]lv cgf}krfl/s If]q ;]jf s]Gb« 
-OG;]s_n] cfˆgf] sfo{qmd ;+rfng ePsf lhNnfdf afnclwsf/ r]tgf ;d"x u7g 
u¥of] . o;} qmddf !((&÷(*df afndhb'/ ;/f]sf/ s]Gb« -l;ljg_n] cfˆgf 
afnclwsf/ d~r u7g ug]{ sfdsf] ;'?jft u¥of] . l;ljgn] klg :s'nsf 
46 ;zQmLs/0f
ljBfyL{x¿nfO{ ;d]6]/ g} afnclwsf/ d~r u7g u/]sf] 5 . oltv]/;Dd 3/]n' 
afn>ldsx¿nfO{ g} ;+ul7t u/]/ s'g} klg afnSnax¿ u7g ePsf] lyPg . 
;dfh;]jf tyf dfgjclwsf/df dlxnf / afnaflnsf -l;lj;_n] 3/]n' 
afn>ldsx¿nfO{ ;zQm agfpg] p2]Zon] @)%* ;fndf 3/]n' afn>lds d~r 
:yfkgf u¥of] . of] g} g]kfnsf] klxnf] 3/]n' afn>ldsx¿sf] afnSna xf] . xfn 
o; ;+:yfsf] kxndf $@ j6f 3/]n' afn>ldsx¿sf] afnSnax¿ ;+rflnt 5g . 
oL Snax¿ :s'ndf k9g] 3/]n' afn>lds / cGo afnaflnsfx¿nfO{ ;d]6]/ u7g 
ul/Psf] 5 . oL Snax¿df *) k|ltzt 3/]n' afn>ldsx¿ / @) k|ltzt cGo 
afnaflnsfx¿ ;+ul7t 5g . 
o;/L afnaflnsfsf] If]qdf sfo{/t ;+:yfx¿;Fusf] kxnaf6 xfn g]kfndf 
# xhf/eGbf a9L afnSnax¿ sfo{/t 5g . afnSnasf] cfsf/sf] kl/lw ( hgf 
b]lv *& hgf;Ddsf] kfOPsf]n] oxL cf};tnfO{ /fli6«o ¿kdf lnFbf /fli6«o :t/df 
#) xhf/ ! ;o &) hgf afnaflnsf afnSnadf ;+nUg ePsf] kfOPsf] 5 . t/ 
of] ;+Vofdf cGo ;+:yfx¿åf/f u7g ul/Psf afnSnax¿sf] cf};t afnaflnsfsf] 
;+Vof yfxf gePsf]n] of] cg'dflgt tYofÍ dfq xf] . gofF ;+:yfx¿ :yfkgf x'g] 
tyf gofF—gofF afnSnax¿ u7g x'g] sfd lg/Gt/ eO/xg] x'gfn] o;sf] jf:tljs 
;+Vof cfpg sl7g x'G5 . dfly pNn]lvt tYofÍx¿n] ;g !((* sf] cGTolt/;Ddsf] 
afnSnasf] cg'dflgt ljj/0f atfpFb5g . 
gk]fndf afnSnax¿sf ]ljlwjt btf {ug {]ks|o[fn ]eg ]ldlt @)%* >fj0f @% ut] 
hful[t afnSnan ]lhNnf kz|f;g sfofn{olj?4 bfo/ u/s]f ]d2'fdf ;jfR{]r 
cbfntn] btf{ ug{ kfpg] km};nf u/]kl5 ;'? ePsf] xf] . 
o;afx]s cGo ;+:yfx¿n] klg afnaflnsfnfO{ ;+ul7t u/L afnSnax¿ lgdf{0f 
u/]sf 5g . o:tf ;+:yfx¿df OGefO/f]gd]G6n SofDk km/ sGh/e];g Pj]/g]; 
-PSsf_, :6'8]06 kf6{g/l;k jN8{jfO8n] klg jftfj/0fLo Snax¿ lgdf{0f u/]sf] 5 
eg] c08/lk|len]H8 lrN8«G; Pzf]l;o;g -pKsf_, sG;g{, ;]km Pj+ xfn afnr]tgf 
;d"xsf Snax¿ /x]sf 5g . 
xfn;Dd :yfkgf ePsf Snax¿sf] ef}uf]lns b[li6n] x]bf{ g]kfnsf dWokxf8L 
If]qdf w]/} afnSnax¿ /x]sf 5g eg] t/fO{ If]qn] bf]>f] :yfg cf]u6]sf] 5 . t/ 
pRr kxf8L lhNnfdf eg] s'g} Sna 5}gg . 
;zQmLs/0f 47
o;/L afnSnax¿sf ]u7g ug {]sfd cGt/fl{i6o«, /fli6o« tyf :yfgLo txdf /xs]f 
u/};/sf/L ;:+yfx¿sf ]kxndf xbF' }cfPsf ]bl]vG5 . w/]h};f ]afn Snax¿ !(() 
sf] bzssf] k"jf{4{b]lv ufpF÷;d'bfodf ;~rflnt æafnaflnsf Pscsf{sf] nfluÆ 
sfo{qmdaf6 ljsl;t ePsf kfOG5g . s]xL eg] afn ;fIf/tf sIff ;DkGg 
ePkl5 ;d"xsf] ¿kdf kl/0ft ePsf 5g . cGo sltko Snax¿ ljsf; ;+:yfåf/f 
;f]em} Snasf ¿kdf ljsl;t ePsf b]lvG5g . s]xL afnSnax¿ l5d]sL ufpFsf 
afnaflnsfåf/f afnSnasf] af/]df hfgsf/L x'gf;fy pT;flxt eP/ dfu ePcg';f/ 
ljsl;t ePsf lyP . o;/L afnSna u7g x'g'df xft]dfnf] afn /]l8of] sfo{qmdsf] 
k|efj klg xf] . 
afnSna / ;xof]uL ;+3;+:yfx¿ 
h;/L Pp6f JolQmn] cfˆgf cfjZostfx¿ k"/f ug{ c?sf] ;xof]u lng'kb{5 . 
afnSna ;+:yf xf] . ;+:yf eg]sf] klg Pp6f JolQm;/x g} x'G5 . To;}n] Snan] 
ug ]{eg/] ;fr]s]f ;a }sfox{¿ p;n ]PSn }ug {g;Sg ]l:ylt klg xg';S5 . so}f+} 
sfdx¿ ugs{f nflu cGo ;:+yfx¿sf ];xofu] lngk}g {]xG'5 . o;n} ];:+yfut 
¿kn ]sfd ug {]ubf {c?sf ];xofu] lngsf nflu ;jk{y|d Snasf ;xofu]L 
;:+yfx¿ sg'–sg' xg' eg/] klxrfg ugk{'b5{ . ;fdfGotof afnSnasf ;xofu]L 
;+:yfx¿ lgDg x'g ;Sb5g M 
j8f sfof{no ufpF ljsf; ;ldlt÷gu/kflnsf 
:jf:Yo rf}sL÷pk:jf:Yo rf}sL ljBfno 
k|x/L rf}sL lhNnf afnsNof0f ;ldlt 
lhNnf k|zf;g sfof{no lhNnf ljsf; ;ldlt 
kqsf/x¿ cGo Snax¿ 
afnclwsf/;Fu ;Da4 ePsf /fli6«o tyf cGt/f{li6«o u}/;/sf/L 
;+:yfx¿ 
afnclwsf/k|lt rf;f] /fVg] 
u}/;/sf/L ;+:yf tyf cGo ;+:yfx¿ 
48 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 49 
5 
afnSna Joj:yfkg 
afnSNj / o;nfO {ke|fj kfg {]tTjx¿ 
afnSna Pp6f ;+u7g xf] o;}n] SnanfO{ ;'rf? ¿kn] ;~rfng ug{sf nflu 
Snasf] cfGtl/s cj:yf hlt;'s} :j:Yo, ;zQm eP klg aflx/L kl/j]zn] klg 
Snasf lqmofsnfkx¿nfO{ ;~rfng ug{sf nflu k|efj kfl//x]sf] x'G5 . o;}n] 
Snasf ;xhstf{ tyf o;df cfa4 x'g] afnaflnsfx¿n] klg SnaeGbf aflx/ 
/x]sf] ef}uf]lns, ;fdflhs, ;f+:s[lts tyf /fhg}lts kl/j]znfO{ rgfvf] cfFvfn] 
x]l//xg'kb{5 .
afnSna s;/L u7g ug {]< 
afnSna u7g ugs{f nflu lgDg sfdx¿ ugk'{b5{ M 
!= afnSan u7g uge{'Gbf cufl8 ug {]sfdx¿ M 
Š afnSna u7g ug {]ljBfno, cgfk}rfl/s sIff tyf ;db'fosf ]jl/kl/sf 
/f]huf/bftf uf=lj=;, gu/kflnsfsf k|ltlglw, ;+3;+:yfsf kbflwsf/Lx¿, 
:yfgLo /fhg}lts JolQmTj, cleefjsx¿;Fu e]63f6 u/L pgLx¿nfO{ 
afnSna s ]xf ]< o;sf ]u7g lsg ug {]< o;sf kmfObfx¿ s—]s ]5g < 
o;df ;dfj]z ePsf afnaflnsfsf st{Jo / lhDd]jf/L s—s] x'G5g < 
h:tf ljifox¿df k"0f{ hfgsf/L u/fO{ afnSna u7g ul/Psf] v08df Sna 
;'rf? ¿kn] ;+rfng ug{ d2t k'Ub5 . 
Š Sna u7g ug {]ljBfnosf kw|fgfWofks tyf cGo lzIfs / lzlIfsf;uF 
nuftf/ ;Dks {/ ;dGjo ug {]. 
Š afnaflnsfx¿sf /f]huf/bftf tyf cleefjsx¿;Fu afnSna u7gsf] 
p2]Zoaf/] k|i6 hfgsf/L u/fpg] . 
Š afnSnasf] nflu cfjZos Go"gtd ef}lts ;]jfx¿ h:t} e]nf x'g] 7fpF, 
cfwf/e"t d;nGb, v]n ;fdu|L, kf7o ;fdu|L cflb h'6fpgsf nflu ;d'bfo 
/ afnaflnsf;uF ldn/] kxn ug {'kb5{ . o;sf ]nflu :yfgLo o:t/sf 
lgsfo / bft[;+:yfaf6 s] s:tf ;xof]u k|fKt ug{ ;lsG5 ;f]sf] vf]hlag 
ugk{'b5{ . 
Š Sna u7g ug{sf nflu lglZrt of]hgf tof/ u/L ;DalGwt ;xof]uL ;+:yf 
/ ;d'bfo tyf afnaflnsf;Fu ;d]t 5nkmn ugkb{5 . 
Š afnSna vf;u/L 3/]n' afn>d;Fu ;DalGwt d'2fdf s]lGb«t x'g'sf] ;fy} 
afnaflnsf;uF ;DalGwt ;a }d2'fdf sfd ug {]af/d]f ;xofu]L ;:+yf, ;db'fo 
/ afnaflnsfnufot ;a};Fu 5nkmn rnfpg'kb{5 . 
50 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 51 
@= u7g k|lqmof 
Š ljBfnodf cWoog/t 3/]n' afn>ldsx¿ / cGo afnaflnsfx¿sf] e]nf 
u/fpg] . o;/L e]nf u/fpFbf 3/]n' afn>ldsx¿sf] ;+Vof *) k|ltzt / 
cGo afnaflnsfsf ];V+of @) kl|tzt xg' ]u/L va/ ug {]. 
Š ;f] e]nfdf ;xhstf{af6 afnSna u7g ug{ nfu]sf] hfgsf/L lbg] . 
Š afnSna lsg u7g ug{ nfu]sf] xf] / o;n] s] sfd u5{ eGg] af/]df 
/fd/|L ;;'l"rt kfg {] . 
Š ;xhstf{n] afn>ldsx¿aLr 5nkmn rnfP/ pgLx¿n] g} rog u/]sf] 
gfdaf6 Snasf] gfd /fVg'kb{5 . o;f] u/]df pgLx¿df Snak|lt ckgTjsf] 
efjgf hfu[t x'G5 . gfdsf] ;fy} 7]ufgf klg to ug{ nufpg] . 
Š gLlt lgod thd{'f ug {]. 
Š sfdsf ]af8Fkmf8F ug {]. 
Š kbflwsf/Lsf ]rog ug {]. 
Š Snasf ]p2Z]o to ug {]. 
Š p2]Zocg';f/sf] sfo{of]hgf agfpg] . 
Š afnSnasf ]ljwfg lgdf0{f ug {]. 
Š Sna u7g ug{ e]nf ePsf ;a} afnaflnsfx¿nfO{ ;fwf/0f ;b:o agfpg] . 
afnSnasf] ;+/rgf / kbflwsf/Lx¿sf] lhDd]jf/L 
slt hgfsf ];ldlt u7g ug {]< 
;fdfGotof Snasf ]sfos{f/L ;ldlt u7g ubf {lahf/] ;V+ofdf u7g ug {]rng 
5 . vf;u/L sfo{;ldltsf] a}7sdf olb s'g} ljifodf ljjfb ePdf a/fa/ dt
ePdf sg' lg0fo{ dfGg ]jf gdfGg ]eGg ]af/d]f cK7/]f ]kg {]xg'fn ]of ]cK7/]f] 
km'sfpgsf nflu sfo{;ldlt lahf]/ ;+Vofdf /fVg] rng rn]sf] xf] . 
;fwf/0f ;b:o alg;s]kl5 Snasf ;xhstf{ tyf ;fwf/0f ;b:ox¿sf] 5nkmnaf6 
& hgfb]lv !# hgf;Ddsf] Pp6f sfo{;ldlt u7g ug{ ;lsG5 . ;d"xdf a:g] 
afnaflnsf !* jife{Gbf dflysf ]xg'x'bF'g} . o;/L ags]f ]sfo;{ldltdf ;Dej eP 
& hgf aflnsf ^ hgf afns ;f] geP $ hgf aflnsf clgjfo{ ¿kn] ;+ul7t 
ul/g'k5{ . Sna u7g ul/;s]kl5 Pp6f /lhi6/df e]nfdf pkl:yt ePsf ;a}sf] 
;xL u/fpg'kb{5 . 
;fdfGotof Snasf] sfo{;ldltdf lgDg kbflwsf/Lx¿ x'G5g M cWoIf, pkfWoIf, 
;lrj, ;x–;lrj, sf]iffWofIf, ;b:ox¿ -# b]lv * hgf;Dd_ 
s'g} klg afnSnadf dflyelgP cg';f/ g} x'g'kb{5 eGg] xf]Og cfjZostfcg';f/ 
s]xL yk36 klg ug{ ;lsG5 . 
olb Snasf] sfo{;ldltsf kbflwsf/Lx¿sf] ;+Vof w]/} eP lgDgcg';f/ sfo{ 
ljefhg ug{ ;lsG5 M 
afnSnasf] ;f+u7lgs ;+/rgfsf] -sfo{sf/L ;ldlt_ gd"gf 
52 ;zQmLs/0f
af= ;ldlt – aflnsf ;ldlt ;f= ;ldlt – ;f+:s[lts ;ldlt 
cf= ;ldlt – cfly{s ;ldlt ; = ;ldlt – ;/;kmfO ;ldlt 
;f= ;]= ;ldlt – ;fdflhs ;]jf ;ldlt af=c= ;ldlt – afnclwsf/ ;ldlt 
v]= ;ldlt – v]ns'b ;ldlt 
s'g} klg afnSnadf dfly elgPcg';f/ g} x'g'k5{ eGg] xf]Og cfjZostfcg';f/ yk36 klg ug{ ;lsG5 . 
dfly b]vfOPcg';f/ sfo{;ldlt w]/} hgfsf] ePdf sfo{;ldltleq sfo{ljefhg 
ug {]qmddf ljleGg ;ldltx¿ lgdf0{f ug {;lsG5 . hlt j6f ;ldltx¿ agfOG5 
tL ;ldltx¿sf ;+of]hsx¿ sfo{;ldlts} ;b:ox¿dWo]af6 rog u/L cGo 
;b:onfO{ tL ;ldltsf ;b:o agfpg ;lsG5 . o:tf ;ldltx¿df v]ns"b 
;ldlt, ;f+:s[lts ;ldlt, ;/;kmfO ;ldlt, afnclwsf/ ;ldlt, ;fdflhs ;]jf 
;ldlt, cfly{s ljsf; ;ldlt, aflnsf ljsf; ;ldlt cflb . o:tf ;ldltx¿ 
lgdf{0f ul/Pdf ;a} ;b:ox¿nfO{ lhDd]jf/L lbg ;lhnf] x'G5 . sfo{;ldlt ;fg} 
eP klg k|To]s ;b:onfO{ s]xL g s]xL lhDd]jf/L lbg'kb{5 . o;n] pgLx¿nfO{ 
lhDd]jf/ / ;lqmo agfpFb5 . 
Snasf ]ultljlw l:yltnfO {ljrf/ ub {};fdfGotof dlxgfsf ]! k6s jf @ k6s 
a7}s ;r+fng ug {'pkoQ'm xG'5 . t/ cfjZostcg;'f/ o;eGbf a9L k6s klg 
;+rfng ug{ ;lsG5 . 
Sna u7g ul/;sk]l5 sfo;{ldltnfO {afnSna ;r+fng ug,{] lx;fa lstfa /fVg,] 
a7}s ;~rfng ug {]nufotsf ljifox¿df tflnd lbgk'b5{ . tflnd lbgc'l3 jf 
kl5 ;xhstf{n] afnSnasf ultljlwsf] lg/Gt/ cg'udg / ;xhLs/0f 
ul//xg'kb{5 . 
afnSnasf kbflwsf/Lx¿sf lhDd]jf/L / Sna ;+rfng k|lqmof 
cWoIfn ]ugk{'g {]sfd 
;zQmLs/0f 53 
!= Snasf x/s] sfd sf/afxLdf gt]T[j kb|fg ug,{] 
@= a7}s a:bf cWoIftf ug,{] ;dflKtsf ]3fi]f0ff ug,{] 
#= p2Z]o kf|lKtsf nflu Snasf kbflwsf/L tyf cGo ;b:ox¿nfO {pT;flxt ug {].
$= ;lrj;uF ;Nnfx u/L a7}ssf ]sfos{d| tof/ ug {]. 
%= a}7sdf s'g} kbflwsf/L jf ;b:ox¿af6 uNtL ePsf] eP cfnf]rgf, cfTdfnf]rgf 
ug {nufO {uNtL ;w'fgs{f nflu kf|T];fxg ug,{] 
^= a7}sdf kz] ePsf,] 5nkmn ePsf ]sg' }ljifodf dtbfg xbF'f kIf ljkIf a/fa/ 
ePdf lg0ff{os dt lbg] . 
&= Snasf] h; ckh;sf] lhDd]jf/L lng] 
*= ;a}sf] s'/f ;'g]/ dfq cfˆgf] lg0f{o lbg] 
pkfWoIfn ]ugk{'g {]sfd 
!= cWoIfnfO {;:+yfsf ]sfo {;~rfngdf ;xofu] ug {]. 
@= cWoIfsf ]cgk'l:yltdf cWoIfåf/f ul/g ];Dk0"f {sfo {ug,{] / ug {nufpg ]. 
;lrjsf] sfd st{Jo / clwsf/ 
!= cWoIfsf ];/;Nnfxcg;'f/ sfoq{mdsf ]to}f/L ug {]u/fpg] 
@= a}7ssf] lg0f{o / Snan] u/]sf sfdx¿sf] clen]v /fVg] 
#= Snan ]ug {]sfdx¿sf ]ofh]gf agfpg,] cGo ;3+–;:+yf;uF ;Dks {/ ;dGjo ug{] 
$= cfjZostfcg;'f/ Snasf ];Dk0"f {nv]fk9L Pj +kq Jojxf/ ug {]. 
%= Snasf ]rn–crn ;DklQsf ]clenv] /fVg,] /v]bv] ug {]. 
^= Snasf] a}7sdf 5nkmn ug{sf nflu cWoIf / cGo kbflwsf/Lx¿;Fu ;/;Nnfx 
u/L ljifo;r"L to ug {]. 
&= a7}ssf ];r+fng ug,{] ;dx"sf sfdx¿ ug {kxn ug{] 
;x–;lrjsf] sfd st{Jo / clwsf/ 
!= ;lrjnfO {;:+yfsf ]sfo {;r+fngdf ;xofu] ug {]. 
@= ;lrjsf ]cgk'l:yltdf ;lrjåf/f ul/g ];Dk0"f {sfo {ug {]/ u/fpg ]. 
54 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 55 
sf]iffWoIfsf] sfd st{Jo / clwsf/ 
!= Snasf] cfo Joosf] lx;fa lstfa /fVg] . 
@= Snasf ]sfo;{ldltsf ]lg0fo{cg;'f/ vr {ug {]tyf cGonfO {vr {ug {lbg ]. 
#= Sansf a7}sdf lx;fa lstfasf ]ljj/0f kz] ug,{] cfo JoonfO {kf/bzL{ 
agfpg] . 
$= Snasf ];Dk0"f {cfo Joosf ] nv]f k/LIf0f ug {]u/fpg ]. 
%= Snan] u/]sf k|To]s cfo / JoonfO{ lnlvt ¿kdf /fVg] . 
;b:ox¿sf] sfd st{Jo / clwsf/ 
;b:ox¿ Snasf lhDd]jf/ JolQmx¿ x'g o;}n] Snasf cGo kbflwsf/Lx¿;/x 
pgLx¿sf] klg plQs} lhDd]jf/L x'G5 . 
!= k|To]s a}7sdf ;lqmotfk"j{s ;xefuL x'g] . 
@= Snasf nflu l;h{gfTds 9+uaf6 of]hgf agfpg] . 
#= a7}sn ]tfs]s]f ]lhDdj]f/Lcg;'f/ sfd ug {]u/fpg ]. 
$= Snasf nflu gofF–gofF of]hgf tyf sfo{qmdx¿ tof/ u/L a}7sdf /fVg] . 
afnSnasf ]a7}s ;~rfngdf ljrf/ k¥'ofpgk'g {]s/'fx¿ M 
a}7scl3 
Š a7}ssf ljifoj:ts'f ]klxrfg ug]{ 
Š a7}ssf ];do, 7fp,F ldlt lgSofn{} ug,{] 
Š ;b:ox¿nfO{ a}7ssf] ljifoj:t';lxt k"j{hfgsf/L lbg], 
Š a7}sdf cflys{ ljifodf 5nkmn ugk{'g {]ePdf ;DalGwt ;b:ox¿nfO {To;sf] 
ljj/0f tof/ kf/L a}7sdf k]z ug{ nufpg]
Š ;b:ox¿nfO {cfkmn" ]lnPsf ]lhDdj]f/L k/"f eP gePsf ]ljj/0f tof/ ug{] 
tyf gePsf ]cj:yfdf To;sf ]sf/0f tof/ ug]{ 
Š sx]L sf/0fn ]a7}s ;fgk{'g {]ePdf ;fs]f ]hfgsf/L ;an}fO {;dodf g }k7fpg,] 
Š Snasf ;b:oafxs] cGo JolQmnfO {a7}sdf afn]fpgk'g {]ePdf oyf ;dodf 
kqfrf/ ug ]{. 
a}7s ;~rfngsf] ;dodf 
Š klxnfsf ]lg0f{o tyf lg0fo{ kl':tsfnfO {kg'/fjnfs]g ug {]tyf To;nfO{ 
:jLst[ ug,{] 
Š ;fdfGotM %! k|ltzt ;b:osf] pkl:ylt ePsf] cj:yfnfO{ u0fk"/s ;+Vof 
dflgg ]kf|jwfgsf ];DDffg ug,]{ 
Š s'g} ljifo lsg 5nkmn ug{ nfluPsf] xf] eGg] af/]df ;a} ;b:ox¿ :ki6 x'g] 
jftfj/0f agfpg a7}ssf ];~rfng÷Joj:yfkgdf lgDg sfd ugk{'b5{ M 
!= cWoIfsf] rog, cf;g u|x0f 
@= Ps–Ps j6f ljifodf 5nkmn 
#= ;a}nfO{ af]Ng] df}sf lbg] / lng] 
$= bIftf Pj +?lrcg;'f/ ;b:ox¿dfem sfdsf ]af8Fkmf8F ug{] 
%= x/]s ljifodf pQd ljsNkx¿ vf]Hg] . 
^= cflys{ sf/fa]f/÷ljj/0f kz] ugk{'g {]eP To;nfO {klxNo }tof/ ug{] 
Š a7}ssf lg0fo{x¿ lg0fo{kl':tsfdf ptf/ ug {afnaflnsfnfO {;xofu] ug,{] 
Š s'g} ljifodf ljjfb eP ax'dtnfO{ dfGg'k5{ . 
Š Snasf a}7sx¿df Snasf ;xof]uL Ps hgf jo:snfO{ ;xhstf{sf] ¿kdf 
/fVg' pko'Qm x'G5 . 
Š cfufdL a7}ssf ];do lgwf/{0f ug {]. 
56 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 57 
a}7s ;lsPkl5 
Š x/]s a}7ssf lg0f{ox¿ a}7s k'l:tsfdf n]Vg] / ;f] k'l:tsfdf a}7sdf 
pkl:yt ;a}sf] x:tfIf/ u/fpg], 
Š ;b:ox¿n] lnPsf] lhDd]jf/L k"/f ug{ pgLx¿;Fu ;xof]u ug{ / To;f] ug{ 
ufxf| ]eP ljsNkx¿ vfH]g tyf To;af/d]f pgLx¿;uF 5nkmn ug,{] 
Š sg' };b:onfO {cfˆgf ]lhDdj]f/L k/"f ug {;xofu] rflxPdf ;fs]f ]k:|tfj ug]{ 
/ cfjZos k/]sf] v08df 5'§} ;ldlt jf ;d"x agfpg] . 
Š ;xof]uL ;+:yf, /f]huf/bftfnufot cGo ;/f]sf/jfnf JolQm tyf ;+:yfx¿nfO{ 
afnaflnsfn] Snadf u/]sf ultljlw / To;af6 pgLx¿n] u/]sf 
lqmofsnfkx¿sf] hfgsf/L lbO/xg'kb{5 . 
afnSna Joj:yfkg 
afnSnanfO{ ;'rf? ¿kn] ;~rfng ug{sf] nflu lgDg s'/fsf] Joj:yfkgdf Wofg 
k¥'ofpgk'[b5{ M 
!= Snasf nflu sf]7f jf 3/ M 
Snasf sfuhftx¿ /fVg, lgoldt a}7s a:gsf nflu afnSnasf] nflu 
Pp6f sf]7f jf 3/sf] cfjZostf x'G5 . ;d'bfosf dflg;x¿ jf jo:sx¿ 
8n'lkm/ ug {]:ynx¿df a7}s:yn /fVg 'pkoQ'm xbF'g} . kf|oM u//] ;x/lt/ 
ljBfnos }sf7]fx¿nfO {Snasf ]a7}s:ynsf ]¿kdf ko|fu] ug {]rng 5 . t/ 
o;sf nflu ljBfno k|zf;gsf] :jLs[lt lng'kb{5 . 
@= Snasf cfjZos sfuhftx¿ /fVg] Pp6f b/fh jf afs;, 6]an, s';L{ M 
Snasf s]xL cfwf/e"t k|zf;lgs d;nGb ;fdu|Lx¿, lg0f{o k'l:tsf, snd 
tyf :6]kn/, v]n ;fdfu|Lnufotsf s'/fx¿ ;'/lIft /fVgsf nflu Pp6f 
b/fh jf afs; /fVg' cfjZos x'G5 . o;}u/L Snasf nflu ;Dej eP 6]an 
s';L{, geP u'Gb«L, af]/f h] eP klg pknAw u/fpg'kb{5 . o;afx]s klg w]/} 
;fdfuL|x¿sf ]cfjZostf kg {;S5 t/ tL ;fdfuL|x¿ Sna Jojl:yt xbF'} 
hfbFf cfjZostfx¿ a9b }uPkl5 lj:tf/ }kl"t {xbF' }hfg ]s/'f xf ].
#= afnSnasf ]clenv] /fVgsf ]nflu cfjZos kg {]d;nGb ;fduL|x¿M 
z a}7ssf lg0f{ox¿ lnlvt ¿kn] clen]v /fVgsf] nflu a}7s k'l:tsf 
z SnaeGbf aflx/sf JolQm tyf ;+:yfx¿n] k7fPsf] lr67L kqx¿ btf{ ug{sf 
nflu btf{ k'l:tsf 
z Snaaf6 c? JolQm jf ;+:yfx¿nfO{ k7fOg] kqx¿sf] clen]v /fVgsf] nflu 
rnfgL k'l:tsf 
z SaneGbf aflx/af6 cfPsf kqx¿ /fVg] kmfOn 
z Snaaf6 aflx/ k7fOPsf kqx¿sf] gSsn /fVg] kmfOn 
z Snan] u/]sf sfdx¿sf] clen]v /fVg] k|ltj]bg kmfOn 
z Snasf ;b:ox¿sf] clen]v /fVg] /lhi6/ jf kmfOn 
z Sna;Fu ePsf lhG;L ;fdfgsf] clen]v /fVg] kmfOn jf k'l:tsf 
z lan / e/kfO{ /fVg] kmfOn 
z Snan] s;}nfO{ /sd lbg' k/]df ;f]sf] clen]v /fVgsf] nflu e/kfO{ 
z Snan] s;}af6 ;xof]u lng' k/]df ;f]sf] clen]v /fVgsf] nflu /l;b 
z n]6/ Kof8 
z Snasf] cfo / JoonfO{ b'?:t /fVg Pp6f /lhi6/ 
58 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 59 
Snasf] lx;fa lstfa s;/L /fVg] < 
z afnSnasf] s'g} klg cfo Joo ;a}n] a'emg] u/L / yfxf kfpg] u/L /fVg] . 
z k|To]s lx;fa lstfa /fVg Pp6f /lhi6/ /fVg] To;df cnu cnu kfgfdf 
Psflt/ cfo / Psflt/ Joo n]vL 5'66f5'66} /fVg] . 
z cfkm"n] ;fdfg lsGbf lan dfUg] / c?nfO{ /sd a'emfpFbf jf ltbf{ e/kfO{ 
u/fpg ]/ lan / e/kfO {kmfOndf kmfOlnª ug {]. 
z e/kfO{ ubf{ s;nfO{, s] sfdsf] nflu, slt /sd / s'g ldltdf lbPsf] xf] 
vn'fpg }k5 {tyf h;nfO {k;}f lbPsf ]xf ]p;sf ]x:tfIf/ u/fpg la;g{ 'xbF'g} . 
z Snasf] nflu ;fdfg lsg]kl5 landf sf]iffWoIf / cWoIfsf] ;xL u/fP/ dfq 
/fVg'kb{5 . 
z lan / e/kfO{x¿ Pp6f 5'6} kmfOndf lvn]/ /fVg'kb{5 . 
z kT|os] a7}sdf sfi]ffWoIfn ]Snasf] cfDbfgL / vrs{f] ljj/0f ;g'fpg ]ug{' k5 {. 
Snan] lgDg lsl;daf6 cfly{s ;|f]t h'6fpg ;S5g M 
Š bft[;+:yf, ljBfno, uf=lj=;= cflbaf6 cfly{s ;xof]u h'6fP/ 
Š rGbf ;xof]u p7fP/ 
Š ;b:otf z'Nsaf6 
Š 3f]uf bfg, d'7L bfg p7fP/ 
Š u}/;/sf/L ;+:yfx¿af6 ;xof]u lnP/ 
Š b]p;L e}nf] v]n]/ 
Š ljBfno÷uf=lj=;=÷gu/kflnsfaf6 ;xof]u lnP/ 
Š ;f+:s[lts sfo{qmdx¿ ;~rfng u/]/
afnSna u7g ePkl5 ugk{'g {]sfdx¿ 
Š Snasf] cfly{s >f]t h'6fpg afnaflnsfx¿ ;b:otf z'Ns p7fpg rfxG5g 
ls rfxbg+}g, ltg {;Ifd 5g ls 5g}g . o:tf Snadf 3/n] 'afn>ldsx¿sf] 
afx'Notf a9L x'g] x'gfn] ltg{;Sg] cj:yf gePdf jf ;b:otf z'Ns p7fpg 
d~h/' gePdf cflys{ >ft] ;s+ngsf nflu cGo ljsNkx¿ vfh]L ugk'{b5{ . 
Š afnSnan] s;/L / s'g lsl;daf6 >f]t ;+sng ug{ ;Sb5 eGg] af/]df 
klxnf] r/0fdf 5nkmn eP d'tflas sfo{ ;+rfng ug{ ;xhstf{n] ;xof]u 
ugk{'b5{ . 
Š klxn]b]lv g} ;+rfng eO/x]sf afnSnax¿, uflj; :t/Lo afnSna / 
lhNnf :t/Lo ;+hfn;Fu ;Dks{ sfod ug{ / ;DaGw lj:tf/ ug{ afnaflnsf;Fu 
ldn/] sfd ugk{'b5{ . 
Š afnaflnsfx¿ s:tf vfnsf sfoq{md ug {rfxfG5g ;f ]klxrfg ugk{'b5{ . 
tL sfoq{mdx¿ Snasf ]p2Z]ocg¿'k eP gePsf] lGfSofn{} ug{ d2t ugk{'b5{ . 
Š afnSnasf ]cfGtl/s tyf jfxo sfoq{md ;xflutfdn"s 9u+af6 ofh]gf ug{] 
/ ;fs]f ]sfofG{jog ug {afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . 
Snadf afn;xeflutf a9fpgsf nflu Wofg lbgk'g {]s/'fx¿ M 
Š ;fyLx¿sf ]s/'f ;G'g]Š cj;/ vfH]g d2t ug{] 
Š Ps cfk;df cfTdLo Jojxf/ ug Š ;an} ]ae'mg ]efiff ko|fu] ug{] 
Š pd/]cg;'f/ Jojxf/ ug{]Š uNtL u/d]f :jLsf/ ug{] 
Š cfˆgf] ljrf/ lgw{Sstfk"j{s /fVg] Š cGo ;fyLx¿nfO{ Snadf Nofpg] 
Š 8/qf;sf ]jftfj/0f slxNo }l;hg{f gug ;w +}ko|Tg/t /xg] 
60 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 61 
;ft 
afnSnasf] ;+:yfut ljsf; 
d}qLk"0f{ afnSna 
afnaflnsfsf] cfjZostf, rfxgfcg';f/ ;Dk"0f{ afnaflnsfx¿sf] ;dfg 
;xeflutfdf afnSna ;+rfng ePdf, Tof] afnSnj d}qLk"0f{ afn Sna x'G5 . 
d}qLk"0f{ afnSnasf ;"rsx¿ 
!= ;as}f ]ljrf/sf ]sb/ ug,{] 
@= ;xofu] cfbfg—kb|fg ug,{] 
#= ;fdl"xs sfo {ug,{] 
$= dgf/]~hgfTds sfo {ug,{] 
%= eb]efj gug,{] 
^= ;as}f ];dfg ;xeflutf xg'k'g,{] 
&= Snadf dgf/]~hgsf ;fy }lzIffkb| ;fduL| xg'k'g,{] 
*= Snasf ];DklQsf ]plrt ko|fu] tyf Joj:yfkg xg'k'g,{] 
(= ;a} ;b:osf] kmfObf x'g] sfo{df hf]8 lbg], 
!)= Snasf ]gLlt lgod ljkl/t sfo {gug,{] 
!!= ljleGg lsl;sf ]kl|tofl]utfx¿ ug,{] 
!@= ;f:+sl[ts sfoq{mdx¿ ug,{]
!#= ljleGg lsl;dsf ]kl|tofl]utf ug,{] 
!$= ed|0f, lklSgs cfofh]gf ug,{] 
!%= afndn]f jf en]f, ¥ofnLx¿sf ]cfofh]gf ug,{] 
!^= kT|os] dlxgf gof Fsfoq{mdx¿ ;r+fng ug{] 
!&= afnaflnsfdfly x'g] cGofosf] lj?4df cfjfh p7fpg], 
!*= afnaflnsfaLr xg' ]ljjfbnfO {sz'ntfkj"s{ Joj:yfkg ug,{] 
afnSnasf ;+:yfut ljsf;sf ;ft If]qx¿ 
s'g} klg ;+:yf hlGdG5, x's{G5 clg bl/nf], ;'b[9 / lbuf] ePkl5 To;n] ;+:yfut 
:j¿k lnPsf] dflgG5 . oxL ;+:yfut ljsf;sf :j¿ksf ljleGg cj:yfx¿sf] 
:t/ klxNofpg] pkfo jf dfWodsf ¿kdf afnSnax¿sf] ;+:yfut ljsf;sf 
lgDgfg';f/sf ;ft If]qnfO{ lng ;lsG5 . 
!= k|i6 ¿kdf tf]lsPsf] p2]Zo 
x/]s ;+:yfx¿n] cfˆgf] ;+:yfsf] d"No, dfGotf Pj+ kl/sNkgf to u/]sf] x'G5 . 
To;}u/L afnSnan] cfˆgf] d"No, dfGotf jf kl/sNkgf to u/]sf] 5 ls 5}g < 
Snasf] p2]Zo k|i6 ¿kdf tf]lsPsf] 5 jf 5}g < oL s'/fx¿ Snasf ;a} 
kbflwsf/Lx¿nfO{ yfxf 5 ls 5}g < olb ;a} ;b:ox¿nfO{ ;d]t yfx 5 eg] dfq 
Sansf] p2]Zocg';f/sf sfdx¿ /fd|/L x'g;S5 . x/]s ;kmntfsf] r'nLdf k'u]sf] 
afnSna cyf{t ;+:yfut :j¿k lnO;s]sf] afnSnan] /fv]sf] d"No, dfGotf, 
kl/sNkgf, w]o, nIo / p2]Zosf af/]df x/]s ;b:ox¿nfO{ k|i6 yfxf x'g'kb{5 . 
3/]n' afn>ldssf] ;Gbe{df afnSnasf] p4]Zo lgs[i6 txsf] 3/]n' afn>dnfO{ 
pGdn"g ug {]/ 3/n] '>ldsx¿sf ]Gog"td clwsf/sf ];/+If0f ug {]xg';Sb5 . 
@= Snasf] agfj6 
;+:yfut :j¿k lnO;s]sf] afnSna o;leq cfPsf ;fgfltgf ljjfbaf6 etfe'Ë 
gxg' ]vfnsf ]xg'k'b5{ . afn Snasf ]agfj6 7f8f ]geP/ t;]f {]xg'k'b5{ . afnSnasf] 
agfj6 7f8f] ePdf cWoIf, pkfWoIf, ;lrj / sf]iffWoIfnfO{ w]/} clwsf/ x'ghfG5 . 
dflyNnf ]kbdf a:gn] ]tNnf ]kb Pj +;b:ox¿nfO {cgfjZos lgoGq0f ug {]jf 
sfo{qmdx¿df ;dfg 9+un] ;xeflutf gu/fpg] k|j[lQsf] ljsf; x'G5 t/ t];f]{ 
62 ;zQmLs/0f
ePdf kb / :yfgn] e"ldsf / lhDd]jf/L s]xL km/s eP klg ;a} kbflwsf/L Pj+ 
;b:ox¿sf ]lg0fo{ kl|qmof tyf cgu'dg ug {]sfddf ;dfg clwsf/ / ;xeflutf 
x'g] ub{5 . 
#= sfd ug {]tl/sf 
afnSnasf x/]s sfd sf/afxLx¿ k|i6 gLlt lgodaf6 ;+rflnt ePsf] x'g'kb{5 . 
JolQmnfO {h:tf ]dg nfUof ]p:t }9u+n ]afnSna ;r+fng ug {]xf ]eg ]To:tf] 
Snan ]w/] };d:ofx¿ emN]gk'g {]xG'5 . ;:+yfdf ljjfb a9g;S5 . sg' }klg afnSnan] 
olb gLlt lgod agfPsf] 5 / ltgLx¿sf] sfof{Gjog klg ePsf] 5 eg] Tof] Sna 
;+:yfut ¿kdf ljsf; ePsf] 5 eGg] s'/fsf] ;"rs xf] . 
afnSnan ]ug {]lsl;dsf sfdx¿ ugs{f nflu s:tf ];Lk ePsf ]afnaflnsfsf] 
rog ePsf ]5 eGg ]s/'fdf Wofg k¥'ofpgk'b5{ . ;an} ];a }sfd hfgs]f xb‘'g}g . 
To;}n] h'g JolQmdf h:tf] ;Lk 5 To;nfO{ To;} cg';f/sf] lhDd]jf/L lbOof] eg] 
p;n] Tof] sfd /fd|/L ug{;S5 . cfkm";Fu ePsf] ;Lkcg';f/sf] lhDd]jf/L ;dod} 
kfPdf lhDd]jf/L kfpg] JolQm klg v';L x'G5 h;af6 /fd|f] pknlAw lg:sg;S5 . 
o;f ]ePdf afnSnan ];Ifd ;an xbF' };:+yfut ljsf;df km8sf ]dfg;{S5 . 
$= g]t[Tj z}nL 
Snasf] ;a}eGbf lhDd]jf/ JolQmx¿ Snasf cWoIf tyf ;lrjx¿ x'g . Snaleqsf 
kbflwsf/L, sfo{;ldltsf ;b:ox¿ / ;fwf/0f ;b:ox¿nfO{ ldnfP/ /fVgsf 
nflu gt]T[jdf /xs]f afnaflnsfn ]ljzi]f kxn ugk{'b5{ . pgLx¿n ]cfˆgf ]dfq} 
s/'f dflyaf6 kfg,{] c?sf ]s/'f g;G'g ]jf c?nfO {afN]g glbg ]u5g{ jf cfkmn"fO{ 
dfq ;j;{]jf {7fG5g eg ]To:tf ]afnSnasf ]ljsf; xg';Sbg} . Snasf ]cuj'f 
hlxn] klg ;dfgx¿dWo]sf] 7"nf] (Top among the equals) x'g'kb{5 . Snasf 
x/]s ;b:onfO{ Snasf] gLlt lgod agfp‘bf, Sna u7g ubf{ ;xefuL u/fpg'kb{5 . 
o;sf] ;fy} SnanfO{ c? ;+:yfaLr lrgfpg klg g]t[Tjsf] e"ldsf dxTjk"0f{ x'G5 . 
