1. Темперамент
ба
Зан төлөв

2. Темперамент
Энэ нь хүний амьдралын
эхний өдрөөс эхэлж бий
болох орчин тойрондоо
хариу үйлдэл үзүүлж буй
арга болон өөр хоорондоо
ялгаатай чиг хандлагуудыг
хэлдэг.

3.  Temperamentum- гэдэг нь латины
шингэн гэсэн утгатай үгнээс
гаралтай үг. Монгол хэлэнд
темпераментийг авир араншин,
ааш араншин гэх мэтээр нэрлэдэг.
Хүн бүрийн сэтгэц давтагдашгүй
шинж чанартай. Авир араншин
төрөлхийн, биологийн шинжтэй
байдаг учраас хувь хүний сэтгэл
зүйн онцлогийг илүүтэй тусгана.

4. Темпераментийн онолууд
1. Шингэний онол
/МЭӨ 5-р зуун/
Үндэслэгч: Грекийн эмч
Гиппократ, Гален
Бие дэх шингэний
харьцаагаар тодорхойлсон.

5. • Цус ихтэй- Сангвиник
• Салс ихтэй- Флегматик
• Шар цөс ихтэй- Холерик
• Хар цөстэй- Меланхолик

6. Сангвиник
/грекээр sanguin-цус/
зүрхнээс ялгаруулах
цус ихтэй хүмүүс -
нүүрний
баясгалантай, цовоо
золбоотой, сэргэлэн,
түргэн, авхаалжтай

7. Флегматик
 /flegma –салс,
тархинаас
ялгаруулах салс/
дийлэнх хүмүүст
сэтгэлийн
хөдөлгөөн багатай,
гөлгөр, удаан,
залхуу

8. Холерик
/chloe- цөс,
элэгнээс ялгарах
шар цөс ихтэй/
шаралхуу, ууртай
түргэн, гөжүүд

9. Меланхолик
 melanos chole- хар
цөс /цөсний уутнаас
ялгарах хар цөс
ихтэй хүмүүс/
гунигтай, өлбөгөр,
сул, хартай гэж
тайлбарлажээ.

10. Конституцийн онол
Үндэслэгч:
Германы эрдэмтэн Э.Кречмер,
АНУ эрдэмтэн У.Шелдон
Биеийн галбир
хэлбэрээр
тодорхойлсон.

11. Э.Кречмер
• Астеник хэв шинж:
Өндөр туранхай,
нарийн зууван
царайтай, урт
хөлтэй. Ийм хүмүүс
бүрэг, дуу цөөн,
сэтгэлийн
хөдөлгөөн ихтэй,
зөрүүд, гадаад
орчинд дасахдаа
удаан.

12. Пикник хэв шинж:
• Намхан эсвэл дунд
зэргийн нуруутай,
тарган махлагдуу,
булчин шөрмөс сул.
Ийм хүмүүс уян
зөөлөн, цайлган,
хувирамтгай зан
ааштай.

13. Атлетик хэв шинж:
• Өндөр эсвэл дунд
зэргийн нуруутай,
булиа, өргөн мөртэй,
цээж толгой томтой,
нүүрээрээ ясархаг.
Ийм хүмүүс тайван,
гадаад орчинд
дасахдаа муу,
сэтгэлийн хөдөлгөөн
багатай.

14. Диспластик хэв шинж:
• Биеийн хөгжил,
харьцаа муу. Зан
ааш нь
тодорхойгүй

15. У.Шелдон
Эндоморф Мезоморф Эктоморф

16. Эндоморф
Зөөлөн, дугуйвтар
төрхтэй, яс булчингийн
хөгжил сул, даган
дуураймтгай, хүнтэй
сэтгэлээсээ харьцдаг,
тарган, том
гэдэстэй,богино үе
мөчтэй хүмүүс.

17. Мезоморф
Яс булчингийн хөгжил
сайн, хүчтэй, аз сорих
дуртай, идэвхтэй,
засаглах дуртай,
түрэмгий, зоригтой,
туранхай гуалиг,
шөрмөслөг, хүч
чадалтай хүмүүс.

18. Эктоморф
Сул биетэй, биеэ
барьдаг, саатал
давамгайлсан,
нууцлаг,
ганцаардмал, өндөр
туранхай, эмзэг бие
махбодьтой, хүч
чадал муутай хүмүүс.

19. Дээд мэдрэлийн үйл
ажиллагааны хэв шинжээр
ангилсан байдал
Үндэслэгч: И. П. Павлов
 Темпераментийн физиологи үндэс нь
дээд мэдрэлийн үйл ажиллагааны
хөөрөл, саатлын процессийн хүч,
харьцаа, хөдөлгөөнтэй уялдаатай юм
гэж үзсэн.