%= sfo{gLlt 
afnSnan ];:+yfut ljsf;sf ]nflu s ]ug,{] s ]gug,{] s;/L ug,{] slxn ]ug,{] slt 
ug {]h:tf s/'fx¿df ki|6 gLlt to ugk{'b5{ . Snasf ;Dk0"f {;b:ox¿nfO {o;sf] 
hfgsf/L u/fpg'kb{5 . afnSnan] cfˆgf] p2]Zocg';f/ to ul/Psf sfdx¿afx]s 
;zQmLs/0f 63
cGo h;n ]h ]eG5 ToxL ug,{] h;n ]h ]lbG5 ToxL lng,] lagfofh]gf hlxn ]kfof] 
tlxn ]ug {]h:tf sfdx¿ ug {]u/s]f ]5 eg ]To;nfO {afnSnasf ];:+yfut ¿kn] 
ljsf; ePsf] 5 eg]/ dfGg ;ls+b}g . 
^= >f]t÷;fwg 
x/s] afnSnan ]cfkmn" ]]ofh]gf u/s]f sfoq{mdx¿ ug {s ]slt >ft] / ;fwg nfU5 < 
tL >ft] ;fwg sxfaFf6 pknAw ug {]< eGg ]s/'f klg ki|6 xg' h?/L 5 . olb 
o;af/ ]sg' }rf;f ]lbOPsf ]5g}, hlxn ]kfOPnf tlxn ]u/fn+}f eg/] a;s]f ]5 eg] 
Tof ];:+yfut ¿kdf ljsf; ePsf ]afnSnasf ];r"s xfO]g . cfkmn" ]ug {]eg/] 
to ul/Psf sfoq{mdsf nflu cfjZos kg {]efl}ts tyf dfgjLo >ft] ;fwgx¿ 
sxfFaf6 h'6fpg], s;/L cfTdflge{/ aGg] eGg] af/]df hlt k|i6tf 5 plt g} 
afnSna ;+:yfut ¿kdf ljsf; ePsf] dflgG5 . 
&= dfgjLo zlQm 
sg' }klg afnSna >ft] / ;fwgaf6 ;DkGg xbF'd}f dfq Tof ]Sna ;an / ;Ifd 
ePsf ]dflgb+g} . lsgls tL >ft] ;fwg kl/rfng ug {];Lk ePsf bIf dfgjLo 
zlQm 5 eg] dfq tL >f]t ;fwgsf] pkof]u ug{ ;lsG5 . h:t} tflnd ;~rfng 
ug {];a }>ft] ;fwgx¿ 5g t/ afnkl|zIfsx¿ 5g}g  eg ]tflnd ;~rfng ug{ 
;lsb+g} . To;n} ]x/s] afnSnax¿n ]cfˆgf ]Snaleq ;b:otf ljt/0f ug,{] ljleGg 
Ifdtf, ;Lk ePsf afnaflnsfnfO{ Snadf ;fd]n u/fpg], ltgLx¿sf] ;Lksf] 
ljsf; ugt]{km {klg plQs }Wofg lbgk'b5{ . 
64 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 65 
cf7 
afnSnasf lqmofsnfkx¿ 
!= afnclwsf/sf] k|j4{g 
leQ]klqsf k|sfzg M afnclwsf/;DaGwL n]v, syf sljtf, r'6lsnf, :yfgLo 
;dfrf/, hgr]tgfd"ns ;Gb]zx¿, ;fdfGo 1fgsf ljifox¿ ;dfj]z u/]/ 
leQ]klqsf k|sfzg ug{ ;lsG5 . 
hgjsfnt sfo{qmd M afnSnan] afnclwsf/sf] kIfdf afnaflnsfx¿, kl/jf/ 
tyf cfd ;d'bfoaLr hgjsfnt sfo{qmdx¿ ;~rfng ul//x]sf 5g . To;sf 
nflu afnSnan] kf]i6/ tyf xft] krf{, ;8s gf6s, cGt/lqmof uf]i7L / a}7sx¿, 
cleefjs ;r]tgf sfo{qmd, 3/b}nf] e]63f6 / afnclwsf/ lbj; h:tf sfo{qmdx¿ 
cfofh]gf ug {]ub5{g . hgjsfnt sfoq{mds }qmddf afnSnan ];fdflhs lnËeb], 
hftLo e]befj, nfu" kbfy{ b'Jo{;g, Pr=cfO{=eL=÷P8;, r]nLa]6L / afnaflnsf 
a]rlavg, lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>dnufot cGo k|sf/sf] afn>d tyf 
afnof}g zf]if0fsf lj?4df ultljlwx¿ ug{ ;S5g . 
afnclwsf/af/] k|lzIf0f lbg] M Snasf gofF ;b:ox¿, ;d'bfosf JolQmx¿ tyf 
ljBfnosf afnaflnsfnfO{ afnclwsf/af/] k|lzIf0f lbg] sfo{ ug{ ;S5g . 
afnclwsf/ cg'udg M afnclwsf/ xgg ePsf 36gfx¿nfO{ ;DalGwt lgsfo 
jf JolQm;Dd k¥'ofpg ]/ To;sf ]cgu'dg ugs{'f ];fy }afnaflnsfdfly xg'] 
zf]if0f, lje]b / b'Jo{jxf/sf] lj?4sf] cleofgdf afnSna ;+nUg 5g .
k|ltof]lutf ;~rfng M afnclwsf/;DaGwL sljtf, syf, n]v n]Vg] / k|sfzg 
ug {]tyf kl|tofl]utfx¿ ;~rfng ug {]sfd ug {;S5g . 
afnclwsf/ kj|4g{df ;xofu] M ufp3F/sf ljBfno ghfg ]afnaflnsfnfO {ljBfnodf 
k7fpg pTk/]|0ff lbg tyf ljBfnodf egf {ug {/ snd sfkL tyf kfz]fs lsGg 
Snasf ]sfi]fsf ]kl/rfng ug {]sfd afnSnan ]ub {}cfPsf 5g . 
@= ;dGjo / ;xsfo{ 
:yfgLo :t/df ;dGjo / ;xsfo{ M afnaflnsf ;/fs]f/sf ljifox¿df ;db'fosf 
ljleGg JolQm, sfofn{o / ;3+;:+yfx¿;uF ;dGjo ug,{] ;DaGw lj:tf/ ug {]/ 
cGt/lqmof ug {]. h:t }lzIfs, cleefjs, :yfgLo hgkl|tlglw, cfdf ;dx", 
oj'fSna cflb;uF ;dGjo / ;xsfo {ug {]. To;/L g };db'fosf ]jo:s JolQm, 
;dx" / ;3+;:+yf;uF xftd]fnf ]ub {}:jf:Yo lzlj/, le6fldg vfk] sfoq{mddf 
;xefuL xbF' }cfPsf 5g . 
g]6js{ u7g M uf=lj=;=, If]qLo tyf lhNnf :t/df afnSna g]6js{sf] u7g / 
;fd]fkmt{ cfjlws ljrf/ / cge'j cfbfg—kb|fg a7}s ugs{'f ;fy }cGo Snasf 
sfo{qmdx¿df ;xefuL x'g] sfd klg afnSnaaf6 eO/x]sf] 5 . 
#= JolQmut / jftfj/0fLo ;/;kmfO 
Š 6f]n tyf ufpF ;kmfO sfo{qmdx¿ 
Š j[Iff/f]k0f sfo{s|dx¿ 
Š JolQmut tyf jftfj/0fLo ;/;kmfO ;DaGwdf ;8s gf6s, k|ltof]lutfx¿ 
tyf cGt/lqmofx¿ ;~rfng 
$= afnk|ltef k|ikm'6g / ljsf; 
k|ltof]lutf ;~rfng M xflh/Lhjfkm, sljtf, gf6s, lrqsnf, g[To, v]ns'b cflb 
k|ltof]lutfx¿ ;~rfng . 
sf]if :yfkgf / cfod"ns sfo{qmd M afnSnax¿n] cfˆgf] 5'§} sf]if v8f u/L 
afnclwsf/ k|j4{g ug{ tyf afnaflnsfsf k|ltef k|ikm'6g u/fpg sfo{qmd 
ul//x]sf 5g . o;sf] ;fy} sltko :yfgdf afnSnan] cfo cfh{g sfo{qmd 
;~rfng ul//x]sf 5g . 
66 ;zQmLs/0f
tflnd ;+rfng M g]t[Tj ljsf;, afnaflnsf Ps csf{sf] nflu -C to C_ sfo{qmd, 
afnclwsf/, pb3f]if0f, ;[hgfTds n]vg, leQ]klqsf k|sfzg, Pr=cfO=eL=÷ 
P8;, hLjg pkof]uL ;Lkx¿ h:tf ljleGg tflndx¿ ;+rfng ul//x]sf 5g . 
To;}u/L tflnd tyf ljrf/, cg'ej cfbfg–k|bfg u/L cGo 7fpFsf afnaflnsfnfO{ 
;dx"÷Sna vfN]g k/]|0ff / ;xofu] lbO/xs]f 5g . 
afnaflnsfnfO{ ljBfno k7fpg ;xof]u M afnSnasf efOalxgLx¿n] ljkGg 
jus{f afnaflnsfnfO {ljBfno hfg cflys{ ;xofu] ug {]/ cleefjsx¿nfO{ 
;Demfpg] u/]sf 5g . 
$= cGo sfo{x¿ M 
afnSnasf ]dfWodaf6 afnaflnsfx¿n ]gof–Fgof Fbft+}/Lx¿aLr ldqtfk0"f {;DaGw 
ljsf;, Snaleq} lg/If/ /x]sf afn ;fyL;+uLx¿nfO{ ;fIf/ agfpg], cfˆgf] 
JolQmTjsf ]ljsf; ug {]h:tf sfox{¿ ul//xs]f 5g . 
afnSnadf ug{ kfOg] t/ cGoq st} ug{ gkfOg] ultljlwx? 
;zQmLs/0f 67 
Š ;df/f]x÷ljz]if lbgx¿ 
Š pks/0f k|fKt ug{ 
Š lqmofsnfkx¿ 
Š ;r]tgf j[l4 
Š k|lt:kwf{x?÷k|ltof]lutfx¿ 
Š dgf]/~hgfTds v]nx¿ 
Š v]ns'b 
Š Sna Joj:yfkg 
Š snf÷;f+:s[lts cleJolQm 
Š ljsf; sfo{ 
Š bf}t/L ;DaGw ljsf; 
Š ldqjt u'0f 
Š ;+:yfut ¿kn] kl/lrt x'g afnaflnsf / v]n
afnaflnsf / v]n 
afnSna ;~rfng ug {];xhstfn{ ]afnaflnsfsf nflu vn]sf ]dxTjsf ]af/d]f 
klg yfxf kfpg' cfjZos x'G5 . 
;a} afnaflnsfx¿ v]n v]Ng dg k/fpF5g . ltgLx¿nfO{ plrt 9+uaf6 v]Ng 
d2t ug{ ;lsG5 . plrt v]nn] afnaflnsfnfO{ /fd|/L l;Sg / x's{g ;xof]u 
k'¥ofpF5 . plrt v]nn] afnaflnsfdf ;dembf/L Nofpg ;xof]u k'¥ofpF5 . km/s– 
km/s pd]/df leGg–leGg v]nx¿sf] cfjZostf kb{5 . 7"nf s]6fs]6Lx¿n] ;fgf 
afnaflnsfnfO{ plrt v]n v]Ng ;xof]u k'¥ofpg ;Sb5g . hGd]b]lv g} lzz'x¿nfO{ 
pTk/]|0ff lbgk'b5{ . lzz;'uF vn]/], afn]/] pTkl]|/t ug {;lsG5 . o;/L hlt lzzx'¿sf] 
z/L/ / lbdfu rnfodfg agfpg ;lsG5 Tolt a9L z/L/ / lbdfusf] k|of]u / 
Jofofd ug{ d2t k'U5 . 7"nf s]6fs]6Lx¿n] lzz'x¿sf] ljsf;sf] af/]df hfgsf/L 
lng;S5g . s;/L ljleGg k|sf/n] ljleGg pd]/sf lzz'x¿;Fu v]Ng'kb{5 To;af/] 
hfgsf/L lnP/ lzz'x¿nfO{ x's{g d2t k'¥ofpg ;Sb5g . 
/fd|f] v]n lsg < 
z /fd|f] v]ndf lzz' tyf ;fgf s]6fs]6Lx¿sf] z/L/ / dlitissf] ;a} efusf] 
;Fu;Fu} k|of]u x'G5 / lzz' / ;fgf s]6fs]6Lx¿ cem hLjGt x'G5g . 
z /fd|f] v]ndf cfFvf, xft, zAb, :j/sf] k|of]u x'G5 . o;af6 7"nf dflg;x¿ 
/ s]6fs]6Lsf] aLrdf ;dembf/L / ;~rf/sf] ljsf;df ;xof]u k'¥ofpF5 . 
/fd|f] v]naf6 afnaflnsfn] M 
z cfˆgf] rf/}lt/sf j:t'x¿sf] cjnf]sg ug{ ;S5g . 
z gofF k|of]u / lqmofsnfkaf/] sf]lz; ug{ ;Sb5g . 
z cfkmg} xft, cfFvf / :j/ ldnfP/ cfkm}n] ;–;fgf k|of]usf] cg'ej ug{ 
;Sb5g . 
z cfˆgf] z/L/sf] /fd|f] k|of]u ug{ ;Sb5g . 
z xg],{] ;G'g,] afN]g,] ;£F'g ]/ :kz {ug {]h:tf kfrFj6 }OlGbo«x¿sf ]ke|fjsf/L ko|fu] 
ug{ ;Sb5g . 
68 ;zQmLs/0f
z gof Flarf/ Nofpg ]/ ;d:of ;dfwfg ugs{f nflu kxn ug ]{afgLsf ]ljsf; 
;zQmLs/0f 69 
x'G5 . 
z cfˆgf] sNkgfsf] k|of]u ug{ ;Sb5g . 
z cfk;L ;xof]u / ;d"xsf] dxTjaf/] a'emb5g . 
z w}o{tf /fVg] afgLsf] ljsf; x'G5 . 
z g]t[Tjsf] ljsf; u/fpF5 . 
z km"lt{nf] agfpF5 . 
z cfTdljZjf; a9fpF5 . 
z cfgGb / dgf]/~hg lbG5 . 
z gLlt lgodleq /x]/ a:g'kb{5 eGg] l;sfpF5 . 
o;}n] v]n v]Ng kfpg' afnaflnsfsf] clwsf/ xf] . ljleGg pd]/df ljleGg 
vfnsf v]nx¿ afnaflnsfn] v]Ng' h?/L x'G5 . slxn]sfxL+ v]Ngsf] nflu 
afnaflnsfnfO{ v]nf}gf rflxG5 t/ w]/}h;f] ;dodf pgLx¿sf] jl/kl/sf] jftfj/0f 
/ jl/kl/sf jo:sx¿n ]pgLx¿nfO {cfjZos kg {];a }pTk/]|0ffx¿ lbO/xs]f 
x'G5g . afnaflnsfx¿ s] v]N5g eGbf klg s;/L v]Nb5g eGg] s'/f a9L 
dxTjk"0f{ 5 . 
slxn]sfxL+ xfdLn] v]nsf] of]hgf agfP/ c? k|efjsf/L 9+un] aRrfx¿nfO{ v]n 
vN]g ;xofu] ug {;S5f +}t/ w/]h};f ];dodf s6]fs6]Lx¿n ]vn]sf cfkmg }tl/sf 
kQf nufO{ v]Ng ;S5g . 
v]naf6 ;a}n] dgf]/~hg lng / w]/} s'/f l;Sg ;S5g 
s]jn lzz' / s]6fs]6Lx¿n] dfq v]naf6 l;Sg] xf]Og ls 7"nf s]6fs]6Lx¿n] ;fgf 
gfgLx¿sf] nflu gofF–gofF v]nx¿ cfljisf/ ubf{ v]nf}gfx¿ agfpFbf w]/} 1fg 
xfl;n u5{g . of] sfddf w]/} ;Lk, ;[hgfTds sNkgf rflxG5 / 7"nf s]6fs]6Lx¿n]
;d"xdf a;]/ ;a};Fu ldnL of] sfddf h'6]/ of]hgf agfpF5g jf tof/ kf5{g . 
cfdfafa' / s]6fs]6Lx¿ kl/jf/sf lzz'x¿;Fu v]Ng] s'/fn] Pp6f ;'dw'/ kfl/jfl/s 
jftfj/0f l;h{gf x'G5 . 
klxnf] b'O{ jif{sf] cjlwdf dl:tissf] ljsf;sf] ultnfO{ tLj|tf lbg tyf :j:y 
9u+af6 cufl8 a9fpg lzzn'fO {vfgf, dfof / pTk/]|0ffsf ]cfjZostf kb5{ . of] 
;dodf lzzn' ]kofK{t vfgf, kofK{t pTk/]|0ff kfPg eg ]Tof ]lzzs'f ]l;Sg ]l;sfpg] 
sfddf cj/f]wx¿ l;h{gf x'G5 . To;sf] ;fy} hLjgsf] ;kmntfdf g} gsf/fTds 
k|efj kg{;Sg] ;Defjgf x'G5 . 
blIf0f cd]l/sfdf s]xL afnaflnsfx¿nfO{ tLg j6f ;d"x agfO{ Pp6f cWoog 
ul/Psf] lyof] . klxnf] ;d"xdf /fd|f] :jf:Yosf] x]/rfx ul/Psf] t/ kof{Kt vfgfsf] 
sdL lyof] . o;/L x'sf{OPsf afnaflnsfsf] dl:tis ljsf;df ;'wf/ b]lvPg / 
ltgLx¿ /fd|/L x's{g a9g ;s]gg . bf];|f] ;d"xnfO{ kof{Kt vfg]s'/fsf] plrt 
ka|Gw / /fdf| ]x/]rfx ul/Psf ]lyof ]t/ pgLx¿nfO {vn]nufotsf pTk/]|0ff hufpg] 
ul/Psf ]lyPg . o:tf ]kl/jz]df xs'fO{Psf afnaflnsfx¿ ;fdfGotof /fdu}|/L 
x'ls{P klg pgLx¿sf] zf/Ll/s cË tyf dl:tissf] ljsf; pNn]vgLo 9+uaf6 
x'g ;s]g . To;}u/L t];|f] ;d"xnfO{ :jf:Yosf] /fd|f] x]/rfx, cfjZostf cg';f/sf 
vfgs]/'f, pTk/]|0ffoQ'm 3/, dfof / x/]rfxsf ]jftj/0fdf xs'fO{of ]. o;/L cGo 
;d"xsf] t'ngfdf t];|f] ;d"xsf afnaflnsfx¿sf] zf/Ll/s tyf dfgl;s ljsf; 
/fd|/L ePsf] kfOof] . 
;+;f/el/ g} k|foM h;f] ;a} kl/jf/x¿n] cfˆgf afnaflnsfnfO{ dfof / x]/rfx 
ub{5g . t/ sltkon] afnaflnsfnfO{ v]Ng lbg] s'/fdf lxlRsrfpg] ub{5g . 
o;sf] ;fy} pgLx¿;Fu v]Ng], k|f]T;fxg lbg] gu/L a9L 8/ / qf; b]vfP/ cg'zf;gdf 
/fVg] ub{5g . o;f] u/]df afnaflnsfsf] ljsf;df gsf/fTds k|efj kg{;S5 . 
lgod sfg'gdf a:g l;sfpgsf] nflu v]n Pp6f dxTjk"0f{ dfWod x'g;S5 . 
lsgls x/]s v]ndf gLlt lgodx¿ x'G5g . o;df 7"nf afnaflnsfn] ;fgfnfO{ 
af6f] b]vfpg ;S5g . 
;dosf] cefj, v]Ng] cj;/ gkfPsf 3/]n' afn>ldsx¿sf] nflu t v]n cTofjZos 
5 . ljleGg k|sf/sf v]n v]Ng kfOg] x'gfn] 3/]n' afn>ldsx¿sf] nflu afnSna 
Pp6f dxTjk"0f{ cfs{if0f x'ghfG5 . o;}n] afnSnasf] cj:yf, ;'ljwf cflbsf] 
cfwf/df ;a} afnaflnsfx¿sf nflu ;Dej eP;Ddsf v]nx¿ v]Ng] Joj:yf 
ul/g'kb{5 . 
70 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 71 
gf} 
afnSnadf ;xhstf{sf] e"ldsf 
afnSna ;xhstf{n] afnSna u7gk"j{ / kZrft ljleGg lsl;dsf e"ldsfx¿ 
lgjfx{ ugk{'g {]xG'5 M 
u7gk"j{sf ;Defljt sfo{x¿ 
s_ >f]t kl/rfng 
Š ljBfnodf cWoog/t 3/]n' afn>ldsx¿nfO{ ;+ul7t ug{sf] nflu ljBfnosf 
k|wfgfWofks / lzIfs lzlIfsfx¿;Fu s'/fsfgL u/L e]nf x'g] sIff jf xnsf] 
Joj:yf ug{, tyf 3/]n' afn>lds tyf cGo afnaflnsfnfO{ e]nf x'gsf] nflu 
aGbf]j:t ldnfpg] . 
Š cGo afnSnasf] nflu cfjZos Go"gtd ef}lts ;]jfx¿ h:t} e]nf x'g] 7fpF, 
cfwf/e"t d;nGb, v]n;fdu|L, kf7o;fdu|L -kqklqsf_ cflb h'6fpg ;xhstf{n] 
;db'fo / afnaflnsf;uF kf|Kt ug {;lsg ];xofu]sf ]af/d]f vfh]lag ugk{'b5{ . 
v_ ofh]gf / sfoq{mdsf ]thd{'f / sfofG{jgsf ]r/0f 
;xhstfn{ ]cfkmn" ]ugk{'g {]sfox{¿ ;DkGg ug {]ltlyldlt ;lxtsf ]cfjlws ofh]gf 
tof/ u/L To;df ;DalGwt ljBfno, ;xof]uL ;+:yfx¿, ;d'bfo tyf 3/]n' 
afn>lds / cGo afnaflnsf;uF ;dt] 5nkmn ugk{'b5{ . o; cGtut{ afnSna 
;xhLs/0fsf cnfjf ;+:yfn] lghnfO{ ;'Dk]sf cGo lhDd]jf/Lx¿ klg kb{5g
;xhstf{n] afnSna u7g ubf{ eP u/]sf sfo{x¿, k|oTgx¿, k|fKt ;kmntf, 
efu]s]f rg'ft}Lx¿ cflb s/'fx¿nfO {l;nl;nf ldnfP/ nv]L kl|tjb]g tof/ ugk{'b5{ . 
o;af6 c? JolQm tyf ;+:yfx¿sf] nflu of] dxTjk"0f{ l;sfO x'g;S5 . 
u_ d'2f klxrfg M 
;xhstf{n] ;f] afnSna s'g} vf; ljifo jf d'2fdf s]lGb«t x'g] xf] jf ;fdfGotM 
afnaflnsf;uF ;DalGwt ;a }d2'fdf sfd ug {]vfnsf ]xg' ]xf ]eGg ]af/d]f ;xofu]L 
;+:yf, ;d'bfo / afnaflnsfnufot ;a};Fu 5nkmn rnfpg'kb{5 . 
3/n] 'afn>ldsx¿nfO {;zQmLs/0f ug {]p2Z]on ]u7g ul/g ]lsl;dsf ]afnSnasf] 
d'2f jf ;jfn vf;u/L hf]lvdo'Qm 3/]n' afn>d;Fu ;DalGwt x'g;S5g . o;sf] 
;fy} cfjZostf dx;'; ePdf cGo ;jfnx¿ klg p7fpg ;lsG5 . 
3_ ;/f]sf/jfnf;Fusf] ;Dks{ / ;DaGw 
;xhstf{n] /f]huf/bftf, ljBfno, 3/]n' afn>ldssf cleefjsnufotsf 
;/f]sf/jfnf ;+:yf, afnSnasf] cjwf/0ff, o;sf] cfjZostf cflbsf] af/]df 
5nkmn ugk{'b5{ . 
o;u}/L ;xhstfn{ ]afnaflnsfnfO {afnSna s ]xf ]< lsg u7g ug {]< o;sf 
kmfObfx¿ s]–s] 5g < afnSnadf ;fd]n ePsf afnaflnsfn] s]–s] sfdx¿ 
ugk{'b5{ < h:tf s/'fx¿sf ]ki|6 hfgsf/L u/fpgk'b5{ . 
afnSna u7g ugc{'l3 ;xhstfn{ ]lgDg s/'fdf Wofg k¥'ofpgk'b5{ M 
z afnSna lsg u7g ug {]< 
z afnSnaaf/ ];db'fodf sf–]sf;]uF 5nkmn ug {]< 
z afnSnasf] 9fFrf jf :j¿k s:tf] x'G5 < 
z afnSnan] s]—s] sfd jf lqmofsnfkx¿ ;~rfng ug{ ;Sb5 < 
z ;f] If]qsf afnaflnsfsf k|d'v d'2fx¿ s]–s] 5g < 
z afnSnasf ;b:osf ¿kdf sf]–sf] ;+nUg x'g;Sb5g < 
z lk5l8Psf ;d'bfosf tyf ckfË afnaflnsfnfO{ afnSnadf s;/L ;+nUg 
u/fpg] < 
z afnSnadf aflnsfsf] ;xeflutf s;/L a9fpg] < 
72 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 73 
u7gkZrftsf ;Defljt sfo{x¿ 
s_ >f]t kl/rfng 
;xhstfn{ ]afnSnan ]s;/L / sg' lsl;daf6 >ft] ;s+ng ug ]{eGg ]af/d]f 
5nkmn ugk{'b5{ . o;u}/L klxNob}l]v ;r+fng ePsf afnSnax¿, uf=lj=;=:t/Lo 
afnSna / lhNnf :t/Lo g]6js{ cflb;Fu ;Dks{ sfod ug{ / ;DaGw lj:tf/ ug{ 
;xhLs/0f ugk{'5 {. ltgLx¿n ]u/s]f sfdaf6 l;Sb } gjul7t afnSna;uF 
ltgLx¿sf] ;DaGw :yflkt ug{ ;Fu} sfd ug{sf nflu cufl8 a9g afnaflnsfnfO{ 
kf|T];flxt ugk{'b5{ . 
;b:ox¿nfO{ pgLx¿n] ug{'kg]{ sfdsf] af/]df v'Nnf jftfj/0fdf 5nkmn 
rnfpgk'b5{ . afnaflnsfnfO {pgLx¿s }kxndf sfd ug {kf|T];flxt ug,{] ;s;]Dd 
pgLx¿ cfkmn}fO {sfd ug {lbg,] ;d:of k/s]f ]an]f ;xofu] ug {]ugk{'b5{ . 
v_ of]hgf / sfo{qmd 
afnSna u7g ePkl5sf] k|f/lDes cj:yfdf afnaflnsfn] s:tf] lsl;dsf 
sfo{qmd ug{ rfx]sf 5g ;f] kQf nufpg / pgLx¿nfO{ g} klxrfg ug{ nufpg 
;xhLs/0f ug {]. pgLx¿n ]klxrfg u/s]f sfoq{mdx¿ Snasf ]p2Z]o;uF dn] 
vfG5 ls vfbFg} eGg ]s/'f xg] {d2t ugk{'b5{ . 
;xhstf{n] Snan] cfˆgf] Snaleq / aflx/ ;~rfng ug]{ sfo{qmdx¿df 
afnaflnsfsf] ;xeflutfsf] nflu ljz]if 9+uaf6 of]hgf ug'{kb{5 . of]hgf 
sfofG{jogsf nflu afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . ags]f sfoo{fh]gfx¿ 
kmnbfoL 5g ls 5}gg ljrf/ u/L olb kmnbfoL gb]lvP a}slNks sfo{of]hgf 
agfpg d2t ugk{'b5{ . 
u_ d"NofÍg tyf cg'udg 
;xhstf{n] ;'? ;'?df afnaflnsfnfO{ cg'udg tyf d"NofÍg;DaGwL ;Lk, ljlw 
/ tl/sfx¿ l;sfpg'kb{5 . o; cj:yfdf ;xhstf{sf] e"ldsf a9L /xg] ub{5 . 
t/ kl5 ;Lkx¿ l;sfO;sk]l5 lj:tf/ }cfˆgf ]el"dsf sd ub {}nfgk'b5{ .
dN"ofÍg tyf cgu'dg ubf {Wofg lbgk'g {]s/'fx¿ M 
z sfo{qmdn] afnaflnsfsf] JolQmut hLjg tyf kl/jf/df s] s:tf ;sf/fTds 
kl/jt{g Nofof] < 
z sfo{qmdsf] ;sf/fTds kIfx¿ s]–s] /x] < 
z sfo{qmdsf] sfof{Gjogdf b]vfk/]sf ;d:of, sdL–sdhf]/L s]–s] lyP / ;f]sf] 
lg/fs/0f s] s;/L ul/of] < 
z sfo{qmdnfO{ cem k|efjsf/L 9+udf ;~rfng ug{ s]–s] u/]sf] eP x'g]lyof] < 
z ;xhstf{n] sfo{qmdsf] d"NofÍg / cg'udgsf] clen]v /fVg] af/] Snasf 
afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . 
3_ d'2f klxrfg 
3/]n' afn>d;Fu ;DalGwt ;jfnx¿sf] cltl/Qm ;xhstf{n] /f]huf/bftfsf] 
kl/jf/, 3/]n' afn>ldsx¿sf] kl/jf/, ;d'bfo / ljBfno txdf ePsf d'2fx¿ 
klxrfg ug,{ jo:sx¿ tyf cGo;uF 5nkmn ug {afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . 
3/n] 'afn>ldsx¿ g }afnSnadf ;u+l7t ePsf ]xbF'f pgLx¿n ]efu]s]f ;d:ofx¿ 
lgsi[6 afn>d;u+F ;DalGwt eP ltg };d:ofnfO {;jfnsf ]¿kdf p7fpg ;lsG5 . 
o;}n] afn>ldsx¿nfO{ pgLx¿n] ef]Ug] u/]sf kL8fx¿nfO{ Snadf /fVg k|f]T;fxg 
lbg] tyf pgLx¿n] /fv]sf ;d:ofx¿nfO{ ;xfg'e"ltk"j{s ;'Gg tyf uDeL/tfk"j{s 
lngsf nflu cGo afnaflnsfnfO {kl]|/t ugk{'b5{ . 
3/]n' afn>ldsx¿n] em]ln/x]sf ;d:ofx¿ cltl/Qm ljBfno tyf j/k/ b]lvPsf 
cGo ;jfnx¿ klxrfg ug{sf nflu ;xhstf{n] ckfËtf, e]befj, zf]if0fdf k/]sf 
tyf cGo >ddf ;+nUg afnaflnsfsf lrqx¿sf] 5nkmn tyf 36gf cWoog 
ug nufpg] . tL lrq tyf 36gfx¿;Fu ;DalGwt ljleGg k|Zgx¿ 
afnaflnsfx¿aLr /fvL ;jfn klxrfg ug{sf nflu d2t ug{ ;lsG5 . 
74 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 75 
ª_ ;/fs]f/jfnf;u+Fsf ];Dks÷{;DaGw 
;xhstf{n] afnaflnsf;Fu ;DalGwt ;/f]sf/jfnf JolQm tyf ;+:yfx¿ sf—sf] 
xg' klxrfg ug {;xofu] ugk{'b5{ . ltgLx¿;uF ;Dks {tyf ;DaGw la:tf/ ug{ 
d2t ugk{'b5{ . Sna ;~rfngsf ;?'sf lbgx¿df ;xhstfn{ ]o; sfddf a9L 
el"dsf vN]gk'b5{ eg ]kl5 afnaflnsfx¿ cEo:t xbF' }uPkl5 cfˆgf ]el"dsf sd 
ub {}nfgk'b5{ . 
Sna cfkm };~rfng xg' yfns]f ]cj:yfdf ugk{'g {]sfox{¿ M 
s_ >f]t kl/rfng 
o; cj:yf;Dd cfOk'Ubf afnSnanfO{ ;'rf? ¿kn] ;+rfng ug{ cfjZos >f]tx¿ 
kl/rfng ug{ Snasf afnaflnsfx¿ ;Ifd x'G5g / o;sf nflu cfjZos 
>f]tx¿ pknAw x'G5g . 
o; cj:yfdf ;xhstf{n] ;Nnfxsf/sf] e"ldsf lgefpg'kb{5 . 
v_ of]hgf / sfo{qmd 
afnclwsf/sf] k|j4{g, ;dGjo / ;xsfo{ JolQmut / jftfj/0fLo ;/;kmfO, 
kl|tef k:|km6'g / ljsf;;uF ;DalGwt sfoq{mdx¿sf ]ofh]gf thd{'f ug {]/ ;~rfng 
ug {]s/'fdf ;xhstfn{ ]d2t ugk{'b5{ . vf;u/L afnSnaleqsf ;b:ox¿aLr, 
afnSna–afnSnaaLr, k|ltof]lutfTds sfo{qmd / cltl/Qm lqmofsnfkx¿ 
;~rfng ug {afnSnax¿nfO {kf|T];flxt ugk{'b5{ . 
afnSnasf lqmofsnfkx¿sf] clen]v /fVg / k|ltj]bg tof/ ug{ afnSnasf 
;b:ox¿nfO {d2t ugk{'b5{ . 
afnSnasf] g]t[Tj ;Dxfn]sf jf g]t[Tj txdf /x]sf ;b:ox¿df c?sf] klg g]t[Tj 
Ifdtfsf] ljsf; ug{ pgLx¿df klg cj;/ lbg'kb{5 eGg] wf/0ffsf] ljsf; 
u/fpg hf]8 lbOg'kb{5 . o;sf] nflu ;xhstf{n] afnaflnsf;Fu ldn]/ of]hgf 
agfpg] / ;f]sf] sfof{Gjogsf] nflu pgLx¿nfO{ ;xof]u k'¥ofpg'kb{5 . o; 
r/0fdf ;xhstf{n] cjnf]sgstf{sf] e"ldsf lgefpg'kb{5 / afnaflnsfn] s]xL 
;xof]u dfu]df ;f] pknAw u/fpg] lhDd]jf/L lng'kb{5 .
u_ d"NofÍg / cg'udg 
;xhstf{n] afnaflnsfsf] cfjZostf tyf Ifdtfsf] lg/Gt/ ¿kdf cg'udg 
tyf dN"ofÍg ugk{'b5{ . afnSnasf ]sfoq{mdsf ]thd{'f tyf Joj:yfkgdf To;nfO{ 
oyfl]rt ¿kdf pkofu] ugk{'b5{ . o;sf ];fy }afnaflnsf;uF ldn/] sfoq{mdsf] 
cfjlws dN"ofÍg tyf cgu'dg ug {]/ ;fs]f ]kl|tjb]g tof/ ugk{'b5{ . ;fy} 
o;nfO {cfufdL ofh]gf tof/ ug {pkofu] ugk{'b5{ . 
3_ ;/f]sf/jfnf;Fusf] ;Dks{÷;DaGw 
;xhstf{n] a]nfa]nfdf /f]huf/bftf, 3/]n'af>ldssf cleefjs tyf cGo 
cleefjs;Fu e]63f6 u/L afnSnasf ultljlwx¿ tyf To;n] xfl;n u/]sf 
pknlAwx¿sf af/d]f 5nkmn÷cGt/lqmof ugk{'b5{ . o;sf ];fy }afnaflnsfdf 
cfPsf kl/jt{gx¿sf af/]df / afnSnasf sfo{qmdsf af/]df /f]huf/bftf tyf 
cleefjsx¿sf] wf/0ff a'emg'kb{5 . 
;xhstf{n] cfkm"n] ;DxfNb} cfPsf] ;xhLs/0fsf] e"ldsf lj:tf/} afnaflnsfnfO{ 
x:tfGt/0f ub {}hfgk'b5{ . o;sf ]nflu ;b:ox¿sf ]Ifdtf a9fpg To;df klg 
ljz]if u/L g]t[Tj txdf /x]sf jf g]t[Tj Ifdtf ePsf afnaflnsfnfO{ cfkm"n] 
ul/cfPsf sfdx¿ l;sfpg pgLx¿nfO{ lhDd]jf/L lng] cj;/ lbg'kb{5 . 
afnSnax¿ cfkm };zQm jf ;Ifd ePsf ]cj:yfdf ugk{'g{] 
;Defljt sfo{x¿ 
lhNnf afnsNof0f ;ldlt, lhNnf ljsf; ;ldlt, uf=lj=;= j8f sfof{no h:tf 
;:+yf jf lgsfox¿df 3/n] 'afn>ldsx¿sf ]xslxt ug {]sfd, afnaflnsfsf] 
kl|tlglwTj ug {]jftfj/0f tof/ ugs{f lglDt bjfj l;hg{f ug {]/ jsfnt ug{] 
ugk{'b5{ . o;sf ]nflu ;xhstfn{ ]afnaflnsf;uF+ ldn/] ofh]gf thd{'f ugk{'b5{ 
/ ;fs]f ]sfofG{jogsf nflu afnaflnsfnfO {;Lk tyf cge'jx¿ kb|fg ugk{'b5{ . 
afnSna tyf ;b:ox¿sf] lglDt cfjZos hfgsf/Lsf nflu ;xhstf{n] 
>ft]JolQmsf ]el"dsf lgjfx{ ugk{'b5{ . 
afnSna jf ;b:ox¿nfO{ JolQmut tyf ;+:yfut ¿kdf ;d:of cfOkbf{ ;f]sf] 
;dfwfg ug{ ;xhstf{÷;xof]uL JolQmsf ¿kdf k|:t't x'g'kb{5 . 
76 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 77 
s_ >f]t kl/rfng 
o; r/0fdf >f]t kl/rfngdf ;xhstf{ / afnaflnsfsf] lhDd]jf/L sl/a–sl/a 
a/fa/ vfnsf] x'g'kb{5 . o; cj:yfdf ;xhstf{n] afnSna;Fu ePsf >f]t 
;fwgx¿sf] klxrfg u/fpg] tyf ltgsf] plrt k|of]u / Joj:yfkgsf] nflu 
afnaflnsf tof/ x'g'kb{5 . 
v_ of]hgf / sfo{qmd 
o; r/0fdf ofh]gf thd{'f / sfoq{md ;~rfng ug {k0"f¿{kdf afnaflnsfnfO {g} 
lbg'kb{5 . ;xhstf{n] o; cj:yf;Dd afnSna / afnaflnsfnfO{ ;zQm 
agfpg'kb{5 . ;xhstf{n] afnaflnsfn] ;fd"lxs ¿kdf agfPsf of]hgfdf cfˆgf] 
tkma{f6 ;e'mfj k:|tt' u/L ofu]bfg lbgk'b5{ . afnaflnsf;uF a;/] ofh]gf thd{'f 
tyf sfofG{jogdf ;DnUg xg'k'g {]cj:yfdf ;xhstfn{ ]cfkmn" ]ugk{'g {]sfdsf 
Ifq]x¿ klxrfg ugk{'b5{ / To;nfO {afnaflnsf;uF ;dt] 5nkmn u/L nfu" 
u/fpg'kb{5 . o; r/0fdf afnaflnsfx¿n] cGo afnSna tyf o'jfSna, 
;+3;+:yfx¿;Fu ;+o'Qm ¿kdf lgs[i6 k|sf/sf] afn>dsf] lj?4df ;DalGwt 
lgsfox¿df bjfj lbg], h'n'; lgsfNg] h:tf sfo{x¿ ug{ ;Sb5g . 
o;sf] ;fy} !* jif{ k'u]sf afnaflnsfn] kl5 Snadf /x]sf cGo afnaflnsfnfO{ 
1fg tyf ;Lkx¿ l;sfpbF }cfˆgf lhDdj]f/L x:tfGt/ ub {}hfgk'g {]lsl;dsf 
of]hgfx¿ klg agfpg'kb{5 . 
u_ d"NofÍg / cg'udg 
o; r/0fdf cfOk'Ubf afnaflnsf lgoldt ¿kdf cfˆgf lqmofsnfkx¿sf] cg'udg 
tyf d"NofÍg ug{ ;Ifd x'g] ePsf]n] ;xhstf{n] pgLx¿nfO{ o;sf nflu tof/ 
ugk{'b5{ . ;xhstfn{ ];Nnfxsf/sf ]el"dsf lgjfx{ ugk{'b5{ . dN"ofÍg / cgu'dgaf6 
cfPsf ;jfnx¿nfO {cfufdL ofh]gfsf ]r/0f / kl|qmofdf s;/L ;dfjz] ug {]eGg] 
;l'glZrt ug {;xhstfn{ ]afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . ;xhstfn{ ]klg 
;do–;dodf afnSnasf ;b:ox¿ tyf cleefjsx¿;Fu e]63f6 u/L Snasf 
lqmofsnfkx¿sf] cg'udg u/L cfjZos ;/;Nnfx lbg'kb{5 .
3_ d'2f klxrfg 
o; r/0fdf afnSna cfkm} cfˆgf d'2fx¿ klxrfg ug{ ;Ifd eO;s]sf x'g]5g . 
tyflk Snadf gof F;b:ox¿ cfpg ]qmd klg xg' ]xbF'f tL gof F;b:ox¿nfO {d2'f 
klxrfg ug ]{tl/sfsf af/d]f 1fg lbg k/'fgf tyf gt]T[j txdf /xs]f ;b:ox¿nfO{ 
;Ifd agfpg ;xhstfn{ ]d2t ugk{'b5{ . o;sf ];fy }lgtfGt gof Fd2'f klxrfg 
ul/Psf] v08df ;xhstf{n] cjwf/0ffut 1fg tyf ;Lk x:tfGt/0f ug{ 
afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . 
ª_ ;/fs]f/jfnf;u+F ;Dks÷{;DaGw 
o; cj:yfdf afnaflnsf ;/f]sf/jfnf lgsfox¿;Fu ;dGjo ug{ Pj+ ltgLx¿;dIf 
Snasf] k|ltlglwTj ug{ ;Ifd x'g]5g . ;xhstf{n] s'g} klg lgsfox¿df uP/ 
Snasf] tkm{af6 s'/f /fVg' eg]sf] p;sf] JolQmut ljrf/ /fVg dfq geP/ 
Snasf ;b:ox¿sf ]efjgf JoQm ug '{klg xf ]eGg ]s/'f ;b:ox¿nfO {ae'mfpgk'b5{ . 
o;sf nflu To:tf 5nkmnk"j{ afnaflnsf;Fu k"j{tof/L a}7sx¿ ul/g'kb{5 eGg] 
s/'f ;l'glZrt ug {];xhstfn{ ]lhDdj]f/L axg ugk{'b5{ . 
;xhstfd{f xg'k'g {]u0'fx¿ 
z ;d"xsf ;b:ox¿sf] JolQmut tyf ;fd"lxs cfjZostfsf af/]df ;xhstf{ 
;+j]bgzLn x'g'kb{5 . 
z ;xhstfd{f ;do ;dodf afnaflnsf;uF e6]3f6 ug,{] /dfOnf ]cGt/lqmof 
ug {]/ afnSnadf hfbFf ;wF }gof Fs/'f, kl|zIf0f kl|jlw, ;r"gf lnP/ hfgk'b5{ 
eGg] efjgf x'g'kb{5 . 
z ;xhstf{n] afnaflnsfsf JolQmut s'/fx¿sf] uf]kgLotf sfod /fVg'kb{5 . 
;fs]f ];Ddfg ugk{'b5{ . 
z ;xhstfn{ ]afnSnadf cfOk/s]f ;d:of / åGåx¿ ;dfwfg ug {]ko|f; 
ugk{'b5{ . 
z ;xhstf{n] afnaflnsf e]63f6 x'g] :yfg ;xh / ;'/lIft ePsf] Plsg 
ugk{'b5{ . 
78 ;zQmLs/0f
z ;xhstf{n] afaflnsfk|lt ldqjt Jojxf/ b]vfpg ;Sg'kb{5 . t/ c?n] x]bf{ 
To:tf ]Jojxf/ c:jefljs bl]vg ]vfnsf ]eg ]xg' 'xbF'g} eGgt]km {;xhstf{ 
;hu x'g'kb{5 . 
z ;xhstf{n] 8/, nfh, kfl/jfl/s jftfj/0f jf cGo sf/0fn] kl5 k/]sf 
afnaflnsfnfO {cl3 a9fpg kf|T];fxg ug {ljzi]f ko|Tg ugk{'b5{ . 
;zQmLs/0f 79 
cfbz{ ;xhstf{ s:tf] x'G5 < 
z cfkm"nfO{ yfxf gePsf] s'/f :jLsf/ ub{5 / ;f]af/] ;"rgfsf] vf]hL u/L 
afnaflnsfnfO{ ;xL hfgsf/L pknAw u/fpg k|oTg ub{5 . 
z afnaflnsfnfO {sg' }klg cfwf/df eb]efj ubg{} / pgLx¿df klg eb]efj;DaGwL 
wf/0ff, afgL tyf Jojxf/ x6fpg] vfnsf] jftfj/0f agfpg kxn ub{5 . 
z afnSna jf ;d"xsf ;b:ox¿;Fu ePsf] leGg–leGg 1fg, ;Lk / IfdtfnfO{ 
cfb/ ub5{ / To;sf ]pkofu] ub {}nfg e/dUb/' ko|f; ub5{ . 
z afnaflnsfdf s'g} tflnd, ;ef, uf]i7L, afnd]nfdf ;Fw} cfkm"n] PSn} dfq efu 
glnO{ c?nfO{ klg cj;/ lbg'kb{5 eGg] efjgf ljsl;t u/fpg kxn ub{5 . 
;b:ox¿nfO{ ;xof]u jf ;zQmLs/0f ug{ ;xhstf{n], 
z cfkmn" ]l;ss]f ;LknfO {c?x¿df x:tfGt/0f ub {}hfg5]g / ;f;]DaGwL 
tl/sf l;sfpg]5g . 
z afnSna / ao:s -JolQm tyf ;+:yf_ sf] aLrdf cfjZos k/]df dWo:ytf 
ul/lbg]5g . 
z cfˆgf cge'j / ;LknfO {l6kf6] ug {]/ To;nfO {c?x¿;uF cfbfg–kb|fg 
ug {]cfˆgf ]afgL afnaflnsfnfO {klg l;sfpg5]g . 
z ;w +}cfkmn+} ]dfq cfˆgf ]afnSna jf g6]jss{f ]kl|tlglwTj ug {;S5 'eGg]
efjgfnfO {sd ub {}nu/] c?n ]klg To;f ]ug {;Sb5g eGg ]s/'fdf ;a} 
afnaflnsfnfO {ljZj:t kfg5{]g . o;af/d]f kh|ftflGqs 9u+n ]ofh]gf 
sfofG{jog ub {}hfg ;b:ox¿nfO {pTkl]|/t ug5{]g . 
z cfˆgf] pd]/ !* jif{ k'u]kl5 :j]lR5s ¿kn] ;b:otf tyf g]t[Tjsf] x:tfGt/0f 
ugk{'b5{ eGg ]s/'fnfO {:jLsf/ u/fpbF }nfg5]g . o;f ]ug {an]fan]fdf 
;b:ox¿aLr 5nkmn ub {}nfg5]g . 
z k'/fgf ;b:on] 5f8b} uP klg gofF ;b:on] Sna / ;d"xsf] lg/Gt/tf 
lbg;Sg] agfpg pgLx¿sf] Ifdtfdf jl[4 ug{ ]cj;/ / k|lqmof ldnfOlbg]5g . 
;xhstf{n] ug{ gx'g] s'/fx¿ 
;xhstf{n] slxNo} klg 
z afnaflnsfn ]æof ]ae'mbg}g jf ae'mg ;Sbg}gÆ eg/] ;fR]g 'jf eGg 'xbF'g} . 
z cfˆgf ljrf/x¿ afnaflnsfdfly yfk]g {]ug {'xbF'g} . 
z c? ;fyLx¿af6 6f9f /fv]/ s'g} afns jf aflnsf;Fu PSn} rflxg]eGbf a9L 
;do latfpg ]ug {'xbF'g} . 
z unt cEof; tyf bJ'oj{xf/ dflgg;Sg ]sfd sf/afxL tyf Jojxf/ ug {'xbF'g} 
/ To;f ]ug {afnaflnsfnfO {psf:g ]ug {'xbF'g} . 
z sg' }afnaflnsfnfO {eb]efj ug,{] aU]n }Jojxf/ ug {]jf c?nfO {pkI]ff xg' ]u/L 
s;n}fO {ljzi]f :gx] bv]fpg 'xbF'g} . 
z s'g} klg JolQm jf afnaflnsfnfO{ of}g pQ]hgf hufpg] 9+un] pgLx¿sf] 
z/L/sf ]:kz {ug {]tyf To;f ]ug {kl]|/t ug {'xbF'g} . 
z ufk]gLotf eË gug {]/ ;j+b]gzLn 36gf jf kl/l:Yfltdf afnaflnsfsf ]gfd 
hg';s' }cj:yfdf klg vn'f;f ug {'xbF'g} . 
80 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 81 
z afnaflnsfnfO {JolQmut cfIfk] nufpg 'xbF'g} . 
z afnSnadf k'/fgf]÷gofF, hftLo, n}lËs, ckfËtf ePsf ÷gePsf, pd]/, / 
;:+sl[t cflb sg' }klg cfwf/df sg' }klg afnaflnsfnfO {eb]efj ug {'xbF'g} . 
z /ft af; a:g] u/L s'g} klg afnaflnsfnfO{ s;}sf] ;'kl/j]If0flagf cfˆgf] 3/ 
jf cGt st }nfg 'xbF'g} . olb nfgk'g {]eP cleefjs / cfˆgf ];:+yfsf] 
lhDd]jf/ JolQmsf] :jLs[lt lnO{ c? afnaflnsfsf ;fy nfg'kb{5 . 
z afnaflnsfnfO {ufnL ug,{] lk6g ]jf cGo sg' }vfnsf ]zf/Ll/s oftgf lbg ]jf 
bJ'oj{xf/ ug {'xbF'g} . 
z afnaflnsfnfO {nlHht kfg,{] xLgtfafw] xg',] jf cGo sg' }lsl;daf6 efjgfdf 
7;] kU'g ]lsl;dn ]sfd sf/afxL ug {'xbF'g} . 
z afnaflnsfnfO {;fgf ]5 eg/] sfoq{mddf ;xefuL gu/fpg 'xbF'g} . 
z afnaflnsf;uF l/;fpg ]/ emsfk{]msf {]ug {]ug {'xbF'g} . 
z cfkm" dfq af]Ng,] afnaflnsfnfO{ cfˆgf ljrf/x¿ cleJoQm ug{ cj;/ glbg] 
ug {'xbF'g} . afnaflnsfsf ]aLrdf tn'gf ug {'xbF'g} . h:t }æsÆ eGbf æuÆ 
ghfGg] 5 cflb . 
z /flt can]f;Dd ldl6Ë a7}s sfoq{md ;~rfng ug {'xbF'g} . olb sx]L u/L 
To;f] x'g uPdf afnaflnsfn] PSn} 3/ hfg ;S5' eg] klg s;}sf] ;fy nufP/ 
dfq 3/ k7fpg'kb{5 .
82 ;zQmLs/0f 
bz 
;~rf/ / afnd}qL ;~rf/ 
;~rf/sf] cy{ (Meaning of Communication) 
;~rf/ egs]f ];Gbz], ;r"gf, ljrf/ tyf efjgfsf ]cfbg kb|fg ug {]kl|qmof xf ]. 
;~rf/sf tTjx¿ (Elements of Communication) 
;~rf/df rf/ d'Vo tTjx¿ x'G5g . 
s_ >f]tM ;~rf/ k|lqmofdf ;Gb]z jf ;"rgf lbg] JolQm cyjf ;+:yfnfO{ 
;"rgfsf] >f]t elgG5 . 
v_ ;Gbz]M ;r"gfsf ]>ft] / ;r"gf kf|Kt ugs{]f ]cfk;df hg' s/'fsf ]cfbfg 
k|bfg x'G5 To;}nfO{ ;"rgf jf ;Gb]z elgG5 . 
u_ dfWodM h;åf/f >f]t / k|fksaLr ;Gb]zsf] cfbfg k|bfg x'G5 To;}nfO{ 
dfWod elgG5 . To:tf dfWod dflg;b]lv lnP/ /]l8of], 6]lnlehg, 
k':ts, kq–klqsf, lr7Lkq, x'nfs, uLt, ;ef, 6]lnkmf]g, cfjfh, gf6s, 
a}7s÷uf]i7L, cfsfzjf0fL, rnlrq, O;f/f OToflb x'g ;Sb5g . 
3_ kf|ks M ;r"gfsf ]>ft]af6 k7fOPsf ];r"gf jf ;Gbz]nfO {kf|Kt ug{] 
JolQm jf ;d"xnfO{ k|fks elgG5 . 
;"rgf jf ljrf/sf] cfbfg k|bfgsf] qmddf >f]t tyf k|fKtstf{ b'j}n] k|fKt ;"rgf 
/ ljrf/k|lt cfkmgf] ljutsf cg'ej / 1fgsf] cfwf/df k|ltlqmof cyjf lkm8Jofs
-kl/ki]|f0f_ hgfO/fvs]f xG'5g . oxL lkm8Jofssf ]cfwf/df laifoj:ta'f/ ]/fdf|] 
hfgsf/L k|fKt ug{ b'j}nfO{ d2t ldN5 . ;~rf/nfO{ k|efjsf/L / pkof]uL agfpgsf 
nflu lkm8Jofssf] k|lqmof cToGt dxTjk"0f{ x'G5 . 
;~rf/ ljljw ls;dsf x'G5g . afnSnasf] ;Gbe{df eGg'kbf{ ;~rf/nfO{ ljz]if 
u/L b'O{ k|sf/n] cWoog ug{ ;lsG5 . 
s_ cfd -PstkmL{ ;~rf/ 
Š ck|ToIf ¿kdf /]l8of], 6]lnlehg, kq–klqsf h:tf dfWodaf6 lbOg] ;"rgf 
;zQmLs/0f 83 
jf ;Gb]znfO{ cfd -PstkmL{ ;~rf/ elgG5 . 
Š o;df kT|oIf ¿kdf cfDg ];fDg ]eP/ 5nkmn ug {]dfs}f xbF'g} . 
Š xfpefp, ;s+t]nfO {csf {]kIfn ]ae'm ]gae'ms]f ]kl|tlqmofnfO {t?'Gt yfxf kfpg 
;lsGg . 
Š Ps }k6s nfvf +}dflg;nfO {;Gbz] lbg ;lsG5 . 
Š t/ bf]xf]/f] s'/fsfgL ug{ g;lsg] ePsf]n] o;sf] cfjZostfcg';f/ yk 
hfgsf/L lbg / lng ;ls+b}g . 
v_ cGt/JolQm -b'O{tkmL{ ;~rf/ 
b'O{ jf b'O{eGbf a9L JolQmx¿sf] cfk;df ;"rgf, ljrf/, efjgf tyf ;Gb]zsf] 
cfbfg–k|bfg x'g] k|lqmofnfO{ cGt/JolQm -b'O{tkmL{ ;~rf/ elgG5 . 
cGt/JolQm ;~rf/sf ljz]iftfx¿ 
Š sg' }s/'f ae'm ]gae'ms]f ];fw]/] :ki6 ug {]dfs}f kfOG5 . 
Š k|ToIf ¿kdf cfDg] ;fDg] a;]/ bf]xf]/f] 5nkmn ug{ ;lsG5 . 
Š efiff jf zAbsf] ;fy} xfpefp jf ;+s]taf6 s'/f a'emg / a'emfpg ;lsG5 .
Š cGt/JolQm ;~rf/åf/f lbOg] ;Gb]z jf ;"rgfnfO{ Ps} k6sdf w]/}nfO{ lbg 
;lsb}g . of] s]xL JolQm tyf ;d"xdf dfq x'g ;Sb5 . 
Š cGt/JolQm ;~rf/df ;xefuL x'g]n] Ps csf{sf] cfjZostfcg';f/ yk 
hfgsf/L lbg / ljrf/ a'em]/ dgdf nfu]sf z+sf pkz+sfnfO{ t'/Gt xn ug{ 
;lsG5 . 
cGt/JolQm ;~rf/sf lsl;dx¿M 
s_ b'O{ JolQmaLrM >Ldfg >LdtLaLrsf] s'/fsfgL, 8S6/ / lj/fdLaLrsf] s'/fsfgL, 
Pp6f h]=l6=P= / s[ifsaLrsf] s'/fsfgL, 3fF; bfp/f vf]Hg hfg] cyjf 
kFw]/f]df kfgL eg{ hfg] b'O{ dlxnfaLr x'g] ;/;Nnfx cflb . 
v_ Ps JolQm / ;d"xaLrM h:t} sIffdf lzIfs / ljBfyL{aLr jf dlxnf :jf:Yo 
:jo+;]ljsf / cfdf ;d"xaLrsf] s'/fsfgL . 
u_ b'O{ ;d"xaLrM af6f], k'n, s'nf] agfpg] laifodf Ps} ufpFsf b'O{ ;d"x jf b'O{ 
ufpFsf b'O{;d"x aLrsf] 5nkmn . 
3_ cGt/ ;d"x ;~rf/M Pp6f ;d"xdf laleGg JolQmx¿aLrsf] 5nkmn . cfdf 
;d"xsf] a}7s, pkef]Qmf ;ldltsf] a}7s, ;xsf/L ;+:yfsf ;b:ox¿sf] 
a}7s jf laleGg ;+3–;+:yfaf6 k|ltlglwTj u/]sf] lhlj; ;dGjo a}7s 
cflb . 
;~rf/ k|lqmofdf b]vf kg{;Sg] cj/f]wx¿ M 
!= ;Gbz] k7fpg ]/ kf|Kt ug {]sfoa{Lr cfOk{g {]cj/fw]x¿ M 
Š k|fks sfg g;'Gg], cfFvf gb]Vg] x'g' . 
Š k|fks n]vk9 ug{ ghfGg] x'g' . 
Š ki]|fsn ]cfjfh ;fgf ]u/L afN]g,' cIf/ ;fgf ]u/L nV]g '. 
Š ki]|fs afl]n/xs]f ]an]f kf|ksn ]Wofg glbg 'jf lgbfpg '. 
Š ki]|fs afN]bf esesfpg,' vfS]g 'cflb . 
84 ;zQmLs/0f
;zQmLs/0f 85 
Š xf]xNnf ePsf] a]nf af]Ng' . 
Š k|fkssf] Wofg cGo s'/fdf cfslif{t x'g' . 
@= ;Gbz] kf|Kt ug {]/ ae'mg ]sfoa{Lr cfOk{g {]cj/fw]x¿ 
Š kf|ksn ];Gbz]kl|t Wofg sl]Gbt| gug {'. 
Š k|fksn] ga'‰g] efiff, zAb cflb af]Ng' . 
Š k|fkssf] lbdfusf] tLI0ftf tyf z}lIfs :t/ gldNg' . 
Š Ps} k6s w]/} ;Gb]z lbg' . 
Š cgfjZos nfdf] Joxf]/f afFwL ;Gb]z k7fpg' . 
Š w/] }hgfsf ]tx kf/ u/L ki]|fs ;dIf ;Gbz] k7fpg '. 
Š afN]bf zf/Ll/s efiff -Ozf/f, xfpefp cflb_ sf ]ko|fu] gug '{. 
Š x8a8df ;Gbz] kf|Kt ug {'. 
Š unt tyf ck"0f{ ;Gb]z k7fpg' . 
Š ;wF }Pp6 }dfq dfWodsf ]ko|fu] u/L ;~rf/ ug {'. 
Š PseGbf a9L cy {nfUg ]zAbx¿sf ]ko|fu] ug {'. 
Š s/'f k/"f g;g'Lsg }o:tf ]xf,] p:tf ]xf ]egL ;Gbz]sf ]ckl/kSj dN"ofÍg ug {'. 
Š c? af]ln/x]sf] a]nf cfkm" w]/} af]Ng' . 
Š cfkmn"fO {dg gkg {]tyf cfkmn"fO {ljZjf; gePsf ]s/'fnfO {jf:tf gug {'. 
Š ;Gbz]af/ ]cfkm +}ki|6 geO {;Gbz] k;|f/0f ug {'. 
Š ki[7kfi]f0f glng 'cyft{ ae'm ]gae'ms]f ]s/'fsf ]hfrF gug {'. 
#= ;Gbz] ae'mg ]/ :jLsf/ ug {]sfoa{Lr cfOk{g {]cj/fw]x¿ 
Š ki]|fs cfkme"Gbf tNnf ]:t/ tyf bhfs{f ]eGg ]efjgf xg' '. 
Š ki]|fskl|t kj"fu{x| xg' '.
Š cfkm"nfO{ dg k/]sf] s'/fx¿ dfq ;'Gg, x]g{rfxg' . 
Š km/s wf/0ff tyf d"No÷dfGotf /fVg' . 
Š ;Gbz] tyf ki]|fskl|tsf ]kIfkftk0"f {x/]fO . 
Š plrt ;do / :yfgdf ;Gb]z k7fpg g;Sg' . 
Š ki]|fs / kf|ksaLr efjgfTds åGå xg' '. 
Š ki]|fsn ]kf|ksnfO {ljZjf; lbnfpg g;Sg '. 
Š :jLsfo {gxg' ]vfnsf ];~rf/ zn}Lsf ]ko|fu] ug {'. -pbfx/0fsf nflu 8/, 
wDsL b]vfP/ jf cfb]zsf] ¿kdf k|:t't ul/Psf] ;Gb]z k|fksn] a'em]/ klg 
;xh }:jLsf/ ubg{} ._ 
$= ;Gbz] :jLsf/ ug ]{tyf nfu "ug {]sfoa{Lr cfOk{g{] 
cj/f]wx¿ 
Š k|fks kl/jt{g x'g grfxg' . 
Š ki]|fs jf ;Gbz]kl|t kj"fu{x| xg' '. 
Š km/s wf/0ff tyf d"No÷dfGotf /fVg' . 
Š ki]|fs jf ;Gbz]kl|t ljutsf s6 'cge'jx¿ . 
cGt/JolQm ;~rf/sf] nflu s]xL laz]if ;Lksf] cfjZostf kb{5 . To;}n] JolQm 
tyf ;d"xdf s'/fsfgL ubf{ M 
Š·c?sf] s'/f Wofgk"j{s ;'Gg] . 
Š ;a}sf] s'/fnfO{ plrt dxTj lbg] . 
Š c?sf] ;d:ofnfO{ cfkmg} h:tf] 7fGg] . 
Š ;se/ ;xefuLx¿nfO{ uf]nfsf/ agfP/ a;fpg] . 
Š ;s;]Dd c?n ]ae'mg ]u/L :yfgLo efiff / zAbsf ]ko|fu] ug {]. 
Š gd |eP/ s/'fsfgL ug{] 
86 ;zQmLs/0f
Š eGg vfl]hPsf ]s/'fnfO {ToxL j:t 'jf To;sf ]lrq bv]fP/ ae'mfpg ]ko|f; ug{] 
;zQmLs/0f 87 
Š xfpefp jf O;f/fnfO{ ljz]if Wofg lbg] . 
Š ;a}nfO{ cfkmgf] ljrf/ tyf s'/f eGg] a/fj/ df}sf lbg] . 
Š s'/fsfgLdf efu lng lxrlsrfpg]nfO{ af]Ng xf};nf lbg] . 
Š dlxnfx¿;Fu s'/fsfgL ubf{ pgLx¿nfO{ v'n]/ s'/f ug{;Sg] jftfj/0f agfpg] . 
Š ;~rf/sf] efiff k|i6, z'4 / ;+lIfKt agfpg] . 
Š afl]n/xs]f ]s/'fdf Wofg sl]Gbt« ug {].
88 ;zQmLs/0f 
afnd}qL ;~rf/ 
afnaflnsf;uF sfd ubf {pgLx¿;uF ;~rf/ s;/L ug {]/ l;sfO /fdf| ]agfpg] 
tyf pgLx¿sf s/'f yfxf kfpg s:tf ]ljlw ko|fu] ug {]eGg ]af/d]f ki|6 xg'k'b5{ . 
cem aflx/L ;Dks{af6 6f9f /xL kLl8t Pj+ bldt cj:yfdf /x]sf 3/]n' 
afn>ldsx¿;uF sfd ug {];xhstfn{ ]pgLx¿;uF ;~rf/ ubf {ljzi]f Wofg 
k'¥ofpg'kb{5 . 
-!_ afnaflnsfn ]ljleGg tl/sfn ];~rf/ ug {]ub5{g M 
z afnaflnsfn] w]/}h;f] v]naf6, ljleGg 36gfsf] gSsn u/]/, clego u/]/ 
;~rf/ u/]sf x'G5g . 
z afnaflnsfn] zAb, jfSo Pj+ Jofs/0f ldnfpg]tkm{ eGbf klg ;+If]k / 
;f+s]lts ¿kdf elg/x]sf x'G5g . 
z afnaflnsfn ]ljleGg ¿kdf -sfuh, eO"s+{f ]wn'f,] leQf ]cflb_ lrq sfg],{] 
v]nf}gf agfpg] cflb ¿kaf6 cfkmgf efjgf JoQm ul//x]sf x'G5g . 
z c?df ePsf 36gfnfO {syf eg ]em +};/;tL {eG5g . 
z afnaflnsfx¿ w]/}h;f] zf/Ll/s Pj+ efjgfTds cfjZostfnfO{ efj's 
eP/ k|:t't u5{g . 
-@_ afnaflnsfn] ljleGg cj:yfdf s;/L ;~rf/ u5{g < 
z sltko afnaflnsfx¿n ]aflx/sf dflg;x¿;uF s/'fsfgL ug {]cge'j ug{ 
kfPsf xbF'g}g . of ]s/'f :yfgLo rfnrng÷;:+sl[tcg;'f/ xg' ]ub5{ . 
z afnaflnsfx¿sf] ;~rf/ ;Lk Ifdtf ljsf;df ;z:q åGån] k|efj kf/]sf] 
x'G5 . 
z afnaflnsfx¿ b'Mvk"0f{ 36gf JoQm ug{ a8f] cK7of/f] dx;'; u5{g .
;zQmLs/0f 89 
z c;'/lIft cj:yfdf afnaflnsfx¿ af]Ng 8/fpF5g . 
z ;z:q åGåsf] cj:yfdf afnaflnsfx¿ jo:sx¿;Fu v';L gePsf] l:ylt 
x'g;S5 t;y{ ;~rf/ ug{ sl7g dfGb5g . 
-#_ jo:ssf lgDg lqmofsnfkn] afnaflnsfsf] ;~rf/nfO{ s'l07t 
ug{;S5 . 
z cfkm"n] w]/} af]n]/ 
z 7Ls / a]7Ls elglbP/ 
z lv:;L p8fP/ -xfF;f]df p8fP/_, d"v{ agfOlbP/ 
z l/;fOlbP/ 
z w}o{tf u'dfOlbP/ -efjgfTds alglbP/_÷g;'lglbP/ 
z a9L ts{ /flvlbP/ 
z afnaflnsf af]ln/x]sf] a]nfdf g}/fZotf b]vfOlbP/ 
z afnaflnsfsf] s'/faf6 c;lhnf] dflglbP/ 
z x]lklbP/ -x]kfxf afgL b]vfP/_ 
z s'/f ul//x]sf] a]nfdf s'g} c+udf Psf]xf]/f] x]/]/ 
-$_ afnaflnsf;Fu ;~rf/ ubf{ ;xof]uL x'g;Sg] ljlwx¿M 
z afnaflnsfsf ]nflu cfkmgf ljrf/, cge'j JoQm ug {];/'lIft jftfj/0f 
agfpg' 
z lgle{s jftfj/0f l;h{gf u/]/ -8/fpg] jftfj/0f x6fP/_ 
z ;+rf/ ug{ cfTdan a9fOlbP/
z 7"nf] ;fgf] efjgf x6fO{ afn ldqjt Aojxf/ u/]/ 
z OdfGbf/ ag]/ -OdfGbfl/tf_ 
z ;sf/fTds xfpefpaf6 k|ltlqmof b]vfP/ 
z ;xof]uL ag]/ 
z rf;f] / Psfu|tf b]vfP/ 
z lrq agfP/, uLt ufP/, sljtf, gf6s cflbaf6 ljrf/ JoQm u/]/, cj;/ 
k|bfg u/]/ 
z xf};nf k|bfg u/]/ 
z Ps}k6s w]/} s'/f ;f]Wg] gu/]/ 
z v'nf lh1f;f /fv]/ 
z afnaflnsfn] lbg grfx]sf] hjfkmsf] dfu gu/]/ -s/sfk gu/]/_ 
z w}o{tf /fv]/, ljrf/ JoQm ug{sf] nflu afnaflnsfnfO{ ;do lbP/ 
z c? af]ln/x]sf] a]nf cfkm" gaf]n]/ . 
z ga'em]sf] s'/f ;f]w]/ . 
z af]Ng] JolQmnfO{ x]/]/ . 
z af]Ng] JolQmaf6 w]/} 6f9f gpleP/ . 
z c?sf] ljrf/ dxTjk"0f{ x'G5 / a'emg'kb{5 eGg] wf/0ff /fv]/ . 
z ;Gbz]sf ]dV'o a F'bf jf ljrf/x¿ lgsfn/] . 
90 ;zQmLs/0f
s]xL dxTjk"0f{ egfOx¿ 
;zQmLs/0f 91 
tf]/Ldf ltndf 5 t]n el/nf] cfkm} sxfF em5{ / . 
kfg}{ kb{5 lagfk|oTg d'vdf cfP/ s] k5{ / .. 
– c1ft 
sf]/N5 rNnf Toltdfq kf]yL . 
Gofgf] e'jfn] hlt ;S5 5f]kL .. 
– slj dfwj l3ld/] 
;fx;LnfO{ ;d:ofn] slxNo} klg ntfg{ ;Sb}g . 
– g]kfnL nf]so'lQm 
ltdL cN5L / ;'tfxf 5f} eg] cGttM bl/b« x'g]5f} 
Ao"Fem, s8f kl/>d u/ clg dfq ;'v kfpg]5f} . 
– afOan 
cN5L dflg;n] cfˆgf] cfjZostfnfO{ lrGb}g . 
– Olgo; 
ha;Dd af]nL ltd|f] d'vdf /xG5 af]nL ltd|f] lgoGq0fdf /xG5 t/ af]nL ltd|f] 
d'vaf6 v'l:sG5, aflx/ km'TsG5 ltdL af]nLsf] lgoGq0fdf x'G5f} . 
– c1ft 
olb xfdLn ]cfkmn"fO {kl/jtg{ ug {;Sof +}eg ]dfq xfdL a;s]f ];;+f/sf ]kl/jtg{ ug{] 
sfdsf] ;'?cft ug{ ;S5f}+ . 
– c1ft 
ci6fbz k'/f0f]Zo Jof;fo agr+ bf]o 
k/f]ksf/ k'0ofo kfkfo k/ kL8g+ 
– !* j6f k'/f0fsf] ;Gb]z
k'U5g x]/ lx+l8/x]/ sldnf, xhf/ sf]; k/ . 
k'Ub}gg u?8} klg gp8L tf, To} kf“r laQ} k/ . 
92 ;zQmLs/0f 
– c1ft 
;sf/fTds b[li6sf]0faf6 g} ;dfhdf kl/jt{g Nofpg ;lsG5 . 
– c1ft 
;'jf;n] o'Qm 5 km"n sfxLF, To;nfO{ lnG5g zL/df r9fO{ 
h'g km"ndf s]xL ;'jf; 5}g, Tof] km"nsf] gfd sxLF x'Fb}g 
– c1ft 
h:t} dfgL wgLsf glhs x/38L 6Kk hf]8]/ xft 
ems'L u5f {}ljgol;t ;bf gdt|f;fy aft 
To:t} b'MvL hgsf;Fu klg dd{ ;Dem]/ af]n 
ug {}kbg{} kml]/ jt| hk tkn ]:jus{f ]dfn] tfn] 
– c1ft 
aQL aln/xg o;df lg/Gt/ t]n ylk/xg'kb{5 . 
– db/ 6]/];f
;zQmLs/0f 93 
;fef/ ul/Psf ]ljj/0f 
;fef/ ul/Psf ]cz+z+ 
afn;xeflutf eg]sf] s] xf] < 
afn;xeflutf lsg < 
k|efjsf/L / Jojxf/Ls afn 
;xeflutf k|a4{g ug]{ pkfox¿ 
afn ;xeflutfsf cj/f]wx? 
3/]n' afn>ldsnfO{ ;xefuL u/ 
fpb‘f Wofg lbg 'kg {]s/'fx? 
3/]n' afn>ldsx?nfO{ ;+ul7t 
ubf{ cfO kg]{ ;d:ofx? 
g]kfnsf afn Sansf] P]ltxfl;s 
k[i7e"ld 
afnSnasf] ;+/rgf 
afn Snasf kbflwsf/Lx?sf 
lhDd]jf/L / Sna ;+rfng k|lqmof 
afn Sna Joj:yfkg 
afnSan u7g ePkl5 ug {'kg]{ 
sfo{x? 
afnSnasf lqmofsnfkx? / 
afnSnadf ug{ kfOg] t/ cGoq 
st} ug{ gkfOg] ultljlwx? 
;f|t] ;fdfuf|f|L 
Learning to Work Together, A 
handbook for managers on 
Facilitating children’s participation 
in action to address child labor, 
RWG-CL 2003 
g]kfnsf afnSnax? M Ps k|hftflGqs 
ko|fu], ;e] b lrN8g]« gj {]tyf ;e] b 
lrN8«]g o'=P;= åf/f ;xof]u ul/Psf 
afnSnax?sf] cWoogsf] ;f/f+z tyf 
l;kmfl/zx¿, @))! 
afnSna ;xhstf{ e"ldsf / sfo{x? M 
afnSnax?;+u sfo{/t ;+:yfx?sf] 
;femf ;d"x -sG;f]l6{od_ 
g]kfnsf afnSnax? M Ps k|hftflGqs 
ko|fu], ;e] b lrN8g]« gj {]tyf ;e] b 
lrN8«]g o'=P;= åf/f ;xof]u ul/Psf 
afnSnax?sf] cWoogsf] ;f/f+z tyf 
l;kmfl/zx¿, @))! 
kh]h] g=+=+=+ 
& 
* 
!( 
#! 
#@ 
#& 
#* 
$$ 
$% 
$( 
%@ 
%(
94 ;zQmLs/0f 
afnSna ;xhstf{ e"ldsf / 
sfo{x?, afnSnax?;+u sfo{/t 
;+:yfx?sf] ;femf ;d"x -sG;f]l6{od_ 
Plgd]zg tyf ;fdflhs kl/rfng 
tflnd ;~rfng ;xof]uL k'l:tsf 
afnSna ;xhstf{sf] e"ldsf 
dxTjk"0f{ plQmx? 
^# 
*$

Empowring working children

  • 1.
  • 2.
  • 3.
    ;zQmLs/0f 3 3/]n'afn>d ;zQmLs/0f k|sfzsM ;dfh;]jf tyf dfgjclwsf/df dlxnf / afnaflnsf -l;lj;_
  • 4.
    4 ;zQmLs/0f k|sfzs ;dfh;]jf tyf dfgjclwsf/df dlxnf / afnaflnsf -l;lj;_ rfjlxn, sf7df8f +}. www.cwish.org.np ;jf{lwsf/ © M ;dfh;]jf tyf dfgjclwsf/ df dlxnf / afnaflnsf -l;lj;_ ;Nnfxsf/ M zflGt clwsf/L ;+of]hg M ldng w/]n n]vg M /d]zs'df/ kf}8]n / a]bk|;fb ;fksf]6f ;xof]uLx¿ M k"0f{snf zdf{, o'j/fh l3ld/], k|ltzf b]jfg, dbg lzjfsf]6L / ;'jf; vltj8f z'4fz'l4 M ;'efj yfkf k|yd k|sfzg M h'g @))% k|sflzt ;+Vof M %)) k|lt ISBN : 99946-816-4-8 lk—|k;]| / 5kfO M 6fOD; lso|zg k|sfzg ;xof]u M afn>d cGTosf nflu cGt/f{li6«o sfo{s|d, cGt/f{li6«o >d ;+u7gsf] sfof{no nlntk'/ g]kfn .
  • 5.
    ljZje/ sl/a @$s/f]8 afnaflnsfx¿ ljljwvfn] >ddf ;+nUg eO{ cfkmgf] afnfkg latfpg afWo 5g . oLdWo] clwstd afnaflnsfx¿ c;+ul7t jf cw{;+ul7t If]qsf] >ddf ;+nUg 5g . afn>d xfd|f] ;dfhsf] gsf/fTds kf6f] xf], h;n] dfgj ;Eotfdfly g} k|Zg p7fpF5 . 3/]n' afn>d o:t} afn>dsf] If]qx¿dWo] Ps k|d'v >d If]q xf] . g]kfndf klg %% xhf/eGbf a9L afnaflnsfx¿ 3/]n' >ddf ;+nUg eO{ hLjg ofkg ul//x]sf 5g . 3/]n' >ddf afnaflnsfsf] ;+nUgtfn] afnaflnsfsf] zf/Ll/s dfgl;s / ;fdflhs ljsf;df c;/ t u5{ g} ;fy} ;Dk'0f{ ;dfhnfO{ g} w]/} kl5 ws]Nb5 / lg/Gt/ ul/aLtkm{ pGd'v u/fpFb5 . t;y{ klg o; 3/]n' afn>d k|yfsf] cGTo x'g' h?/L 5 . 3/]n' afn>d zf]if0f tyf 3/]n' >ddf afnaflnsfnfO{ ;+nUg u/fpg] k|yfs} cGTo ug{sf nflu ;/sf/L, u}/;/sf/L kIfx¿af6 w]/} k|oTgx¿ ul/g' h?/L 5 . g]kfndf >L %sf] ;/sf/ / cGt/f{li6«o >d ;+u7gn] ;+o'Qm ¿kdf lgs[i6 k|sf/ sf] afn>d cGTo ug{ ;doa4 sfo{s|d nfu" ul//x]sf] 5 / 3/]n' afn>d o; sfo{s|dsf] Ps k|d'v nlIft ;d"x klg xf] . 3/]n' afn>ddf c;fWo} sd k|oTgx¿ ePsf] b]lvG5 . o;sf] sf/0f eg]sf] 3/]n' afn>dnfO{ a'emg] / o;df x:tIf]k ug{ cfjZos ;Lk tyf cg'ejsf] sdL klg xf] eGg] nfUb5 . o:tf] cj:yfdf l;lj; -;dfh ;]jftyf dfgj clwsf/df dlxnf / afnaflnsf_ n] 3/]n' afn>d zf]if0f cGTosf nflu :yfgLo lgsfo ljz]ift gu/kflnsfx¿ / cGo u/};/sf/L ;3+;:+yfx?sf ]Ifdtf ljsf; ug {]p4Z]on ]ljleGg lgbl{]zsfx¿ ks|flzt u/]sf]df ;j{k|yd t l;lj;nfO{ xflb{s awfO tyf wGojfb lbg rfxfG5' . oL lgbl{]zsfx¿n ]3/n] 'afn>d zfi]f0fsf ]cGTo tyf lgsi[6 ks|f/sf ]3/n] 'afn>d cGTosf nflu ljleGg lgsfox¿ljr ;dembf/L a9fO{ 3/]n' afn>d lgjf/0f ug{ ;zQmLs/0f 5 k|fSsyg
  • 6.
    pTkl]|/t ug5{] /cfjZos sfos{d|x¿ ug {;DalGwt lgsfox¿sf ]Ifdtf clejl[4 ug{ dxTjk"0f{ e"ldsf v]Ng]5 eGg] cfzf lnPsf] 5' . oL lgbl{]zsfx¿sf ]ks|fzg gk]fndf afn>dlj?4sf ]cleofgdf Ps sf;]9]u+'f ;flat x'g]5 eGg] klg czff /fv]sL 5' . o; lgbl{]zsfsf ]sfofG{jogsf ];Gbed{f bv]fk/s]f sdL sdhf/]Lx¿nfO {cfN+}ofO{ kf|Kt ;e'mfjx¿sf ]cfwf/df l;lj;n ]cfufdL lbgdf lgbl{]zsfx¿sf ]kl/dfhg{ tyf kg'M ks|fzg ub {}hfcf;] eGg ]klg ze'sfdgf lbg rfxfG5 '. cGtdf l;lj;nufot 3/]n' afn>d zf]if0flj?4sf] cleofgdf ;+nUg x'g'ePsf ;Dk0"f {;3+;:+yf÷AolQmx¿nfO {o; lgbl{]zsf kmnbfoL xg'5] eGg ]k0"f {ljZj:t 5 '. wGojfb . 6 ;zQmLs/0f n}nf 6}Udf] /]•L lgb]{zs cGt/f{li6«o >d ;+u7gsf] sfo{no nlntk'/ g]kfn ldlt @))%, @& h'g
  • 7.
    ;zQmLs/0f 7 cfef/ ljZjdf @$ s/f]8eGbf a9L afnaflnsfx¿ >ddf ;+nUg /x]sf] lttf] oyfy{leq afFlr/x]sf xfd|f afnaflnsfx¿sf] eljio / To;n] emNsfpg] xfd|f] ;dfhsf] jt{dfg tyf eljio b'j} cToGt} uDeL/ / lrGtfhgs b]lvG5 . xfd|f] b]zdf klg aL; nfveGbf a9L afnaflnsfx¿ >ddf ;+nUg /x]sf 5g h;dWo] ! nfv @& xhf/ afnaflnsfx¿ lgs[i6 k|sf/sf] afn>ddf ;+nUg /xL cfkmgf] hLjg ofkg ul//x]sf 5g . o;/L lgs[i6 afn >ddf ;+nUg x'g afWo ePsf afnaflnsfx¿df ;jf{lws ;+Vof 3/]n' afn>ldsx¿sf] /x]sf] 5 . cGt/f{li6«o >d ;+u7gsf] tYofÍcg';f/ g]kfnsf ;x/L If]qdf dfq %% xhf/eGbf a9L afnaflnsfx¿ 3/]n' >ddf ;+nUg /x]sf 5g . 3/]n' >ddf ;+nUg afnaflnsfx¿ ljleGgvfn] lx+;f, zf]if0f tyf b'Jo{jxf/x¿ vKg afWo eO/x]sf 5g / klg o:tf] cj:yfdf yf]/} dfq ;+3;+:yf tyf ;/sf/L lgsfox¿n] o; If]qnfO{ cfjZos dfqfdf Wofg k'/ofpg ;ls/x]sf] b]lvFb}g eg] eO/x]sf k|of;x¿df klg sdL sdhf]/Lx¿ b]lvG5g . o; cj:yfdf 3/]n' >ddf cf7 aif{eGbf a9L ;do sfo{/t /xL nfdf] cg'ej xfl;n u/]sf] ;+:yfsf] x}l;otn] klg xfdLn] cfkmgf cg'ejx¿ ljleGg ;+3;+:yf tyf ;/sf/L lgsfox¿;uF ;f6f;f6 ug {'h?/L bl]vG5 h;n ]ubf {cfufdL lbgdf o; If]qdf x'g] ljsf;] x:tIf]kx¿ k|efjsf/L / kl/0ffdd'vL x'g ;s"g . oxL s/'fnfO {dWogh/ ub {}xfdf| ];:+yf ;dfh;j]f tyf dfgjclwsf/df dlxnf / afnaflnsf -l;lj;_ n] 3/]n' afn>d / x:tIf]ksf pkfox¿ ljifoleq ljleGg sfol{gbl{]zsfx¿ to}f/ u/s]f ]5 / To; }cGtut{ of ]æ3/n] 'afn>d ;zQmLs/0fÆ k':ts oxfFx¿dfem k|:t't ug{ kfpFbf xfdLnfO{ cToGt} v';L nfu]sf] 5 . xfdL cfzf ub5{f +}xfdf| ]of ]ko|f; 3/n] 'afn>d zfi]f0fsf ]cGTosf nflu cjZo g} ;fys{l;4 xg'5] / o;sf nflu yk' }|kf7sx¿n ]o;df nl]vPsf pkfox¿nfO{ Jojxfl/s ¿kdf sfofG{jog ugx{'g'5] .
  • 8.
    of ]k:'ts to}f/kfg {cxf/]fq ldxg]t ugx{'g' ]/dz] kf8}n] tyf ab]k;|fb ;fksf6]fnfO{ xfdL wGojfb glbO/xg ;Sbg}f +}. ;fy }o;df z4'fzl'4 xl]/lbg ];e'fj yfkf, o;sf] n—]cfp6 l8hfOgsf sfd ugx{'g' ]6fOD; lso|zgsf ;j'0f {efO / o;df cfjZos lrqx¿ agfO{ ;3fpg'x'g] /fhg sfkmn], k[YjL >]i7 / pbo efO{nfO{ xfdL w]/}—w]/} wGojfb lbg rfxfG5f +}. o; k':ts k|sfzg ug{ cfly{s ;xof]u pknAw u/fpg] ;+:yf cGt/f{li6«o >d ;u+7gkl|t xfdL cfef/ JoQm ug {rfxfG5f +}. cGtdf o; k':ts lgdf{0f, k|sfzg tyf ljt/0fdf ;3fpg'x'g] l;lj;df cfj4 ;Dk"0f{ efOalxgLx¿ tyf sd{rf/L ;fyLx¿nfO{ klg w]/}—w]/} wGojfb lbg rfxfG5' . of] k':ts xfd|f] klxnf] k|of; xf], t;y{ xfdL] o;df ;Defljt sdL / q'l6x¿sf] ;DefjgfnfO {gsfg {;Sbg}f +}. To;n} ]xfdL oxfxF¿sf ];e'mfj, kl|tlso|fsf ]af6f] xl]//xs]f xg'5]f +}. wGojfb 8 ;zQmLs/0f zflGt clwsf/L cWoIf
  • 9.