20. Холерик
Цочмог, шаралхуу,
омголон түргэн зантай,
алхаа гишгээ түргэн,
хэрүүлч, зодоонч,
гөжүүд байх талтай.

21. Үйл ажиллагааны үед маш
огцом, зан байдал нь
амархан өөрчлөгддөг.
Нөхцөл байдалд нь
хүндэтгэлтэй хандах юмуу
эв зүйгээр харилцвал
дорхноо тайвширдаг. Аль
болох сөргөлдөхгүй байх
хэрэгтэй.

22.  Ямар ч орчинд хурдан зохицдог,
сэтгэлийн их тэнхээтэй, хүнд хэцүү
ажлаас шантарч хойш тавьдаггүй,
аливаа үйл ажиллагаанд идэвхтэй
оролцдог зэрэг сайн талтай боловч
хуйсгануур ааштай, цочмог ууртай,
бусадтай маргавал элдэв хараалын үг
хэрэглэж, заавал дийлэхийгхүсдэг,
өөрийн үзэл бодлоо бусаддаа тулган
хүлээлгэх гэж зүтгэдэг.

24. Сангвиник
Амьдралын баяр
баясгалантай, чанга
ярьдаг, нийтэч, идэвхтэй,
заримдаа хөнгөмсөг, олон
зүйлд самгардах талтай.

25. Үйл ажиллагааны
талаасаа сангвиник
хүн маш хөгжилтэй,
сэргэлэн зан
байдлыг төрүүлж
байдаг. Олон ажлыг
зэрэг эхэлж дутуу
хаядаг, нэг хэвийн,
сонирхол багатай
ажилд дургүй.

26. Өөдрөг, алиа хошин, бүх
юм сайхан болно гэж
найддаг, амархан уурлах
боловч дороо мартдаг,
сонирхолтой ярилцагч
байхын хамт хүн бүртэй
нөхөрлөж чаддаг.

27. Флегматик
Тайван дөлгөөн, тогтуун,
нухацтай, үг дуу цөөн,
хөшүүн, биеэ барьсан,
санаачлагагүй.
Үйл ажиллагаанд маш буурь
суурьтай, тайван хандана.

28. Нэлээн аажуу
удаан сэтгэл нь
хөдлөх ба
нэгэнт хөдөлсөн
бол тэр байдал
нь удаан
хугацаагаар
үргэлжилдэг
онцлогтой.

29.  Дутагдалтай тал нь хүнтэй
танилцахдаа тааруу, олон
найз нөхөдгүй, шийлдвэр
гаргахдаа удаан.

30. Меланхолик
Буурьтай, дүнсгэр,
бүрэг ноомой,
хянуур, уриалгахан
байдалтай.
Эмзэг, мэдрэмж
ихтэй, гомдомтгой,
ажилд хичээнгүй,
дуулгавартай.

31. Үйл ажиллагааг уйтгартай
болгодог, өөрт нь
хамааралтай бүх зүйлийн
талаар сэтгэл зовж, догдолж
байдаг.
Биеэ барих тал маш сул,
ямар нэгэн амлалт өгдөггүй.

32. Өөргийн үзэл бодолдоо
тууштай, нөхөрлөлдөө
үнэнч, чимээ анир багатай
орчинд дуртай.
Меланхоликууд хэцүү
бэрхэд тэсвэр муутай

36. Зан төлөв-Характер
Хүний үйл хөдлөл,
харилцааны явцад
илрэн гарч байгаа
сэтгэлзүйн онцгой
шинжүүдийн цогцыг
зан төлөв гэнэ.

37. Зан төлөв нь:
Хүний төрөлхийн
ааш авир болох
темперамент дээр
үндэслэн хүмүүжил
төлөвшлийн үр дүнд
бий болдог.

38. Зан төлөв бүрэлдэн
төлөвшихөд нөлөөлөх гол
хүчин зүйлс нь:
Бие махбодийн
төрөлхийн шинж
Нийгмийн хөгжил,
хүмүүжил
Гэр бүл

39. Гэр бүлийн нөлөө
Мөн гэр бүлд хэддэх хүүхэд
болж төрснөөс тухайн хүний
зан чанар ирээдүйн
амьдралын зам тодорхой
болдог тухай онолыг 1928
онд сэтгэл судлаач А.Адлер
дэвшүүлэн тавьжээ.

40. Ууган хүүхдийн зан төлөв
Эрх мэдэлд тэмүүлэх
сэдэл ихтэй хүмүүс
болдог. Ууган хүүхэд гэр
орны ажил дүү нарыг
зохицуулах үүрэг
хүлээдэг учир
захиргаадах зан чанартай
болдог.