    ;zQmLs/0f 9 ljifo;"rL e"ldsf ! ;zQmLs/0f # afn;xeflutf & afn;xeflutfsf ljleGg cj:yfx¿ !! k|efjsf/L ;xeflutf !& afn;xeflutfsf] nflu afnSna #% afnSna Joj:yfkg $! afnSnasf] ;+:yfut ljsf; %# afnSnasf] lqmofsnfkx¿ %& afnSnadf ;xhstf{sf] e"ldsf ^# ;~rf/ / afnd}qL ;~rf/ &%
  • 10.
    10 ;zQmLs/0f e"ldsf g]kfnn] afnclwsf/;DaGwL cGt/f{li6«o dxf;lGwnfO{ cg'df]bg tyf o;sf P]lR5s k|n]vx¿df;d]t ;xdlt JoQm ul/;s]sf] 5 . o;sf] ;fy} cGt/f{li6«o >d ;+u7gsf] >ddf kj|z] ug {]Gog"td pd/];DjGwL dxf;lGw !#*, lgsi[6 txsf ]afn>d pNd'ng;DjGwL dxf;lGw !*@, / ;'emfjx? !() nufotsf dxf;lGwx¿df k|ltj4tf JoQm ul/;s]sf] 5 . Toltdfq xf]Og tL cGt/f{li6«o dxf;lGwnfO{ nfu" ug ]{qmddf afnaflnsf;DaGwL Pg] @)$* / afn>d lgifw] tyf lgoldt ug{ ag]sf] P]g @)%^ h:tf /fli6«o sfg'gx¿sf] lgdf{0f eO{ sfof{Gjog;d]t eO;s]sf] 5 . t/ csfl{t/ lzIff, :jf:Yo, vn], dgf/]~hgaf6 al~rt xbF' }3/sf ]rf/ lbjf/leq sfl]rP/ zfi]f0f bJ'oj{xf/sf ]l;sf/ ePsf xhf/f +}3/n] 'afn>ldsx¿n] si6;fWo hLjg latfpg afWo 5g . cfˆgf] hLjg lgjf{xsf nflu dfq xf]Og so}fn+} ]t kl/jf/s }nflu ;dt] cyfk{]fhg{ ug {]sfddf cfˆgf slnnf xftx¿ nufpg afWo eO/x]sf 5g . ;dfhn] eg] o; lsl;dsf] afn>dnfO{ ;xh / :jefljs ¿kn] lnO/x]sf] 5 . ^÷& jif{b]lv g} cfdfafa'b]lv la5f]l8P/ csf{sf] 3/df a;]/ cfˆgf afNofj:yfsf] pkef]u ug{ gkfO{ zf]if0fo'Qm cj:yfdf ul/g] sfd jf:tjd} hf]lvdo'Qm afn>d xf] . hf]lvdo'Qm afn>dsf] b'ikl/0ffd cToGt 3fts x'G5 . o:tf] cj:yfdf oL afnaflnsfsf] kIfdf cfjfh p7fpg', 3/]n' afn>dsf] lj?4df ;r]tgtf clej[l4 ug{' tyf lgs[i6 cj:yfdf /x]sf afn>ldsx¿sf ]hLjgdf ;w'f/ NofpbF }3/n] 'afn>dnfO {pGdn"g ug {]lbzflt/ cufl8 a9g 'cfhsf ]cfjZostf ags]f ]5 . oxL cfjZostf dx;;' ub {}cGt/fl{i6o« >d ;+u7gsf] ;xof]udf l;lj;n] o; k|sf/sf] afn>dsf] lj?4df Pp6f cleofg ;+rfng u/]sf] 5 . o;} cleofg cGtu{t ;+rflnt sfo{qmdsf] ;Gbe{df of] æ3/]n' afn>d ;zQmLs/0fÆ lgbl{]zsf tof/ ul/Psf ]xf ].
  • 11.
    ;zQmLs/0f 11 lszf]/x¿/ aflnsf s'g} 3/sf] cfFugdf $÷% hgf lszf]/x¿ ;fgf] an v]ln/x]sf x'G5g . olQs}df Pp6L ;fgL $ jif{sL aflnsf s'bb} cfpF5] / …of] t d]/f] an xf] . csf{sf] dfdfn] lsg]/ NofOlbg'ePsf] an lsg v]lnlbPsf] < d t c?nfO{ v]Ng lbGgÚ eg]/ an l6k]/ uf]hLdf xfNb} 3/leq k:5] . an v]Ng] ;a} lszf]/x¿ tL aflnsfnfO{ s]xL ug{ ;Sb}gg, 6'n'6'n' x]l//xG5g . dGyg ugx{'f;] < lszf]/x¿ s] ul//x]sf lyP < v]ln/x]sf] an s;n] nUof] < aflnsfnfO{ cfkm"eGbf 7"nf bfh'x¿n] v]ln/x]sf] an p7fP/ nfg] cfF6 s]n] lbof] < lszf]/x¿n] cfkm"eGbf ;fgf] aflnsfn] pgLx¿nfO{ v]Ng glbO{ an p7fP/ nfFbf klg lsg s]xL ug{ ;s]gg <
  • 12.
    12 ;zQmLs/0f Ps ;zQmLs/0f zlQm s] xf] < zlQm eg]sf] an jf tfut xf] . ;fdflhs, /fhgLlts, cfly{s / ;fF:s[lts kl/l:ylt cg's"n ePdf dflg; zf/Ll/s / dfgl;s ¿kn] ;zQm x'G5 . dfgl;s zlQmnfO{ cfTdan klg elgG5 . zlQm s;/L cfh{g x'G5 < s;/L zlQm cfh{g ug{ ;lsG5 eGg] ;DaGwdf b'O{ j6f b[li6sf]0fx¿ 5g . k/Dk/fjfbL jf k'/fgf] ljrf/cg';f/ zlQm hGdhft (By Birth) k|fKt x'G5 . -hGdhft eGgfn] b}jL zlQmaf6 k|fKt ug{;Sg] jf k"j{hGdsf] sdfO{af6 kfpg ;lsg] zlQm xf] ._ h:t} /fhfsf ;Gtfg g} /fhf x'g] s'/f /fhs'ndf hGd]sf]n] dfq x'g k'u]sf] xf] . t/ cfw'lgs ljrf/cg';f/ zlQm cfh{g ug{ (By Earn) ;lsG5 . s;/L zlQm cfh{g ug{ ;lsG5 < != Odfgbf/ eP/ @= 1fg, ;Lk / Ifdtfo'Qm eP/ #= ;DklQ k|fKt u/]/ $= ;fwg >f]t k|fKt u/]/ %= ;d"xdf a;]/÷;+ul7t eP/ ^= cg'ej k|fKt u/]/ &= pd]/sf] sf/0faf6 kl/kSj eP/ *= gd|tf÷ldhfl;nf] eP/
  • 13.
    (= w}o{ /;xgzLn -a'4_ eP/ !)= zf/Ll/s ¿kdf tGb'?:t eP/ !!= clwsf/ k|fKt u/]/ jf lhDd]jf/L lbP/ !@= ;xefuL x'g kfP/ ;zQmLs/0f 13 !#= ;dfg cj;/ kfP/ ;zQmLs/0f eg]sf] s] xf] < ;zQmLs/0f eGgfn] dflg;nfO{ zf/Ll/s dfgl;s b'j} zlQmn] o'Qm agfpg' xf] . p;df d klg sx]L ug {;S5 'eGg ]cf6F eg {'xf ]. dflg;n ]cfkml"eq /xs]f ]zlQmnfO{ klxrfg ug {'/ To;nfO {Jojxf/df ko|fu] ug {;Sg 'xf ]. dflg; ;DklQsf ]cefj, ;fgf ]pd/], cfkmn" ]kfpgk'g {]clwsf/sf ]pkefu] ug{ gkfP/ h:tf ljljw sf/0fn] zlQmxLg aGg k'u]sf] x'G5 . p;sf] clwsf/ s;}n] l5lglbPsf]n] p;nfO{ zlQmxLg agfOPsf] x'G5 . To;}n] lxhf]cfh ;dfhdf 3/]n'nufot cGo afn>lds, dlxnf, blnt, hghflt cfly{s ¿kn] lakGg ju{nfO{ k5fl8 kfl/Psf ju{sf] ¿kdf lng yflnPsf] 5 . 3/]n' afn>ldsnufot cGo afn>ldsx¿ pd]/nufot cefju|:t hLjg, kl/ToQmtf tyf PSnf]kgsf sf/0f c?sf] 3/df >d u/L cfˆgf] afNofj:yf u'dfO{ ;a} lsl;dsf zf]if0f vKg afWo agfOPsf zlQmxLg afnaflnsfx¿ x'g . o:tf] cj:yfdf /x]sf afnaflnsfnfO{ s;/L ;zQm agfpg] eGg] Pp6f uDeL/ r'gf}tLsf] ljifo ags]f ]5 . Jojxfl/s cge'jaf6 afn;xeflutfaf6 g }cGo afnaflnsf em}+ 3/]n' afn>ddf ;+nUg afnaflnsfx¿nfO{ klg ;zQm agfpg, pgLx¿df cfTdan eg{ ;lsG5 eGg] k|dfl0ft eO;s]sf] 5 .
  • 14.
    14 ;zQmLs/0f a'wnfn/ uLtf -a'wnfn afnSnasf ;xhstf{ x'G5g . Snasf] a}7ssf nflu va/ ug{ hfFb} u/]sf] cj:yfdf af6fdf u};;sL sfo{stf{ uLtf;Fu e]6 x'G5_ a'wnfnM gd:sf/ . uLtfhL s] 5 xfn va/ < uLtf M gd:sf/ a'wnfnhL . stflt/ lxF8of lg < a'wnfn M o;f] a}7ssf nflu afnaflnsfnfO{ va/ ug{ lxF8of . uLtf M cf====, tkfO +{klg o;/L l;Ëfg ]e/'fe/'LnfO {va/ ug {cfkm }bM'v ug{' k5{ / < s;}sf xftdf va/ k7fPsf] eP t eOxfNYof] lg . a'wnfn M To;/L sxfF x'G5 / . va/ k'u]g eg] t afnaflnsfx¿ cfOk'Ub}gg a7}s ke|fjsf/L xbF'g} . clg s ]ug {]. uLtf M a}7sdf tL gfy] s]6fs]6Ln] s] kf] s'/f Nofpnfg / a}7s k|efjsf/L xg' '< ;a }cfkmn} ]gu/L xbF'g} . a7}s klg s ]a:g 'k¥of ]/ . o;f] a7}s kl':tsfdf ugk{'g {]lg0fo{ nV]of ]clg s6]fs6]Lx¿sf ];xL u/fof] eOxfN5 lg . sfd eP t eOxfNof] lg xf]Og / < a'wnfn M o; s'/fdf d]/f] rflx‘ km/s dt 5 . afnaflnsfnfO{ klg clxnb]lv l;sfof] eg] kf] pgLx¿n] klg l;S5g t . a}7ssf nflu ljifo rog ug,{] a7}s s;/L a:g,] s;/L lg0fo{ ug {]cflb ljifout tyf k|fljlws s'/fx¿ yfxf kfpF5g .
  • 15.
    uLtf M tkfO{+rflx Fa9L cfbz{ xg' vfH]gx'G'5 . tkfOn{+ ]ubf {xfdL ;an}] em0em6df km:g'kb{5 . tL ;a emGem6 gu/L Ps} l5gdf x'g] sfdsf nflu a9L b'Mv s;n] u/f]; . aw'nfn M tkfOn{+ ]s ]eGge'Psf ]uLtfhL . s ]a7}s a:g ]sfd rflx Fsfd xfO]g / < sfdsf ];?'jft ug {]kf|/lDes sfd g }a7}s xf ]. xg]x{'f;] tkfOn{+ ]clxnb]l]v g }a7}s a:g ]tf/} tl/sfsf af/d]f afnaflnsfnfO{ cEo:t agfpg 'ePg eg ]tkfO {+slt lbg;Dd pgLx¿sf ]kl5kl5 s'lb/xg'x'G5 < a}7s a:g' eg]sf] s'g} klg sfo{qmdsf] of]hgf agfpg,' To;cg;'f/sf ]lhDdj]f/L lng '/ sfd ;DkGg ugt{]km{ nfUg' klg t xf] . clg xfdL ;xhstf{x¿sf] lhDd]jf/L s]xL xNsf agfpg' klg t xf] . ls s;f] < uLtf M aw'nfnhL, tkfOn{+ ]egs]f ]o; s/'fn ]d/]f ]klg lrQ ae'mof ]. ;fRFr} afnaflnsfn] a}7ssf tf}/ tl/sfx¿ hfg] / cfkm} sfd ug{ ;Ifd eP eg] xfd|f] sfd klg 365 . aw'nfn M Tolt dfq sxf Fxf ]/ afnSnasf a7}sdf cfkm +}lg0fo{x¿ ug;{Sg] ePdf afnaflnsfsf] afnSnadf ;lqmo, ;zQm / cy{k"0f{ ;xeflutf klg xG'5 . so+}f }afnSnasf a7}sx¿df afnaflnsfn ]cToGt Jojxfl/s lg0f{ox¿ ;d]t ug{ ;S5g eGg] s'/f ;d]t k|dfl0ft klg eO;s]sf] 5 . ;zQmLs/0f 15 dGyg ug'xf]; != a'wnfn / uLtfaLr s] ljifodf s'/fsfgL eO/x]sf] lyof] < @= uLtfsf] afnaflnsf;DaGwL wf/0ff s:tf] lyof] < #= s] afnaflnsfn] ;fFRr} s]xL klg ug{ ;Sb}gg t < $= a'wnfnsf] s'g s'/fn] uLtfsf] ljrf/ abNg ;xof]u u¥of] <
  • 16.
    16 ;zQmLs/0f b'O{ afn;xeflutf æafnaflnsf ;dfhsf ;lqmo ;b:o x'g To;}n] pgLx? jt{dfg x'g . s]jn eljiosf s0f{wf/ dfq xf]Ogg .Æ afn;xeflutf eg]sf] s] xf] < afn;xeflutf eg]sf] afnaflnsfsf] hLjg;Fu ;/f]sf/ /fVg] lsl;dsf sfd ubf{ sg' }klg lg0fo{ lng ]an]fdf afnaflnsfn ]cfˆgf ljrf/ JoQm ug {]dfs}f kfpg' tyf cy{k"0f{ / ;lqmo ;+nUgtf x'g' xf] . afn;xeflutf afnaflnsfsf] clwsf/ xf] . afn;xeflutf Pp6f lg/Gt/ rln/xg] k|lqmof xf] . ;du|df afnaflnsfn] ljrf/ JoQm ug{ kfpg', JoQm u/]sf] ljrf/sf] sb/ x'g', To;df 5nkmn x'g', ;fc]g;'f/ lg0fo{ kl|qmofdf ;xefuL xg' kfpg,' ePsf lg0fo{x¿ sfofG{jog ug{] s'/fdf pgLx¿n] efu lng kfpg', sfof{Gjogaf6 ePsf kmfObf jf a]kmfObfdf klg ;';"lrt x'g] tyf ;+nUg x'g kfpg' g} afn;xeflutf xf] . afnaflnsfsf] pRrtd lxtsf nflu x'g] kfl/jfl/s, ;fdflhs tyf cGo ljsf;sf lqmofsnfkx¿, h;n] pgLx¿sf] hLjgdf c;/ kf5{, tL ;a}df pgLx¿sf] pd]/, Ifdtf, ?lr jf OR5f / kl/j]zcg';f/ efu lng] jf cfˆgf ljrf/x¿ -;sf/fTds_ JoQm ug {]kl|qmof g }afn;xeflutf xf ]. afnclwsf/ dxf;lGwsf wf/f @, %, !@, !#, !$, !%, !&, @#, @(, / #! n] afnaflnsfsf] ;xeflutfsf] clwsf/dfly hf]8 lbPsf 5g .
  • 17.
    ;zQmLs/0f 17 afn;xeflutflsg < bLw{hLjg ljsf; ;xeflutf ;+/If0f -!_ afn;xeflutf afnaflnsfsf] clwsf/ xf] M dgdf nfu]sf s'/f JoQm ug{ kfpg], :jtGqtfk"j{s cfˆgf ljrf/ /fVg kfpg], ;r"gf kf|Kt ug,{] ;u+l7t xg' kfpg ]pgLx¿sf ]g;}lus{ clwsf/ xf ]. cGo afnaflnsfsf] cltl/Qm 3/]n' afn>ldsx¿sf] klg ;xeflutfsf] ;dfg clwsf/ 5 . -@_ ;xeflutfsf] clwsf/n] cGo clwsf/sf] ;+/If0f ug{ d2t ldN5 M afnaflnsfx¿ cfkm"n] g} ;a}eGbf klxn] cfˆgf] ;'/Iff ug{ ;S5g . afnaflnsfn] dgdf nfu]sf s'/fx¿ eGg kfP, ;+ul7t x'g kfPsf] v08df g} pgLx¿dfly x'g] ;a} lsl;dsf zf]if0f tyf b'Jo{jxf/af6 cfkm"nfO{ ;+/If0f ug{ ;S5g / afFRg kfpg], bL3{ hLjgsf clwsf/x¿ pkef]u ug{ ;S5g . 3/]n' afn>d tyf cGo k|sf/sf afn>ddf ;+nUg ePsf afnaflnsf cfTdansf] b[li6n] x]bf{ ;dfhsf ;a}eGbf sdhf]/ agfOPsf ;b:o x'g . pgLx¿sf] clwsf/sf] kIfdf rnfOg] cleofgdf 3/]n' afn>ldsnufot cGo afnaflnsfsf] ;xeflutfn]
  • 18.
    7"nf] d2t k'Ub5. afn>ldsx¿ / sfddf ;+nUg gx'g] cGo afnaflnsfx¿ Ps csf{sf] ;d:of a'emg ;Sb5g . o;}n] lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>ddf ;+nUg afnaflnsfx¿sf] clwsf/sf] ;+/If0fdf ;xof]u ug{ ;Sb5g . -#_ k|hftGq / ;Eo ;dfhsf] l;h{gfdf of]ubfg lbg ;S5g M afnaflnsf ;dfhsf ;lqmo tyf lhpFbf hfUbf ;b:o ePsf]n] ;xeflutfsf] sf/0faf6 pgLx¿n] ;dfhnfO{ /fd|/L a'emg ;S5g . ;lqmo gful/ssf] ¿kdf cfkm"nfO{ ¿kfGtl/t ug{ ;S5g . afNofj:yfb]lv g} k|hftflGqs cEof;df nfUg] x'gfn] ;dfhnfO{ 7Ls lbzflt/ 8f]¥ofpg ;S5g . 18 ;zQmLs/0f afn;xeflutf s] xf]Og z afnaflnsfnfO{ of] u/ / of] eg eg]/ cx|fpg] z jo:sx¿ afnaflnsf;Fu l;Sgsf nflu pbfl;g ePdf z jo:sx¿sf] cg'ej / ;Lksf] cjd"Nog ePdf z jo:sx¿sf] sfddf afnaflnsfnfO{ k|of]u u/]df z jo:sx¿sf] s'g} clwsf/ gx'g] l:ylt / afnaflnsfsf] s'g} st{Jo gx'g] l:ylt ePdf z afnaflnsfnfO{ ;a} zlQm ;'lDkPdf z oyfl:ylts} kl5 nfu]df afn;xeflutf s] xf] z afnaflnsfsf] 1fg / ljrf/sf] dxTjnfO{ dfGotf lbPdf z afnaflnsf;Fu cg'ej / ;Lk cfbfg k|bfg ul/Pdf z afnaflnsfaf6 l;Sg'k5{ eGg] efjgf ePdf z afnaflnsfnfO{ lg0f{o lng / pQ/bfloTj lngsf nflu ;lhnf] pkfo kQf nufPdf z afnaflnsf / jo:sx¿nfO{ pgLx¿sf] clwsf/ / pQ/bfloTjsf] af/]df a'emfpg ;xof]u u/]df z afnaflnsfnfO{ cfjZostfcg';f/ zlQm x:tfGt/0f ul/Pdf z afnclwsf/k|lt ;Ddfg u/]df .
  • 19.
    ;zQmLs/0f 19 -$_afnljsf;df ljz]if of]ubfg k'Ub5 M afn;xeflutfn ];r+f/ ug {]Ifdtfsf ]ljsf; xG'5 . ;Demft}f ug {];Lk, sx]L u/f+} eGg] :jtM:km"t{ efjgf tyf cfTdljZjf;sf] ljsf; x'G5 . pgLx¿df ;fd'bflos efjgfsf ]ljsf; xG'5 . o;/L ;du |JolQmTjsf ]ljsf; xbF' }pgLx¿ 3/, ;dfh / b]zk|lt pQ/bfoL x'g k'Ub5g . 3/]n' afn>ldsx¿sf] ;xeflutfn] pgLx¿ cGo afnaflnsf h:t} eljiodf ;Ifd gful/ssf] ¿kdf ljsf; x'g ;Sb5g . -%_ ;xeflutfsf] dfWodaf6 afnaflnsfn] cfˆgf ;d:ofx¿ klxrfg ug{ ;Sb5g M afnaflnsf ;dfhsf ;lqmo afn;b:o ePsfn] s'g} klg ;d:ofnfO{ afncfFvfn] xg] {]ub5{g, hg' s/'f jo:sx¿n ]x/]s]f ]eGbf km/s klg xg';S5 . pgLx¿ cfˆgf ;d:of / ;jfnx¿nfO{ jo:ssf] eGbf /fd|/L hfGg / a'‰g ;S5g . pgLx¿sf] ;xeflutfn] afnaflnsfsf ;d:ofx¿nfO{ cem l;h{gfTds 9+un] xn ug{ ;lsG5 . h:t} 3/]n' afn>ldsx¿n] cfkm"n] ef]u]sf kL8fx¿ Pscsf{df cfbfg—k|bfg ub{5g .
  • 20.
    20 ;zQmLs/0f tLg afn;xeflutfsf ljleGg cj:yfx¿ afn;xeflutf eGgfn] 3/kl/jf/, ljBfno, ;ef, ;Dd]ng, cflbdf afnaflnsfx¿sf] cy{k"0f{ lsl;dsf] ;xeflutfnfO{ a'emfpF5 . ljleGg ;+3;+:yfx¿n] afnaflnsfx¿nfO{ ljleGg ;ef,;df/f]x / h'n';x¿df ;xefuL u/fpg] ub{5g . t/ To:tf] ;xeflutfsf] af/]df :jo+ pgLx¿nfO{ slQsf] hfgsf/L lbOPsf] x'G5 < o:tf ;df/f]xdf ul/g] lg0f{ox¿df pgLx¿sf] ;'emfjnfO{ slQsf] k|fyldstf lbOG5 < s] pgLx¿n] cfˆgf] af/]df s;n] s;/L lg0f{o ub{5g eGg] a'emb5g < oL k|Zgx¿sf] vf]hL ul/g'kb{5 . olb afnaflnsfx¿ lg0f{osf] tx;Dd kxn tyf cfˆgf ljrf/x¿sf] k|jfx ug{;Sg] ePsf 5g eg] pgLx¿sf] jf:tljs ;xeflutf ePsf] a'lemG5 . afnaflnsfx¿nfO{ jo:sx¿åf/f ;xefuL u/fpg] s'/fnfO{ ljZn]if0f ug{sf nflu ;g !((@ df o'lg;]kmdf sfo{/t cd]l/sfsf /f]u/ P xf6{ cf/n] afn;xeflutfsf] e¥ofª tof/ u/]sf lyP M h;cg';f/ afn;xeflutfsf ljleGg cf7 cj:yfx¿ 5g . cy{k"0f{ ;xeflutfsf] nflu cfjZos s'/fx¿ z afnaflnsfn] pgLx¿ ;xefuL ePsf] lqmofsnfksf] p2]Zo a'em]sf] x'g'k5{ . z pgLx¿nfO{ ;DjlGwt lqmofsnfkdf ;xefuL u/fpg] lg0f{o s;n] / lsg u¥of] eGg] s'/f yfxf kfpg'kb{5 . z pgLx¿ ;xefuL x'g] lqmofsnfkdf pgLx¿sf] cy{k"0f{ e"ldsf x'g'kb{5 . z ul/g] lqmofsnfk k|i6 kfl/;s]kl5 dfq pgLx¿ :j]lR5s ¿kn] lqmofsnfkdf ;xefuL x'g ;Sb5g .
  • 21.
    != unt lsl;daf6ul/Psf] k|of]u (Manipulation) jo:sx¿n] afnaflnsfx¿nfO{ s'g} sfddf k|of]u u/]sf 5g t/ s] sfdsf] nflu pgLx¿nfO{ ;xefuL u/fFOb}5 eGg] af/]df pgLx¿nfO{ hfgsf/L 5}g jf ;xefuL u/fOPsf sfo{qmddf 5nkmn ul/Psf ljifoj:t'sf] af/]sf a'emb}gg, cfˆgf] sfd klg a'emg ;Sb}gg eg] of] afnaflnsfnfO{ unt 9+uaf6 k|of]u ul/Psf] xf] . of] afn;xeflutfsf] e¥ofªsf] ;a}eGbf tNnf] l;+9L xf] . pbfx/0fsf nflu afnaflnsfnfO {ke|fljt kfg {];fdflhs ;/fs]f/sf gLltx¿;uF ;DalGwt /fhgLlts gf/fx¿ ePsf] Kn]sf8{x¿ af]sL h'n';df lxF8fOPsf] x'G5 eg] of] afnaflnsfsf] k|of]u dfq xf] . of] jf:tjdf afn;xeflutf xf]Og . lsgls pm lsg hn';'df lx8Fs]f ]xf ]eGg ]s/'f p;nfO {yfxf xbF'g} . Toxf F5nkmn ul/Psf] ljifoj:ta'f/d]f p;nfO {hfgsf/L xbF'g} . o;n ]afnaflnsfsf ];jfQ{]d lxtsf] l;4fGtnfO {cg;'/0f u/s]f ]xbF'g} . @= sfoq{mdsf ]zfe]f a9fpgsf nflu dfq aRrfx¿nfO {;xefuL u/fPsf] (Decoration) o; lsl;dsf] ;xeflutf afn;xeflutfsf] e¥ofªsf] bf]>f] l;+9L xf] . slxnsfFxL ljz]if cj;/x¿df lglZrt k|of]hgsf nflu afnaflnsfnfO{ ljleGg gf/fx¿ n]lvPsf u~hL, Sofk cflb ljt/0f u/L lrl6Ss kf//] grfpbF }pkmfb {}lx8FfOG5 . u~hL kfPsf]df afnaflnsfx¿ bË ePsf] b]lvP tfklg pgLx¿nfO{ jo:sx¿n] cfˆgf] p2]Zo k"/f ug{ k|of]u u/]sf x'G5g . jf:tjdf afnaflnsfnfO{ xftdf km"ndfnf u~hL, Sofk cflb lsg ;zQmLs/0f 21
  • 22.
    nufP/ lx8gk'/s]f ]xf]k0"f {¿kn ]yfxf xbF'g} . afnaflnsfsf ];G'b/tfnfO {;hfj6sf] ¿kdf pkofu] ug {]ul/G5 . #= aRrfx¿sf] s'g} e"ldsflagf g} ;xefuL agfPsf] (Tokenism) o; txsf] ;xeflutfdf afnaflnsfx¿n] k|ToIf ¿kdf cfˆgf cfjfhx¿ p7fpF5g t/ jf:tjdf ;+rf/–k|jfxdf pgLx¿sf cfjfhnfO{ cToGt sd dxTj lbOG5 cyjf :yfg lbObFg} eg ]klg xG'5 . cfˆgf OR5fcg;'f/ kl/ofh]gfx¿ tof/ ug {]cj;/ guGo ¿kdf lbOPsf] x'G5 . pbfx/0fsf nflu afnaflnsfnfO{ ;Dd]ngdf ;f+s]lts ¿kdf ;xefuL u/fOg] sfdnfO{ lng ;lsG5 . slxn]sfFxL afnclwsf/;DaGwL uf]i7Lsf] pb3f6g afnaflnsfx¿åf/f u/fOG5 . uf]i7Ldf ul/g] lg0f{odf pgLx¿sf] sg' }el"dsf xbF'g} . afn;xeflutf sj]n bv]fj6L dfq xG'5 . o:tf ]l:yltdf pgLx¿sf ];frFf ]kl|tlglwTj eO/xs]f ]xbF'g} . $= afnaflnsfx¿nfO{ /fd|f] hfgsf/L lbP/ sfdsf] lhDdf lbPsf] (Assigned and informed) o; txsf] ;xeflutfdf afnaflnsfnfO{ dfly # g+=df elgPsf ;"rgf lbP/ :j]lR5s ¿kdf sfd ug{ elgG5 . of] cy{k"0f{ ;xeflutfsf] klxnf] kfOnf xf] . 22 ;zQmLs/0f
  • 23.
    %= 7"nf]n] sfo{qmdu/] tfklg afnaflnsfx¿;Fu /fd|/L 5nkmn u/s]f ]/ hfgsf/L lbPsf ](Consulted and Informed) o; txsf] ;xeflutfdf jo:sx¿af6 afnaflnsfx¿sf] ljrf/nfO{ uDeL/tfk"j{s lnOG5 . o;n] ubf{ ;|f]t ;fwgsf] pkof]udf afnaflnsfx¿sf] dxTjk"0f{ k|efj /xg;Sg] ;Defjgf x'G5 . afnaflnsfnfO{ nlIft u/]/ pTkfbg ul/Psf pkef]Uo j:t' tyf ;]jfsf] pTkfbg k/LIf0f ug]{ ;Gbe{df Jofkfl/s sDkgLx¿n] afnaflnsfnfO{ o; txsf] ;xeflutf u/fpg] ub{5g . ^= 7"nf]sf] cu|;/tfdf sfd ;'? eP tfklg afnaflnsfx¿nfO{ 5nkmn / lg0f{odf ;xefuL agfPsf] . (Adult-Initiated shared decisions with children) of] klxnf] r/0fsf] k|efjsf/L ;xeflutf xf] . o4lk ;]jf, kl/of]hgf jf lqmofsnfkx¿sf] lg0f{o cem} ao:sx¿sf] kxndf xg' ]ub5{ t/ lg0fo{ ug {]an]fdf afnaflnsfnfO{ klg hfgsf/L u/fOG5 . &= afnaflnsfx¿sf ]cu;|/tf / lgbz{]gdf sfd ePsf] (Child-Initiated and Directed) o; txsf] ;xeflutfdf jo:sx¿dfly e/ gkl/sg g} afnaflnsf cfkm} lrGtg dgg ub{5g . cfˆgf k|fyldstfx¿ lgwf{/0f ub{5g . o; k|sf/sf] ;xeflutf ;zQmLs/0f 23
  • 24.
    kf|oMu/L afnaflnsfn ]vn]vN]bf ko|fu] ug {]ub5{g . t/ o; lsl;dsf ];fr]nfO{ cGo sfo{qmd jf lqmofsnfk ;+rfng ubf{ klg k|of]u ug{ ;lsG5 . afnaflnsfs} lgbz{]gdf ags]f sfoq{md tyf lqmofsnfkn ]>ft] / ;fwgdfly afnaflnsfs} lgoGq0f / pgLx¿n ]g }ko|fu] ug {]l:yltsf ]ljsf; xG'5 . *= afnaflnsfx¿s} ;lqmotfdf sfd ;'? ePsf] / lg0f{odf 7"nf;Fu ;/;Nnfx lnPsf] (Child-Initiated, Shared Decisions with Adults) of] ;a}eGbf dflyNnf] txsf] ;xeflutf xf] . o;df afnaflnsfx¿n] g} lg0f{o u5{g . pgLx¿ cfkm"n] u/]sf lg0f{ox¿ jo:sx¿;Fu k|:t't ug]{ u5{g . afn;xeflutfsf] o; txdf >f]t ;fwgdflysf] lgoGq0f / kl/rfngdf jo:sx¿sf] e"ldsf g]t[TjbfoL xf]Og s]jn ;xhstf{sf] ¿kdf dfq x'G5 . sfo{qmd tyf lqmofsnfksf] pknlAw afnaflnsfn] jo:sx¿nfO{ ;'gfpg] ub{5g . o;af6 afnaflnsfsf ]rfvcg;'f/sf sfoq{mdx¿ ugs{f nflu jo:sx¿nfO {lbzflgbz{] klg ug{;S5 . 24 ;zQmLs/0f
  • 25.
    ;zQmLs/0f 25 k|efjzfnL;f]g' ;f]g' rf}w/L cfheGbf kfFr aif{ klxnf cgf}krfl/s sIffdf k9g cfpFbf pgn] cfkmgf] clwsf/ / cj:yfsf] af/]df Tolt w]/} s'/f a'em]sL lyOgg . cgf}krfl/s sIff k9]/ ljBfno egf{ eO;Sbf klg pgn] ;fdfGo ;fIf/ / ;r]t x'g]eGbf gofF sx]L klg ug {]cj;/ kfPsL lyOgg . ljBfnodf cWoog ul//xFbf pgn] afnSnaaf/] ;'lgg / cfkm}nfO{ cgf}krfl/s sIff k9fpg'ePsf] o'j/fh ;/nfO{ cfkm" h:tf cGo afnaflnsfx¿ klg ;lDdlnt eO {afnSna agfpgk'g {]cg/'fw] ul/g . pgsf ]s/'f ]l;lj;df sfd ugx{'g' ]oj'/ fh ;/nfO {klg /fd }|nfUof ]/ ;?'df cgfk}rfl/s sIffdf cWoog u/L ;kmn ePsf afnaflnsfx?n ]k5L;Dd klg e6]3f6 ug {]ynfs]f ]¿kdf pgLx?n ]3/n]' afn>lds d~r u7g u/] . cfh 3/]n' afn>lds d~rn] rf/ aif{ kf/ ul/;s]sf] 5 / ;f]g' klg ca jo:s eO;Sg'ePsf] 5 . 3/]n' afn>lds d~rn] clxn];Dd afn>ldssf clwsf/ k|flKtsf nflu / afn>d zfi]f0f cGTosf nflu yk' }|sfos{d|x¿ ;DkGg ul/;ss]f ]5 / To;kl5sf lbgx¿df 3/]n' afn>d;Fu ;DalGwt $@ j6f eGbf a9L afnSnax? u7g eO{ ls|ofzLn eO;ss]f 5g . clxn ]3/n] 'afn>lds d~r tL ;a }afnSnax¿sf ];dGjo ug{] ;~hfnsf] ¿kdf ljsf; eO;s]sf] 5 . lxhf] :yfkgfsf] ;dodf /xg'ePsf ;fyLx¿dWo] w]/} hgf x/fO;s]sf 5g . t/ ;f]g' cem} klg o;} cleofgdf x'gx'G5 . jxfsFf ]o:tf ]kl|tj4tfsf ]sb/ ub {}s6]fs6]L 86 sd h:tf ;:+yfx¿n ]jxfnFfO{ ;Ddfg klg u/]sf 5g . ;fg] 'clxn ];a }afnaflnsfx¿sf ]nflu k/]|0ffbfoL xg'e'Psf ]5 . jxfnF ]ljleGg /fli6«o cGt/f{li6«o d+rx¿df afn>ldssf cfjfhx¿nfO{ p7fpg'ePsf] 5 . ;fg]s'f ]o; cj:yfsf ]sb/ ub {}l;lj;n ]klg jxfnFfO {l;lj;sf ]sfo;{ldltsf] ;b:odf r'g]sf] 5 . ;f]g' clxn] jo:s eP klg 3/]n' afn>d zf]if0fsf] cGTosf nflu plQs} ls|ofzLn x'g'x'G5 . To;}n] jxfFn] cfkmgf] ls|ofzLntfnfO{ hLjGttf lbg jo:s 3/]n' >ldsx¿sf] ;d"x u7g u/L 3/]n' >ldssf] dfgjclwsf/sf s'/fx¿ klg p7fpg yfNg'ePsf] 5 . ;f]g' o:tf] x'g'df pgn] kfPsf] cj;/, pgdf /x]sf] k|ltj4tf / cfTdljZjf;, clg /f]huf/bftf, ;fyLefO / 3/kl/jf/sf] k|f]T;fxg / l;lj;af6 k|fKt ljleGg tflndx¿ g} xf] eGg] pgsf] wf/0ff 5 .
  • 26.
    26 ;zQmLs/0f rf/ k|efjsf/L ;xeflutf afnaflnsfnfO{ s;/L ;xefuL u/fpg] afnaflnsfx¿sf ]lg0fo{ ug {]Ifdtf afnaflnsf ;fgf xG'5g, dfgl;s / zf/Ll/s ¿kdf kl/kSj eO;ss]f xbF'g}g . To;}n] pgLx¿ cfˆgf] lg0f{o ug{ ;Sb}gg . pgLx¿ /fd|f] g/fd|f] 5'6ofpg ;Sb}gg . To;}n] ;a} lqmofsnfkdf 7"nf dfG5]n] g} lg0f{o ul/lbg'kb{5 eGg] ;f]r unt xf] . pgLx¿ klg cfˆgf af/]df lg0f{o ug{ ;Sb5g . o;/L /fd|f] / ;xL lg0f{o ug{ ;Sg] Ifdtf ljsf; u/fpg pgLx¿nfO{ x/]s lqmofsnfksf] lg0f{o ug{ nufpg'kb{5 .
  • 27.
    afs]s]f ]ss'/'n ]du[dfbg{} eg ]em +}afnaflnsfnfO {aj]f:tf u/L sg' }klg sfoq{md jf lqmofsnfkdf 7"nfn] dfq lg0f{o ug{ yfNg] xf] eg] k/]sf] a]nfdf Ps}rf]6L s'g} s'/fsf] lg0f{o ug{ nufpg] xf] eg] pgLx¿ lxlRsrfpg' :jefljs} x'G5 . Snadf jf cGo sfoq{mdsf ];Gbed{f afnaflnsfnfO {lg0fo{ ug {]cEof; u/fO/xg ]xf] eg ]pgLx¿sf ]lg0fo{ ug {]Ifdtf a95 . jo:sx¿n ]pgLx¿sf ];/fs]f/sf ;fgf—;fgf ljifox¿df klg pgLx¿nfO{ ;f]w]/ lg0f{o lng ;lsG5 . ;xL lg0f{o ug{ gkfpg'sf sf/0fx¿ M != jo:sx¿ cufl8 a;]df jf a;]sf] b]v]df afnaflnsfn] s'g} klg ljifodf lg0f{o ubf{ jo:sx¿ cufl8 a;]sf] v08df pgLx¿df ;+sf]r k}bf x'g] ub{5 . jo:sx¿ pgLx¿eGbf hfGg] ;'Gg] ePsf]n] lg0f{o ubf{ uNtL kf] x'g] xf] ls eGg] 8/n] dgsf s'/fx¿ ws k'msfP/ eGg ;Sb}gg . jo:s dflg;sf a'l4, cg'ejn] lsRg] x'gfn] pgLx¿ cfˆgf s'/fx¿ lg;+sf]r eP/ ug{ ;Sb}gg . @= lg0fo{ ugk{'g {]ljifosf ]bl[i6sf0]f h;/L s'g} s'/fsf] af/]df jo:sn] klxn] h:tf] b[li6sf]0f agfpg] ub{5g kl5 To;nfO {abNg ufxf| ]xG'5, To;u}/L afnaflnsfn ]sg' }ljifodf lg0fo{ uge{'Gbf cufl8 g} To; af/]df jo:sx¿n] cfˆgf ljrf/ JoQm u/]df afnaflnsfx¿ Tof] ljrf/sf] k|efjdf k/L cfˆgf ljrf/ slxNo} aflx/ NofpFb}gg / cGo b[li6sf]0faf6 g;fR]g,] gxg] {]l:ylt l;hg{f xG'5 . o;n ]ubf {pgLx¿ sg' }s/'fsf ]lg0fo{ ug {'k/d]f hlxNo }jo:sx¿dfly e/ kg {]kj|l[Qsf ]ljsf; xG'5 . #= ljifoj:t'af/]df 1fg lg0fo{ ugk{'g {]ljifosf ]af/d]f /fdf| ]1fg 5g} eg ]klg lg0fo{ ug {cK7of/f ]xG'5 . ;DalGwt ljifodf lsg lg0fo{ lngk'g {]xf ]< lg0fo{ s:tf ]lngk'g {]xf ]< lg0fo{ ubf{ s ]xG'5 < cflb ljifoj:ts'f ]af/d]f kIf ljkIfaf6 xg], {]ljZni]f0f ug {]zn}Lsf] ljsf; ePdf lg0fo{ ug {]sfd ug {;lhnf ]xG'5 . o;n} ]afnaflnsfnfO {lg0fo{ ugk{'g {]ljifosf ]af/d]f ulx/f ]hfgsf/L xg' cfjZos 5 . o;sf ]nflu jo:sx¿n] ;DalGwt ljifosf] af/]df oy]i6 ;"rgfx¿ lbg'kb{5 . ;zQmLs/0f 27
  • 28.
    $= ;sf/fTds dfq1fg jo:sx¿n ]afnaflnsfsf ]lg0fo{ ug {]Ifdtfsf ]ljsf; ugs{f ]nflu lg0fo{ ugk{'g{] ljifoj:t'sf] ;sf/fTds gsf/fTds b'j} lsl;dsf hfgsf/Lx¿ lbg'kb{5 . s]jn ;sf/fTds dfq hfgsf/L lbg] xf] / kmfObf x'g] kIfx¿ dfq atfOlbg] xf] eg] pgLx¿n ]cfkm +}ljZni]f0f u//] ;xL lg0fo{df kU'gs'f ];f6f ]jo:sx¿n ]egs]f e/df dfq lg0fo{ ug {]l:ylt l;hg{f xG'5 . To;n} ]ljifoj:ts'f ];sf/fTds jf gsf/fTds b'j} kIfsf] af/]df hfgsf/L lbOof] eg] afnaflnsfnfO{ lg0f{o ug{ ;lhnf ]xG'5 / o;n ]pgLx¿sf ]lg0fo{ ug {]Ifdtfdf ljsf; ub5{ . %= unt lg0f{oaf/] k|i6 kfl/lbg] s'g} gofF ljifodf lg0f{o ubf{ afnaflnsfn] unt lg0f{o klg ug{ ;Sb5g . o:tf] cj:yfdf jo:sx¿n ]lg0fo{ unt eof ]eg/] 7f8 }elgxfNg 'xbF'g} . o;f ]egd]f afnaflnsfdf g/}fZotf cfpg;S5 / kml]/ cfkm +}lg0fo{ ug {cf6F ubg{}g . a? cfkm+} lg0fo{ ug {]s/'fdf cf6F u/s]f ]af/d]f pgLx¿nfO {:ofjf;L lbgk'b5{ / pgLx¿nfO{ Tof] lg0f{on] Nofpg] kl/0ffdsf af/]df 5nkmn ug{ nufpg'kb{5 . pgLx¿ cfkm}n] g };fRFr }lg0fo{ unt g }ePsf ]/x5] eg/] dx;;' u/k]l5 To;nfO {;w'f/ ug]{ pkfox¿sf] af/]df cfˆgf /fox¿ lbO{ ;Rofpg nufpg'kb{5 . ke|fjsf/L / Jojxfl/s afn;xeflutf kj|4g{ ug {]pkfox¿ != afn;xeflutf k|hftflGqs cEof;sf] Pp6f k|lqmof M ;xeflutfnfO{ ;+jfb, sfo{, ljZn]if0f, / kl/jt{gsf nflu lg/Gt/ ¿kdf ul/g] k|hftflGqs k|lqmofsf] ¿kdf lnOg'kb{5 . o;}n] sfo{;"rL agfpFbf, ;"rgf ;+sng, ljZn]if0f, sfo{of]hgf, sfof{Gjog, tflnd, ;fdu|L pTkfbg, cg'udg, d"NofÍg / clen]vLs/0fsf x/]s r/0fdf afnaflnsfnfO{ ;xefuL u/fOg'kb{5 . jo:s / afnaflnsfsf cg'ej, Ifdtf / of]UotfnfO{ k|hftflGqs k|lqmofaf6 Jojxf/df ptfgk{'b5{ . @= afnaflnsfnfO {dfgj / afnclwsf/nfO {dfgjclwsf/s }cËsf ]¿kdf lnOgk'g {]M x/]s afnaflnsfsf] cfˆgf] clwsf/ x'G5 / p;sf] cfˆg} ljrf/ / efjgf x'G5 . ;a} afnaflnsf dfgj ePsf gftfn] ljrf/ cleJoQm ug{, pgLx¿sf] hLjg;Fu ;DalGwt lg0f{ox¿df ;xefuL aGg tyf :yfgLo / cfd ;d'bfodf cfˆgf] ;lqmo e"ldsf lgefpg kfpg] clwsf/nfO{ cfTd;ft u/]/ afnaflnsfnfO{ h'g s'g} klg lqmofsnfkdf ;xefuL u/fOg'kb{5 . 28 ;zQmLs/0f
  • 29.
    ;zQmLs/0f 29 #=lgikIftf M afnaflnsfx¿ ;a}dfly lgikIf, Jojxf/ xf]; eGg] rfxG5g . To;}n] afn;xeflutf u/fpbFf kIfkftsf ]uGw sta}f6 cfpg 'xbF'g} . sg' }s/'f xg' ;Sof ]jf ;sg] eg] To;sf ] sf/0fx¿ ki|6 kfl/gk'b5{ . afnaflnsfx¿ dfemd +}klg wg, hft, sn', :yfg cflbsf cfwf/df eb]efj ul/g 'xbF'g} . $= kf/blz{tf M kf/blz{tf sfo{qmdsf] x/]s txdf plQs} cfjZos x'G5 . P]g lgoddf tf]s]sf] cj:yfdf afx]s s'g} klg ;+:yfleq x'g] ;f+u7lgs, cfly{s, gLlt lg0f{onufotsf s'/fx¿ ;+:yfleq / aflx/ /x]sf ;a}n] k|i6 9+uaf6 a'emg] u/L ;"rgf jf hfgsf/L lng] lbg] k|lqmof g} kf/blz{tf xf] . kf/blz{tf eg]sf] nlIft ;d"xsf] ;r"gf kfpg ]clwsf/nfO {;Ddfg ug '{klg xf ]. kf/blzt{fn ];:+yf, sfoq{md jf lqmofsnfkleq bv]f kg {];d:ofx¿ xn ug {;xh agfOlbG5 . afn;xeflutfnfO{ k|j4{g ug{sf] nflu kf/blz{tfsf] 7"nf] e"ldsf x'G5 . %= ;r+f/ / jftfd{f lhtsf ]bl[i6sf0]fsf ]ljsf; ugk{'g {]M afnaflnsfdf ;~rf/, jftf {tyf åGå ;dfofh]g ug {];Lksf ]ljsf; ug {'cfjZos x'G5 . o;n] pgLx¿nfO{ jo:sx¿;Fu cy{k"0f{ ;fem]bf/Lsf] nflu ;zQm agfpF5 . o; b[li6sf]0fn] afnaflnsf / jo:sx¿aLrsf] zlQm x:tfGt/0f sfo{ ;sf/fTds 9+uaf6 x'G5 / afnaflnsf / jo:saLrsf] ;DaGwnfO{ cem uf9f agfpF5 . ^= nrstf / :jcfnf]rgf M nrstf / :jcfnf]rgfn] Ps csf{aLrsf] b"/LnfO{ x6fOlbG5 . unt ljrf/ abNgsf] nflu af6f] v'nf ul/lbG5 . ljleGg ;+:s[lt, cfly{s kl/j]z, efiff, hghflt, of]Uotfnufotsf kl/j]zaf6 cfPsf afnaflnsf / jo:sx¿aLr ljleGg sfo{qmd jf lqmofsnfkx¿ ;femb]f/L ug {]qmddf c;dembf/Lx¿ ljsf; xg';S5g . oL c;dembf/Lx¿ x6fpg nrstf / :jcfnf]rgfn] dxTjk"0f{ e"ldsf v]Ng;S5 . &= kf/:kl/s ;Ddfg afnaflnsfnfO{ bafa lbP/ xf]Og kf/:kl/s ;Ddfgsf] ;xof]uaf6 dfq jf:tljs ¿kdf ;xefuL u/fpg ;lsG5 . afnaflnsfsf] :jt:km"t{ ;xeflutfsf] nflu jo:sx¿n ]ko|fu] ug {]zAb tyf Jojxf/df Wofg k¥'ofpgk'b5{ .
  • 30.
    o;sf nflu jo:sx¿n]lgDg s/'fdf ;Ddfg ugk{'b5{ M Š ug{ nfluPsf] sfdsf] af/]df afnaflnsfsf] ljrf/ / :jLs[lt lng] M jo:sx¿n] cfˆgf egfO /fVbf, xfpefp k|:t't ubf{, af]Nbf k|of]u ul/Psf zAbx¿af6 afnaflnsfn] s'g} sfd ug{ jf s'g} pQ/ eGg afWo ePsf] h:tf] dx;'; gu¿g eGg ]s/'fdf ;l'glZrt ug {]. Š afnaflnsfn] eg]sf s'/f /fd|/L ;'Gg] M afnaflnsfn] eg]sf s'/fx¿ ;'Ggsf] nflu ;do lbg], afnaflnsfn] af]ln/x]sf] a]nfdf jo:s jf cGo s'g} afnaflnsfnfO {x:tIfk] gug,{] Š lg0fo{ / sfdsf af/d]f JofVof ug {]M sg' }s/'fdf lg0fo{ ubf {afnaflnsfn] lbPsf ;Nnfx Jojxfl/s gePsf] v08df lsg tL ;Nnfx Jojxfl/s 5}gg, csf {];Nnfx lsg Jojxfl/s 5 eGga]f/d]f ki|6 kfl/lbg ]. Š afnaflnsfnfO{ ;a} k|sf/sf cleJolQmx¿ eGg] df}sf lbg] M afnaflnsfn] cfkmg }lsl;daf6 cfˆgf ljrf/x¿ JoQm ul//xs]f xG'5g . ;r+f/ ug {];Lkx¿ klg km/s—km/s txsf x'g;S5g . jo:s ;xhstf{n] pgLx¿nfO{ v'Nnf 9+uaf6 eGg] cj;/ lbg] . Š pkoQ'm kfz]fs nufpg ]/ ;xh Jojxf/ kb|zg{ ug {]M jo:s ;xhstfs{f] kf]zfs vlr{nf], a9L cf}krfl/s lsl;dsf] 5 / afnaflnsfx¿sf] kf]zfs k'/fgf, RofltPsf 5g eg] o;n] pgLx¿df cfTdxLgtfsf] af]w x'ghfG5 . njfO{vjfO, Jojxf/ cflbn] klg afnaflnsfn] pgLx¿sf] ;Ddfg x'G5 ls xbF'g} eGga]f/d]f cgd'fg ug;{S5g . To;n} ];xhstfx{¿n ]nufpg ]kfz]fs / Jojxf/df ljz]if Wofg k'¥ofpg'kb{5 . Š ;dfg Jojxf/ M afnaflnsfnfO{ sltko cj;/x¿df bf]>f] bhf{sf] Jojxf/ ul/G5 . h:t} M ;Dd]ng, tflnd cflbdf cGo jo:s ;xefuLx¿sf] t'ngfdf afnaflnsfnfO{ tNnf] :t/sf] oftfoft, vfgf, cGo ;/;'ljwf vr{ lbOg] ul/G5 . ;fy} To:tf sfo{qmdx¿ jo:s ;xefuLx¿sf] rfv / cfjZostf cg's"n x'g] u/L a9L cf}krfl/s 9+un] tof/ ul/Psf] x'G5 . o:tf] cj:yfdf afnaflnsfn] cfkm"x¿nfO{ jo:sx¿sf] t'ngfdf sd dxTj lbPsf] dx;'; ub{5g . To;}n] afnaflnsfsf] k|efjsf/L ;xeflutfsf] nflu o:tf sfo{qmdx¿ tof/ ubf{ cgf}krfl/s lsl;dsf] / afnd}qL x'g] lsl;dsf sfo{qmdx¿ agfpg'kb{5 . 30 ;zQmLs/0f
  • 31.
    ;zQmLs/0f 31 *=afnd}qLk"0f{ ;+rf/sf] dfWodaf6 ;"rgf M afnaflnsfn] a'emg] z}nLdf jf:tljs, k"0f{ / kl/dflh{t ;"rgf gkfp~h]n;Dd sg' }klg lqmofsnfkx¿sf ]ofh]gf thd{'f ug,{] lg0fo{ ug {]h:tf sfdx¿ ke|fjsf/L 9u+n ]ug {;Sbg}g . h:t }M afnSna u7g ug '{/ ;r+fng ugk{'g {]cj:yfdf klg pgLx¿nfO{ afnSna s] xf] < To;sf] cf}lrTo, cfjZostfsf af/]df k|i6 9+uaf6 atfOlbg'kb{5 . o;sf nflu ljifo;Fu ;DalGwt lstfa, 6]k, >Job[Zo, gf6s, el"dsf, clego, uLt, kfi]6/, afna7}s tyf en]fx¿df k:|tl't ug {]nufot ;a} lsl;dsf js}lNks ;r+f/sf dfWodx¿ cjnDag ugk{'b5{ . 3/n] 'afn>ldsx¿nfO{ lhNnf, /fli6«o, If]qLo, cGt/fli6«o txsf sfo{qmdx¿df ;xefuL u/fpg'kb{5 h;af6 pgLx¿n] cfˆgf clwsf/sf af/]df cGo k|sf/sf afn>ldsx¿;Fu ;"rgfx¿ cfbfg—kb|fg ug {]cj;/ kfp5Fg . (= ;xeflutfsf] nflu ;xdlt M afnaflnsfn] s'g} lqmofsnfkdf efu lng'eGbf cufl8 pgLx¿sf] ;xeflutf :j]lR5s xf] ls xf]Og eGg] s'/f ;'lglZrt ul/g'kb{5 . o;sf nflu k|d'v s]xL kZ|gx¿sf ]pQ/sf ]vfh]L ugk{'b5{ . ;xdltsf] ;'lglZrttfsf nflu kfFr k|Zgx¿ M Š afnaflnsfnfO{ s'g} lqmofsnfkdf lsg ;xefuL x'g] < eGg] s'/f yfxf x'g'kb{5 . Š slt ;do nfU5 < s–]s ]ugk{'b5{ < eGg ]yfxf kfpgk'b5{ . Š ;xefuL ePkl5 s] pknlAw x'G5 < eGg] yfxf kfpg'kb{5 . Š afnaflnsfnfO{ s'g} lqmofsnfk ug{sf nflu lg0f{o lng;Sg] agfpg s'g ;:+yfsf ]s;n ]s;/L ;xofu] ug {]xf ]< eGg ]yfxkfpg 'kb5{ . Š lqmofsnfk ug{sf nflu s]–slt ef}lts, ljQLo, dfgjLo ;xof]u x'g] xf] . of ];xofu] jtd{fgbl]v eljio;Dd sg' ;:+yf jf ;femb]f/L ;:+yfn ]ug {]xf ]< eGg] yfxf kfpg'kb{5 .
  • 32.
    ;xdltsf ]cy {afnaflnsfx¿n]ugk{'g {]lqmofsnfksf ]af/d]f cfjZos ;r"gf kfO;s]kl5 s'/f a'em]/ ;f] sfo{qmddf ;xefuL gx'g] ljrf/ JoQm ug{ kfpg] pgLx¿sf ]clwsf/sf ];Ddfg ug {'klg xf ]. olb sg' }lqmofsnfk ubf {pgLx¿ hf]lvddf kg{;Sg] ;Defjgf x'G5 eg,] lqmofsnfkdf ;xefuL x'gsf nflu 3/b]lv 6f9f hfgk'g {]ePdf, olb afnaflnsfsf kmf6]fx]¿ kr|f/—k;|f/sf nflu nluG5 eg] o:tf] cj:yfdf afnaflnsfsf] ;xdlt lng' cToGt h?/L x'G5 . !)= ljZj;gLotf M olb afnaflnsfn] afnaflnsfdfly x'g] zf]if0f tyf b'Jo{jxf/sf] lj?4df x'g] 5nkmndf ;xefuL x'g] xf] eg] o:tf] cj:yfdf ljZj;gLotfn] 7"nf] e"ldsf v]Ng;S5 . lsgls ;a} afnaflnsfnfO{ uf]kgLotfsf] clwsf/ 5 . vf;u/L cfdfafa'n] yfxf gkfOsg o:tf] 5nkmndf ;xefuL ePsf] cj:yf 5 eg] o:tf] cj:yfdf jo:s tyf cGo afnaflnsfn ]of ]ufk]gLotfsf ]clwsf/sf ];Ddfg ug{} kb{5 . 3/]n' afn>ldsx¿ o; k|sf/sf] zf]if0f tyf b'Jo{jxf/sf] l;sf/ x'g] a9L ;Defjgf ePsf]n] o;df ljz]if Wofg k'¥ofpg'kb{5 . lsgls o:tf ;jfn /f]huf/bftfx¿;Fu} ufFl;Psf] x'g;S5 . o; lsl;dsf] ;xeflutfn] afn>ldsx¿sf] hLjg g} vt/fdf kg{;S5 . afn>ldsx¿sf] cfTd;Ddfgdf rf]6 k'Ug;S5 . o:tf] cj:yfdf ;xhstf{x¿n] ;DalGwt afnaflnsfsf] jf:tljs gfd n'sfP/ cs {}gfdaf6 klg ;r"gfx¿ aflx/ Nofpg ;Sb5g . afnaflnsf / jo:sx¿ Pscfk;df ;Nnfx u/]/ ;"rgfx¿ aflx/ Nofpg] jf gNofpg] lg0f{o ug{ ;Sb5g . !!= afnaflnsfsf] ;+/If0f M sg' }klg lqmofsnfkx¿df ;xefuL xbF'f To;n ]afnaflnsfsf ]zf/Ll/s, dgfj]1}flgs, ;j+u]fTds, ljsf;fTds tyf gl}ts dN"odf rf6] gku'f;] eg/] ;/+If0f ugk{'b5{ . 3/]n' afn>dnufot cGo k|sf/sf afn>ddf ;+nUg ePsf afnaflnsfx¿ hfl]vddf kg {]ka|n ;e+fjgf ePsfn] ]o:tf lqmofsnfkx¿df ;xefuL u/fpbFf ljz]if ljrf/ k'¥ofpg} kb{5 . o;sf nflu cfjZos k/]df k|x/L, cGo u}/;/sf/L ;:+yf, :yfgLo ;/sf/ / sfgg' Joj;foL;uF ;dGjo ugk{'g {]xg';S5 . !@= ;xeflutfsf] nflu ;dfg clwsf/ M dfgjclwsf/ tyf afnclwsf/sf] Pp6f df}lns l;4fGt ;dfgtfsf] clwsf/ xf] . afnaflnsfn] hft hflt, j0f{, lnË, hGd jf cGo tx, efiff, wd{, /fhgLlts jf 32 ;zQmLs/0f
  • 33.
    cGo cf:yf, /fli6«otf,;fdflhs :t/ cflb s'g} klg s'/fsf] cfwf/df e]befj gu/L ;dfg 9+un] ;xefuL x'g kfpF5g . o;}n] s'g} klg lqmofsnfkx¿df afnaflnsfsf] ;xeflutf u/fpFbf lgDg s'/fdf Wofg k'¥ofpg'kb{5 M pd]/ M pd]/n] afnaflnsfaLr cfkmg} lsl;dsf] txsf] l;h{gf ub{5 . o'jfx¿n] lszf]/x¿nfO{ lszf]/x¿n] pgLx¿eGbf d'lgsf afnaflnsfnfO{ sdhf]/ / cfkm"nfO{ hfGg];'Gg] kl/kSj 7flg/x]sf x'G5g . jo:sx¿n] oxL sf/0fn] afnaflnsfn] s]xL hfgs]f xbF'g}g eGg ];fr]sf ]sf/0f ;xefuL u/fO/xs]f xbF'g}g . csf {]s/'f lszf/] cj:yfaf6 o'jf cj:yflt/ 9Ns]sf afnaflnsfx¿ / lszf]/ cj:yfeGbf sd pd]/sf afnaflnsfx¿n] rf;f] /fVg] s'/fx¿df klg km/s kg{;S5 . h] eP klg oxfFg]/ la;{g} gx'g] s'/f s] xf] eg] ;a} pd]/sf afnaflnsfnfO{ pgLx¿sf] pd]/ cg';f/sf] lqmofsnfkdf ;xefuL u/fpg'kb{5 . olb ;+rf/sf ;fwg / tl/sfx¿ pko'Qm lsl;dsf 5g eg] 3/]n' afn>ldsnufot cGo afnaflnsfx¿nfO{ ;xefuL u/fpg cK7of/f ]kbg{} . ;fdflhs lnËe]b M ;fdflhs lnËe]bn] afnaflnsfsf] ;xeflutfsf] clwsf/dfly gsf/fTds c;/ ul//x]sf] 5 . ;dfhdf s]6fx¿sf] t'ngfdf s]6Lx¿n] sd cj;/x¿ kfPsf ]sf/0fn ]ubf {pgLx¿sf ] cfTdan dhat' xg' kfPsf ]xb‘'g}, / afnsx¿ h:t }:jtGq xbF'g}g . o;n ]pgLx¿df nfdf ];do;Dd cfTdljZjf; kb}f xg' / ;xefuL xg'sf ]nflu cfjZos kg {];Lkx¿sf ]ljsf; ug {;ls/xs]f xbF'g}g . 3/kl/jf/leq klg s6]Lx¿sf ];xeflutfsf ]nflu kl|tsn" l:ylt xG'5 . 3/leq s]6Lx¿nfO{ 3/]n' sfdwGbfdf nufOg] x'gfn] km';{bsf] ;do Hofb} sd x'G5 . To;}u/L ;fdflhs lje]bsf] rfk s]6fx¿sf] sfFwdf klg cfOk/]sf] x'G5 . s6]Lx¿nfO {3/leqsf ]sfddf nufOg ]xg'fn ]s6]fx¿ 3/ 5f8]L 6f9f hfgk'g,{] hfl]vdoQ'm sfdx¿ ugk{'g {]l:ylt ljBdfg 5 . oL s/'fx¿n ]klg afnaflnsfsf] ;xeflutfsf] clwsf/df gsf/fTds c;/ kf/]sf] 5 . ;xhstf{x¿n] o:tf] lsl;dsf] ljeb]nfO {lg?T;flxt ug {];dfg ;xeflutfsf ]nflu kxn ugk{'b5{ . ckfËtf M ;fdfGotof ckfËtf ePsf afnaflnsfx¿ lqmofsnfkdf ;xefuL x'g ;Sb}gg eGg] ul/G5 . s'g} klg lsl;dsf] ckfËtfsf] sf/0faf6 afnaflnsfnfO{ ;xeflutfaf6 al~rt u/fOg 'xbF'g} . a? ckfË afnaflnsfsf ];xeflutfsf ]nflu l;h{gfTds ljlw / tl/sfx¿ k|of]u u/L pgLx¿nfO{ ;'xfpFbf lqmofsnfkx¿ lgdf0{f ugk{'b5{ . ;/'lIft :yfgdf / ;xh 9u+af6 pgLx¿nfO {;xefuL u/fpgsf nflu cgs'n" jftfj/0f tof/ ugk{'b5{ . alx/f, cGwf / cGo lsl;dsf ckfË ;zQmLs/0f 33
  • 34.
    afnaflnsfnfO{ klg jfbljjfb,lg0f{o tyf ;"rgf cfbfg k|bfg, v]nnufotsf ultljlw plQs} cfjZostf x'G5 . ;fdflhs x}l;ot jf k|lti7f M k|foM h;f] 3/]n' afn>ldsnufot ;a} lsl;dsf afn>ldsx¿ ;'ljwfljxLg tyf cfTdan sdhf]/ x'g k'u]sf ;dfhsf ;b:o x'g . ul/a afnaflnsf, ;8s afnaflnsf, b]xJofkf/df nfu]sf afnaflnsfn] ;dfhsf c? dflg;x¿af6 x]kfO tyf e]befjsf] l;sf/ x'g'kb{5 . afn;xhstfx{¿n ];a }afnaflnsfkl|t ;dfg Jojxf/ ugk{'b5{ . cem }klg kf|oM h;f] 7"nf—7"nf ;Dd]ng tyf uf]i7Lx¿df ;xefuL x'g] cj;/ ;dfhsf k|ltli7t / ;'ljwf;DkGg kl/jf/af6 cfPsf afnaflnsfx¿n] kfO/x]sf x'G5g . s'g} klg ;xefuLtfd"ns lqmofsnfkx¿df ;dfhsf ;'ljwfljxLg afnaflnsfx¿nfO{ efu lng] cj;/ lbO{ pgLx¿nfO{ ;zQm agfOg'kb{5 . ;dfhdf ;fdflhs x}l;ot jf k|lti7fsf sf/0f zlQmdf /x]sf ;d"xx¿af6 ;'ljwfljxLg cj:yfdf /x]sf afnaflnsf / ;d"xnfO{ cy{k"0f{ / ;dfgtfsf] cfwf/df zlQm x:tfGt/0f ug{sf] nflu ;xhLs/0f ul/g'kb{5 . o;n] ;fFrf] ;xeflutfsf] nflu ;xh jftf/0f tof/ ub{5 . hghflt, wd{ / eflifs ;d"xsf] ;b:otf M ;dfhdf ax'hftLo, ax'eflifs, ax'wfld{s ;d'bfox¿ x'g] x'gfn] ;a} hft wd{ efiffsf] k|ltlglwTj x'g] u/L afn ;+3 tyf ;+u7gx¿sf] lgdf{0f ul/g'kb{5 . a]rlavg tyf c;'/lIft cfk|jf;gdf k/L :jb]zleq jf ljb]z k'¥ofOPsf afnaflnsfx¿ a9L hf]lvdk"0f{ hLjg latfpg afWo eO/x]sf x'G5g . 3/]n' afn>dnufot cGo k|sf/sf afn>ddf ;+nUg ePsf afnaflnsfx¿nfO{ tTsfn ;xof]usf] cfjZostf k/]sf] x'g;S5 . cj}w sfddf ;+nUg ePsf afnaflnsfx¿ c? dflg;x¿n] yfxf kfpF5g eg]/ o:tf afnlqmofsnfkx¿df ;xeflutf c:jLsf/ ug{ ;S5g . o;}n] afn ;xhstf{x¿ oL ;jfnx¿df ;j+b]gzLn xg' 'h?/L 5 . afnaflnsfsf ];jfQ{]d lxtnfO {Wofgdf /fvL afnaflnsfnfO{ ;xefuL u/fOPdf o;n] jf:tljs ¿kdf ;'ljwfljxLg tyf hf]lvdo'Qm cj:yfdf /x]sf afnaflnsfsf] ;xeflutf ;'lglZrt ug{ ;lsG5 . !#= cfkmd+}fly e/ kg {]afgLsf ]ljsf; afn;xeflutfsf ]cy {afnaflnsfnfO {jo:sx¿dfly lge/{ ug {]afgL ljsf; ug{' xf]Og . jo:sx¿ t s]jn afn;xhstf{x¿ x'g . ;xeflutfn] afnaflnsfnfO{ cfTdan kb|fg ub5{ . afnaflnsf Pscsfd{f / cfkmd}+f e/ kg {]afgLsf ]ljsf; ub{5 . o:tf] lge{/tf s]jn sfo{qmd ;+rfng u?~h]n dfq xf]Og hLjgsf] x/ If]qdf h?/L x'G5 . afn;+:yfsf cu'jfx¿n] cfkm" !* jif{ k'u]kl5 qmdzM gofF 34 ;zQmLs/0f
  • 35.
    afnaflnsfdfly lhDd]jf/L ;'lDk+b}afNosfndf l;s]sf cg'ejx¿nfO{ lnP/ cfkm"x¿ o'jfo'jtLx¿sf] ;+u7gdf ;fd]n x'g;S5g . To;}u/L sltko afnaflnsfs} ;xhstf{ klg aGg ;Sb5g . To;}n] ;xhstf{n] afn;+u7gdf ;+ul7t ePs} an]fbl]v cfTdlge/{ aGg kf|T];flxt ug '{kb5{ . !$= ;xof]ufTds kl/j]z afn;xeflutfsf nflu ;xof]ufTds kl/j]z x'g cfjZos x'G5 . o:tf] jftfj/0fn] afnaflnsfnfO{ lqmofsnfkdf ;xefuL x'g xNsf / ;xh agfpF5 . o;n] d}qLk"0f{ jftfj/0f l;h{gf ub{5 . o;n] pgLx¿leq /x]sf] lxlRsrfpg] afgL, 8/, qf; lg/fzf lj:tf/} x6]/ ljrf/x¿ JoQm ug{ / :j]R5fn] sfd ug{ yfNb5g . ;xeflutfnfO{ cem k|efjsf/L agfpg a;fOdf klg Wofg k'¥ofpg['kb{5 . lqmofsnfkdf efu lnFbf ;xhstf{ / afnaflnsf ;a} e'O{df uf]nf] eP/ a:g] u/]df afnaflnsf a9L ;xefuL x'g ?rfpF5g . t/ afnaflnsfn] s';L{df a:bf cfˆgf] x}l;ot dfly ePsf] 7fGg] ub{5g eg] s';L{ 6]annfO{ uf]nf] kf/L /fv]/ klg lqmofsnfk ;+rfng ug{ ;lsG5 . afnaflnsfnfO{ v]n a9L ?rfpg] x'gfn] a9L v]n v]nfpg'kb{5 . o;sf] ;fy} l;h{gfTds lqmofsnfkx¿ ;+rfng ul//xg'kb{5 . v]n v]Ng] s'/f s]jn ;do latfpgsf nflu dfq xf]Og o;n] pgLx¿nfO{ cGo lqmofsnfkx¿df ;xefuL x'g a9L pTkl]|/t ug {]ub5{ . olb afnaflnsfx¿ ;xhstf{sf] cg'kl:yltdf :jtGq ¿kn] lqmofsnfkdf ;xefuL xg' ;xh 7fGb5g eg ];xhstfn{ ]6f9f a;/] /v]bv] ugk{'b5{ . !%= pko'Qm ljlw M afnaflnsfsf nflu ;+rfng ul/g] ;a} lqmofsnfk tyf tl/sfx¿ afnaflnsfsf] pd]/ Ifdtfcg';f/ ldNg] x'g'kb{5 . ePsf ;a} afnaflnsfnfO{ s;/L ;xefuL agfpg] eGg] pkfo kQf nufpg] s'/f ;xhstf{sf] lhDd]jf/Lsf] s'/f xf] . vf;u/L lg/If/, cGo ;Lkx¿ gePsf tyf ckfË afnaflnsfnfO{ ;xefuL x'gsf nflu ;xh xg' ]tl/sfx¿sf ]vfh]L ul/gk'b5{ . ;xhstfn{ ]o:tf ]pkfosf ]vfh]L ugk{'b5{ h;af6 ;'ljwfljxLg / ;'ljwfo'Qm afnaflnsf tyf afnaflnsf / jo:sx¿aLrsf] zlQm ;DaGwnfO{ ;Gt'ng ug{ ;lsof]; . ;zQmLs/0f 35
  • 36.
    !^= ;xeflutfsf] nfluafnaflnsfsf] rog M s]lx ;xefuLd"ns lqmofsnfkx¿df ;a} afnaflnsfnfO{ ;xefuL u/fpg ;ls+b}g . o:tf] cj:yfdf afnaflnsf :jo+nfO{ ug{ vf]lhPsf] lqmofsnfkdf pgLx¿dWo] s;nfO{ ;xefuL agfp‘bf pko'Qm x'G5 eg]/ rog ug{ nufpg ;lsG5 . k|ltlglw rog ug{sf nflu k|of]u ul/g] k|hftflGqs cEof; s} tl/sf ckgfpg ;lsG5 . sg' }klg 5gf6} kl|qmof ;?' ug {'eGbf cufl8 jo:sx¿n ]ug {nfluPsf ]lqmofsnfk jf sfo{qmdsf af/]df afnaflnsfnfO{ s'g} klg s'/f g5'6g] u/L s'/fx¿ atfpg' kb{5 . vf; u/L lqmofsnfkdf efu lng] afnaflnsfaf6 s] cfzf ul/Psf] xf] eGg] s'/f k|i6 kfl/lbg' kb{5 . oxL s'/fnfO{ cfwf/ dfg]/ afnaflnsfn] ;xefuL x'g] s]xL ;fyLx¿sf] ;"rL tof/ ug{ ;Sb5g . ;xefuL x'g rfxg]x¿sf] ;+Vof w]/} ePdf jf cfjZostf k/]df dtbfg klg ug{ ;Sb5g . o:tf] cj:yfdf afnaflnsfsf ]rognfO {;Ddfg ug {'kb5{ . vf; u/L cj;/x¿ yf/] }xG'5g t/ lg/Gt/ cfO/xg ;S5g . c? afnaflnsfnfO{ kl5Nnf cj;/x¿ lbg] eGg] s'/f k|i6 kfl/lbg' kb{5 . lqmofsnfk jf sfo{qmddf ;xefuL x'g] afns jf aflnsfn] ;xefuL eP/ cfPkl5 Toxf‘ k|fKt cg'ej jf l;s]sf s'/fx¿sf] k|ltj]bg tof/ u/L ;a }c? ;fyLx¿nfO {;g'fpg 'kg {]s/'f atfpbFf /fdf| ]xG'5 . !&= efiff M lhNnf, /fli6«o If]qLo tyf cGt/f{li6«o txdf x'g] lqmofsnfkx¿df ljleGg b]z, If]q, hghflt ;d"xaf6 ;xefuL x'g] afnaflnsfsf] k|efjsf/L tyf ;lqmo ;xeflutfsf] nflu efiffn] 7"nf] e"ldsf v]Ng] ub{5 . olb efiff ga'emg] l:ylt ePdf afnaflnsf] ;xeflutf k|efjsf/L gx'g] dfq xf]Og o;n] gsf/fTds k|efj ;d]t kfg{ ;Sb5 . ;fdflhs k|lti7f, x}l;ot / efiff Ps csf{df uf‘l;Psf s'/fx¿ x'g . h:t} lzlIft afnaflnsfn] /fli6«o jf cGt/f{li6«o efiff klg l;Sg] df}sf kfPsf] x'G5 . olb ;xefuL afnaflnsf sfo{qmddf k|of]u ul/g] efiff a'emb}g eg] efiffsf] ;§fdf lrq, kf]i6/, >Job[Zo, ;+rf/sf l;h{gfTds tl/sfx¿ ckgfpg' kb{5 . bf]efif]x¿ afnclwsf/af/]df ;+j]bgzLn x'g h?/L 5 . 5nkmn ePsf ljifox¿sf] ;f/ ;+If]k ;/n efiff / xfpefpsf] dfWodaf6 k|i6 kfl/g' kb5{ . ;xhstfn{ ]5nkmn tyf lqmofsnfkx¿nfO {lj:tf/ };~rfng ug {'kb5{ . ;xhstf{n] 5nkmn / lqmofsnfkx¿nfO{ w}o{tfk"j{s ;'Ggsf] nflu k|f]T;fxg ul//xg' kb{5 . 36 ;zQmLs/0f
  • 37.
    ;zQmLs/0f 37 !*=;kmntfdf v';L dgfpg] M of]hgf ul/Psf sfo{qmdx¿ ;kmn ePdf ;xefuL ePsf lqmofsnfksf] ;kmntfsf] nflu v';LofnL dgfpg] . ;fgf] 7"nf] hqf] ;kmntf k|fKt eP klg ;xefuL x'g]nfO{ awfO lbg] . o;n] km]l/—km]l/ o:tf sfo{qmd ;+rfng ug{ tyf ;xefuL x'gsf] nflu c? afnaflnsfnfO{ klg k|f]T;fxg ldNb5 . !(= sfo{qmdsf] lg/Gt/tfsf] nflu yk lqmofsnfk M sg' }klg lqmofsnfk jf sfoq{md ;lsPkl5 To;kl5 s ]ug {]eGga]f/d]f ;fR]gk'b5{ . olb sfo{qmddf afnaflnsfsf] ;xeflutf 5f]6f] cjlwsf] eP To;sf] k|ltj]bg jf pgLx¿ efu lnPsf] a}7ssf] 3f]if0ff pgLx¿nfO{ lbg] . sltko afnaflnsfx¿ cfkm"n] sfo{qmddf efu lnP/ cfPkl5 l;s]sf 1fg tyf ;Lkx¿ ;+u7gdf nfu" ug{ rfxG5g . of] :jefljs s'/f xf] . o;}n] sfo{qmd ;+rfnsx¿n] ;xefuLx¿;Fu pgLx¿n] tof/ u/]sf of]hgfsf af/]df 5nkmn ugk'{b5{ . olb yk sfoq{md ;~rfngsf nflu >ft] h6'fpg k/d]f ;fs]f nflu cGo ;:+yfx¿;uF ;dGjo u/L afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ .
  • 38.
    Wofg lbgk'g {]s/'fx¿M afn;xeflutfn], Š nfdf] ;do lng;S5 . Š afnaflnsfsf] Ifdtfsf] clwstd / l;{hgfTds 9+un] pkof]u ub{5 . Š of] Pp6f l;sfOsf] k|lqmof xf] Š JolQmut pGgltsf nflu Pp6f cj;/ xf] . Š afn;xeflutf lqmofsnfk xfO]g a? cGo lqmofsnfkx¿ ug {]Pp6f tl/sf xf] . Š Pp6f dfq lqmofsnfkdf ;xefuL x'g' jf:tljs ;xeflutf xf]Og, afn;xeflutfnfO{ hLjgdf x/ If]qdf ul/g] lqmofsnfkx¿df d"nk|jfxLs/0f ul/g'kb{5 . Š afn;xeflutf sfoq{mdaf6 lgbl{]zt xG'5, of ]Jojxf/af6 ;DkGg ul/g ]sfo{ xf], of] afnaflnsf / jo:sx¿sf] ;+nUgtfdf ;DkGg x'G5 . Š afn;xeflutf ;w +}Pl]R5s, ;;'l"rt, cyk{0"f {/ afnaflnsfsf ];jfQ{]d lxtsf] kIfdf x'G5 . Š afn;xeflutfn] ;'ljwfljxLg afnaflnsfnfO{ ;zQm agfpg'kb{5 . Š afn;xeflutfn] afnaflnsfsf] 1fg, k|j[lQ / ;Lksf] ljsf;df ;xof]u u/L pgLx¿nfO{ pgLx¿leq cGt/lglxt Ifdtf dx;'; u/fpF5, pQ/bfoL / ;lqmo gful/ssf] ljsf; u5{ . Š afn;xeflutfn] afnaflnsf cfkm}nfO{ zf]if0f / b'Jo{jxf/af6 ;'/Iff ug{sf] nflu ;Ifd agfpg ;xof]u ug{;S5 . Š olb afnaflnsf;Fu 5nkmn u/]df / pgLx¿nfO{ ;+nUg u/fPdf 3/]n' afn>dnufot cGo k|sf/sf afn>d;DaGwL sfo{qmd tyf kl/of]hgfx¿ a9L ;do;fk]If / To;sf p2]Zox¿ xfl;n ug{;Sg] ;Defjgf x'G5 . 38 ;zQmLs/0f
  • 39.
    Š sfo{qmdsf] zf]efa9fpgsf nflu dfq / afnaflnsfsf] s'g} e"ldsflagf g} pgLx¿nfO {;xefuL u/fpgsf ]nflu ko|fu] ug {]s/'fnfO {k>|o lbg 'xbF'g} . Š afnaflnsfnfO{ ;xh, d}qLk"0f{ / k|hftflGqs kl/j]zdf ;xefuL u/fpg] s'/fnfO{ ;'lglZrt ug{ ljz]if Wofg k'¥ofpg'kb{5 . Š afnaflnsf / jo:sx¿ aLrsf] cfk;L ;DaGw ;Ddfghgs x'g'kb{5 . Š ;Dej eP;Dd w]/} afnaflnsfnfO{ ;xefuL u/fpg] nIo lnOg'kb{5 . Š afnaflnsfsf] Ifdtf, cfjZostf / rfvcg';f/ pko'Qm x'g] tl/sf / lqmofsnfkx¿ k|of]u ul/g'kb{5 . Š aflx/L lqmofsnfkdf efu lng] hfg];DaGwL lg0f{o ubf{ afnaflnsfnfO{ g} lg0f{o ug{ lbOg'kb{5 . Š sfo{qmd Joj:yfkg kIfn] s'g} lqmofsnfkdf ;xefuL u/fpg] a]nf afnaflnsf / ;xhstfx{¿nfO {hfl]vddf kg {]jf gkg {]s/'f ;l'glZrt ul/gk'b5{ . Š afn;xeflutfnfO{ lgs[i6 k|sf/sf 3/]n'nufot cGo k|sf/sf afn>ddf ;+nUg ePsf afnaflnsfnfO {kg':yfk{gf tyf ;u+l7t ug {]sfdlt/ pGdv' ul/gk'b5{ . Š sfo{qmd jf lqmofsnfksf] cjlw ;dfKt ePkl5 afnaflnsfx¿;Fu} a;]/ v';LofnL dgfpg'kb{5 . Š k|To]s lqmofsnfkdf ;+nUg eO;s]kl5 tL lqmofsnfkx¿af6 pgLx¿sf] hLjgdf ePsf] kl/jt{g hfFRg nfut – -/sd, ;fdu|L, dfgjLo >f]t ;fwg slt vr{ eof] <_ k|lqmof – -tL ;fdu|Lx¿ s;/L k|of]u ul/P <_ lgut{ -tfNsfnLg kl/0ffd s] cfof] <_ / pknlAw –-bL3{sfnLg k|efj s] k¥of] <_ eGg] af/]df afnaflnsfnfO{ hfgsf/L lbg} kb{5 . Š sfoq{md jf lqmofsnfk ;dfKt ePkl5 Tof ]sfoq{mdkZrft ug {]gof ‘ofh]gfsf] af/]df afnaflnsf;Fu ;f]lwg'kb{5 / cfjZos >f]t ;fwg h'6fOlbg'kb{5 . Š afn;xeflutf g} 3/]n' afn>ldsx¿sf] ;a} ;d:ofsf] ;dfwfg xf]Og a? o;n] ltgLx¿sf] afFRg], bL3{ hLjg lhpg], ljsf; ug{, ;+/If0f kfpg] nufotsf clwsf/nfO {;l'glZrt ug {]sfddf ;xofu] ub5{ . ;zQmLs/0f 39
  • 40.
    afn;xeflutfsf cj/f]wx¿ Šæafnaflnsfn] s] ug{ ;S5g / <Æ eGg] jo:sx¿sf] wf/0ff Š ;xeflutfsf] gfddf afnaflnsfnfO{ æk|of]uÆ u/fOPsf] Š afnaflnsfnfO{ lbOg] dfof / ;'/Iffsf] cefj Š afnaflnsfnfO {cfjZostfeGbf a9L lgoGq0f / lgbz{]g ug {vfH]g' Š lg0f{o ug{;Sg] Ifdtfsf] sdL Š afnaflnsfnfO{ 1fg / ;"rgfsf] sdL Š 3/]n' afn>dnufot ;a} k|sf/sf] afn>dnfO{ sfg'gn] ;d]6g g;Sg' Š jo:sx¿df afnaflnsfnfO {;xhLs/0f ug {];Lk gxg'' Š afnaflnsfnfO{ sfd ug{sf nflu cfjZos ;Lk, tflnd glbOg' Š afnaflnsfdf pgLx¿sf cfwf/e"t clwsf/af/] r]tgfsf] sdL Š afnd}qLk"0f{ ;+rf/sf] cefj Š afnaflnsfn ]ug {]lg0fo{df jo:sx¿n ]cfˆgf ]kmfObfsf nflu x:tIfk] ug{' Š ;db'fo / kl/jf/af6 jf:tf gug{' Š pTk/]|0ffsf ]cefj Š Ps csf{df ;Dks{ / ;dGjosf] sdL 40 ;zQmLs/0f
  • 41.