41. Гол онцлог нь эцэг эхийнхээ
залуу байхад төрдөг учир
залуу хүний эрч хүч сэтгэл
хөөрлийн шинж ууган
хүүхдэд хадгалагдан үлдэж
оюун ухааны хөгжлийн
түвшин нь бусад хүүхдээс
өндөр байдаг юм байна.

42. Дунд хүүхдийн зан төлөв
Хоёр гурав дахь
хүүхдээс эхлэн эцэг
эхийн анхаарал
сулардаг тул дунд
хүүхдүүд харьцангуй эрт
биеэ дааж эрт хэл
болон хөлд ордог байна

43. Дунд хүүхэд ах эгч дүү
нартай зэрэг 2 төрлийн
харилцаанд ордог учраас
харилцааны ур чадвар
илүү төлөвшиж дипломат
зан чанартай болдог
ажээ.

44.  Дунд хүүхдийн зан
чанарын гол онцлог нь
аав ээжийн анхаарлыг
өөртөө татахын тулд ах
эгчтэгйээ барьцсаар
атаач нэр төрд дуртай
болдог гэнэ.

45. Отгон хүүхдийн зан төлөв
Хүмүүжилд нь эцэг эхээс
илүүтэй ах эгчийн нөлөө
хүчтэй байдаг. Ах эгчийн
зүгээс ирэх захиргаадалт
дарангуйлал хүчтэй байдаг
тул эрх чөлөө хараат бус
байдлыг эрхэмлэдэг болж
өсдөг.

46. Отгон хүүхдүүд эрсдэл
бүхий спорт хоббигоор
хөөцөлдөх дуртай. Сул
тал нь өөрийгөө хянах
чадвар тааруу.

47. Ганц хүүхдийн зан төлөв
Айлын ганц хүүхдэд ах
эгч гэх мэт гэр бүлийн
бусад гишүүдийн зүгээс
ирэх нөлөөлөл байхгүй тул
эцэг эхтэйгээ адилсаж эрт
хэрсүүждэг байна

48. Мөн олон хүүхэдтэй айлын
хүүхэдтэй харьцуулбал эмх
журам их сахидаг хувийн
хариуцлага өндөр
тооцоотой хүн болж өсдөг.
Сул тал нь өөрийгөө бусдад
илэрхийлэх харилцааны ур
чадвар дутмаг байдаг.

49. Бие хүний зан төлөвийн
илрэл
Өөртөө хандах хандлага
-өөрийгөө бусадтай
харьцуулан үнэлэх
Бусад хүмүүст хандах
хандлага
-нийтэч, үнэнч, шудрага

50. Үйл ажиллагаанд хандах
хандлага
-сайн дурын, хөдөлмөрч,
хичээнгүй
Эд юмсад хандах хандлага
-арвич, гамтай

51. Зан төлвийг онцлог
шинжүүдээр нь К. Юнг
3 ангилсан байдаг:
Интроверт
 Амбиверт
 Экстраверт

52. Интроверт хүний онцлог:
- Зан авир нь
гаднаа илэрдэггүй
- Дотоод ертөнцдөө
бодол санаа нь
төвлөрдөг
- Хэлэхээсээ өмнө
сайтар боддог

53. - Чимээгүй тайван орчинд
ганцаараа байх дуртай
- Шуугиан ихтэй нөхцөлд
анхаарлаа төвлөрүүлэх
чадвар муутай
- Бусдыг сайн сонсдог
- Нилээд бодлогошронгуй
дүр төрхтэй

54. Амбиверт хүний онцлог:
Дундаж хэвийн
шинжтэй хүмүүс

55. Экстраверт хүний онцлог:
- Зан авир нь гаднаа
тодорхой илэрдэг
- Эхлээд ярих дараа нь
бодох хандлагатай
- Олон найз нөхөд, дотны
хүнтэй

56. - Чимээ шуугианд ч тайван
ажиллах чадвартай
- Ойлголцоход амар
- Танихгүй хүнтэй ч яриа
үүсгэж чаддаг
- Бусдыг сонсох чадвар
муутай

57. Зан төлөвийн акцентуаци
 Зан төлвийн онцлог шинжүүдийн
зохистой харилцаа алдагдан аль
нэг нь онцгойрон туйлширсан
байдлаар илрэхийг түүний хурцдал
/акцентуаци/ гэнэ
 Немцийн эмч К.Леонгардын
үзэснээр хүн амын 25-50 хувь нь
зан төлвийн хурцдалтай . Тэрээр
10-н хэв шинжид хуваасан байна.

58. Зан төлвийн хурцдалын талаарх
К.Леонгардын ангилал
1.Хэт эрч хүчтэй
2. Гацамтгай хөшүүн
3. Хэт мэдрэмтгий
4.Нягтламтгай
5.Түгшимтгий
6.Солигдомгой
7. Хөөрөмтгий
8. Суртчиламтгай
9. Гутрамтгай
10. Цочромттгой