    3/n] 'afn>ldsnfO {;xefuLu/fpbFf Wofg lbgk'g {]s/'fx¿ 3/]n' afn>ldsx¿nfO{ sfo{qmdx¿df ;xefuL u/fpFbf w}o{tf, nrstf / l;h{gfTdstfsf] vf‘rf] kb{5 . o;sf nflu p;sf] /f]huf/bftf, kl/jf/, ;d'bfo, ;DalGwt clwsf/Lx¿;uF ;dyg{ / ;xofu] kf|Kt ug '{cfjZos xG'5 . lgDg s'/fx¿n] ubf{ of] r'gf}tLk"0f{ x'G5 M != 3/]n' afn>ldsx¿df k9fOsf] :t/ / cGo ;Lksf] ljsf; Go"g x'G5 M 3/]n' afn>ldsx¿df, plgx¿sf] kl/jf/ ;fdfGo ;fIf/ jf lg/If/ klg x'g;S5g . pgLx¿sf ]afN]g;Sg ];Lksf ]ljsf; ePsf ]xbF'g} . cGo afnaflnsf h:tf ]lrq sfg],{] gS;f agfpg ]h:tf ;Lkx¿sf ]klg /fdf| ]ljsf; gePsf ]xg';S5 . o;n}] jo:s ;xhstf{n] l;h{gfTds 9+un] pko'Qm ljlwx¿ vf]Hg'kb{5 . ;zQmLs/0f 41 @= ;xh jftfj/0f tof/ ug{ sl7g M 3/]n' afn>ldsx¿ a]rlavgdf k/]sf], a;fFO ;/]sf] cnu—cnu /f]huf/bftfx¿sf] 3/df a;]sf]n] Ps 7fpFdf e]nf x'g sl7g x'G5 . ufp‘af6 cfPsf] x'gfn] ;x/lt/ af]lng] :yfgLo efiff af]Ng klg sl7g x'G5 . Ps csf{aLr 3'nldn x'g, ljZjf; k|fKt ug{ lgs} sl7g x'G5 . ;xeflutfsf lqmofsnfkx¿ ;+rfngsf nflu ;xh jftfj/0f agfpg ;do nfUg;S5 . #= ;dosf] cefj / vf]h]sf] a]nf e]§fpg ufx|f] M 3/n] 'afn>ldsx¿n ]nfdf ];do;Dd sfddf Jo:t xg'k'g {]xg'fn ]km;'b{sf ];do lgsfNg sl7g x'G5 . lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>ddf /x]sf afnaflnsfnfO{ /f]huf/bftfx¿n] s7f]/ lgoGq0fdf /fv]sf x'G5g . 8/ qf;sf] sf/0fn] pgLx¿ rfx]sf] a]nf aflx/ lg:sg g;Sg] cj:yf x'G5 . Sna cflbdf ;xefuL x'g klg ;dosf] cefj / sfdsf] rfkn] ubf{ pgLx¿sf] Snadf efu lng] ?lr klg gx'g ;S5 . ?lr eP klg vf]h]sf] a]nf e]§fpg ufx|f] x'G5 . o;}n] pgLx¿ ;+nUg ePsf ;+:yf jf sfo{x¿sf] k|ult l9nf] x'g;S5 .
  • 42.
    $= lgs[i6 k|sf/sf]3/]n' afn>d ;+j]bgzLn ;jfn M lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>d ;+j]bgzLn ;jfn xf] . o;df afnaflnsfsf] a]rlavg, afn of}g zf]if0f tyf b'Jo{jxf/ x'g;Sg], sfg'gn] tf]s]sf] eGbf sd pd]/df sfddf nufPsf] jf cGo k|sf/sf] hf]lvdk"0f{ sfo{x¿ x'g ;Sb5g, h'g sfg'gn] klg lgifw] u/s]f ]xG'5 . o:tf ;jfnx¿ ;dfhsf ]cufl8 nfhdbf {]xg' ]/ cgl}ts klg x'G5g . ;xefuL u/fpg'k5{ eGg] gfddf o:tf ;jfnx¿af/] 5nkmn ubf{ /f]huf/bftf / 3/n] 'afn>ldsx¿nfO {Ps }7fpdFf afn]fO {5nkmn ug {'xbF'g} . afnaflnsfnfO{ 5'§} 9+un] ;xefuL u/fpg' kb{5 . gq eg] o:tf ;jfnx¿ uDeL/ / vt/gfs klg x'g;S5g . o:tf ;jfnx¿df ;r]tgf Nofpg] tyf /f]huf/bftf, k|x/L, sfg'g;Fu ;Da4 lgsfosf clwsf/Lx¿;Fu 5nkmn rnfpgsf] nflu nfdf] /0fgLlt agfO{ sfd ugk{'b5{ . %= dgf]j}1flgs c;/ M lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>dn] afnaflnsfnfO{ dgf]j}1flgs / efjgfTds ¿kn] rf]6 k'¥ofPsf] x'G5 . ;xhstf{n] pgLx¿dfly k/]sf] c;/sf] af/]df /f]huf/bftf;Fu 5nkmn rnfpg cfkm +};lsG5 ;lsb+g} ;l'glZrt ugk{'b5{ . cfkmn+} ]xn ug {g;s] c?;Ifd ;+:yfx¿nfO{ lhDdf lbg'kb{5 . o:t} lsl;dsf ;d:ofdfly ljho k|fKt ug{ ;kmn ;+:yfx¿sf] ;xof]u lng'kb{5 . 3/]n' afn>ldsx¿sf] sdhf]/ cfTdannfO{ dfly p7fpgsf nflu cGo afnaflnsfx¿;Fu 3'nldn u/fpg'kb{5 . o;n] Psflt/ 3/]n' afn>ldsx¿n] cGo afnaflnsfx¿af6 w]/} s'/f l;Sg] cj;/ kfpF5g eg] cGo afnaflnsfn] klg 3/]n' afn>ldsx¿n] ef]u]sf kL8f tyf cGo Jojxfl/s 1fg l;Sg] a'emg] cj;/ kfpF5g . 42 ;zQmLs/0f
  • 43.
    ;zQmLs/0f 43 kfFr afn;xeflutfsf] nflu afnSna 3/]n' afn>ldsx¿ dfq xf]Og cGo afn>ldsnufot ;a} afnaflnsfsf] nflu Sna jf ;dx" afn;xeflutfsf ]cEof; ug {];ae}Gbf pkoQ'm :yn xf ]. lsgeg ]M z ;+ul7t x'g kfpg] afn>ldsx¿sf] clwsf/ xf] . z 3/n] 'afn>ldsx¿ cbZ[o / kxrF'af6 6f9f eP klg afn;u+7gx¿ bZ[o x'G5g / k'Ug ;lsg] :yndf x'G5g . z afn>ldsx¿ >lds eP klg 68]« ol'gogx¿df ;u+l7t xg' ;Sbg}g lsgls >d;DaGwL cGt/f{li6«o sfg'gcg';f/ !% jif{d'lgsfnfO{ >ldssf] ¿kdf dfGotf k|fKt 5}g . z afn;+u7gsf] ;b:otf / ;+u7gsf] gfdn] 3/]n' afn>ldsx¿nfO{ ;zQm agfpF5 . z o;n] 3/]n' afn>lds / /f]huf/bftfaLrsf ;d:ofx¿nfO{ xn ug{ d2t ub{5 . z ;fdfGotof jo:sx¿sf] nflu afnaflnsfnfO{ ;+ul7t ug{ ;lhnf] x'G5 t/ 3/]n' afn>ldssf] xsdf eg] /f]huf/bftfsf] 3/df a;]sf] sf/0f km';{bsf] ;do kfpg / lx8+8n' ug {]:jtGqtf sd dfq xg' ]ePsfn] ];u+l7t ug {ufxf|] x'G5 . z ;+u7gdf ;xefuL x'gfn] afnaflnsfn] ;xeflud"ns 9+uaf6 ;Lkx¿ l;Sg] / lje]b/lxt jftfj/0fdf a:g / sfd ug{sf] nflu pko'Qm jftfj/0f l;h{gf ub{5 .
  • 44.
    ;d"x s] xf]< ;d"x eGgfn] lglZrt p2]Zo k"/f ug{sf nflu b'O{ jf b'O{eGbf a9L dflg;x¿ ldn]/ ;fd"lxs efjgf / klxrfg;lxt lgdf{0f ul/Psf] ;+u7g xf] . ;d"x lsg < z nIf k"/f ug{ jf p2]Zo k|fKt ug{ . z Pp6} jf p:t} ;d:of jf ;jfn ePsfx¿aLr ljrf/ cfbfg—k|bfg ug{ . z Pp6} jf p:t} ;d:of jf ;jfn ePsfx¿n] cg'ej cfbfg—k|bfg ug{ . z Pp6} jf p:t} ;d:of jf ;jfn ePsfx¿n] ;d:of ;dfwfgsf nflu of]hgf agfpg . z Pp6} jf p:t} ;d:of jf ;jfn ePsfx¿n] zlQm ;+ro ug{ . z Pp6} jf p:t} ;d:of jf ;jfn ePsfx¿n] >f]t ;fwg h'6fpg . z PSn}n] k"/f ug{ g;Sg] sfd ug{ jf ;d:of ;dfwfg ug{ jf lk/dsf{ x6fpg . z g]t[Tj ljsf; ug{ . afnSna s] xf] < afnaflnsfx¿sf ];xeflutf ug {kfpg ]tyf JolQmTj ljsf; ug {]clwsf/sf] Jojxfl/s sfof{Gjog ug{sf nflu afnaflnsfx¿nfO{ ;+ul7t u/]/ agfOPsf] Pp6f afn;d"x xf] . cGo afnaflnsfx¿sf] cltl/Qm 3/sf] rf/ lbjf/leq y'lgP/ cb[Zo tyf cf]em]ndf k/]sf 3/]n' afn>ldsx¿df cfTdansf] ljsf; ug{sf] nflu afnSnan] 7"nf] e"ldsf v]Ng;S5 . 3/]n' afn>dsf] If]qdf sfo{/t ;+:yf jf ;xhstf{af6 pko'Qm jftfj/0f tof/ u/L cgf}krfl/s afnsIffdf ;xefuL eO/x]sf jf ljBfno uO/x]sf tyf s'g} 44 ;zQmLs/0f
  • 45.
    klg sfo{s|ddf ;xefuLePsf 3/]n' afn>ldsx¿nfO{ g} ;+ul7t u/]/ afnSna u7g ug{ ;lsG5 . o:tf] cj;/ kfPsf 3/]n' afn>ldsx¿ lg/Gt/ ;d"xdf pkl:yt xg' ]xbF'f pgLx¿nfO {;u+l7t ug {;lhnf ]xG'5 . 3/]n' afn>ldssf nflu afnSna lsg cfjZos 5 < ;zQmLs/0f 45 Š af]Ng], n]Vg] ;Lkdf ljsf; ug{ Š g]t[Tj ;Lksf] ljsf; ug{ Š cfTdansf] ljsf; ug{ Š d]nldnfksf] efjgf a9fpg Š cfkm"dfly k/]sf ;d:ofx¿sf] af/]df 5nkmn ug{ / hfgsf/L cfbfgk|bfg ug{ Š hftLo, n}lËs e]befj x6fpg Š Ps cfk;df ;xof]usf] efjgf j[l4 ug{ Š cGo afn>ldsx¿nfO{ ;xof]u ug{, Š 3/]n' afn>ldsx¿sf] hLjgdf r]tgf hufpg Š afnaflnsfk|lt ul/g] cdfgjLo Jojxf/sf] lj/f]w jf k|lt/f]w ug{ Š /rgfTds tyf l;h{gfTds Ifdtfsf] ljsf; ug{ 3/n] 'afn>ldsx¿nfO {;u+l7t ubf {cfOkg {];d:ofx¿ Š afnaflnsfx¿ /f]huf/bftfx¿sf] lgoGq0fdf x'g] x'gfn] afnSna u7g x'g] s'/f /f]huf/bftfn] yfxf kfPkl5 ca s] ug{ nfu] eGg] z+sf pTkGg eO{ ;d"x tyf e]nfdf cfpg k|ltaGw nfUg;S5 .
  • 46.
    Š afnSnadf ;u+l7tePkl5 clns a9L ;do lbgk'g {]l:ylt cfpg ;Sg] x'gfn] /f]huf/bftfaf6 /f]s nufOg;S5 . Š /f]huf/bftfsf] 8/n] afnaflnsfx¿ Snadf ga:g] ;+efjgf x'G5 . Š Snasf] ultljlwn] sIffut k9fOnfO{ w]/} afwf k'u]df afnaflnsfx¿sf] k9fO sdhf]/ x'g;S5 . Š yf]/}nfO{ ;+ul7t ug{ ;lsP klg cem w]/} afnaflnsfx¿ ul/a kl/jf/sf :s'n ghfg], ckfËtf ePsf afnaflnsf c;+ul7t cj:yfd} /x]sf]n] ltgnfO {;dfjz] ug {]ko|f; gxg' ]xf ]eg ]Sna;uF ltgsf ]b/"L a9g;S5 jf ltgLk|lt ul/g] e]befj emg a9g]5 . g]kfnsf afnSansf] P]ltxfl;s k[i7e"ld ;g !(*( df afnclwsf/ dxf;lGwnfO{ ;+o'Qm /fi6«;+3n] kfl/t u¥of] . To;sf] Ps jif{kl5 cyjf !(() df g]kfnn] afnclwsf/ dxf;lGwdf x:tfIf/ tyf cg'df]bg u¥of] . o;/L afnclwsf/ dxf;lGwnfO{ cg'df]bg u/]kl5 dxf;lGw g]kfnsf] sfg'g;/x nfu" eof] . o;n] !* jif{d'lgsfnfO{ afnaflnsfsf] ¿kdf dfGotf lbg'sf ;fy} afnaflnsfnfO{ ;+u7g vf]Ng;Sg] clwsf/ lbof] . afnclwsf/ dxf;lGwn ]Joj:yf u/s]f ]clwsf/nfO {sfofG{jog ug {]p2Z]on ]Knfg OG6/gz]gnåf/f ;xofu] k¥'ofOPsf afnSnax¿sf ]:yfkgf eof ]. o;u}/L ;e] b lrN8g]« gjå{]f/f ;xof]u k'¥ofOPsf Snax¿ ;g !((@÷!((# lt/ ndh'ª, pbok'/ / kfNkfdf :yfkgf eP . ;g !(($ df sf7df08f}df dxf;lGwsf] k|ltj]bg tof/ ug{ hDdf ePsf afnaflnsfsf] ;d"xnfO{ g} ;Ël7t u/L afnr]tgf ;d"xsf] :yfkgf eof] . o;} ;do PS;g P8n] afnaflnsfsf] ;+nUgtfdf ;fd'bflos ;xeflutfTds cg';Gwfg ;~rfng ugs'{f ;fy }afn;dx"x¿ klg :yfkgf u¥of ]. xftd]fnf ]afn;dx"sf] :yfkgf ;g !((^ df eof ]. ;e] b lrN8g]« o='s=] tyf ;e] b lrN8g«], o='P;=åf/f ;xofu] k¥'ofOPsf afnSnax¿sf ]:yfkgf klg ;e] b lrN8g]« gjn{] ];xofu] ul/Psf afnSnax¿s} 9fFrfdf eof] . ;g !((& b]lv cgf}krfl/s If]q ;]jf s]Gb« -OG;]s_n] cfˆgf] sfo{qmd ;+rfng ePsf lhNnfdf afnclwsf/ r]tgf ;d"x u7g u¥of] . o;} qmddf !((&÷(*df afndhb'/ ;/f]sf/ s]Gb« -l;ljg_n] cfˆgf afnclwsf/ d~r u7g ug]{ sfdsf] ;'?jft u¥of] . l;ljgn] klg :s'nsf 46 ;zQmLs/0f
  • 47.
    ljBfyL{x¿nfO{ ;d]6]/ g}afnclwsf/ d~r u7g u/]sf] 5 . oltv]/;Dd 3/]n' afn>ldsx¿nfO{ g} ;+ul7t u/]/ s'g} klg afnSnax¿ u7g ePsf] lyPg . ;dfh;]jf tyf dfgjclwsf/df dlxnf / afnaflnsf -l;lj;_n] 3/]n' afn>ldsx¿nfO{ ;zQm agfpg] p2]Zon] @)%* ;fndf 3/]n' afn>lds d~r :yfkgf u¥of] . of] g} g]kfnsf] klxnf] 3/]n' afn>ldsx¿sf] afnSna xf] . xfn o; ;+:yfsf] kxndf $@ j6f 3/]n' afn>ldsx¿sf] afnSnax¿ ;+rflnt 5g . oL Snax¿ :s'ndf k9g] 3/]n' afn>lds / cGo afnaflnsfx¿nfO{ ;d]6]/ u7g ul/Psf] 5 . oL Snax¿df *) k|ltzt 3/]n' afn>ldsx¿ / @) k|ltzt cGo afnaflnsfx¿ ;+ul7t 5g . o;/L afnaflnsfsf] If]qdf sfo{/t ;+:yfx¿;Fusf] kxnaf6 xfn g]kfndf # xhf/eGbf a9L afnSnax¿ sfo{/t 5g . afnSnasf] cfsf/sf] kl/lw ( hgf b]lv *& hgf;Ddsf] kfOPsf]n] oxL cf};tnfO{ /fli6«o ¿kdf lnFbf /fli6«o :t/df #) xhf/ ! ;o &) hgf afnaflnsf afnSnadf ;+nUg ePsf] kfOPsf] 5 . t/ of] ;+Vofdf cGo ;+:yfx¿åf/f u7g ul/Psf afnSnax¿sf] cf};t afnaflnsfsf] ;+Vof yfxf gePsf]n] of] cg'dflgt tYofÍ dfq xf] . gofF ;+:yfx¿ :yfkgf x'g] tyf gofF—gofF afnSnax¿ u7g x'g] sfd lg/Gt/ eO/xg] x'gfn] o;sf] jf:tljs ;+Vof cfpg sl7g x'G5 . dfly pNn]lvt tYofÍx¿n] ;g !((* sf] cGTolt/;Ddsf] afnSnasf] cg'dflgt ljj/0f atfpFb5g . gk]fndf afnSnax¿sf ]ljlwjt btf {ug {]ks|o[fn ]eg ]ldlt @)%* >fj0f @% ut] hful[t afnSnan ]lhNnf kz|f;g sfofn{olj?4 bfo/ u/s]f ]d2'fdf ;jfR{]r cbfntn] btf{ ug{ kfpg] km};nf u/]kl5 ;'? ePsf] xf] . o;afx]s cGo ;+:yfx¿n] klg afnaflnsfnfO{ ;+ul7t u/L afnSnax¿ lgdf{0f u/]sf 5g . o:tf ;+:yfx¿df OGefO/f]gd]G6n SofDk km/ sGh/e];g Pj]/g]; -PSsf_, :6'8]06 kf6{g/l;k jN8{jfO8n] klg jftfj/0fLo Snax¿ lgdf{0f u/]sf] 5 eg] c08/lk|len]H8 lrN8«G; Pzf]l;o;g -pKsf_, sG;g{, ;]km Pj+ xfn afnr]tgf ;d"xsf Snax¿ /x]sf 5g . xfn;Dd :yfkgf ePsf Snax¿sf] ef}uf]lns b[li6n] x]bf{ g]kfnsf dWokxf8L If]qdf w]/} afnSnax¿ /x]sf 5g eg] t/fO{ If]qn] bf]>f] :yfg cf]u6]sf] 5 . t/ pRr kxf8L lhNnfdf eg] s'g} Sna 5}gg . ;zQmLs/0f 47
  • 48.
    o;/L afnSnax¿sf ]u7gug {]sfd cGt/fl{i6o«, /fli6o« tyf :yfgLo txdf /xs]f u/};/sf/L ;:+yfx¿sf ]kxndf xbF' }cfPsf ]bl]vG5 . w/]h};f ]afn Snax¿ !(() sf] bzssf] k"jf{4{b]lv ufpF÷;d'bfodf ;~rflnt æafnaflnsf Pscsf{sf] nfluÆ sfo{qmdaf6 ljsl;t ePsf kfOG5g . s]xL eg] afn ;fIf/tf sIff ;DkGg ePkl5 ;d"xsf] ¿kdf kl/0ft ePsf 5g . cGo sltko Snax¿ ljsf; ;+:yfåf/f ;f]em} Snasf ¿kdf ljsl;t ePsf b]lvG5g . s]xL afnSnax¿ l5d]sL ufpFsf afnaflnsfåf/f afnSnasf] af/]df hfgsf/L x'gf;fy pT;flxt eP/ dfu ePcg';f/ ljsl;t ePsf lyP . o;/L afnSna u7g x'g'df xft]dfnf] afn /]l8of] sfo{qmdsf] k|efj klg xf] . afnSna / ;xof]uL ;+3;+:yfx¿ h;/L Pp6f JolQmn] cfˆgf cfjZostfx¿ k"/f ug{ c?sf] ;xof]u lng'kb{5 . afnSna ;+:yf xf] . ;+:yf eg]sf] klg Pp6f JolQm;/x g} x'G5 . To;}n] Snan] ug ]{eg/] ;fr]s]f ;a }sfox{¿ p;n ]PSn }ug {g;Sg ]l:ylt klg xg';S5 . so}f+} sfdx¿ ugs{f nflu cGo ;:+yfx¿sf ];xofu] lngk}g {]xG'5 . o;n} ];:+yfut ¿kn ]sfd ug {]ubf {c?sf ];xofu] lngsf nflu ;jk{y|d Snasf ;xofu]L ;:+yfx¿ sg'–sg' xg' eg/] klxrfg ugk{'b5{ . ;fdfGotof afnSnasf ;xofu]L ;+:yfx¿ lgDg x'g ;Sb5g M j8f sfof{no ufpF ljsf; ;ldlt÷gu/kflnsf :jf:Yo rf}sL÷pk:jf:Yo rf}sL ljBfno k|x/L rf}sL lhNnf afnsNof0f ;ldlt lhNnf k|zf;g sfof{no lhNnf ljsf; ;ldlt kqsf/x¿ cGo Snax¿ afnclwsf/;Fu ;Da4 ePsf /fli6«o tyf cGt/f{li6«o u}/;/sf/L ;+:yfx¿ afnclwsf/k|lt rf;f] /fVg] u}/;/sf/L ;+:yf tyf cGo ;+:yfx¿ 48 ;zQmLs/0f
  • 49.
    ;zQmLs/0f 49 5 afnSna Joj:yfkg afnSNj / o;nfO {ke|fj kfg {]tTjx¿ afnSna Pp6f ;+u7g xf] o;}n] SnanfO{ ;'rf? ¿kn] ;~rfng ug{sf nflu Snasf] cfGtl/s cj:yf hlt;'s} :j:Yo, ;zQm eP klg aflx/L kl/j]zn] klg Snasf lqmofsnfkx¿nfO{ ;~rfng ug{sf nflu k|efj kfl//x]sf] x'G5 . o;}n] Snasf ;xhstf{ tyf o;df cfa4 x'g] afnaflnsfx¿n] klg SnaeGbf aflx/ /x]sf] ef}uf]lns, ;fdflhs, ;f+:s[lts tyf /fhg}lts kl/j]znfO{ rgfvf] cfFvfn] x]l//xg'kb{5 .
  • 50.
    afnSna s;/L u7gug {]< afnSna u7g ugs{f nflu lgDg sfdx¿ ugk'{b5{ M != afnSan u7g uge{'Gbf cufl8 ug {]sfdx¿ M Š afnSna u7g ug {]ljBfno, cgfk}rfl/s sIff tyf ;db'fosf ]jl/kl/sf /f]huf/bftf uf=lj=;, gu/kflnsfsf k|ltlglw, ;+3;+:yfsf kbflwsf/Lx¿, :yfgLo /fhg}lts JolQmTj, cleefjsx¿;Fu e]63f6 u/L pgLx¿nfO{ afnSna s ]xf ]< o;sf ]u7g lsg ug {]< o;sf kmfObfx¿ s—]s ]5g < o;df ;dfj]z ePsf afnaflnsfsf st{Jo / lhDd]jf/L s—s] x'G5g < h:tf ljifox¿df k"0f{ hfgsf/L u/fO{ afnSna u7g ul/Psf] v08df Sna ;'rf? ¿kn] ;+rfng ug{ d2t k'Ub5 . Š Sna u7g ug {]ljBfnosf kw|fgfWofks tyf cGo lzIfs / lzlIfsf;uF nuftf/ ;Dks {/ ;dGjo ug {]. Š afnaflnsfx¿sf /f]huf/bftf tyf cleefjsx¿;Fu afnSna u7gsf] p2]Zoaf/] k|i6 hfgsf/L u/fpg] . Š afnSnasf] nflu cfjZos Go"gtd ef}lts ;]jfx¿ h:t} e]nf x'g] 7fpF, cfwf/e"t d;nGb, v]n ;fdu|L, kf7o ;fdu|L cflb h'6fpgsf nflu ;d'bfo / afnaflnsf;uF ldn/] kxn ug {'kb5{ . o;sf ]nflu :yfgLo o:t/sf lgsfo / bft[;+:yfaf6 s] s:tf ;xof]u k|fKt ug{ ;lsG5 ;f]sf] vf]hlag ugk{'b5{ . Š Sna u7g ug{sf nflu lglZrt of]hgf tof/ u/L ;DalGwt ;xof]uL ;+:yf / ;d'bfo tyf afnaflnsf;Fu ;d]t 5nkmn ugkb{5 . Š afnSna vf;u/L 3/]n' afn>d;Fu ;DalGwt d'2fdf s]lGb«t x'g'sf] ;fy} afnaflnsf;uF ;DalGwt ;a }d2'fdf sfd ug {]af/d]f ;xofu]L ;:+yf, ;db'fo / afnaflnsfnufot ;a};Fu 5nkmn rnfpg'kb{5 . 50 ;zQmLs/0f
  • 51.
    ;zQmLs/0f 51 @=u7g k|lqmof Š ljBfnodf cWoog/t 3/]n' afn>ldsx¿ / cGo afnaflnsfx¿sf] e]nf u/fpg] . o;/L e]nf u/fpFbf 3/]n' afn>ldsx¿sf] ;+Vof *) k|ltzt / cGo afnaflnsfsf ];V+of @) kl|tzt xg' ]u/L va/ ug {]. Š ;f] e]nfdf ;xhstf{af6 afnSna u7g ug{ nfu]sf] hfgsf/L lbg] . Š afnSna lsg u7g ug{ nfu]sf] xf] / o;n] s] sfd u5{ eGg] af/]df /fd/|L ;;'l"rt kfg {] . Š ;xhstf{n] afn>ldsx¿aLr 5nkmn rnfP/ pgLx¿n] g} rog u/]sf] gfdaf6 Snasf] gfd /fVg'kb{5 . o;f] u/]df pgLx¿df Snak|lt ckgTjsf] efjgf hfu[t x'G5 . gfdsf] ;fy} 7]ufgf klg to ug{ nufpg] . Š gLlt lgod thd{'f ug {]. Š sfdsf ]af8Fkmf8F ug {]. Š kbflwsf/Lsf ]rog ug {]. Š Snasf ]p2Z]o to ug {]. Š p2]Zocg';f/sf] sfo{of]hgf agfpg] . Š afnSnasf ]ljwfg lgdf0{f ug {]. Š Sna u7g ug{ e]nf ePsf ;a} afnaflnsfx¿nfO{ ;fwf/0f ;b:o agfpg] . afnSnasf] ;+/rgf / kbflwsf/Lx¿sf] lhDd]jf/L slt hgfsf ];ldlt u7g ug {]< ;fdfGotof Snasf ]sfos{f/L ;ldlt u7g ubf {lahf/] ;V+ofdf u7g ug {]rng 5 . vf;u/L sfo{;ldltsf] a}7sdf olb s'g} ljifodf ljjfb ePdf a/fa/ dt
  • 52.
    ePdf sg' lg0fo{dfGg ]jf gdfGg ]eGg ]af/d]f cK7/]f ]kg {]xg'fn ]of ]cK7/]f] km'sfpgsf nflu sfo{;ldlt lahf]/ ;+Vofdf /fVg] rng rn]sf] xf] . ;fwf/0f ;b:o alg;s]kl5 Snasf ;xhstf{ tyf ;fwf/0f ;b:ox¿sf] 5nkmnaf6 & hgfb]lv !# hgf;Ddsf] Pp6f sfo{;ldlt u7g ug{ ;lsG5 . ;d"xdf a:g] afnaflnsf !* jife{Gbf dflysf ]xg'x'bF'g} . o;/L ags]f ]sfo;{ldltdf ;Dej eP & hgf aflnsf ^ hgf afns ;f] geP $ hgf aflnsf clgjfo{ ¿kn] ;+ul7t ul/g'k5{ . Sna u7g ul/;s]kl5 Pp6f /lhi6/df e]nfdf pkl:yt ePsf ;a}sf] ;xL u/fpg'kb{5 . ;fdfGotof Snasf] sfo{;ldltdf lgDg kbflwsf/Lx¿ x'G5g M cWoIf, pkfWoIf, ;lrj, ;x–;lrj, sf]iffWofIf, ;b:ox¿ -# b]lv * hgf;Dd_ s'g} klg afnSnadf dflyelgP cg';f/ g} x'g'kb{5 eGg] xf]Og cfjZostfcg';f/ s]xL yk36 klg ug{ ;lsG5 . olb Snasf] sfo{;ldltsf kbflwsf/Lx¿sf] ;+Vof w]/} eP lgDgcg';f/ sfo{ ljefhg ug{ ;lsG5 M afnSnasf] ;f+u7lgs ;+/rgfsf] -sfo{sf/L ;ldlt_ gd"gf 52 ;zQmLs/0f
  • 53.
    af= ;ldlt –aflnsf ;ldlt ;f= ;ldlt – ;f+:s[lts ;ldlt cf= ;ldlt – cfly{s ;ldlt ; = ;ldlt – ;/;kmfO ;ldlt ;f= ;]= ;ldlt – ;fdflhs ;]jf ;ldlt af=c= ;ldlt – afnclwsf/ ;ldlt v]= ;ldlt – v]ns'b ;ldlt s'g} klg afnSnadf dfly elgPcg';f/ g} x'g'k5{ eGg] xf]Og cfjZostfcg';f/ yk36 klg ug{ ;lsG5 . dfly b]vfOPcg';f/ sfo{;ldlt w]/} hgfsf] ePdf sfo{;ldltleq sfo{ljefhg ug {]qmddf ljleGg ;ldltx¿ lgdf0{f ug {;lsG5 . hlt j6f ;ldltx¿ agfOG5 tL ;ldltx¿sf ;+of]hsx¿ sfo{;ldlts} ;b:ox¿dWo]af6 rog u/L cGo ;b:onfO{ tL ;ldltsf ;b:o agfpg ;lsG5 . o:tf ;ldltx¿df v]ns"b ;ldlt, ;f+:s[lts ;ldlt, ;/;kmfO ;ldlt, afnclwsf/ ;ldlt, ;fdflhs ;]jf ;ldlt, cfly{s ljsf; ;ldlt, aflnsf ljsf; ;ldlt cflb . o:tf ;ldltx¿ lgdf{0f ul/Pdf ;a} ;b:ox¿nfO{ lhDd]jf/L lbg ;lhnf] x'G5 . sfo{;ldlt ;fg} eP klg k|To]s ;b:onfO{ s]xL g s]xL lhDd]jf/L lbg'kb{5 . o;n] pgLx¿nfO{ lhDd]jf/ / ;lqmo agfpFb5 . Snasf ]ultljlw l:yltnfO {ljrf/ ub {};fdfGotof dlxgfsf ]! k6s jf @ k6s a7}s ;r+fng ug {'pkoQ'm xG'5 . t/ cfjZostcg;'f/ o;eGbf a9L k6s klg ;+rfng ug{ ;lsG5 . Sna u7g ul/;sk]l5 sfo;{ldltnfO {afnSna ;r+fng ug,{] lx;fa lstfa /fVg,] a7}s ;~rfng ug {]nufotsf ljifox¿df tflnd lbgk'b5{ . tflnd lbgc'l3 jf kl5 ;xhstf{n] afnSnasf ultljlwsf] lg/Gt/ cg'udg / ;xhLs/0f ul//xg'kb{5 . afnSnasf kbflwsf/Lx¿sf lhDd]jf/L / Sna ;+rfng k|lqmof cWoIfn ]ugk{'g {]sfd ;zQmLs/0f 53 != Snasf x/s] sfd sf/afxLdf gt]T[j kb|fg ug,{] @= a7}s a:bf cWoIftf ug,{] ;dflKtsf ]3fi]f0ff ug,{] #= p2Z]o kf|lKtsf nflu Snasf kbflwsf/L tyf cGo ;b:ox¿nfO {pT;flxt ug {].
  • 54.
    $= ;lrj;uF ;Nnfxu/L a7}ssf ]sfos{d| tof/ ug {]. %= a}7sdf s'g} kbflwsf/L jf ;b:ox¿af6 uNtL ePsf] eP cfnf]rgf, cfTdfnf]rgf ug {nufO {uNtL ;w'fgs{f nflu kf|T];fxg ug,{] ^= a7}sdf kz] ePsf,] 5nkmn ePsf ]sg' }ljifodf dtbfg xbF'f kIf ljkIf a/fa/ ePdf lg0ff{os dt lbg] . &= Snasf] h; ckh;sf] lhDd]jf/L lng] *= ;a}sf] s'/f ;'g]/ dfq cfˆgf] lg0f{o lbg] pkfWoIfn ]ugk{'g {]sfd != cWoIfnfO {;:+yfsf ]sfo {;~rfngdf ;xofu] ug {]. @= cWoIfsf ]cgk'l:yltdf cWoIfåf/f ul/g ];Dk0"f {sfo {ug,{] / ug {nufpg ]. ;lrjsf] sfd st{Jo / clwsf/ != cWoIfsf ];/;Nnfxcg;'f/ sfoq{mdsf ]to}f/L ug {]u/fpg] @= a}7ssf] lg0f{o / Snan] u/]sf sfdx¿sf] clen]v /fVg] #= Snan ]ug {]sfdx¿sf ]ofh]gf agfpg,] cGo ;3+–;:+yf;uF ;Dks {/ ;dGjo ug{] $= cfjZostfcg;'f/ Snasf ];Dk0"f {nv]fk9L Pj +kq Jojxf/ ug {]. %= Snasf ]rn–crn ;DklQsf ]clenv] /fVg,] /v]bv] ug {]. ^= Snasf] a}7sdf 5nkmn ug{sf nflu cWoIf / cGo kbflwsf/Lx¿;Fu ;/;Nnfx u/L ljifo;r"L to ug {]. &= a7}ssf ];r+fng ug,{] ;dx"sf sfdx¿ ug {kxn ug{] ;x–;lrjsf] sfd st{Jo / clwsf/ != ;lrjnfO {;:+yfsf ]sfo {;r+fngdf ;xofu] ug {]. @= ;lrjsf ]cgk'l:yltdf ;lrjåf/f ul/g ];Dk0"f {sfo {ug {]/ u/fpg ]. 54 ;zQmLs/0f
  • 55.
    ;zQmLs/0f 55 sf]iffWoIfsf]sfd st{Jo / clwsf/ != Snasf] cfo Joosf] lx;fa lstfa /fVg] . @= Snasf ]sfo;{ldltsf ]lg0fo{cg;'f/ vr {ug {]tyf cGonfO {vr {ug {lbg ]. #= Sansf a7}sdf lx;fa lstfasf ]ljj/0f kz] ug,{] cfo JoonfO {kf/bzL{ agfpg] . $= Snasf ];Dk0"f {cfo Joosf ] nv]f k/LIf0f ug {]u/fpg ]. %= Snan] u/]sf k|To]s cfo / JoonfO{ lnlvt ¿kdf /fVg] . ;b:ox¿sf] sfd st{Jo / clwsf/ ;b:ox¿ Snasf lhDd]jf/ JolQmx¿ x'g o;}n] Snasf cGo kbflwsf/Lx¿;/x pgLx¿sf] klg plQs} lhDd]jf/L x'G5 . != k|To]s a}7sdf ;lqmotfk"j{s ;xefuL x'g] . @= Snasf nflu l;h{gfTds 9+uaf6 of]hgf agfpg] . #= a7}sn ]tfs]s]f ]lhDdj]f/Lcg;'f/ sfd ug {]u/fpg ]. $= Snasf nflu gofF–gofF of]hgf tyf sfo{qmdx¿ tof/ u/L a}7sdf /fVg] . afnSnasf ]a7}s ;~rfngdf ljrf/ k¥'ofpgk'g {]s/'fx¿ M a}7scl3 Š a7}ssf ljifoj:ts'f ]klxrfg ug]{ Š a7}ssf ];do, 7fp,F ldlt lgSofn{} ug,{] Š ;b:ox¿nfO{ a}7ssf] ljifoj:t';lxt k"j{hfgsf/L lbg], Š a7}sdf cflys{ ljifodf 5nkmn ugk{'g {]ePdf ;DalGwt ;b:ox¿nfO {To;sf] ljj/0f tof/ kf/L a}7sdf k]z ug{ nufpg]
  • 56.
    Š ;b:ox¿nfO {cfkmn"]lnPsf ]lhDdj]f/L k/"f eP gePsf ]ljj/0f tof/ ug{] tyf gePsf ]cj:yfdf To;sf ]sf/0f tof/ ug]{ Š sx]L sf/0fn ]a7}s ;fgk{'g {]ePdf ;fs]f ]hfgsf/L ;an}fO {;dodf g }k7fpg,] Š Snasf ;b:oafxs] cGo JolQmnfO {a7}sdf afn]fpgk'g {]ePdf oyf ;dodf kqfrf/ ug ]{. a}7s ;~rfngsf] ;dodf Š klxnfsf ]lg0f{o tyf lg0fo{ kl':tsfnfO {kg'/fjnfs]g ug {]tyf To;nfO{ :jLst[ ug,{] Š ;fdfGotM %! k|ltzt ;b:osf] pkl:ylt ePsf] cj:yfnfO{ u0fk"/s ;+Vof dflgg ]kf|jwfgsf ];DDffg ug,]{ Š s'g} ljifo lsg 5nkmn ug{ nfluPsf] xf] eGg] af/]df ;a} ;b:ox¿ :ki6 x'g] jftfj/0f agfpg a7}ssf ];~rfng÷Joj:yfkgdf lgDg sfd ugk{'b5{ M != cWoIfsf] rog, cf;g u|x0f @= Ps–Ps j6f ljifodf 5nkmn #= ;a}nfO{ af]Ng] df}sf lbg] / lng] $= bIftf Pj +?lrcg;'f/ ;b:ox¿dfem sfdsf ]af8Fkmf8F ug{] %= x/]s ljifodf pQd ljsNkx¿ vf]Hg] . ^= cflys{ sf/fa]f/÷ljj/0f kz] ugk{'g {]eP To;nfO {klxNo }tof/ ug{] Š a7}ssf lg0fo{x¿ lg0fo{kl':tsfdf ptf/ ug {afnaflnsfnfO {;xofu] ug,{] Š s'g} ljifodf ljjfb eP ax'dtnfO{ dfGg'k5{ . Š Snasf a}7sx¿df Snasf ;xof]uL Ps hgf jo:snfO{ ;xhstf{sf] ¿kdf /fVg' pko'Qm x'G5 . Š cfufdL a7}ssf ];do lgwf/{0f ug {]. 56 ;zQmLs/0f
  • 57.
    ;zQmLs/0f 57 a}7s;lsPkl5 Š x/]s a}7ssf lg0f{ox¿ a}7s k'l:tsfdf n]Vg] / ;f] k'l:tsfdf a}7sdf pkl:yt ;a}sf] x:tfIf/ u/fpg], Š ;b:ox¿n] lnPsf] lhDd]jf/L k"/f ug{ pgLx¿;Fu ;xof]u ug{ / To;f] ug{ ufxf| ]eP ljsNkx¿ vfH]g tyf To;af/d]f pgLx¿;uF 5nkmn ug,{] Š sg' };b:onfO {cfˆgf ]lhDdj]f/L k/"f ug {;xofu] rflxPdf ;fs]f ]k:|tfj ug]{ / cfjZos k/]sf] v08df 5'§} ;ldlt jf ;d"x agfpg] . Š ;xof]uL ;+:yf, /f]huf/bftfnufot cGo ;/f]sf/jfnf JolQm tyf ;+:yfx¿nfO{ afnaflnsfn] Snadf u/]sf ultljlw / To;af6 pgLx¿n] u/]sf lqmofsnfkx¿sf] hfgsf/L lbO/xg'kb{5 . afnSna Joj:yfkg afnSnanfO{ ;'rf? ¿kn] ;~rfng ug{sf] nflu lgDg s'/fsf] Joj:yfkgdf Wofg k¥'ofpgk'[b5{ M != Snasf nflu sf]7f jf 3/ M Snasf sfuhftx¿ /fVg, lgoldt a}7s a:gsf nflu afnSnasf] nflu Pp6f sf]7f jf 3/sf] cfjZostf x'G5 . ;d'bfosf dflg;x¿ jf jo:sx¿ 8n'lkm/ ug {]:ynx¿df a7}s:yn /fVg 'pkoQ'm xbF'g} . kf|oM u//] ;x/lt/ ljBfnos }sf7]fx¿nfO {Snasf ]a7}s:ynsf ]¿kdf ko|fu] ug {]rng 5 . t/ o;sf nflu ljBfno k|zf;gsf] :jLs[lt lng'kb{5 . @= Snasf cfjZos sfuhftx¿ /fVg] Pp6f b/fh jf afs;, 6]an, s';L{ M Snasf s]xL cfwf/e"t k|zf;lgs d;nGb ;fdu|Lx¿, lg0f{o k'l:tsf, snd tyf :6]kn/, v]n ;fdfu|Lnufotsf s'/fx¿ ;'/lIft /fVgsf nflu Pp6f b/fh jf afs; /fVg' cfjZos x'G5 . o;}u/L Snasf nflu ;Dej eP 6]an s';L{, geP u'Gb«L, af]/f h] eP klg pknAw u/fpg'kb{5 . o;afx]s klg w]/} ;fdfuL|x¿sf ]cfjZostf kg {;S5 t/ tL ;fdfuL|x¿ Sna Jojl:yt xbF'} hfbFf cfjZostfx¿ a9b }uPkl5 lj:tf/ }kl"t {xbF' }hfg ]s/'f xf ].
  • 58.
    #= afnSnasf ]clenv]/fVgsf ]nflu cfjZos kg {]d;nGb ;fduL|x¿M z a}7ssf lg0f{ox¿ lnlvt ¿kn] clen]v /fVgsf] nflu a}7s k'l:tsf z SnaeGbf aflx/sf JolQm tyf ;+:yfx¿n] k7fPsf] lr67L kqx¿ btf{ ug{sf nflu btf{ k'l:tsf z Snaaf6 c? JolQm jf ;+:yfx¿nfO{ k7fOg] kqx¿sf] clen]v /fVgsf] nflu rnfgL k'l:tsf z SaneGbf aflx/af6 cfPsf kqx¿ /fVg] kmfOn z Snaaf6 aflx/ k7fOPsf kqx¿sf] gSsn /fVg] kmfOn z Snan] u/]sf sfdx¿sf] clen]v /fVg] k|ltj]bg kmfOn z Snasf ;b:ox¿sf] clen]v /fVg] /lhi6/ jf kmfOn z Sna;Fu ePsf lhG;L ;fdfgsf] clen]v /fVg] kmfOn jf k'l:tsf z lan / e/kfO{ /fVg] kmfOn z Snan] s;}nfO{ /sd lbg' k/]df ;f]sf] clen]v /fVgsf] nflu e/kfO{ z Snan] s;}af6 ;xof]u lng' k/]df ;f]sf] clen]v /fVgsf] nflu /l;b z n]6/ Kof8 z Snasf] cfo / JoonfO{ b'?:t /fVg Pp6f /lhi6/ 58 ;zQmLs/0f
  • 59.
    ;zQmLs/0f 59 Snasf]lx;fa lstfa s;/L /fVg] < z afnSnasf] s'g} klg cfo Joo ;a}n] a'emg] u/L / yfxf kfpg] u/L /fVg] . z k|To]s lx;fa lstfa /fVg Pp6f /lhi6/ /fVg] To;df cnu cnu kfgfdf Psflt/ cfo / Psflt/ Joo n]vL 5'66f5'66} /fVg] . z cfkm"n] ;fdfg lsGbf lan dfUg] / c?nfO{ /sd a'emfpFbf jf ltbf{ e/kfO{ u/fpg ]/ lan / e/kfO {kmfOndf kmfOlnª ug {]. z e/kfO{ ubf{ s;nfO{, s] sfdsf] nflu, slt /sd / s'g ldltdf lbPsf] xf] vn'fpg }k5 {tyf h;nfO {k;}f lbPsf ]xf ]p;sf ]x:tfIf/ u/fpg la;g{ 'xbF'g} . z Snasf] nflu ;fdfg lsg]kl5 landf sf]iffWoIf / cWoIfsf] ;xL u/fP/ dfq /fVg'kb{5 . z lan / e/kfO{x¿ Pp6f 5'6} kmfOndf lvn]/ /fVg'kb{5 . z kT|os] a7}sdf sfi]ffWoIfn ]Snasf] cfDbfgL / vrs{f] ljj/0f ;g'fpg ]ug{' k5 {. Snan] lgDg lsl;daf6 cfly{s ;|f]t h'6fpg ;S5g M Š bft[;+:yf, ljBfno, uf=lj=;= cflbaf6 cfly{s ;xof]u h'6fP/ Š rGbf ;xof]u p7fP/ Š ;b:otf z'Nsaf6 Š 3f]uf bfg, d'7L bfg p7fP/ Š u}/;/sf/L ;+:yfx¿af6 ;xof]u lnP/ Š b]p;L e}nf] v]n]/ Š ljBfno÷uf=lj=;=÷gu/kflnsfaf6 ;xof]u lnP/ Š ;f+:s[lts sfo{qmdx¿ ;~rfng u/]/
  • 60.
    afnSna u7g ePkl5ugk{'g {]sfdx¿ Š Snasf] cfly{s >f]t h'6fpg afnaflnsfx¿ ;b:otf z'Ns p7fpg rfxG5g ls rfxbg+}g, ltg {;Ifd 5g ls 5g}g . o:tf Snadf 3/n] 'afn>ldsx¿sf] afx'Notf a9L x'g] x'gfn] ltg{;Sg] cj:yf gePdf jf ;b:otf z'Ns p7fpg d~h/' gePdf cflys{ >ft] ;s+ngsf nflu cGo ljsNkx¿ vfh]L ugk'{b5{ . Š afnSnan] s;/L / s'g lsl;daf6 >f]t ;+sng ug{ ;Sb5 eGg] af/]df klxnf] r/0fdf 5nkmn eP d'tflas sfo{ ;+rfng ug{ ;xhstf{n] ;xof]u ugk{'b5{ . Š klxn]b]lv g} ;+rfng eO/x]sf afnSnax¿, uflj; :t/Lo afnSna / lhNnf :t/Lo ;+hfn;Fu ;Dks{ sfod ug{ / ;DaGw lj:tf/ ug{ afnaflnsf;Fu ldn/] sfd ugk{'b5{ . Š afnaflnsfx¿ s:tf vfnsf sfoq{md ug {rfxfG5g ;f ]klxrfg ugk{'b5{ . tL sfoq{mdx¿ Snasf ]p2Z]ocg¿'k eP gePsf] lGfSofn{} ug{ d2t ugk{'b5{ . Š afnSnasf ]cfGtl/s tyf jfxo sfoq{md ;xflutfdn"s 9u+af6 ofh]gf ug{] / ;fs]f ]sfofG{jog ug {afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . Snadf afn;xeflutf a9fpgsf nflu Wofg lbgk'g {]s/'fx¿ M Š ;fyLx¿sf ]s/'f ;G'g]Š cj;/ vfH]g d2t ug{] Š Ps cfk;df cfTdLo Jojxf/ ug Š ;an} ]ae'mg ]efiff ko|fu] ug{] Š pd/]cg;'f/ Jojxf/ ug{]Š uNtL u/d]f :jLsf/ ug{] Š cfˆgf] ljrf/ lgw{Sstfk"j{s /fVg] Š cGo ;fyLx¿nfO{ Snadf Nofpg] Š 8/qf;sf ]jftfj/0f slxNo }l;hg{f gug ;w +}ko|Tg/t /xg] 60 ;zQmLs/0f
  • 61.
    ;zQmLs/0f 61 ;ft afnSnasf] ;+:yfut ljsf; d}qLk"0f{ afnSna afnaflnsfsf] cfjZostf, rfxgfcg';f/ ;Dk"0f{ afnaflnsfx¿sf] ;dfg ;xeflutfdf afnSna ;+rfng ePdf, Tof] afnSnj d}qLk"0f{ afn Sna x'G5 . d}qLk"0f{ afnSnasf ;"rsx¿ != ;as}f ]ljrf/sf ]sb/ ug,{] @= ;xofu] cfbfg—kb|fg ug,{] #= ;fdl"xs sfo {ug,{] $= dgf/]~hgfTds sfo {ug,{] %= eb]efj gug,{] ^= ;as}f ];dfg ;xeflutf xg'k'g,{] &= Snadf dgf/]~hgsf ;fy }lzIffkb| ;fduL| xg'k'g,{] *= Snasf ];DklQsf ]plrt ko|fu] tyf Joj:yfkg xg'k'g,{] (= ;a} ;b:osf] kmfObf x'g] sfo{df hf]8 lbg], !)= Snasf ]gLlt lgod ljkl/t sfo {gug,{] !!= ljleGg lsl;sf ]kl|tofl]utfx¿ ug,{] !@= ;f:+sl[ts sfoq{mdx¿ ug,{]
  • 62.
    !#= ljleGg lsl;dsf]kl|tofl]utf ug,{] !$= ed|0f, lklSgs cfofh]gf ug,{] !%= afndn]f jf en]f, ¥ofnLx¿sf ]cfofh]gf ug,{] !^= kT|os] dlxgf gof Fsfoq{mdx¿ ;r+fng ug{] !&= afnaflnsfdfly x'g] cGofosf] lj?4df cfjfh p7fpg], !*= afnaflnsfaLr xg' ]ljjfbnfO {sz'ntfkj"s{ Joj:yfkg ug,{] afnSnasf ;+:yfut ljsf;sf ;ft If]qx¿ s'g} klg ;+:yf hlGdG5, x's{G5 clg bl/nf], ;'b[9 / lbuf] ePkl5 To;n] ;+:yfut :j¿k lnPsf] dflgG5 . oxL ;+:yfut ljsf;sf :j¿ksf ljleGg cj:yfx¿sf] :t/ klxNofpg] pkfo jf dfWodsf ¿kdf afnSnax¿sf] ;+:yfut ljsf;sf lgDgfg';f/sf ;ft If]qnfO{ lng ;lsG5 . != k|i6 ¿kdf tf]lsPsf] p2]Zo x/]s ;+:yfx¿n] cfˆgf] ;+:yfsf] d"No, dfGotf Pj+ kl/sNkgf to u/]sf] x'G5 . To;}u/L afnSnan] cfˆgf] d"No, dfGotf jf kl/sNkgf to u/]sf] 5 ls 5}g < Snasf] p2]Zo k|i6 ¿kdf tf]lsPsf] 5 jf 5}g < oL s'/fx¿ Snasf ;a} kbflwsf/Lx¿nfO{ yfxf 5 ls 5}g < olb ;a} ;b:ox¿nfO{ ;d]t yfx 5 eg] dfq Sansf] p2]Zocg';f/sf sfdx¿ /fd|/L x'g;S5 . x/]s ;kmntfsf] r'nLdf k'u]sf] afnSna cyf{t ;+:yfut :j¿k lnO;s]sf] afnSnan] /fv]sf] d"No, dfGotf, kl/sNkgf, w]o, nIo / p2]Zosf af/]df x/]s ;b:ox¿nfO{ k|i6 yfxf x'g'kb{5 . 3/]n' afn>ldssf] ;Gbe{df afnSnasf] p4]Zo lgs[i6 txsf] 3/]n' afn>dnfO{ pGdn"g ug {]/ 3/n] '>ldsx¿sf ]Gog"td clwsf/sf ];/+If0f ug {]xg';Sb5 . @= Snasf] agfj6 ;+:yfut :j¿k lnO;s]sf] afnSna o;leq cfPsf ;fgfltgf ljjfbaf6 etfe'Ë gxg' ]vfnsf ]xg'k'b5{ . afn Snasf ]agfj6 7f8f ]geP/ t;]f {]xg'k'b5{ . afnSnasf] agfj6 7f8f] ePdf cWoIf, pkfWoIf, ;lrj / sf]iffWoIfnfO{ w]/} clwsf/ x'ghfG5 . dflyNnf ]kbdf a:gn] ]tNnf ]kb Pj +;b:ox¿nfO {cgfjZos lgoGq0f ug {]jf sfo{qmdx¿df ;dfg 9+un] ;xeflutf gu/fpg] k|j[lQsf] ljsf; x'G5 t/ t];f]{ 62 ;zQmLs/0f
  • 63.
    ePdf kb /:yfgn] e"ldsf / lhDd]jf/L s]xL km/s eP klg ;a} kbflwsf/L Pj+ ;b:ox¿sf ]lg0fo{ kl|qmof tyf cgu'dg ug {]sfddf ;dfg clwsf/ / ;xeflutf x'g] ub{5 . #= sfd ug {]tl/sf afnSnasf x/]s sfd sf/afxLx¿ k|i6 gLlt lgodaf6 ;+rflnt ePsf] x'g'kb{5 . JolQmnfO {h:tf ]dg nfUof ]p:t }9u+n ]afnSna ;r+fng ug {]xf ]eg ]To:tf] Snan ]w/] };d:ofx¿ emN]gk'g {]xG'5 . ;:+yfdf ljjfb a9g;S5 . sg' }klg afnSnan] olb gLlt lgod agfPsf] 5 / ltgLx¿sf] sfof{Gjog klg ePsf] 5 eg] Tof] Sna ;+:yfut ¿kdf ljsf; ePsf] 5 eGg] s'/fsf] ;"rs xf] . afnSnan ]ug {]lsl;dsf sfdx¿ ugs{f nflu s:tf ];Lk ePsf ]afnaflnsfsf] rog ePsf ]5 eGg ]s/'fdf Wofg k¥'ofpgk'b5{ . ;an} ];a }sfd hfgs]f xb‘'g}g . To;}n] h'g JolQmdf h:tf] ;Lk 5 To;nfO{ To;} cg';f/sf] lhDd]jf/L lbOof] eg] p;n] Tof] sfd /fd|/L ug{;S5 . cfkm";Fu ePsf] ;Lkcg';f/sf] lhDd]jf/L ;dod} kfPdf lhDd]jf/L kfpg] JolQm klg v';L x'G5 h;af6 /fd|f] pknlAw lg:sg;S5 . o;f ]ePdf afnSnan ];Ifd ;an xbF' };:+yfut ljsf;df km8sf ]dfg;{S5 . $= g]t[Tj z}nL Snasf] ;a}eGbf lhDd]jf/ JolQmx¿ Snasf cWoIf tyf ;lrjx¿ x'g . Snaleqsf kbflwsf/L, sfo{;ldltsf ;b:ox¿ / ;fwf/0f ;b:ox¿nfO{ ldnfP/ /fVgsf nflu gt]T[jdf /xs]f afnaflnsfn ]ljzi]f kxn ugk{'b5{ . pgLx¿n ]cfˆgf ]dfq} s/'f dflyaf6 kfg,{] c?sf ]s/'f g;G'g ]jf c?nfO {afN]g glbg ]u5g{ jf cfkmn"fO{ dfq ;j;{]jf {7fG5g eg ]To:tf ]afnSnasf ]ljsf; xg';Sbg} . Snasf ]cuj'f hlxn] klg ;dfgx¿dWo]sf] 7"nf] (Top among the equals) x'g'kb{5 . Snasf x/]s ;b:onfO{ Snasf] gLlt lgod agfp‘bf, Sna u7g ubf{ ;xefuL u/fpg'kb{5 . o;sf] ;fy} SnanfO{ c? ;+:yfaLr lrgfpg klg g]t[Tjsf] e"ldsf dxTjk"0f{ x'G5 . %= sfo{gLlt afnSnan ];:+yfut ljsf;sf ]nflu s ]ug,{] s ]gug,{] s;/L ug,{] slxn ]ug,{] slt ug {]h:tf s/'fx¿df ki|6 gLlt to ugk{'b5{ . Snasf ;Dk0"f {;b:ox¿nfO {o;sf] hfgsf/L u/fpg'kb{5 . afnSnan] cfˆgf] p2]Zocg';f/ to ul/Psf sfdx¿afx]s ;zQmLs/0f 63
  • 64.
    cGo h;n ]h]eG5 ToxL ug,{] h;n ]h ]lbG5 ToxL lng,] lagfofh]gf hlxn ]kfof] tlxn ]ug {]h:tf sfdx¿ ug {]u/s]f ]5 eg ]To;nfO {afnSnasf ];:+yfut ¿kn] ljsf; ePsf] 5 eg]/ dfGg ;ls+b}g . ^= >f]t÷;fwg x/s] afnSnan ]cfkmn" ]]ofh]gf u/s]f sfoq{mdx¿ ug {s ]slt >ft] / ;fwg nfU5 < tL >ft] ;fwg sxfaFf6 pknAw ug {]< eGg ]s/'f klg ki|6 xg' h?/L 5 . olb o;af/ ]sg' }rf;f ]lbOPsf ]5g}, hlxn ]kfOPnf tlxn ]u/fn+}f eg/] a;s]f ]5 eg] Tof ];:+yfut ¿kdf ljsf; ePsf ]afnSnasf ];r"s xfO]g . cfkmn" ]ug {]eg/] to ul/Psf sfoq{mdsf nflu cfjZos kg {]efl}ts tyf dfgjLo >ft] ;fwgx¿ sxfFaf6 h'6fpg], s;/L cfTdflge{/ aGg] eGg] af/]df hlt k|i6tf 5 plt g} afnSna ;+:yfut ¿kdf ljsf; ePsf] dflgG5 . &= dfgjLo zlQm sg' }klg afnSna >ft] / ;fwgaf6 ;DkGg xbF'd}f dfq Tof ]Sna ;an / ;Ifd ePsf ]dflgb+g} . lsgls tL >ft] ;fwg kl/rfng ug {];Lk ePsf bIf dfgjLo zlQm 5 eg] dfq tL >f]t ;fwgsf] pkof]u ug{ ;lsG5 . h:t} tflnd ;~rfng ug {];a }>ft] ;fwgx¿ 5g t/ afnkl|zIfsx¿ 5g}g eg ]tflnd ;~rfng ug{ ;lsb+g} . To;n} ]x/s] afnSnax¿n ]cfˆgf ]Snaleq ;b:otf ljt/0f ug,{] ljleGg Ifdtf, ;Lk ePsf afnaflnsfnfO{ Snadf ;fd]n u/fpg], ltgLx¿sf] ;Lksf] ljsf; ugt]{km {klg plQs }Wofg lbgk'b5{ . 64 ;zQmLs/0f
  • 65.
    ;zQmLs/0f 65 cf7 afnSnasf lqmofsnfkx¿ != afnclwsf/sf] k|j4{g leQ]klqsf k|sfzg M afnclwsf/;DaGwL n]v, syf sljtf, r'6lsnf, :yfgLo ;dfrf/, hgr]tgfd"ns ;Gb]zx¿, ;fdfGo 1fgsf ljifox¿ ;dfj]z u/]/ leQ]klqsf k|sfzg ug{ ;lsG5 . hgjsfnt sfo{qmd M afnSnan] afnclwsf/sf] kIfdf afnaflnsfx¿, kl/jf/ tyf cfd ;d'bfoaLr hgjsfnt sfo{qmdx¿ ;~rfng ul//x]sf 5g . To;sf nflu afnSnan] kf]i6/ tyf xft] krf{, ;8s gf6s, cGt/lqmof uf]i7L / a}7sx¿, cleefjs ;r]tgf sfo{qmd, 3/b}nf] e]63f6 / afnclwsf/ lbj; h:tf sfo{qmdx¿ cfofh]gf ug {]ub5{g . hgjsfnt sfoq{mds }qmddf afnSnan ];fdflhs lnËeb], hftLo e]befj, nfu" kbfy{ b'Jo{;g, Pr=cfO{=eL=÷P8;, r]nLa]6L / afnaflnsf a]rlavg, lgs[i6 k|sf/sf] 3/]n' afn>dnufot cGo k|sf/sf] afn>d tyf afnof}g zf]if0fsf lj?4df ultljlwx¿ ug{ ;S5g . afnclwsf/af/] k|lzIf0f lbg] M Snasf gofF ;b:ox¿, ;d'bfosf JolQmx¿ tyf ljBfnosf afnaflnsfnfO{ afnclwsf/af/] k|lzIf0f lbg] sfo{ ug{ ;S5g . afnclwsf/ cg'udg M afnclwsf/ xgg ePsf 36gfx¿nfO{ ;DalGwt lgsfo jf JolQm;Dd k¥'ofpg ]/ To;sf ]cgu'dg ugs{'f ];fy }afnaflnsfdfly xg'] zf]if0f, lje]b / b'Jo{jxf/sf] lj?4sf] cleofgdf afnSna ;+nUg 5g .
  • 66.
    k|ltof]lutf ;~rfng Mafnclwsf/;DaGwL sljtf, syf, n]v n]Vg] / k|sfzg ug {]tyf kl|tofl]utfx¿ ;~rfng ug {]sfd ug {;S5g . afnclwsf/ kj|4g{df ;xofu] M ufp3F/sf ljBfno ghfg ]afnaflnsfnfO {ljBfnodf k7fpg pTk/]|0ff lbg tyf ljBfnodf egf {ug {/ snd sfkL tyf kfz]fs lsGg Snasf ]sfi]fsf ]kl/rfng ug {]sfd afnSnan ]ub {}cfPsf 5g . @= ;dGjo / ;xsfo{ :yfgLo :t/df ;dGjo / ;xsfo{ M afnaflnsf ;/fs]f/sf ljifox¿df ;db'fosf ljleGg JolQm, sfofn{o / ;3+;:+yfx¿;uF ;dGjo ug,{] ;DaGw lj:tf/ ug {]/ cGt/lqmof ug {]. h:t }lzIfs, cleefjs, :yfgLo hgkl|tlglw, cfdf ;dx", oj'fSna cflb;uF ;dGjo / ;xsfo {ug {]. To;/L g };db'fosf ]jo:s JolQm, ;dx" / ;3+;:+yf;uF xftd]fnf ]ub {}:jf:Yo lzlj/, le6fldg vfk] sfoq{mddf ;xefuL xbF' }cfPsf 5g . g]6js{ u7g M uf=lj=;=, If]qLo tyf lhNnf :t/df afnSna g]6js{sf] u7g / ;fd]fkmt{ cfjlws ljrf/ / cge'j cfbfg—kb|fg a7}s ugs{'f ;fy }cGo Snasf sfo{qmdx¿df ;xefuL x'g] sfd klg afnSnaaf6 eO/x]sf] 5 . #= JolQmut / jftfj/0fLo ;/;kmfO Š 6f]n tyf ufpF ;kmfO sfo{qmdx¿ Š j[Iff/f]k0f sfo{s|dx¿ Š JolQmut tyf jftfj/0fLo ;/;kmfO ;DaGwdf ;8s gf6s, k|ltof]lutfx¿ tyf cGt/lqmofx¿ ;~rfng $= afnk|ltef k|ikm'6g / ljsf; k|ltof]lutf ;~rfng M xflh/Lhjfkm, sljtf, gf6s, lrqsnf, g[To, v]ns'b cflb k|ltof]lutfx¿ ;~rfng . sf]if :yfkgf / cfod"ns sfo{qmd M afnSnax¿n] cfˆgf] 5'§} sf]if v8f u/L afnclwsf/ k|j4{g ug{ tyf afnaflnsfsf k|ltef k|ikm'6g u/fpg sfo{qmd ul//x]sf 5g . o;sf] ;fy} sltko :yfgdf afnSnan] cfo cfh{g sfo{qmd ;~rfng ul//x]sf 5g . 66 ;zQmLs/0f
  • 67.
    tflnd ;+rfng Mg]t[Tj ljsf;, afnaflnsf Ps csf{sf] nflu -C to C_ sfo{qmd, afnclwsf/, pb3f]if0f, ;[hgfTds n]vg, leQ]klqsf k|sfzg, Pr=cfO=eL=÷ P8;, hLjg pkof]uL ;Lkx¿ h:tf ljleGg tflndx¿ ;+rfng ul//x]sf 5g . To;}u/L tflnd tyf ljrf/, cg'ej cfbfg–k|bfg u/L cGo 7fpFsf afnaflnsfnfO{ ;dx"÷Sna vfN]g k/]|0ff / ;xofu] lbO/xs]f 5g . afnaflnsfnfO{ ljBfno k7fpg ;xof]u M afnSnasf efOalxgLx¿n] ljkGg jus{f afnaflnsfnfO {ljBfno hfg cflys{ ;xofu] ug {]/ cleefjsx¿nfO{ ;Demfpg] u/]sf 5g . $= cGo sfo{x¿ M afnSnasf ]dfWodaf6 afnaflnsfx¿n ]gof–Fgof Fbft+}/Lx¿aLr ldqtfk0"f {;DaGw ljsf;, Snaleq} lg/If/ /x]sf afn ;fyL;+uLx¿nfO{ ;fIf/ agfpg], cfˆgf] JolQmTjsf ]ljsf; ug {]h:tf sfox{¿ ul//xs]f 5g . afnSnadf ug{ kfOg] t/ cGoq st} ug{ gkfOg] ultljlwx? ;zQmLs/0f 67 Š ;df/f]x÷ljz]if lbgx¿ Š pks/0f k|fKt ug{ Š lqmofsnfkx¿ Š ;r]tgf j[l4 Š k|lt:kwf{x?÷k|ltof]lutfx¿ Š dgf]/~hgfTds v]nx¿ Š v]ns'b Š Sna Joj:yfkg Š snf÷;f+:s[lts cleJolQm Š ljsf; sfo{ Š bf}t/L ;DaGw ljsf; Š ldqjt u'0f Š ;+:yfut ¿kn] kl/lrt x'g afnaflnsf / v]n
  • 68.
    afnaflnsf / v]n afnSna ;~rfng ug {];xhstfn{ ]afnaflnsfsf nflu vn]sf ]dxTjsf ]af/d]f klg yfxf kfpg' cfjZos x'G5 . ;a} afnaflnsfx¿ v]n v]Ng dg k/fpF5g . ltgLx¿nfO{ plrt 9+uaf6 v]Ng d2t ug{ ;lsG5 . plrt v]nn] afnaflnsfnfO{ /fd|/L l;Sg / x's{g ;xof]u k'¥ofpF5 . plrt v]nn] afnaflnsfdf ;dembf/L Nofpg ;xof]u k'¥ofpF5 . km/s– km/s pd]/df leGg–leGg v]nx¿sf] cfjZostf kb{5 . 7"nf s]6fs]6Lx¿n] ;fgf afnaflnsfnfO{ plrt v]n v]Ng ;xof]u k'¥ofpg ;Sb5g . hGd]b]lv g} lzz'x¿nfO{ pTk/]|0ff lbgk'b5{ . lzz;'uF vn]/], afn]/] pTkl]|/t ug {;lsG5 . o;/L hlt lzzx'¿sf] z/L/ / lbdfu rnfodfg agfpg ;lsG5 Tolt a9L z/L/ / lbdfusf] k|of]u / Jofofd ug{ d2t k'U5 . 7"nf s]6fs]6Lx¿n] lzz'x¿sf] ljsf;sf] af/]df hfgsf/L lng;S5g . s;/L ljleGg k|sf/n] ljleGg pd]/sf lzz'x¿;Fu v]Ng'kb{5 To;af/] hfgsf/L lnP/ lzz'x¿nfO{ x's{g d2t k'¥ofpg ;Sb5g . /fd|f] v]n lsg < z /fd|f] v]ndf lzz' tyf ;fgf s]6fs]6Lx¿sf] z/L/ / dlitissf] ;a} efusf] ;Fu;Fu} k|of]u x'G5 / lzz' / ;fgf s]6fs]6Lx¿ cem hLjGt x'G5g . z /fd|f] v]ndf cfFvf, xft, zAb, :j/sf] k|of]u x'G5 . o;af6 7"nf dflg;x¿ / s]6fs]6Lsf] aLrdf ;dembf/L / ;~rf/sf] ljsf;df ;xof]u k'¥ofpF5 . /fd|f] v]naf6 afnaflnsfn] M z cfˆgf] rf/}lt/sf j:t'x¿sf] cjnf]sg ug{ ;S5g . z gofF k|of]u / lqmofsnfkaf/] sf]lz; ug{ ;Sb5g . z cfkmg} xft, cfFvf / :j/ ldnfP/ cfkm}n] ;–;fgf k|of]usf] cg'ej ug{ ;Sb5g . z cfˆgf] z/L/sf] /fd|f] k|of]u ug{ ;Sb5g . z xg],{] ;G'g,] afN]g,] ;£F'g ]/ :kz {ug {]h:tf kfrFj6 }OlGbo«x¿sf ]ke|fjsf/L ko|fu] ug{ ;Sb5g . 68 ;zQmLs/0f
  • 69.
    z gof Flarf/Nofpg ]/ ;d:of ;dfwfg ugs{f nflu kxn ug ]{afgLsf ]ljsf; ;zQmLs/0f 69 x'G5 . z cfˆgf] sNkgfsf] k|of]u ug{ ;Sb5g . z cfk;L ;xof]u / ;d"xsf] dxTjaf/] a'emb5g . z w}o{tf /fVg] afgLsf] ljsf; x'G5 . z g]t[Tjsf] ljsf; u/fpF5 . z km"lt{nf] agfpF5 . z cfTdljZjf; a9fpF5 . z cfgGb / dgf]/~hg lbG5 . z gLlt lgodleq /x]/ a:g'kb{5 eGg] l;sfpF5 . o;}n] v]n v]Ng kfpg' afnaflnsfsf] clwsf/ xf] . ljleGg pd]/df ljleGg vfnsf v]nx¿ afnaflnsfn] v]Ng' h?/L x'G5 . slxn]sfxL+ v]Ngsf] nflu afnaflnsfnfO{ v]nf}gf rflxG5 t/ w]/}h;f] ;dodf pgLx¿sf] jl/kl/sf] jftfj/0f / jl/kl/sf jo:sx¿n ]pgLx¿nfO {cfjZos kg {];a }pTk/]|0ffx¿ lbO/xs]f x'G5g . afnaflnsfx¿ s] v]N5g eGbf klg s;/L v]Nb5g eGg] s'/f a9L dxTjk"0f{ 5 . slxn]sfxL+ xfdLn] v]nsf] of]hgf agfP/ c? k|efjsf/L 9+un] aRrfx¿nfO{ v]n vN]g ;xofu] ug {;S5f +}t/ w/]h};f ];dodf s6]fs6]Lx¿n ]vn]sf cfkmg }tl/sf kQf nufO{ v]Ng ;S5g . v]naf6 ;a}n] dgf]/~hg lng / w]/} s'/f l;Sg ;S5g s]jn lzz' / s]6fs]6Lx¿n] dfq v]naf6 l;Sg] xf]Og ls 7"nf s]6fs]6Lx¿n] ;fgf gfgLx¿sf] nflu gofF–gofF v]nx¿ cfljisf/ ubf{ v]nf}gfx¿ agfpFbf w]/} 1fg xfl;n u5{g . of] sfddf w]/} ;Lk, ;[hgfTds sNkgf rflxG5 / 7"nf s]6fs]6Lx¿n]
  • 70.
    ;d"xdf a;]/ ;a};FuldnL of] sfddf h'6]/ of]hgf agfpF5g jf tof/ kf5{g . cfdfafa' / s]6fs]6Lx¿ kl/jf/sf lzz'x¿;Fu v]Ng] s'/fn] Pp6f ;'dw'/ kfl/jfl/s jftfj/0f l;h{gf x'G5 . klxnf] b'O{ jif{sf] cjlwdf dl:tissf] ljsf;sf] ultnfO{ tLj|tf lbg tyf :j:y 9u+af6 cufl8 a9fpg lzzn'fO {vfgf, dfof / pTk/]|0ffsf ]cfjZostf kb5{ . of] ;dodf lzzn' ]kofK{t vfgf, kofK{t pTk/]|0ff kfPg eg ]Tof ]lzzs'f ]l;Sg ]l;sfpg] sfddf cj/f]wx¿ l;h{gf x'G5 . To;sf] ;fy} hLjgsf] ;kmntfdf g} gsf/fTds k|efj kg{;Sg] ;Defjgf x'G5 . blIf0f cd]l/sfdf s]xL afnaflnsfx¿nfO{ tLg j6f ;d"x agfO{ Pp6f cWoog ul/Psf] lyof] . klxnf] ;d"xdf /fd|f] :jf:Yosf] x]/rfx ul/Psf] t/ kof{Kt vfgfsf] sdL lyof] . o;/L x'sf{OPsf afnaflnsfsf] dl:tis ljsf;df ;'wf/ b]lvPg / ltgLx¿ /fd|/L x's{g a9g ;s]gg . bf];|f] ;d"xnfO{ kof{Kt vfg]s'/fsf] plrt ka|Gw / /fdf| ]x/]rfx ul/Psf ]lyof ]t/ pgLx¿nfO {vn]nufotsf pTk/]|0ff hufpg] ul/Psf ]lyPg . o:tf ]kl/jz]df xs'fO{Psf afnaflnsfx¿ ;fdfGotof /fdu}|/L x'ls{P klg pgLx¿sf] zf/Ll/s cË tyf dl:tissf] ljsf; pNn]vgLo 9+uaf6 x'g ;s]g . To;}u/L t];|f] ;d"xnfO{ :jf:Yosf] /fd|f] x]/rfx, cfjZostf cg';f/sf vfgs]/'f, pTk/]|0ffoQ'm 3/, dfof / x/]rfxsf ]jftj/0fdf xs'fO{of ]. o;/L cGo ;d"xsf] t'ngfdf t];|f] ;d"xsf afnaflnsfx¿sf] zf/Ll/s tyf dfgl;s ljsf; /fd|/L ePsf] kfOof] . ;+;f/el/ g} k|foM h;f] ;a} kl/jf/x¿n] cfˆgf afnaflnsfnfO{ dfof / x]/rfx ub{5g . t/ sltkon] afnaflnsfnfO{ v]Ng lbg] s'/fdf lxlRsrfpg] ub{5g . o;sf] ;fy} pgLx¿;Fu v]Ng], k|f]T;fxg lbg] gu/L a9L 8/ / qf; b]vfP/ cg'zf;gdf /fVg] ub{5g . o;f] u/]df afnaflnsfsf] ljsf;df gsf/fTds k|efj kg{;S5 . lgod sfg'gdf a:g l;sfpgsf] nflu v]n Pp6f dxTjk"0f{ dfWod x'g;S5 . lsgls x/]s v]ndf gLlt lgodx¿ x'G5g . o;df 7"nf afnaflnsfn] ;fgfnfO{ af6f] b]vfpg ;S5g . ;dosf] cefj, v]Ng] cj;/ gkfPsf 3/]n' afn>ldsx¿sf] nflu t v]n cTofjZos 5 . ljleGg k|sf/sf v]n v]Ng kfOg] x'gfn] 3/]n' afn>ldsx¿sf] nflu afnSna Pp6f dxTjk"0f{ cfs{if0f x'ghfG5 . o;}n] afnSnasf] cj:yf, ;'ljwf cflbsf] cfwf/df ;a} afnaflnsfx¿sf nflu ;Dej eP;Ddsf v]nx¿ v]Ng] Joj:yf ul/g'kb{5 . 70 ;zQmLs/0f
  • 71.
    ;zQmLs/0f 71 gf} afnSnadf ;xhstf{sf] e"ldsf afnSna ;xhstf{n] afnSna u7gk"j{ / kZrft ljleGg lsl;dsf e"ldsfx¿ lgjfx{ ugk{'g {]xG'5 M u7gk"j{sf ;Defljt sfo{x¿ s_ >f]t kl/rfng Š ljBfnodf cWoog/t 3/]n' afn>ldsx¿nfO{ ;+ul7t ug{sf] nflu ljBfnosf k|wfgfWofks / lzIfs lzlIfsfx¿;Fu s'/fsfgL u/L e]nf x'g] sIff jf xnsf] Joj:yf ug{, tyf 3/]n' afn>lds tyf cGo afnaflnsfnfO{ e]nf x'gsf] nflu aGbf]j:t ldnfpg] . Š cGo afnSnasf] nflu cfjZos Go"gtd ef}lts ;]jfx¿ h:t} e]nf x'g] 7fpF, cfwf/e"t d;nGb, v]n;fdu|L, kf7o;fdu|L -kqklqsf_ cflb h'6fpg ;xhstf{n] ;db'fo / afnaflnsf;uF kf|Kt ug {;lsg ];xofu]sf ]af/d]f vfh]lag ugk{'b5{ . v_ ofh]gf / sfoq{mdsf ]thd{'f / sfofG{jgsf ]r/0f ;xhstfn{ ]cfkmn" ]ugk{'g {]sfox{¿ ;DkGg ug {]ltlyldlt ;lxtsf ]cfjlws ofh]gf tof/ u/L To;df ;DalGwt ljBfno, ;xof]uL ;+:yfx¿, ;d'bfo tyf 3/]n' afn>lds / cGo afnaflnsf;uF ;dt] 5nkmn ugk{'b5{ . o; cGtut{ afnSna ;xhLs/0fsf cnfjf ;+:yfn] lghnfO{ ;'Dk]sf cGo lhDd]jf/Lx¿ klg kb{5g
  • 72.
    ;xhstf{n] afnSna u7gubf{ eP u/]sf sfo{x¿, k|oTgx¿, k|fKt ;kmntf, efu]s]f rg'ft}Lx¿ cflb s/'fx¿nfO {l;nl;nf ldnfP/ nv]L kl|tjb]g tof/ ugk{'b5{ . o;af6 c? JolQm tyf ;+:yfx¿sf] nflu of] dxTjk"0f{ l;sfO x'g;S5 . u_ d'2f klxrfg M ;xhstf{n] ;f] afnSna s'g} vf; ljifo jf d'2fdf s]lGb«t x'g] xf] jf ;fdfGotM afnaflnsf;uF ;DalGwt ;a }d2'fdf sfd ug {]vfnsf ]xg' ]xf ]eGg ]af/d]f ;xofu]L ;+:yf, ;d'bfo / afnaflnsfnufot ;a};Fu 5nkmn rnfpg'kb{5 . 3/n] 'afn>ldsx¿nfO {;zQmLs/0f ug {]p2Z]on ]u7g ul/g ]lsl;dsf ]afnSnasf] d'2f jf ;jfn vf;u/L hf]lvdo'Qm 3/]n' afn>d;Fu ;DalGwt x'g;S5g . o;sf] ;fy} cfjZostf dx;'; ePdf cGo ;jfnx¿ klg p7fpg ;lsG5 . 3_ ;/f]sf/jfnf;Fusf] ;Dks{ / ;DaGw ;xhstf{n] /f]huf/bftf, ljBfno, 3/]n' afn>ldssf cleefjsnufotsf ;/f]sf/jfnf ;+:yf, afnSnasf] cjwf/0ff, o;sf] cfjZostf cflbsf] af/]df 5nkmn ugk{'b5{ . o;u}/L ;xhstfn{ ]afnaflnsfnfO {afnSna s ]xf ]< lsg u7g ug {]< o;sf kmfObfx¿ s]–s] 5g < afnSnadf ;fd]n ePsf afnaflnsfn] s]–s] sfdx¿ ugk{'b5{ < h:tf s/'fx¿sf ]ki|6 hfgsf/L u/fpgk'b5{ . afnSna u7g ugc{'l3 ;xhstfn{ ]lgDg s/'fdf Wofg k¥'ofpgk'b5{ M z afnSna lsg u7g ug {]< z afnSnaaf/ ];db'fodf sf–]sf;]uF 5nkmn ug {]< z afnSnasf] 9fFrf jf :j¿k s:tf] x'G5 < z afnSnan] s]—s] sfd jf lqmofsnfkx¿ ;~rfng ug{ ;Sb5 < z ;f] If]qsf afnaflnsfsf k|d'v d'2fx¿ s]–s] 5g < z afnSnasf ;b:osf ¿kdf sf]–sf] ;+nUg x'g;Sb5g < z lk5l8Psf ;d'bfosf tyf ckfË afnaflnsfnfO{ afnSnadf s;/L ;+nUg u/fpg] < z afnSnadf aflnsfsf] ;xeflutf s;/L a9fpg] < 72 ;zQmLs/0f
  • 73.
    ;zQmLs/0f 73 u7gkZrftsf;Defljt sfo{x¿ s_ >f]t kl/rfng ;xhstfn{ ]afnSnan ]s;/L / sg' lsl;daf6 >ft] ;s+ng ug ]{eGg ]af/d]f 5nkmn ugk{'b5{ . o;u}/L klxNob}l]v ;r+fng ePsf afnSnax¿, uf=lj=;=:t/Lo afnSna / lhNnf :t/Lo g]6js{ cflb;Fu ;Dks{ sfod ug{ / ;DaGw lj:tf/ ug{ ;xhLs/0f ugk{'5 {. ltgLx¿n ]u/s]f sfdaf6 l;Sb } gjul7t afnSna;uF ltgLx¿sf] ;DaGw :yflkt ug{ ;Fu} sfd ug{sf nflu cufl8 a9g afnaflnsfnfO{ kf|T];flxt ugk{'b5{ . ;b:ox¿nfO{ pgLx¿n] ug{'kg]{ sfdsf] af/]df v'Nnf jftfj/0fdf 5nkmn rnfpgk'b5{ . afnaflnsfnfO {pgLx¿s }kxndf sfd ug {kf|T];flxt ug,{] ;s;]Dd pgLx¿ cfkmn}fO {sfd ug {lbg,] ;d:of k/s]f ]an]f ;xofu] ug {]ugk{'b5{ . v_ of]hgf / sfo{qmd afnSna u7g ePkl5sf] k|f/lDes cj:yfdf afnaflnsfn] s:tf] lsl;dsf sfo{qmd ug{ rfx]sf 5g ;f] kQf nufpg / pgLx¿nfO{ g} klxrfg ug{ nufpg ;xhLs/0f ug {]. pgLx¿n ]klxrfg u/s]f sfoq{mdx¿ Snasf ]p2Z]o;uF dn] vfG5 ls vfbFg} eGg ]s/'f xg] {d2t ugk{'b5{ . ;xhstf{n] Snan] cfˆgf] Snaleq / aflx/ ;~rfng ug]{ sfo{qmdx¿df afnaflnsfsf] ;xeflutfsf] nflu ljz]if 9+uaf6 of]hgf ug'{kb{5 . of]hgf sfofG{jogsf nflu afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . ags]f sfoo{fh]gfx¿ kmnbfoL 5g ls 5}gg ljrf/ u/L olb kmnbfoL gb]lvP a}slNks sfo{of]hgf agfpg d2t ugk{'b5{ . u_ d"NofÍg tyf cg'udg ;xhstf{n] ;'? ;'?df afnaflnsfnfO{ cg'udg tyf d"NofÍg;DaGwL ;Lk, ljlw / tl/sfx¿ l;sfpg'kb{5 . o; cj:yfdf ;xhstf{sf] e"ldsf a9L /xg] ub{5 . t/ kl5 ;Lkx¿ l;sfO;sk]l5 lj:tf/ }cfˆgf ]el"dsf sd ub {}nfgk'b5{ .
  • 74.
    dN"ofÍg tyf cgu'dgubf {Wofg lbgk'g {]s/'fx¿ M z sfo{qmdn] afnaflnsfsf] JolQmut hLjg tyf kl/jf/df s] s:tf ;sf/fTds kl/jt{g Nofof] < z sfo{qmdsf] ;sf/fTds kIfx¿ s]–s] /x] < z sfo{qmdsf] sfof{Gjogdf b]vfk/]sf ;d:of, sdL–sdhf]/L s]–s] lyP / ;f]sf] lg/fs/0f s] s;/L ul/of] < z sfo{qmdnfO{ cem k|efjsf/L 9+udf ;~rfng ug{ s]–s] u/]sf] eP x'g]lyof] < z ;xhstf{n] sfo{qmdsf] d"NofÍg / cg'udgsf] clen]v /fVg] af/] Snasf afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . 3_ d'2f klxrfg 3/]n' afn>d;Fu ;DalGwt ;jfnx¿sf] cltl/Qm ;xhstf{n] /f]huf/bftfsf] kl/jf/, 3/]n' afn>ldsx¿sf] kl/jf/, ;d'bfo / ljBfno txdf ePsf d'2fx¿ klxrfg ug,{ jo:sx¿ tyf cGo;uF 5nkmn ug {afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . 3/n] 'afn>ldsx¿ g }afnSnadf ;u+l7t ePsf ]xbF'f pgLx¿n ]efu]s]f ;d:ofx¿ lgsi[6 afn>d;u+F ;DalGwt eP ltg };d:ofnfO {;jfnsf ]¿kdf p7fpg ;lsG5 . o;}n] afn>ldsx¿nfO{ pgLx¿n] ef]Ug] u/]sf kL8fx¿nfO{ Snadf /fVg k|f]T;fxg lbg] tyf pgLx¿n] /fv]sf ;d:ofx¿nfO{ ;xfg'e"ltk"j{s ;'Gg tyf uDeL/tfk"j{s lngsf nflu cGo afnaflnsfnfO {kl]|/t ugk{'b5{ . 3/]n' afn>ldsx¿n] em]ln/x]sf ;d:ofx¿ cltl/Qm ljBfno tyf j/k/ b]lvPsf cGo ;jfnx¿ klxrfg ug{sf nflu ;xhstf{n] ckfËtf, e]befj, zf]if0fdf k/]sf tyf cGo >ddf ;+nUg afnaflnsfsf lrqx¿sf] 5nkmn tyf 36gf cWoog ug nufpg] . tL lrq tyf 36gfx¿;Fu ;DalGwt ljleGg k|Zgx¿ afnaflnsfx¿aLr /fvL ;jfn klxrfg ug{sf nflu d2t ug{ ;lsG5 . 74 ;zQmLs/0f
  • 75.
    ;zQmLs/0f 75 ª_;/fs]f/jfnf;u+Fsf ];Dks÷{;DaGw ;xhstf{n] afnaflnsf;Fu ;DalGwt ;/f]sf/jfnf JolQm tyf ;+:yfx¿ sf—sf] xg' klxrfg ug {;xofu] ugk{'b5{ . ltgLx¿;uF ;Dks {tyf ;DaGw la:tf/ ug{ d2t ugk{'b5{ . Sna ;~rfngsf ;?'sf lbgx¿df ;xhstfn{ ]o; sfddf a9L el"dsf vN]gk'b5{ eg ]kl5 afnaflnsfx¿ cEo:t xbF' }uPkl5 cfˆgf ]el"dsf sd ub {}nfgk'b5{ . Sna cfkm };~rfng xg' yfns]f ]cj:yfdf ugk{'g {]sfox{¿ M s_ >f]t kl/rfng o; cj:yf;Dd cfOk'Ubf afnSnanfO{ ;'rf? ¿kn] ;+rfng ug{ cfjZos >f]tx¿ kl/rfng ug{ Snasf afnaflnsfx¿ ;Ifd x'G5g / o;sf nflu cfjZos >f]tx¿ pknAw x'G5g . o; cj:yfdf ;xhstf{n] ;Nnfxsf/sf] e"ldsf lgefpg'kb{5 . v_ of]hgf / sfo{qmd afnclwsf/sf] k|j4{g, ;dGjo / ;xsfo{ JolQmut / jftfj/0fLo ;/;kmfO, kl|tef k:|km6'g / ljsf;;uF ;DalGwt sfoq{mdx¿sf ]ofh]gf thd{'f ug {]/ ;~rfng ug {]s/'fdf ;xhstfn{ ]d2t ugk{'b5{ . vf;u/L afnSnaleqsf ;b:ox¿aLr, afnSna–afnSnaaLr, k|ltof]lutfTds sfo{qmd / cltl/Qm lqmofsnfkx¿ ;~rfng ug {afnSnax¿nfO {kf|T];flxt ugk{'b5{ . afnSnasf lqmofsnfkx¿sf] clen]v /fVg / k|ltj]bg tof/ ug{ afnSnasf ;b:ox¿nfO {d2t ugk{'b5{ . afnSnasf] g]t[Tj ;Dxfn]sf jf g]t[Tj txdf /x]sf ;b:ox¿df c?sf] klg g]t[Tj Ifdtfsf] ljsf; ug{ pgLx¿df klg cj;/ lbg'kb{5 eGg] wf/0ffsf] ljsf; u/fpg hf]8 lbOg'kb{5 . o;sf] nflu ;xhstf{n] afnaflnsf;Fu ldn]/ of]hgf agfpg] / ;f]sf] sfof{Gjogsf] nflu pgLx¿nfO{ ;xof]u k'¥ofpg'kb{5 . o; r/0fdf ;xhstf{n] cjnf]sgstf{sf] e"ldsf lgefpg'kb{5 / afnaflnsfn] s]xL ;xof]u dfu]df ;f] pknAw u/fpg] lhDd]jf/L lng'kb{5 .
  • 76.
    u_ d"NofÍg /cg'udg ;xhstf{n] afnaflnsfsf] cfjZostf tyf Ifdtfsf] lg/Gt/ ¿kdf cg'udg tyf dN"ofÍg ugk{'b5{ . afnSnasf ]sfoq{mdsf ]thd{'f tyf Joj:yfkgdf To;nfO{ oyfl]rt ¿kdf pkofu] ugk{'b5{ . o;sf ];fy }afnaflnsf;uF ldn/] sfoq{mdsf] cfjlws dN"ofÍg tyf cgu'dg ug {]/ ;fs]f ]kl|tjb]g tof/ ugk{'b5{ . ;fy} o;nfO {cfufdL ofh]gf tof/ ug {pkofu] ugk{'b5{ . 3_ ;/f]sf/jfnf;Fusf] ;Dks{÷;DaGw ;xhstf{n] a]nfa]nfdf /f]huf/bftf, 3/]n'af>ldssf cleefjs tyf cGo cleefjs;Fu e]63f6 u/L afnSnasf ultljlwx¿ tyf To;n] xfl;n u/]sf pknlAwx¿sf af/d]f 5nkmn÷cGt/lqmof ugk{'b5{ . o;sf ];fy }afnaflnsfdf cfPsf kl/jt{gx¿sf af/]df / afnSnasf sfo{qmdsf af/]df /f]huf/bftf tyf cleefjsx¿sf] wf/0ff a'emg'kb{5 . ;xhstf{n] cfkm"n] ;DxfNb} cfPsf] ;xhLs/0fsf] e"ldsf lj:tf/} afnaflnsfnfO{ x:tfGt/0f ub {}hfgk'b5{ . o;sf ]nflu ;b:ox¿sf ]Ifdtf a9fpg To;df klg ljz]if u/L g]t[Tj txdf /x]sf jf g]t[Tj Ifdtf ePsf afnaflnsfnfO{ cfkm"n] ul/cfPsf sfdx¿ l;sfpg pgLx¿nfO{ lhDd]jf/L lng] cj;/ lbg'kb{5 . afnSnax¿ cfkm };zQm jf ;Ifd ePsf ]cj:yfdf ugk{'g{] ;Defljt sfo{x¿ lhNnf afnsNof0f ;ldlt, lhNnf ljsf; ;ldlt, uf=lj=;= j8f sfof{no h:tf ;:+yf jf lgsfox¿df 3/n] 'afn>ldsx¿sf ]xslxt ug {]sfd, afnaflnsfsf] kl|tlglwTj ug {]jftfj/0f tof/ ugs{f lglDt bjfj l;hg{f ug {]/ jsfnt ug{] ugk{'b5{ . o;sf ]nflu ;xhstfn{ ]afnaflnsf;uF+ ldn/] ofh]gf thd{'f ugk{'b5{ / ;fs]f ]sfofG{jogsf nflu afnaflnsfnfO {;Lk tyf cge'jx¿ kb|fg ugk{'b5{ . afnSna tyf ;b:ox¿sf] lglDt cfjZos hfgsf/Lsf nflu ;xhstf{n] >ft]JolQmsf ]el"dsf lgjfx{ ugk{'b5{ . afnSna jf ;b:ox¿nfO{ JolQmut tyf ;+:yfut ¿kdf ;d:of cfOkbf{ ;f]sf] ;dfwfg ug{ ;xhstf{÷;xof]uL JolQmsf ¿kdf k|:t't x'g'kb{5 . 76 ;zQmLs/0f
  • 77.
    ;zQmLs/0f 77 s_>f]t kl/rfng o; r/0fdf >f]t kl/rfngdf ;xhstf{ / afnaflnsfsf] lhDd]jf/L sl/a–sl/a a/fa/ vfnsf] x'g'kb{5 . o; cj:yfdf ;xhstf{n] afnSna;Fu ePsf >f]t ;fwgx¿sf] klxrfg u/fpg] tyf ltgsf] plrt k|of]u / Joj:yfkgsf] nflu afnaflnsf tof/ x'g'kb{5 . v_ of]hgf / sfo{qmd o; r/0fdf ofh]gf thd{'f / sfoq{md ;~rfng ug {k0"f¿{kdf afnaflnsfnfO {g} lbg'kb{5 . ;xhstf{n] o; cj:yf;Dd afnSna / afnaflnsfnfO{ ;zQm agfpg'kb{5 . ;xhstf{n] afnaflnsfn] ;fd"lxs ¿kdf agfPsf of]hgfdf cfˆgf] tkma{f6 ;e'mfj k:|tt' u/L ofu]bfg lbgk'b5{ . afnaflnsf;uF a;/] ofh]gf thd{'f tyf sfofG{jogdf ;DnUg xg'k'g {]cj:yfdf ;xhstfn{ ]cfkmn" ]ugk{'g {]sfdsf Ifq]x¿ klxrfg ugk{'b5{ / To;nfO {afnaflnsf;uF ;dt] 5nkmn u/L nfu" u/fpg'kb{5 . o; r/0fdf afnaflnsfx¿n] cGo afnSna tyf o'jfSna, ;+3;+:yfx¿;Fu ;+o'Qm ¿kdf lgs[i6 k|sf/sf] afn>dsf] lj?4df ;DalGwt lgsfox¿df bjfj lbg], h'n'; lgsfNg] h:tf sfo{x¿ ug{ ;Sb5g . o;sf] ;fy} !* jif{ k'u]sf afnaflnsfn] kl5 Snadf /x]sf cGo afnaflnsfnfO{ 1fg tyf ;Lkx¿ l;sfpbF }cfˆgf lhDdj]f/L x:tfGt/ ub {}hfgk'g {]lsl;dsf of]hgfx¿ klg agfpg'kb{5 . u_ d"NofÍg / cg'udg o; r/0fdf cfOk'Ubf afnaflnsf lgoldt ¿kdf cfˆgf lqmofsnfkx¿sf] cg'udg tyf d"NofÍg ug{ ;Ifd x'g] ePsf]n] ;xhstf{n] pgLx¿nfO{ o;sf nflu tof/ ugk{'b5{ . ;xhstfn{ ];Nnfxsf/sf ]el"dsf lgjfx{ ugk{'b5{ . dN"ofÍg / cgu'dgaf6 cfPsf ;jfnx¿nfO {cfufdL ofh]gfsf ]r/0f / kl|qmofdf s;/L ;dfjz] ug {]eGg] ;l'glZrt ug {;xhstfn{ ]afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . ;xhstfn{ ]klg ;do–;dodf afnSnasf ;b:ox¿ tyf cleefjsx¿;Fu e]63f6 u/L Snasf lqmofsnfkx¿sf] cg'udg u/L cfjZos ;/;Nnfx lbg'kb{5 .
  • 78.
    3_ d'2f klxrfg o; r/0fdf afnSna cfkm} cfˆgf d'2fx¿ klxrfg ug{ ;Ifd eO;s]sf x'g]5g . tyflk Snadf gof F;b:ox¿ cfpg ]qmd klg xg' ]xbF'f tL gof F;b:ox¿nfO {d2'f klxrfg ug ]{tl/sfsf af/d]f 1fg lbg k/'fgf tyf gt]T[j txdf /xs]f ;b:ox¿nfO{ ;Ifd agfpg ;xhstfn{ ]d2t ugk{'b5{ . o;sf ];fy }lgtfGt gof Fd2'f klxrfg ul/Psf] v08df ;xhstf{n] cjwf/0ffut 1fg tyf ;Lk x:tfGt/0f ug{ afnaflnsfnfO {;xofu] ugk{'b5{ . ª_ ;/fs]f/jfnf;u+F ;Dks÷{;DaGw o; cj:yfdf afnaflnsf ;/f]sf/jfnf lgsfox¿;Fu ;dGjo ug{ Pj+ ltgLx¿;dIf Snasf] k|ltlglwTj ug{ ;Ifd x'g]5g . ;xhstf{n] s'g} klg lgsfox¿df uP/ Snasf] tkm{af6 s'/f /fVg' eg]sf] p;sf] JolQmut ljrf/ /fVg dfq geP/ Snasf ;b:ox¿sf ]efjgf JoQm ug '{klg xf ]eGg ]s/'f ;b:ox¿nfO {ae'mfpgk'b5{ . o;sf nflu To:tf 5nkmnk"j{ afnaflnsf;Fu k"j{tof/L a}7sx¿ ul/g'kb{5 eGg] s/'f ;l'glZrt ug {];xhstfn{ ]lhDdj]f/L axg ugk{'b5{ . ;xhstfd{f xg'k'g {]u0'fx¿ z ;d"xsf ;b:ox¿sf] JolQmut tyf ;fd"lxs cfjZostfsf af/]df ;xhstf{ ;+j]bgzLn x'g'kb{5 . z ;xhstfd{f ;do ;dodf afnaflnsf;uF e6]3f6 ug,{] /dfOnf ]cGt/lqmof ug {]/ afnSnadf hfbFf ;wF }gof Fs/'f, kl|zIf0f kl|jlw, ;r"gf lnP/ hfgk'b5{ eGg] efjgf x'g'kb{5 . z ;xhstf{n] afnaflnsfsf JolQmut s'/fx¿sf] uf]kgLotf sfod /fVg'kb{5 . ;fs]f ];Ddfg ugk{'b5{ . z ;xhstfn{ ]afnSnadf cfOk/s]f ;d:of / åGåx¿ ;dfwfg ug {]ko|f; ugk{'b5{ . z ;xhstf{n] afnaflnsf e]63f6 x'g] :yfg ;xh / ;'/lIft ePsf] Plsg ugk{'b5{ . 78 ;zQmLs/0f
  • 79.
    z ;xhstf{n] afaflnsfk|ltldqjt Jojxf/ b]vfpg ;Sg'kb{5 . t/ c?n] x]bf{ To:tf ]Jojxf/ c:jefljs bl]vg ]vfnsf ]eg ]xg' 'xbF'g} eGgt]km {;xhstf{ ;hu x'g'kb{5 . z ;xhstf{n] 8/, nfh, kfl/jfl/s jftfj/0f jf cGo sf/0fn] kl5 k/]sf afnaflnsfnfO {cl3 a9fpg kf|T];fxg ug {ljzi]f ko|Tg ugk{'b5{ . ;zQmLs/0f 79 cfbz{ ;xhstf{ s:tf] x'G5 < z cfkm"nfO{ yfxf gePsf] s'/f :jLsf/ ub{5 / ;f]af/] ;"rgfsf] vf]hL u/L afnaflnsfnfO{ ;xL hfgsf/L pknAw u/fpg k|oTg ub{5 . z afnaflnsfnfO {sg' }klg cfwf/df eb]efj ubg{} / pgLx¿df klg eb]efj;DaGwL wf/0ff, afgL tyf Jojxf/ x6fpg] vfnsf] jftfj/0f agfpg kxn ub{5 . z afnSna jf ;d"xsf ;b:ox¿;Fu ePsf] leGg–leGg 1fg, ;Lk / IfdtfnfO{ cfb/ ub5{ / To;sf ]pkofu] ub {}nfg e/dUb/' ko|f; ub5{ . z afnaflnsfdf s'g} tflnd, ;ef, uf]i7L, afnd]nfdf ;Fw} cfkm"n] PSn} dfq efu glnO{ c?nfO{ klg cj;/ lbg'kb{5 eGg] efjgf ljsl;t u/fpg kxn ub{5 . ;b:ox¿nfO{ ;xof]u jf ;zQmLs/0f ug{ ;xhstf{n], z cfkmn" ]l;ss]f ;LknfO {c?x¿df x:tfGt/0f ub {}hfg5]g / ;f;]DaGwL tl/sf l;sfpg]5g . z afnSna / ao:s -JolQm tyf ;+:yf_ sf] aLrdf cfjZos k/]df dWo:ytf ul/lbg]5g . z cfˆgf cge'j / ;LknfO {l6kf6] ug {]/ To;nfO {c?x¿;uF cfbfg–kb|fg ug {]cfˆgf ]afgL afnaflnsfnfO {klg l;sfpg5]g . z ;w +}cfkmn+} ]dfq cfˆgf ]afnSna jf g6]jss{f ]kl|tlglwTj ug {;S5 'eGg]
  • 80.
    efjgfnfO {sd ub{}nu/] c?n ]klg To;f ]ug {;Sb5g eGg ]s/'fdf ;a} afnaflnsfnfO {ljZj:t kfg5{]g . o;af/d]f kh|ftflGqs 9u+n ]ofh]gf sfofG{jog ub {}hfg ;b:ox¿nfO {pTkl]|/t ug5{]g . z cfˆgf] pd]/ !* jif{ k'u]kl5 :j]lR5s ¿kn] ;b:otf tyf g]t[Tjsf] x:tfGt/0f ugk{'b5{ eGg ]s/'fnfO {:jLsf/ u/fpbF }nfg5]g . o;f ]ug {an]fan]fdf ;b:ox¿aLr 5nkmn ub {}nfg5]g . z k'/fgf ;b:on] 5f8b} uP klg gofF ;b:on] Sna / ;d"xsf] lg/Gt/tf lbg;Sg] agfpg pgLx¿sf] Ifdtfdf jl[4 ug{ ]cj;/ / k|lqmof ldnfOlbg]5g . ;xhstf{n] ug{ gx'g] s'/fx¿ ;xhstf{n] slxNo} klg z afnaflnsfn ]æof ]ae'mbg}g jf ae'mg ;Sbg}gÆ eg/] ;fR]g 'jf eGg 'xbF'g} . z cfˆgf ljrf/x¿ afnaflnsfdfly yfk]g {]ug {'xbF'g} . z c? ;fyLx¿af6 6f9f /fv]/ s'g} afns jf aflnsf;Fu PSn} rflxg]eGbf a9L ;do latfpg ]ug {'xbF'g} . z unt cEof; tyf bJ'oj{xf/ dflgg;Sg ]sfd sf/afxL tyf Jojxf/ ug {'xbF'g} / To;f ]ug {afnaflnsfnfO {psf:g ]ug {'xbF'g} . z sg' }afnaflnsfnfO {eb]efj ug,{] aU]n }Jojxf/ ug {]jf c?nfO {pkI]ff xg' ]u/L s;n}fO {ljzi]f :gx] bv]fpg 'xbF'g} . z s'g} klg JolQm jf afnaflnsfnfO{ of}g pQ]hgf hufpg] 9+un] pgLx¿sf] z/L/sf ]:kz {ug {]tyf To;f ]ug {kl]|/t ug {'xbF'g} . z ufk]gLotf eË gug {]/ ;j+b]gzLn 36gf jf kl/l:Yfltdf afnaflnsfsf ]gfd hg';s' }cj:yfdf klg vn'f;f ug {'xbF'g} . 80 ;zQmLs/0f
  • 81.
    ;zQmLs/0f 81 zafnaflnsfnfO {JolQmut cfIfk] nufpg 'xbF'g} . z afnSnadf k'/fgf]÷gofF, hftLo, n}lËs, ckfËtf ePsf ÷gePsf, pd]/, / ;:+sl[t cflb sg' }klg cfwf/df sg' }klg afnaflnsfnfO {eb]efj ug {'xbF'g} . z /ft af; a:g] u/L s'g} klg afnaflnsfnfO{ s;}sf] ;'kl/j]If0flagf cfˆgf] 3/ jf cGt st }nfg 'xbF'g} . olb nfgk'g {]eP cleefjs / cfˆgf ];:+yfsf] lhDd]jf/ JolQmsf] :jLs[lt lnO{ c? afnaflnsfsf ;fy nfg'kb{5 . z afnaflnsfnfO {ufnL ug,{] lk6g ]jf cGo sg' }vfnsf ]zf/Ll/s oftgf lbg ]jf bJ'oj{xf/ ug {'xbF'g} . z afnaflnsfnfO {nlHht kfg,{] xLgtfafw] xg',] jf cGo sg' }lsl;daf6 efjgfdf 7;] kU'g ]lsl;dn ]sfd sf/afxL ug {'xbF'g} . z afnaflnsfnfO {;fgf ]5 eg/] sfoq{mddf ;xefuL gu/fpg 'xbF'g} . z afnaflnsf;uF l/;fpg ]/ emsfk{]msf {]ug {]ug {'xbF'g} . z cfkm" dfq af]Ng,] afnaflnsfnfO{ cfˆgf ljrf/x¿ cleJoQm ug{ cj;/ glbg] ug {'xbF'g} . afnaflnsfsf ]aLrdf tn'gf ug {'xbF'g} . h:t }æsÆ eGbf æuÆ ghfGg] 5 cflb . z /flt can]f;Dd ldl6Ë a7}s sfoq{md ;~rfng ug {'xbF'g} . olb sx]L u/L To;f] x'g uPdf afnaflnsfn] PSn} 3/ hfg ;S5' eg] klg s;}sf] ;fy nufP/ dfq 3/ k7fpg'kb{5 .
  • 82.
    82 ;zQmLs/0f bz ;~rf/ / afnd}qL ;~rf/ ;~rf/sf] cy{ (Meaning of Communication) ;~rf/ egs]f ];Gbz], ;r"gf, ljrf/ tyf efjgfsf ]cfbg kb|fg ug {]kl|qmof xf ]. ;~rf/sf tTjx¿ (Elements of Communication) ;~rf/df rf/ d'Vo tTjx¿ x'G5g . s_ >f]tM ;~rf/ k|lqmofdf ;Gb]z jf ;"rgf lbg] JolQm cyjf ;+:yfnfO{ ;"rgfsf] >f]t elgG5 . v_ ;Gbz]M ;r"gfsf ]>ft] / ;r"gf kf|Kt ugs{]f ]cfk;df hg' s/'fsf ]cfbfg k|bfg x'G5 To;}nfO{ ;"rgf jf ;Gb]z elgG5 . u_ dfWodM h;åf/f >f]t / k|fksaLr ;Gb]zsf] cfbfg k|bfg x'G5 To;}nfO{ dfWod elgG5 . To:tf dfWod dflg;b]lv lnP/ /]l8of], 6]lnlehg, k':ts, kq–klqsf, lr7Lkq, x'nfs, uLt, ;ef, 6]lnkmf]g, cfjfh, gf6s, a}7s÷uf]i7L, cfsfzjf0fL, rnlrq, O;f/f OToflb x'g ;Sb5g . 3_ kf|ks M ;r"gfsf ]>ft]af6 k7fOPsf ];r"gf jf ;Gbz]nfO {kf|Kt ug{] JolQm jf ;d"xnfO{ k|fks elgG5 . ;"rgf jf ljrf/sf] cfbfg k|bfgsf] qmddf >f]t tyf k|fKtstf{ b'j}n] k|fKt ;"rgf / ljrf/k|lt cfkmgf] ljutsf cg'ej / 1fgsf] cfwf/df k|ltlqmof cyjf lkm8Jofs
  • 83.
    -kl/ki]|f0f_ hgfO/fvs]f xG'5g. oxL lkm8Jofssf ]cfwf/df laifoj:ta'f/ ]/fdf|] hfgsf/L k|fKt ug{ b'j}nfO{ d2t ldN5 . ;~rf/nfO{ k|efjsf/L / pkof]uL agfpgsf nflu lkm8Jofssf] k|lqmof cToGt dxTjk"0f{ x'G5 . ;~rf/ ljljw ls;dsf x'G5g . afnSnasf] ;Gbe{df eGg'kbf{ ;~rf/nfO{ ljz]if u/L b'O{ k|sf/n] cWoog ug{ ;lsG5 . s_ cfd -PstkmL{ ;~rf/ Š ck|ToIf ¿kdf /]l8of], 6]lnlehg, kq–klqsf h:tf dfWodaf6 lbOg] ;"rgf ;zQmLs/0f 83 jf ;Gb]znfO{ cfd -PstkmL{ ;~rf/ elgG5 . Š o;df kT|oIf ¿kdf cfDg ];fDg ]eP/ 5nkmn ug {]dfs}f xbF'g} . Š xfpefp, ;s+t]nfO {csf {]kIfn ]ae'm ]gae'ms]f ]kl|tlqmofnfO {t?'Gt yfxf kfpg ;lsGg . Š Ps }k6s nfvf +}dflg;nfO {;Gbz] lbg ;lsG5 . Š t/ bf]xf]/f] s'/fsfgL ug{ g;lsg] ePsf]n] o;sf] cfjZostfcg';f/ yk hfgsf/L lbg / lng ;ls+b}g . v_ cGt/JolQm -b'O{tkmL{ ;~rf/ b'O{ jf b'O{eGbf a9L JolQmx¿sf] cfk;df ;"rgf, ljrf/, efjgf tyf ;Gb]zsf] cfbfg–k|bfg x'g] k|lqmofnfO{ cGt/JolQm -b'O{tkmL{ ;~rf/ elgG5 . cGt/JolQm ;~rf/sf ljz]iftfx¿ Š sg' }s/'f ae'm ]gae'ms]f ];fw]/] :ki6 ug {]dfs}f kfOG5 . Š k|ToIf ¿kdf cfDg] ;fDg] a;]/ bf]xf]/f] 5nkmn ug{ ;lsG5 . Š efiff jf zAbsf] ;fy} xfpefp jf ;+s]taf6 s'/f a'emg / a'emfpg ;lsG5 .
  • 84.
    Š cGt/JolQm ;~rf/åf/flbOg] ;Gb]z jf ;"rgfnfO{ Ps} k6sdf w]/}nfO{ lbg ;lsb}g . of] s]xL JolQm tyf ;d"xdf dfq x'g ;Sb5 . Š cGt/JolQm ;~rf/df ;xefuL x'g]n] Ps csf{sf] cfjZostfcg';f/ yk hfgsf/L lbg / ljrf/ a'em]/ dgdf nfu]sf z+sf pkz+sfnfO{ t'/Gt xn ug{ ;lsG5 . cGt/JolQm ;~rf/sf lsl;dx¿M s_ b'O{ JolQmaLrM >Ldfg >LdtLaLrsf] s'/fsfgL, 8S6/ / lj/fdLaLrsf] s'/fsfgL, Pp6f h]=l6=P= / s[ifsaLrsf] s'/fsfgL, 3fF; bfp/f vf]Hg hfg] cyjf kFw]/f]df kfgL eg{ hfg] b'O{ dlxnfaLr x'g] ;/;Nnfx cflb . v_ Ps JolQm / ;d"xaLrM h:t} sIffdf lzIfs / ljBfyL{aLr jf dlxnf :jf:Yo :jo+;]ljsf / cfdf ;d"xaLrsf] s'/fsfgL . u_ b'O{ ;d"xaLrM af6f], k'n, s'nf] agfpg] laifodf Ps} ufpFsf b'O{ ;d"x jf b'O{ ufpFsf b'O{;d"x aLrsf] 5nkmn . 3_ cGt/ ;d"x ;~rf/M Pp6f ;d"xdf laleGg JolQmx¿aLrsf] 5nkmn . cfdf ;d"xsf] a}7s, pkef]Qmf ;ldltsf] a}7s, ;xsf/L ;+:yfsf ;b:ox¿sf] a}7s jf laleGg ;+3–;+:yfaf6 k|ltlglwTj u/]sf] lhlj; ;dGjo a}7s cflb . ;~rf/ k|lqmofdf b]vf kg{;Sg] cj/f]wx¿ M != ;Gbz] k7fpg ]/ kf|Kt ug {]sfoa{Lr cfOk{g {]cj/fw]x¿ M Š k|fks sfg g;'Gg], cfFvf gb]Vg] x'g' . Š k|fks n]vk9 ug{ ghfGg] x'g' . Š ki]|fsn ]cfjfh ;fgf ]u/L afN]g,' cIf/ ;fgf ]u/L nV]g '. Š ki]|fs afl]n/xs]f ]an]f kf|ksn ]Wofg glbg 'jf lgbfpg '. Š ki]|fs afN]bf esesfpg,' vfS]g 'cflb . 84 ;zQmLs/0f
  • 85.
    ;zQmLs/0f 85 Šxf]xNnf ePsf] a]nf af]Ng' . Š k|fkssf] Wofg cGo s'/fdf cfslif{t x'g' . @= ;Gbz] kf|Kt ug {]/ ae'mg ]sfoa{Lr cfOk{g {]cj/fw]x¿ Š kf|ksn ];Gbz]kl|t Wofg sl]Gbt| gug {'. Š k|fksn] ga'‰g] efiff, zAb cflb af]Ng' . Š k|fkssf] lbdfusf] tLI0ftf tyf z}lIfs :t/ gldNg' . Š Ps} k6s w]/} ;Gb]z lbg' . Š cgfjZos nfdf] Joxf]/f afFwL ;Gb]z k7fpg' . Š w/] }hgfsf ]tx kf/ u/L ki]|fs ;dIf ;Gbz] k7fpg '. Š afN]bf zf/Ll/s efiff -Ozf/f, xfpefp cflb_ sf ]ko|fu] gug '{. Š x8a8df ;Gbz] kf|Kt ug {'. Š unt tyf ck"0f{ ;Gb]z k7fpg' . Š ;wF }Pp6 }dfq dfWodsf ]ko|fu] u/L ;~rf/ ug {'. Š PseGbf a9L cy {nfUg ]zAbx¿sf ]ko|fu] ug {'. Š s/'f k/"f g;g'Lsg }o:tf ]xf,] p:tf ]xf ]egL ;Gbz]sf ]ckl/kSj dN"ofÍg ug {'. Š c? af]ln/x]sf] a]nf cfkm" w]/} af]Ng' . Š cfkmn"fO {dg gkg {]tyf cfkmn"fO {ljZjf; gePsf ]s/'fnfO {jf:tf gug {'. Š ;Gbz]af/ ]cfkm +}ki|6 geO {;Gbz] k;|f/0f ug {'. Š ki[7kfi]f0f glng 'cyft{ ae'm ]gae'ms]f ]s/'fsf ]hfrF gug {'. #= ;Gbz] ae'mg ]/ :jLsf/ ug {]sfoa{Lr cfOk{g {]cj/fw]x¿ Š ki]|fs cfkme"Gbf tNnf ]:t/ tyf bhfs{f ]eGg ]efjgf xg' '. Š ki]|fskl|t kj"fu{x| xg' '.
  • 86.
    Š cfkm"nfO{ dgk/]sf] s'/fx¿ dfq ;'Gg, x]g{rfxg' . Š km/s wf/0ff tyf d"No÷dfGotf /fVg' . Š ;Gbz] tyf ki]|fskl|tsf ]kIfkftk0"f {x/]fO . Š plrt ;do / :yfgdf ;Gb]z k7fpg g;Sg' . Š ki]|fs / kf|ksaLr efjgfTds åGå xg' '. Š ki]|fsn ]kf|ksnfO {ljZjf; lbnfpg g;Sg '. Š :jLsfo {gxg' ]vfnsf ];~rf/ zn}Lsf ]ko|fu] ug {'. -pbfx/0fsf nflu 8/, wDsL b]vfP/ jf cfb]zsf] ¿kdf k|:t't ul/Psf] ;Gb]z k|fksn] a'em]/ klg ;xh }:jLsf/ ubg{} ._ $= ;Gbz] :jLsf/ ug ]{tyf nfu "ug {]sfoa{Lr cfOk{g{] cj/f]wx¿ Š k|fks kl/jt{g x'g grfxg' . Š ki]|fs jf ;Gbz]kl|t kj"fu{x| xg' '. Š km/s wf/0ff tyf d"No÷dfGotf /fVg' . Š ki]|fs jf ;Gbz]kl|t ljutsf s6 'cge'jx¿ . cGt/JolQm ;~rf/sf] nflu s]xL laz]if ;Lksf] cfjZostf kb{5 . To;}n] JolQm tyf ;d"xdf s'/fsfgL ubf{ M Š·c?sf] s'/f Wofgk"j{s ;'Gg] . Š ;a}sf] s'/fnfO{ plrt dxTj lbg] . Š c?sf] ;d:ofnfO{ cfkmg} h:tf] 7fGg] . Š ;se/ ;xefuLx¿nfO{ uf]nfsf/ agfP/ a;fpg] . Š ;s;]Dd c?n ]ae'mg ]u/L :yfgLo efiff / zAbsf ]ko|fu] ug {]. Š gd |eP/ s/'fsfgL ug{] 86 ;zQmLs/0f
  • 87.
    Š eGg vfl]hPsf]s/'fnfO {ToxL j:t 'jf To;sf ]lrq bv]fP/ ae'mfpg ]ko|f; ug{] ;zQmLs/0f 87 Š xfpefp jf O;f/fnfO{ ljz]if Wofg lbg] . Š ;a}nfO{ cfkmgf] ljrf/ tyf s'/f eGg] a/fj/ df}sf lbg] . Š s'/fsfgLdf efu lng lxrlsrfpg]nfO{ af]Ng xf};nf lbg] . Š dlxnfx¿;Fu s'/fsfgL ubf{ pgLx¿nfO{ v'n]/ s'/f ug{;Sg] jftfj/0f agfpg] . Š ;~rf/sf] efiff k|i6, z'4 / ;+lIfKt agfpg] . Š afl]n/xs]f ]s/'fdf Wofg sl]Gbt« ug {].
  • 88.
    88 ;zQmLs/0f afnd}qL;~rf/ afnaflnsf;uF sfd ubf {pgLx¿;uF ;~rf/ s;/L ug {]/ l;sfO /fdf| ]agfpg] tyf pgLx¿sf s/'f yfxf kfpg s:tf ]ljlw ko|fu] ug {]eGg ]af/d]f ki|6 xg'k'b5{ . cem aflx/L ;Dks{af6 6f9f /xL kLl8t Pj+ bldt cj:yfdf /x]sf 3/]n' afn>ldsx¿;uF sfd ug {];xhstfn{ ]pgLx¿;uF ;~rf/ ubf {ljzi]f Wofg k'¥ofpg'kb{5 . -!_ afnaflnsfn ]ljleGg tl/sfn ];~rf/ ug {]ub5{g M z afnaflnsfn] w]/}h;f] v]naf6, ljleGg 36gfsf] gSsn u/]/, clego u/]/ ;~rf/ u/]sf x'G5g . z afnaflnsfn] zAb, jfSo Pj+ Jofs/0f ldnfpg]tkm{ eGbf klg ;+If]k / ;f+s]lts ¿kdf elg/x]sf x'G5g . z afnaflnsfn ]ljleGg ¿kdf -sfuh, eO"s+{f ]wn'f,] leQf ]cflb_ lrq sfg],{] v]nf}gf agfpg] cflb ¿kaf6 cfkmgf efjgf JoQm ul//x]sf x'G5g . z c?df ePsf 36gfnfO {syf eg ]em +};/;tL {eG5g . z afnaflnsfx¿ w]/}h;f] zf/Ll/s Pj+ efjgfTds cfjZostfnfO{ efj's eP/ k|:t't u5{g . -@_ afnaflnsfn] ljleGg cj:yfdf s;/L ;~rf/ u5{g < z sltko afnaflnsfx¿n ]aflx/sf dflg;x¿;uF s/'fsfgL ug {]cge'j ug{ kfPsf xbF'g}g . of ]s/'f :yfgLo rfnrng÷;:+sl[tcg;'f/ xg' ]ub5{ . z afnaflnsfx¿sf] ;~rf/ ;Lk Ifdtf ljsf;df ;z:q åGån] k|efj kf/]sf] x'G5 . z afnaflnsfx¿ b'Mvk"0f{ 36gf JoQm ug{ a8f] cK7of/f] dx;'; u5{g .
  • 89.
    ;zQmLs/0f 89 zc;'/lIft cj:yfdf afnaflnsfx¿ af]Ng 8/fpF5g . z ;z:q åGåsf] cj:yfdf afnaflnsfx¿ jo:sx¿;Fu v';L gePsf] l:ylt x'g;S5 t;y{ ;~rf/ ug{ sl7g dfGb5g . -#_ jo:ssf lgDg lqmofsnfkn] afnaflnsfsf] ;~rf/nfO{ s'l07t ug{;S5 . z cfkm"n] w]/} af]n]/ z 7Ls / a]7Ls elglbP/ z lv:;L p8fP/ -xfF;f]df p8fP/_, d"v{ agfOlbP/ z l/;fOlbP/ z w}o{tf u'dfOlbP/ -efjgfTds alglbP/_÷g;'lglbP/ z a9L ts{ /flvlbP/ z afnaflnsf af]ln/x]sf] a]nfdf g}/fZotf b]vfOlbP/ z afnaflnsfsf] s'/faf6 c;lhnf] dflglbP/ z x]lklbP/ -x]kfxf afgL b]vfP/_ z s'/f ul//x]sf] a]nfdf s'g} c+udf Psf]xf]/f] x]/]/ -$_ afnaflnsf;Fu ;~rf/ ubf{ ;xof]uL x'g;Sg] ljlwx¿M z afnaflnsfsf ]nflu cfkmgf ljrf/, cge'j JoQm ug {];/'lIft jftfj/0f agfpg' z lgle{s jftfj/0f l;h{gf u/]/ -8/fpg] jftfj/0f x6fP/_ z ;+rf/ ug{ cfTdan a9fOlbP/
  • 90.
    z 7"nf] ;fgf]efjgf x6fO{ afn ldqjt Aojxf/ u/]/ z OdfGbf/ ag]/ -OdfGbfl/tf_ z ;sf/fTds xfpefpaf6 k|ltlqmof b]vfP/ z ;xof]uL ag]/ z rf;f] / Psfu|tf b]vfP/ z lrq agfP/, uLt ufP/, sljtf, gf6s cflbaf6 ljrf/ JoQm u/]/, cj;/ k|bfg u/]/ z xf};nf k|bfg u/]/ z Ps}k6s w]/} s'/f ;f]Wg] gu/]/ z v'nf lh1f;f /fv]/ z afnaflnsfn] lbg grfx]sf] hjfkmsf] dfu gu/]/ -s/sfk gu/]/_ z w}o{tf /fv]/, ljrf/ JoQm ug{sf] nflu afnaflnsfnfO{ ;do lbP/ z c? af]ln/x]sf] a]nf cfkm" gaf]n]/ . z ga'em]sf] s'/f ;f]w]/ . z af]Ng] JolQmnfO{ x]/]/ . z af]Ng] JolQmaf6 w]/} 6f9f gpleP/ . z c?sf] ljrf/ dxTjk"0f{ x'G5 / a'emg'kb{5 eGg] wf/0ff /fv]/ . z ;Gbz]sf ]dV'o a F'bf jf ljrf/x¿ lgsfn/] . 90 ;zQmLs/0f
  • 91.
    s]xL dxTjk"0f{ egfOx¿ ;zQmLs/0f 91 tf]/Ldf ltndf 5 t]n el/nf] cfkm} sxfF em5{ / . kfg}{ kb{5 lagfk|oTg d'vdf cfP/ s] k5{ / .. – c1ft sf]/N5 rNnf Toltdfq kf]yL . Gofgf] e'jfn] hlt ;S5 5f]kL .. – slj dfwj l3ld/] ;fx;LnfO{ ;d:ofn] slxNo} klg ntfg{ ;Sb}g . – g]kfnL nf]so'lQm ltdL cN5L / ;'tfxf 5f} eg] cGttM bl/b« x'g]5f} Ao"Fem, s8f kl/>d u/ clg dfq ;'v kfpg]5f} . – afOan cN5L dflg;n] cfˆgf] cfjZostfnfO{ lrGb}g . – Olgo; ha;Dd af]nL ltd|f] d'vdf /xG5 af]nL ltd|f] lgoGq0fdf /xG5 t/ af]nL ltd|f] d'vaf6 v'l:sG5, aflx/ km'TsG5 ltdL af]nLsf] lgoGq0fdf x'G5f} . – c1ft olb xfdLn ]cfkmn"fO {kl/jtg{ ug {;Sof +}eg ]dfq xfdL a;s]f ];;+f/sf ]kl/jtg{ ug{] sfdsf] ;'?cft ug{ ;S5f}+ . – c1ft ci6fbz k'/f0f]Zo Jof;fo agr+ bf]o k/f]ksf/ k'0ofo kfkfo k/ kL8g+ – !* j6f k'/f0fsf] ;Gb]z
  • 92.
    k'U5g x]/ lx+l8/x]/sldnf, xhf/ sf]; k/ . k'Ub}gg u?8} klg gp8L tf, To} kf“r laQ} k/ . 92 ;zQmLs/0f – c1ft ;sf/fTds b[li6sf]0faf6 g} ;dfhdf kl/jt{g Nofpg ;lsG5 . – c1ft ;'jf;n] o'Qm 5 km"n sfxLF, To;nfO{ lnG5g zL/df r9fO{ h'g km"ndf s]xL ;'jf; 5}g, Tof] km"nsf] gfd sxLF x'Fb}g – c1ft h:t} dfgL wgLsf glhs x/38L 6Kk hf]8]/ xft ems'L u5f {}ljgol;t ;bf gdt|f;fy aft To:t} b'MvL hgsf;Fu klg dd{ ;Dem]/ af]n ug {}kbg{} kml]/ jt| hk tkn ]:jus{f ]dfn] tfn] – c1ft aQL aln/xg o;df lg/Gt/ t]n ylk/xg'kb{5 . – db/ 6]/];f
  • 93.
    ;zQmLs/0f 93 ;fef/ul/Psf ]ljj/0f ;fef/ ul/Psf ]cz+z+ afn;xeflutf eg]sf] s] xf] < afn;xeflutf lsg < k|efjsf/L / Jojxf/Ls afn ;xeflutf k|a4{g ug]{ pkfox¿ afn ;xeflutfsf cj/f]wx? 3/]n' afn>ldsnfO{ ;xefuL u/ fpb‘f Wofg lbg 'kg {]s/'fx? 3/]n' afn>ldsx?nfO{ ;+ul7t ubf{ cfO kg]{ ;d:ofx? g]kfnsf afn Sansf] P]ltxfl;s k[i7e"ld afnSnasf] ;+/rgf afn Snasf kbflwsf/Lx?sf lhDd]jf/L / Sna ;+rfng k|lqmof afn Sna Joj:yfkg afnSan u7g ePkl5 ug {'kg]{ sfo{x? afnSnasf lqmofsnfkx? / afnSnadf ug{ kfOg] t/ cGoq st} ug{ gkfOg] ultljlwx? ;f|t] ;fdfuf|f|L Learning to Work Together, A handbook for managers on Facilitating children’s participation in action to address child labor, RWG-CL 2003 g]kfnsf afnSnax? M Ps k|hftflGqs ko|fu], ;e] b lrN8g]« gj {]tyf ;e] b lrN8«]g o'=P;= åf/f ;xof]u ul/Psf afnSnax?sf] cWoogsf] ;f/f+z tyf l;kmfl/zx¿, @))! afnSna ;xhstf{ e"ldsf / sfo{x? M afnSnax?;+u sfo{/t ;+:yfx?sf] ;femf ;d"x -sG;f]l6{od_ g]kfnsf afnSnax? M Ps k|hftflGqs ko|fu], ;e] b lrN8g]« gj {]tyf ;e] b lrN8«]g o'=P;= åf/f ;xof]u ul/Psf afnSnax?sf] cWoogsf] ;f/f+z tyf l;kmfl/zx¿, @))! kh]h] g=+=+=+ & * !( #! #@ #& #* $$ $% $( %@ %(
  • 94.
    94 ;zQmLs/0f afnSna;xhstf{ e"ldsf / sfo{x?, afnSnax?;+u sfo{/t ;+:yfx?sf] ;femf ;d"x -sG;f]l6{od_ Plgd]zg tyf ;fdflhs kl/rfng tflnd ;~rfng ;xof]uL k'l:tsf afnSna ;xhstf{sf] e"ldsf dxTjk"0f{ plQmx? ^# *$